૨. ઉપાસકવગ્ગો

૧. કસિભારદ્વાજસુત્તં

૧૯૭. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા મગધેસુ વિહરતિ દક્ખિણાગિરિસ્મિં એકનાળાયં બ્રાહ્મણગામે. તેન ખો પન સમયેન કસિભારદ્વાજસ્સ [કસિકભારદ્વાજસ્સ (ક.)] બ્રાહ્મણસ્સ પઞ્ચમત્તાનિ નઙ્ગલસતાનિ પયુત્તાનિ હોન્તિ વપ્પકાલે. અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન કસિભારદ્વાજસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ કમ્મન્તો તેનુપસઙ્કમિ.

તેન ખો પન સમયેન કસિભારદ્વાજસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પરિવેસના વત્તતિ. અથ ખો ભગવા યેન પરિવેસના તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. અદ્દસા ખો કસિભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં પિણ્ડાય ઠિતં. દિસ્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અહં ખો, સમણ, કસામિ ચ વપામિ ચ, કસિત્વા ચ વપિત્વા ચ ભુઞ્જામિ. ત્વમ્પિ, સમણ, કસસ્સુ ચ વપસ્સુ ચ, કસિત્વા ચ વપિત્વા ચ ભુઞ્જસ્સૂ’’તિ. ‘‘અહમ્પિ ખો, બ્રાહ્મણ, કસામિ ચ વપામિ ચ, કસિત્વા ચ વપિત્વા ચ ભુઞ્જામી’’તિ. ન ખો મયં પસ્સામ ભોતો ગોતમસ્સ યુગં વા નઙ્ગલં વા ફાલં વા પાચનં વા બલીબદ્દે વા, અથ ચ પન ભવં ગોતમો એવમાહ – ‘‘અહમ્પિ ખો, બ્રાહ્મણ, કસામિ ચ વપામિ ચ, કસિત્વા ચ વપિત્વા ચ ભુઞ્જામી’’તિ. અથ ખો કસિભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં ગાથાય અજ્ઝભાસિ –

‘‘કસ્સકો પટિજાનાસિ, ન ચ પસ્સામિ તે કસિં;

કસ્સકો પુચ્છિતો બ્રૂહિ, કથં જાનેમુ તં કસિ’’ન્તિ.

‘‘સદ્ધા બીજં તપો વુટ્ઠિ, પઞ્ઞા મે યુગનઙ્ગલં;

હિરી ઈસા મનો યોત્તં, સતિ મે ફાલપાચનં.

‘‘કાયગુત્તો વચીગુત્તો, આહારે ઉદરે યતો;

સચ્ચં કરોમિ નિદ્દાનં, સોરચ્ચં મે પમોચનં.

‘‘વીરિયં મે ધુરધોરય્હં, યોગક્ખેમાધિવાહનં;

ગચ્છતિ અનિવત્તન્તં, યત્થ ગન્ત્વા ન સોચતિ.

‘‘એવમેસા કસી કટ્ઠા, સા હોતિ અમતપ્ફલા;

એતં કસિં કસિત્વાન, સબ્બદુક્ખા પમુચ્ચતી’’તિ.

‘‘ભુઞ્જતુ ભવં ગોતમો. કસ્સકો ભવં. યઞ્હિ ભવં ગોતમો અમતપ્ફલમ્પિ કસિં કસતી’’તિ [ભાસતીતિ (ક.)].

‘‘ગાથાભિગીતં મે અભોજનેય્યં,

સમ્પસ્સતં બ્રાહ્મણ નેસ ધમ્મો;

ગાથાભિગીતં પનુદન્તિ બુદ્ધા,

ધમ્મે સતિ બ્રાહ્મણ વુત્તિરેસા.

‘‘અઞ્ઞેન ચ કેવલિનં મહેસિં,

ખીણાસવં કુક્કુચ્ચવૂપસન્તં;

અન્નેન પાનેન ઉપટ્ઠહસ્સુ,

ખેત્તઞ્હિ તં પુઞ્ઞપેક્ખસ્સ હોતી’’તિ.

એવં વુત્તે, કસિભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ.

૨. ઉદયસુત્તં

૧૯૮. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન ઉદયસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ. અથ ખો ઉદયો બ્રાહ્મણો ભગવતો પત્તં ઓદનેન પૂરેસિ. દુતિયમ્પિ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન ઉદયસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ…પે… તતિયમ્પિ ખો ઉદયો બ્રાહ્મણો ભગવતો પત્તં ઓદનેન પૂરેત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘પકટ્ઠકોયં સમણો ગોતમો પુનપ્પુનં આગચ્છતી’’તિ.

‘‘પુનપ્પુનઞ્ચેવ વપન્તિ બીજં, પુનપ્પુનં વસ્સતિ દેવરાજા;

પુનપ્પુનં ખેત્તં કસન્તિ કસ્સકા, પુનપ્પુનં ધઞ્ઞમુપેતિ રટ્ઠં.

‘‘પુનપ્પુનં યાચકા યાચયન્તિ, પુનપ્પુનં દાનપતી દદન્તિ;

પુનપ્પુનં દાનપતી દદિત્વા, પુનપ્પુનં સગ્ગમુપેન્તિ ઠાનં.

‘‘પુનપ્પુનં ખીરનિકા દુહન્તિ, પુનપ્પુનં વચ્છો ઉપેતિ માતરં;

પુનપ્પુનં કિલમતિ ફન્દતિ ચ, પુનપ્પુનં ગબ્ભમુપેતિ મન્દો.

‘‘પુનપ્પુનં જાયતિ મીયતિ ચ, પુનપ્પુનં સિવથિકં [સીવથિકં (સી. સ્યા. કં. પી.)] હરન્તિ;

મગ્ગઞ્ચ લદ્ધા અપુનબ્ભવાય, ન પુનપ્પુનં જાયતિ ભૂરિપઞ્ઞો’’તિ [પુનપ્પુનં જાયતિ ભૂરિપઞ્ઞોતિ (સ્યા. કં. ક.)].

એવં વુત્તે, ઉદયો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ.

૩. દેવહિતસુત્તં

૧૯૯. સાવત્થિનિદાનં. તેન ખો પન સમયેન ભગવા વાતેહાબાધિકો હોતિ; આયસ્મા ચ ઉપવાણો ભગવતો ઉપટ્ઠાકો હોતિ. અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં ઉપવાણં આમન્તેસિ – ‘‘ઇઙ્ઘ મે ત્વં, ઉપવાણ, ઉણ્હોદકં જાનાહી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા ઉપવાણો ભગવતો પટિસ્સુત્વા નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન દેવહિતસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તુણ્હીભૂતો એકમન્તં અટ્ઠાસિ. અદ્દસા ખો દેવહિતો બ્રાહ્મણો આયસ્મન્તં ઉપવાણં તુણ્હીભૂતં એકમન્તં ઠિતં. દિસ્વાન આયસ્મન્તં ઉપવાણં ગાથાય અજ્ઝભાસિ –

‘‘તુણ્હીભૂતો ભવં તિટ્ઠં, મુણ્ડો સઙ્ઘાટિપારુતો;

કિં પત્થયાનો કિં એસં, કિં નુ યાચિતુમાગતો’’તિ.

‘‘અરહં સુગતો લોકે, વાતેહાબાધિકો મુનિ;

સચે ઉણ્હોદકં અત્થિ, મુનિનો દેહિ બ્રાહ્મણ.

‘‘પૂજિતો પૂજનેય્યાનં, સક્કરેય્યાન સક્કતો;

અપચિતો અપચેય્યાનં [અપચિનેય્યાનં (સી. સ્યા. કં.) ટીકા ઓલોકેતબ્બા], તસ્સ ઇચ્છામિ હાતવે’’તિ.

અથ ખો દેવહિતો બ્રાહ્મણો ઉણ્હોદકસ્સ કાજં પુરિસેન ગાહાપેત્વા ફાણિતસ્સ ચ પુટં આયસ્મતો ઉપવાણસ્સ પાદાસિ. અથ ખો આયસ્મા ઉપવાણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં ઉણ્હોદકેન ન્હાપેત્વા [નહાપેત્વા (સી. પી.)] ઉણ્હોદકેન ફાણિતં આલોલેત્વા ભગવતો પાદાસિ. અથ ખો ભગવતો આબાધો પટિપ્પસ્સમ્ભિ.

અથ ખો દેવહિતો બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો દેવહિતો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં ગાથાય અજ્ઝભાસિ –

‘‘કત્થ દજ્જા દેય્યધમ્મં, કત્થ દિન્નં મહપ્ફલં;

કથઞ્હિ યજમાનસ્સ, કથં ઇજ્ઝતિ દક્ખિણા’’તિ.

‘‘પુબ્બેનિવાસં યો વેદી, સગ્ગાપાયઞ્ચ પસ્સતિ;

અથો જાતિક્ખયં પત્તો, અભિઞ્ઞાવોસિતો મુનિ.

‘‘એત્થ દજ્જા દેય્યધમ્મં, એત્થ દિન્નં મહપ્ફલં;

એવઞ્હિ યજમાનસ્સ, એવં ઇજ્ઝતિ દક્ખિણા’’તિ.

એવં વુત્તે, દેવહિતો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં ભો ગોતમ…પે… ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ.

૪. મહાસાલસુત્તં

૨૦૦. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો અઞ્ઞતરો બ્રાહ્મણમહાસાલો લૂખો લૂખપાવુરણો [લૂખપાપુરણો (સી. સ્યા. કં. પી.)] યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો તં બ્રાહ્મણમહાસાલં ભગવા એતદવોચ – ‘‘કિન્નુ ત્વં, બ્રાહ્મણ, લૂખો લૂખપાવુરણો’’તિ? ‘‘ઇધ મે, ભો ગોતમ, ચત્તારો પુત્તા. તે મં દારેહિ સંપુચ્છ ઘરા નિક્ખામેન્તી’’તિ. ‘‘તેન હિ ત્વં, બ્રાહ્મણ, ઇમા ગાથાયો પરિયાપુણિત્વા સભાયં મહાજનકાયે સન્નિપતિતે પુત્તેસુ ચ સન્નિસિન્નેસુ ભાસસ્સુ –

‘‘યેહિ જાતેહિ નન્દિસ્સં, યેસઞ્ચ ભવમિચ્છિસં;

તે મં દારેહિ સંપુચ્છ, સાવ વારેન્તિ સૂકરં.

‘‘અસન્તા કિર મં જમ્મા, તાત તાતાતિ ભાસરે;

રક્ખસા પુત્તરૂપેન, તે જહન્તિ વયોગતં.

‘‘અસ્સોવ જિણ્ણો નિબ્ભોગો, ખાદના અપનીયતિ;

બાલકાનં પિતા થેરો, પરાગારેસુ ભિક્ખતિ.

‘‘દણ્ડોવ કિર મે સેય્યો, યઞ્ચે પુત્તા અનસ્સવા;

ચણ્ડમ્પિ ગોણં વારેતિ, અથો ચણ્ડમ્પિ કુક્કુરં.

‘‘અન્ધકારે પુરે હોતિ, ગમ્ભીરે ગાધમેધતિ;

દણ્ડસ્સ આનુભાવેન, ખલિત્વા પતિતિટ્ઠતી’’તિ.

અથ ખો સો બ્રાહ્મણમહાસાલો ભગવતો સન્તિકે ઇમા ગાથાયો પરિયાપુણિત્વા સભાયં મહાજનકાયે સન્નિપતિતે પુત્તેસુ ચ સન્નિસિન્નેસુ અભાસિ –

‘‘યેહિ જાતેહિ નન્દિસ્સં, યેસઞ્ચ ભવમિચ્છિસં;

તે મં દારેહિ સંપુચ્છ, સાવ વારેન્તિ સૂકરં.

‘‘અસન્તા કિર મં જમ્મા, તાત તાતાતિ ભાસરે;

રક્ખસા પુત્તરૂપેન, તે જહન્તિ વયોગતં.

‘‘અસ્સોવ જિણ્ણો નિબ્ભોગો, ખાદના અપનીયતિ;

બાલકાનં પિતા થેરો, પરાગારેસુ ભિક્ખતિ.

‘‘દણ્ડોવ કિર મે સેય્યો, યઞ્ચે પુત્તા અનસ્સવા;

ચણ્ડમ્પિ ગોણં વારેતિ, અથો ચણ્ડમ્પિ કુક્કુરં.

‘‘અન્ધકારે પુરે હોતિ, ગમ્ભીરે ગાધમેધતિ;

દણ્ડસ્સ આનુભાવેન, ખલિત્વા પતિતિટ્ઠતી’’તિ.

અથ ખો નં બ્રાહ્મણમહાસાલં પુત્તા ઘરં નેત્વા ન્હાપેત્વા પચ્ચેકં દુસ્સયુગેન અચ્છાદેસું. અથ ખો સો બ્રાહ્મણમહાસાલો એકં દુસ્સયુગં આદાય યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો બ્રાહ્મણમહાસાલો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘મયં, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણા નામ આચરિયસ્સ આચરિયધનં પરિયેસામ. પટિગ્ગણ્હતુ મે ભવં ગોતમો આચરિયધન’’ન્તિ. પટિગ્ગહેસિ ભગવા અનુકમ્પં ઉપાદાય. અથ ખો સો બ્રાહ્મણમહાસાલો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ.

૫. માનત્થદ્ધસુત્તં

૨૦૧. સાવત્થિનિદાનં. તેન ખો પન સમયેન માનત્થદ્ધો નામ બ્રાહ્મણો સાવત્થિયં પટિવસતિ. સો નેવ માતરં અભિવાદેતિ, ન પિતરં અભિવાદેતિ, ન આચરિયં અભિવાદેતિ, ન જેટ્ઠભાતરં અભિવાદેતિ. તેન ખો પન સમયેન ભગવા મહતિયા પરિસાય પરિવુતો ધમ્મં દેસેતિ. અથ ખો માનત્થદ્ધસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અયં ખો સમણો ગોતમો મહતિયા પરિસાય પરિવુતો ધમ્મં દેસેતિ. યંનૂનાહં યેન સમણો ગોતમો તેનુપસઙ્કમેય્યં. સચે મં સમણો ગોતમો આલપિસ્સતિ, અહમ્પિ તં આલપિસ્સામિ. નો ચે મં સમણો ગોતમો આલપિસ્સતિ, અહમ્પિ નાલપિસ્સામી’’તિ. અથ ખો માનત્થદ્ધો બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તુણ્હીભૂતો એકમન્તં અટ્ઠાસિ. અથ ખો ભગવા તં નાલપિ. અથ ખો માનત્થદ્ધો બ્રાહ્મણો – ‘નાયં સમણો ગોતમો કિઞ્ચિ જાનાતી’તિ તતોવ પુન નિવત્તિતુકામો અહોસિ. અથ ખો ભગવા માનત્થદ્ધસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ચેતસા ચેતોપરિવિતક્કમઞ્ઞાય માનત્થદ્ધં બ્રાહ્મણં ગાથાય અજ્ઝભાસિ –

‘‘ન માનં બ્રાહ્મણ સાધુ, અત્થિકસ્સીધ બ્રાહ્મણ;

યેન અત્થેન આગચ્છિ, તમેવમનુબ્રૂહયે’’તિ.

અથ ખો માનત્થદ્ધો બ્રાહ્મણો – ‘‘ચિત્તં મે સમણો ગોતમો જાનાતી’’તિ તત્થેવ ભગવતો પાદેસુ સિરસા નિપતિત્વા ભગવતો પાદાનિ મુખેન ચ પરિચુમ્બતિ પાણીહિ ચ પરિસમ્બાહતિ, નામઞ્ચ સાવેતિ – ‘‘માનત્થદ્ધાહં, ભો ગોતમ, માનત્થદ્ધાહં, ભો ગોતમા’’તિ. અથ ખો સા પરિસા અબ્ભુતચિત્તજાતા [અબ્ભુતચિત્તજાતા (સી. સ્યા. કં. પી.), અચ્છરિયબ્ભુતચિત્તજાતા (ક.)] અહોસિ – ‘અચ્છરિયં વત ભો, અબ્ભુતં વત ભો! અયઞ્હિ માનત્થદ્ધો બ્રાહ્મણો નેવ માતરં અભિવાદેતિ, ન પિતરં અભિવાદેતિ, ન આચરિયં અભિવાદેતિ, ન જેટ્ઠભાતરં અભિવાદેતિ; અથ ચ પન સમણે ગોતમે એવરૂપં પરમનિપચ્ચકારં કરોતી’તિ. અથ ખો ભગવા માનત્થદ્ધં બ્રાહ્મણં એતદવોચ – ‘‘અલં, બ્રાહ્મણ, ઉટ્ઠેહિ, સકે આસને નિસીદ. યતો તે મયિ ચિત્તં પસન્ન’’ન્તિ. અથ ખો માનત્થદ્ધો બ્રાહ્મણો સકે આસને નિસીદિત્વા ભગવન્તં ગાથાય અજ્ઝભાસિ –

‘‘કેસુ ન માનં કયિરાથ, કેસુ ચસ્સ સગારવો;

ક્યસ્સ અપચિતા અસ્સુ, ક્યસ્સુ સાધુ સુપૂજિતા’’તિ.

‘‘માતરિ પિતરિ ચાપિ, અથો જેટ્ઠમ્હિ ભાતરિ;

આચરિયે ચતુત્થમ્હિ,

તેસુ ન માનં કયિરાથ;

તેસુ અસ્સ સગારવો,

ત્યસ્સ અપચિતા અસ્સુ;

ત્યસ્સુ સાધુ સુપૂજિતા.

‘‘અરહન્તે સીતીભૂતે, કતકિચ્ચે અનાસવે;

નિહચ્ચ માનં અથદ્ધો, તે નમસ્સે અનુત્તરે’’તિ.

એવં વુત્તે, માનત્થદ્ધો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ.

૬. પચ્ચનીકસુત્તં

૨૦૨. સાવત્થિનિદાનં. તેન ખો પન સમયેન પચ્ચનીકસાતો નામ બ્રાહ્મણો સાવત્થિયં પટિવસતિ. અથ ખો પચ્ચનીકસાતસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ એતદહોસિ – ‘‘યંનૂનાહં યેન સમણો ગોતમો તેનુપસઙ્કમેય્યં. યં યદેવ સમણો ગોતમો ભાસિસ્સતિ તં તદેવસ્સાહં [તદેવ સાહં (ક.)] પચ્ચનીકાસ્સ’’ન્તિ [પચ્ચનીકસ્સન્તિ (પી.), પચ્ચનીકસાતન્તિ (ક.)]. તેન ખો પન સમયેન ભગવા અબ્ભોકાસે ચઙ્કમતિ. અથ ખો પચ્ચનીકસાતો બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં ચઙ્કમન્તં એતદવોચ – ‘ભણ સમણધમ્મ’ન્તિ.

‘‘ન પચ્ચનીકસાતેન, સુવિજાનં સુભાસિતં;

ઉપક્કિલિટ્ઠચિત્તેન, સારમ્ભબહુલેન ચ.

‘‘યો ચ વિનેય્ય સારમ્ભં, અપ્પસાદઞ્ચ ચેતસો;

આઘાતં પટિનિસ્સજ્જ, સ વે [સચે (સ્યા. કં. ક.)] જઞ્ઞા સુભાસિત’’ન્તિ.

એવં વુત્તે, પચ્ચનીકસાતો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ, અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ.

૭. નવકમ્મિકસુત્તં

૨૦૩. એકં સમયં ભગવા કોસલેસુ વિહરતિ અઞ્ઞતરસ્મિં વનસણ્ડે. તેન ખો પન સમયેન નવકમ્મિકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો તસ્મિં વનસણ્ડે કમ્મન્તં કારાપેતિ. અદ્દસા ખો નવકમ્મિકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં અઞ્ઞતરસ્મિં સાલરુક્ખમૂલે નિસિન્નં પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા. દિસ્વાનસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અહં ખો ઇમસ્મિં વનસણ્ડે કમ્મન્તં કારાપેન્તો રમામિ. અયં સમણો ગોતમો કિં કારાપેન્તો રમતી’’તિ? અથ ખો નવકમ્મિકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ. ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં ગાથાય અજ્ઝભાસિ –

‘‘કે નુ કમ્મન્તા કરીયન્તિ, ભિક્ખુ સાલવને તવ;

યદેકકો અરઞ્ઞસ્મિં, રતિં વિન્દતિ ગોતમો’’તિ.

‘‘ન મે વનસ્મિં કરણીયમત્થિ,

ઉચ્છિન્નમૂલં મે વનં વિસૂકં;

સ્વાહં વને નિબ્બનથો વિસલ્લો,

એકો રમે અરતિં વિપ્પહાયા’’તિ.

એવં વુત્તે, નવકમ્મિકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ.

૮. કટ્ઠહારસુત્તં

૨૦૪. એકં સમયં ભગવા કોસલેસુ વિહરતિ અઞ્ઞતરસ્મિં વનસણ્ડે. તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરસ્સ ભારદ્વાજગોત્તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ સમ્બહુલા અન્તેવાસિકા કટ્ઠહારકા માણવકા યેન વનસણ્ડો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા અદ્દસંસુ ભગવન્તં તસ્મિં વનસણ્ડે નિસિન્નં પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા. દિસ્વાન યેન ભારદ્વાજગોત્તો બ્રાહ્મણો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભારદ્વાજગોત્તં બ્રાહ્મણં એતદવોચું – ‘‘યગ્ઘે, ભવં જાનેય્યાસિ! અસુકસ્મિં વનસણ્ડે સમણો નિસિન્નો પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા’’. અથ ખો ભારદ્વાજગોત્તો બ્રાહ્મણો તેહિ માણવકેહિ સદ્ધિં યેન સો વનસણ્ડો તેનુપસઙ્કમિ. અદ્દસા ખો ભગવન્તં તસ્મિં વનસણ્ડે નિસિન્નં પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા. દિસ્વાન યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં ગાથાય અજ્ઝભાસિ –

‘‘ગમ્ભીરરૂપે બહુભેરવે વને,

સુઞ્ઞં અરઞ્ઞં વિજનં વિગાહિય;

અનિઞ્જમાનેન ઠિતેન વગ્ગુના,

સુચારુરૂપં વત ભિક્ખુ ઝાયસિ.

‘‘ન યત્થ ગીતં નપિ યત્થ વાદિતં,

એકો અરઞ્ઞે વનવસ્સિતો મુનિ;

અચ્છેરરૂપં પટિભાતિ મં ઇદં,

યદેકકો પીતિમનો વને વસે.

‘‘મઞ્ઞામહં લોકાધિપતિસહબ્યતં,

આકઙ્ખમાનો તિદિવં અનુત્તરં;

કસ્મા ભવં વિજનમરઞ્ઞમસ્સિતો,

તપો ઇધ કુબ્બસિ બ્રહ્મપત્તિયા’’તિ.

‘‘યા કાચિ કઙ્ખા અભિનન્દના વા,

અનેકધાતૂસુ પુથૂ સદાસિતા;

અઞ્ઞાણમૂલપ્પભવા પજપ્પિતા,

સબ્બા મયા બ્યન્તિકતા સમૂલિકા.

‘‘સ્વાહં અકઙ્ખો અસિતો અનૂપયો,

સબ્બેસુ ધમ્મેસુ વિસુદ્ધદસ્સનો;

પપ્પુય્ય સમ્બોધિમનુત્તરં સિવં,

ઝાયામહં બ્રહ્મ રહો વિસારદો’’તિ.

એવં વુત્તે, ભારદ્વાજગોત્તો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ.

૯. માતુપોસકસુત્તં

૨૦૫. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો માતુપોસકો બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો માતુપોસકો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અહઞ્હિ, ભો ગોતમ, ધમ્મેન ભિક્ખં પરિયેસામિ, ધમ્મેન ભિક્ખં પરિયેસિત્વા માતાપિતરો પોસેમિ. કચ્ચાહં, ભો ગોતમ, એવંકારી કિચ્ચકારી હોમી’’તિ? ‘‘તગ્ઘ ત્વં, બ્રાહ્મણ, એવંકારી કિચ્ચકારી હોસિ. યો ખો, બ્રાહ્મણ, ધમ્મેન ભિક્ખં પરિયેસતિ, ધમ્મેન ભિક્ખં પરિયેસિત્વા માતાપિતરો પોસેતિ, બહું સો પુઞ્ઞં પસવતી’’તિ.

‘‘યો માતરં પિતરં વા, મચ્ચો ધમ્મેન પોસતિ;

તાય નં પારિચરિયાય, માતાપિતૂસુ પણ્ડિતા;

ઇધેવ નં પસંસન્તિ, પેચ્ચ સગ્ગે પમોદતી’’તિ.

એવં વુત્તે, માતુપોસકો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં ભો ગોતમ, અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ.

૧૦. ભિક્ખકસુત્તં

૨૦૬. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો ભિક્ખકો બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ભિક્ખકો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અહમ્પિ ખો, ભો ગોતમ, ભિક્ખકો, ભવમ્પિ ભિક્ખકો, ઇધ નો કિં નાનાકરણ’’ન્તિ?

‘‘ન તેન ભિક્ખકો હોતિ, યાવતા ભિક્ખતે પરે;

વિસ્સં ધમ્મં સમાદાય, ભિક્ખુ હોતિ ન તાવતા.

‘‘યોધ પુઞ્ઞઞ્ચ પાપઞ્ચ, બાહિત્વા બ્રહ્મચરિયં;

સઙ્ખાય લોકે ચરતિ, સ વે ભિક્ખૂતિ વુચ્ચતી’’તિ.

એવં વુત્તે, ભિક્ખકો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ, અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ.

૧૧. સઙ્ગારવસુત્તં

૨૦૭. સાવત્થિનિદાનં. તેન ખો પન સમયેન સઙ્ગારવો નામ બ્રાહ્મણો સાવત્થિયં પટિવસતિ ઉદકસુદ્ધિકો, ઉદકેન પરિસુદ્ધિં પચ્ચેતિ, સાયં પાતં ઉદકોરોહનાનુયોગમનુયુત્તો વિહરતિ. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સાવત્થિં પિણ્ડાય પાવિસિ. સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇધ, ભન્તે, સઙ્ગારવો નામ બ્રાહ્મણો સાવત્થિયં પટિવસતિ ઉદકસુદ્ધિકો, ઉદકેન સુદ્ધિં પચ્ચેતિ, સાયં પાતં ઉદકોરોહનાનુયોગમનુયુત્તો વિહરતિ. સાધુ, ભન્તે, ભગવા યેન સઙ્ગારવસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિ. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન.

અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન સઙ્ગારવસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. અથ ખો સઙ્ગારવો બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો સઙ્ગારવં બ્રાહ્મણં ભગવા એતદવોચ – ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, બ્રાહ્મણ, ઉદકસુદ્ધિકો, ઉદકેન સુદ્ધિં પચ્ચેસિ, સાયં પાતં ઉદકોરોહનાનુયોગમનુયુત્તો વિહરસી’’તિ? ‘‘એવં, ભો ગોતમ’’. ‘‘કિં પન ત્વં, બ્રાહ્મણ, અત્થવસં સમ્પસ્સમાનો ઉદકસુદ્ધિકો, ઉદકસુદ્ધિં પચ્ચેસિ, સાયં પાતં ઉદકોરોહનાનુયોગમનુયુત્તો વિહરસી’’તિ? ‘‘ઇધ મે, ભો ગોતમ [ઇધ મે ભો ગોતમ અહં (પી. ક.)], યં દિવા પાપકમ્મં કતં હોતિ, તં સાયં ન્હાનેન [નહાનેન (સી. સ્યા. કં. પી.)] પવાહેમિ, યં રત્તિં પાપકમ્મં કતં હોતિ તં પાતં ન્હાનેન પવાહેમિ. ઇમં ખ્વાહં, ભો ગોતમ, અત્થવસં સમ્પસ્સમાનો ઉદકસુદ્ધિકો, ઉદકેન સુદ્ધિં પચ્ચેમિ, સાયં પાતં ઉદકોરોહનાનુયોગમનુયુત્તો વિહરામી’’તિ.

‘‘ધમ્મો રહદો બ્રાહ્મણ સીલતિત્થો,

અનાવિલો સબ્ભિ સતં પસત્થો;

યત્થ હવે વેદગુનો સિનાતા,