૧. પઠમવગ્ગો

૧. બ્રહ્માયાચનસુત્તં

૧૭૨. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા ઉરુવેલાયં વિહરતિ નજ્જા નેરઞ્જરાય તીરે અજપાલનિગ્રોધમૂલે પઠમાભિસમ્બુદ્ધો. અથ ખો ભગવતો રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘‘અધિગતો ખો મ્યાયં ધમ્મો ગમ્ભીરો દુદ્દસો દુરનુબોધો સન્તો પણીતો અતક્કાવચરો નિપુણો પણ્ડિતવેદનીયો. આલયરામા ખો પનાયં પજા આલયરતા આલયસમ્મુદિતા. આલયરામાય ખો પન પજાય આલયરતાય આલયસમ્મુદિતાય દુદ્દસં ઇદં ઠાનં યદિદં ઇદપ્પચ્ચયતાપટિચ્ચસમુપ્પાદો. ઇદમ્પિ ખો ઠાનં દુદ્દસં યદિદં સબ્બસઙ્ખારસમથો સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો તણ્હાક્ખયો વિરાગો નિરોધો નિબ્બાનં. અહઞ્ચેવ ખો પન ધમ્મં દેસેય્યં; પરે ચ મે ન આજાનેય્યું; સો મમસ્સ કિલમથો, સા મમસ્સ વિહેસા’’તિ. અપિસ્સુ ભગવન્તં ઇમા અનચ્છરિયા ગાથાયો પટિભંસુ પુબ્બે અસ્સુતપુબ્બા –

‘‘કિચ્છેન મે અધિગતં, હલં દાનિ પકાસિતું;

રાગદોસપરેતેહિ, નાયં ધમ્મો સુસમ્બુધો.

‘‘પટિસોતગામિં નિપુણં, ગમ્ભીરં દુદ્દસં અણું;

રાગરત્તા ન દક્ખન્તિ, તમોખન્ધેન આવુટા’’તિ [તમોક્ખન્ધેન આવુતાતિ (સી. સ્યા. કં. પી.)].

ઇતિહ ભગવતો પટિસઞ્ચિક્ખતો અપ્પોસ્સુક્કતાય ચિત્તં નમતિ, નો ધમ્મદેસનાય.

અથ ખો બ્રહ્મુનો સહમ્પતિસ્સ ભગવતો ચેતસા ચેતોપરિવિતક્કમઞ્ઞાય એતદહોસિ – ‘‘નસ્સતિ વત ભો લોકો, વિનસ્સતિ વત ભો લોકો, યત્ર હિ નામ તથાગતસ્સ અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ અપ્પોસ્સુક્કતાય ચિત્તં નમતિ [નમિસ્સતિ (?)], નો ધમ્મદેસનાયા’’તિ. અથ ખો બ્રહ્મા સહમ્પતિ – સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં [સમ્મિઞ્જિતં (સી. સ્યા. કં. પી.)] વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય એવમેવ – બ્રહ્મલોકે અન્તરહિતો ભગવતો પુરતો પાતુરહોસિ. અથ ખો બ્રહ્મા સહમ્પતિ એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા દક્ખિણજાણુમણ્ડલં પથવિયં નિહન્ત્વા યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘દેસેતુ, ભન્તે, ભગવા ધમ્મં, દેસેતુ સુગતો ધમ્મં. સન્તિ સત્તા અપ્પરજક્ખજાતિકા, અસ્સવનતા ધમ્મસ્સ પરિહાયન્તિ. ભવિસ્સન્તિ ધમ્મસ્સ અઞ્ઞાતારો’’તિ. ઇદમવોચ બ્રહ્મા સહમ્પતિ, ઇદં વત્વા અથાપરં એતદવોચ –

‘‘પાતુરહોસિ મગધેસુ પુબ્બે,

ધમ્મો અસુદ્ધો સમલેહિ ચિન્તિતો;

અપાપુરેતં [અવાપુરેતં (સી.)] અમતસ્સ દ્વારં,

સુણન્તુ ધમ્મં વિમલેનાનુબુદ્ધં.

‘‘સેલે યથા પબ્બતમુદ્ધનિટ્ઠિતો,

યથાપિ પસ્સે જનતં સમન્તતો;

તથૂપમં ધમ્મમયં સુમેધ,

પાસાદમારુય્હ સમન્તચક્ખુ;

સોકાવતિણ્ણં [સોકાવકિણ્ણં (સી.)] જનતમપેતસોકો,

અવેક્ખસ્સુ જાતિજરાભિભૂતં.

‘‘ઉટ્ઠેહિ વીર વિજિતસઙ્ગામ,

સત્થવાહ અનણ [અણણ (રૂપસિદ્ધિટીકા)] વિચર લોકે;

દેસસ્સુ [દેસેતુ (સ્યા. કં. પી. ક.)] ભગવા ધમ્મં,

અઞ્ઞાતારો ભવિસ્સન્તી’’તિ.

અથ ખો ભગવા બ્રહ્મુનો ચ અજ્ઝેસનં વિદિત્વા સત્તેસુ ચ કારુઞ્ઞતં પટિચ્ચ બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેસિ. અદ્દસા ખો ભગવા બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો સત્તે અપ્પરજક્ખે મહારજક્ખે તિક્ખિન્દ્રિયે મુદિન્દ્રિયે સ્વાકારે દ્વાકારે સુવિઞ્ઞાપયે દુવિઞ્ઞાપયે, અપ્પેકચ્ચે પરલોકવજ્જભયદસ્સાવિને વિહરન્તે, અપ્પેકચ્ચે ન પરલોકવજ્જભયદસ્સાવિને [દસ્સાવિનો (સી. સ્યા. કં. પી.)] વિહરન્તે. સેય્યથાપિ નામ ઉપ્પલિનિયં વા પદુમિનિયં વા પુણ્ડરીકિનિયં વા અપ્પેકચ્ચાનિ ઉપ્પલાનિ વા પદુમાનિ વા પુણ્ડરીકાનિ વા ઉદકે જાતાનિ ઉદકે સંવડ્ઢાનિ ઉદકાનુગ્ગતાનિ અન્તો નિમુગ્ગપોસીનિ, અપ્પેકચ્ચાનિ ઉપ્પલાનિ વા પદુમાનિ વા પુણ્ડરીકાનિ વા ઉદકે જાતાનિ ઉદકે સંવડ્ઢાનિ સમોદકં ઠિતાનિ, અપ્પેકચ્ચાનિ ઉપ્પલાનિ વા પદુમાનિ વા પુણ્ડરીકાનિ વા ઉદકે જાતાનિ ઉદકે સંવડ્ઢાનિ ઉદકા અચ્ચુગ્ગમ્મ ઠિતાનિ [તિટ્ઠન્તિ (સી. સ્યા. કં. પી.)] અનુપલિત્તાનિ ઉદકેન; એવમેવ ભગવા બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો અદ્દસ સત્તે અપ્પરજક્ખે મહારજક્ખે તિક્ખિન્દ્રિયે મુદિન્દ્રિયે સ્વાકારે દ્વાકારે સુવિઞ્ઞાપયે દુવિઞ્ઞાપયે, અપ્પેકચ્ચે પરલોકવજ્જભયદસ્સાવિને વિહરન્તે, અપ્પેકચ્ચે ન પરલોકવજ્જભયદસ્સાવિને વિહરન્તે. દિસ્વાન બ્રહ્માનં સહમ્પતિં ગાથાય પચ્ચભાસિ –

‘‘અપારુતા તેસં અમતસ્સ દ્વારા,

યે સોતવન્તો પમુઞ્ચન્તુ સદ્ધં;

વિહિંસસઞ્ઞી પગુણં ન ભાસિં,

ધમ્મં પણીતં મનુજેસુ બ્રહ્મે’’તિ.

અથ ખો બ્રહ્મા સહમ્પતિ ‘‘કતાવકાસો ખોમ્હિ ભગવતા ધમ્મદેસનાયા’’તિ ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા તત્થેવન્તરધાયીતિ.

૨. ગારવસુત્તં

૧૭૩. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા ઉરુવેલાયં વિહરતિ નજ્જા નેરઞ્જરાય તીરે અજપાલનિગ્રોધમૂલે પઠમાભિસમ્બુદ્ધો. અથ ખો ભગવતો રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘‘દુક્ખં ખો અગારવો વિહરતિ અપ્પતિસ્સો, કં નુ ખ્વાહં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા સક્કત્વા ગરું કત્વા [ગરુકત્વા (સી. સ્યા. કં. પી.)] ઉપનિસ્સાય વિહરેય્ય’’ન્તિ?

અથ ખો ભગવતો એતદહોસિ – ‘‘અપરિપુણ્ણસ્સ ખો સીલક્ખન્ધસ્સ પારિપૂરિયા અઞ્ઞં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરેય્યં. ન ખો પનાહં પસ્સામિ સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય અત્તના સીલસમ્પન્નતરં અઞ્ઞં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા, યમહં સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરેય્યં.

‘‘અપરિપુણ્ણસ્સ ખો સમાધિક્ખન્ધસ્સ પારિપૂરિયા અઞ્ઞં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરેય્યં. ન ખો પનાહં પસ્સામિ સદેવકે લોકે…પે… અત્તના સમાધિસમ્પન્નતરં અઞ્ઞં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા, યમહં સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરેય્યં.

‘‘અપરિપુણ્ણસ્સ પઞ્ઞાક્ખન્ધસ્સ પારિપૂરિયા અઞ્ઞં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરેય્યં. ન ખો પનાહં પસ્સામિ સદેવકે…પે… અત્તના પઞ્ઞાસમ્પન્નતરં અઞ્ઞં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા, યમહં સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરેય્યં.

‘‘અપરિપુણ્ણસ્સ ખો વિમુત્તિક્ખન્ધસ્સ પારિપૂરિયા અઞ્ઞં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરેય્યં. ન ખો પનાહં પસ્સામિ સદેવકે…પે… અત્તના વિમુત્તિસમ્પન્નતરં અઞ્ઞં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા, યમહં સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરેય્યં.

‘‘અપરિપુણ્ણસ્સ ખો વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધસ્સ પારિપૂરિયા અઞ્ઞં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરેય્યં. ન ખો પનાહં પસ્સામિ સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય અત્તના વિમુત્તિઞાણદસ્સનસમ્પન્નતરં અઞ્ઞં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા, યમહં સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરેય્યં. યંનૂનાહં ય્વાયં ધમ્મો મયા અભિસમ્બુદ્ધો તમેવ ધમ્મં સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરેય્ય’’ન્તિ.

અથ ખો બ્રહ્મા સહમ્પતિ ભગવતો ચેતસા ચેતોપરિવિતક્કમઞ્ઞાય – સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય એવમેવ – બ્રહ્મલોકે અન્તરહિતો ભગવતો પુરતો પાતુરહોસિ. અથ ખો બ્રહ્મા સહમ્પતિ એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘એવમેતં, ભગવા, એવમેતં, સુગત! યેપિ તે, ભન્તે, અહેસું અતીતમદ્ધાનં અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા, તેપિ ભગવન્તો ધમ્મઞ્ઞેવ સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરિંસુ; યેપિ તે, ભન્તે, ભવિસ્સન્તિ અનાગતમદ્ધાનં અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા તેપિ ભગવન્તો ધમ્મઞ્ઞેવ સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરિસ્સન્તિ. ભગવાપિ, ભન્તે, એતરહિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો ધમ્મઞ્ઞેવ સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરતૂ’’તિ. ઇદમવોચ બ્રહ્મા સહમ્પતિ, ઇદં વત્વા અથાપરં એતદવોચ –

‘‘યે ચ અતીતા સમ્બુદ્ધા, યે ચ બુદ્ધા અનાગતા;

યો ચેતરહિ સમ્બુદ્ધો, બહૂનં [બહુન્નં (સી. સ્યા. કં. પી.)] સોકનાસનો.

‘‘સબ્બે સદ્ધમ્મગરુનો, વિહંસુ [વિહરિંસુ (સી. સ્યા. કં. પી.)] વિહરન્તિ ચ;

તથાપિ વિહરિસ્સન્તિ, એસા બુદ્ધાન ધમ્મતા.

‘‘તસ્મા હિ અત્તકામેન [અત્થકામેન (સી. પી. ક.)], મહત્તમભિકઙ્ખતા;

સદ્ધમ્મો ગરુકાતબ્બો, સરં બુદ્ધાન સાસન’’ન્તિ.

૩. બ્રહ્મદેવસુત્તં

૧૭૪. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરિસ્સા બ્રાહ્મણિયા બ્રહ્મદેવો નામ પુત્તો ભગવતો સન્તિકે અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો હોતિ.

અથ ખો આયસ્મા બ્રહ્મદેવો એકો વૂપકટ્ઠો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો નચિરસ્સેવ – યસ્સત્થાય કુલપુત્તા સમ્મદેવ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજન્તિ, તદનુત્તરં બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિ. ‘‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’’તિ અબ્ભઞ્ઞાસિ. અઞ્ઞતરો ચ પનાયસ્મા બ્રહ્મદેવો અરહતં અહોસિ.

અથ ખો આયસ્મા બ્રહ્મદેવો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સાવત્થિં પિણ્ડાય પાવિસિ. સાવત્થિયં સપદાનં પિણ્ડાય ચરમાનો યેન સકમાતુ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મતો બ્રહ્મદેવસ્સ માતા બ્રાહ્મણી બ્રહ્મુનો આહુતિં નિચ્ચં પગ્ગણ્હાતિ. અથ ખો બ્રહ્મુનો સહમ્પતિસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અયં ખો આયસ્મતો બ્રહ્મદેવસ્સ માતા બ્રાહ્મણી બ્રહ્મુનો આહુતિં નિચ્ચં પગ્ગણ્હાતિ. યંનૂનાહં તં ઉપસઙ્કમિત્વા સંવેજેય્ય’’ન્તિ. અથ ખો બ્રહ્મા સહમ્પતિ – સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય એવમેવ – બ્રહ્મલોકે અન્તરહિતો આયસ્મતો બ્રહ્મદેવસ્સ માતુ નિવેસને પાતુરહોસિ. અથ ખો બ્રહ્મા સહમ્પતિ વેહાસં ઠિતો આયસ્મતો બ્રહ્મદેવસ્સ માતરં બ્રાહ્મણિં ગાથાય અજ્ઝભાસિ –

‘‘દૂરે ઇતો બ્રાહ્મણિ બ્રહ્મલોકો,

યસ્સાહુતિં પગ્ગણ્હાસિ નિચ્ચં;

નેતાદિસો બ્રાહ્મણિ બ્રહ્મભક્ખો,

કિં જપ્પસિ બ્રહ્મપથં અજાનં [અજાનન્તી (સી. પી. ક.)].

‘‘એસો હિ તે બ્રાહ્મણિ બ્રહ્મદેવો,

નિરૂપધિકો અતિદેવપત્તો;

અકિઞ્ચનો ભિક્ખુ અનઞ્ઞપોસી,

યો તે સો [તે સો (સી. પી.), યો તે સ (?)] પિણ્ડાય ઘરં પવિટ્ઠો.

‘‘આહુનેય્યો વેદગુ ભાવિતત્તો,

નરાનં દેવાનઞ્ચ દક્ખિણેય્યો;

બાહિત્વા પાપાનિ અનૂપલિત્તો,

ઘાસેસનં ઇરિયતિ સીતિભૂતો.

‘‘ન તસ્સ પચ્છા ન પુરત્થમત્થિ,

સન્તો વિધૂમો અનિઘો નિરાસો;

નિક્ખિત્તદણ્ડો તસથાવરેસુ,

સો ત્યાહુતિં ભુઞ્જતુ અગ્ગપિણ્ડં.

‘‘વિસેનિભૂતો ઉપસન્તચિત્તો,

નાગોવ દન્તો ચરતિ અનેજો;

ભિક્ખુ સુસીલો સુવિમુત્તચિત્તો,

સો ત્યાહુતિં ભુઞ્જતુ અગ્ગપિણ્ડં.

‘‘તસ્મિં પસન્ના અવિકમ્પમાના,

પતિટ્ઠપેહિ દક્ખિણં દક્ખિણેય્યે;

કરોહિ પુઞ્ઞં સુખમાયતિકં,

દિસ્વા મુનિં બ્રાહ્મણિ ઓઘતિણ્ણ’’ન્તિ.

‘‘તસ્મિં પસન્ના અવિકમ્પમાના,

પતિટ્ઠપેસિ દક્ખિણં દક્ખિણેય્યે;

અકાસિ પુઞ્ઞં સુખમાયતિકં,

દિસ્વા મુનિં બ્રાહ્મણી ઓઘતિણ્ણ’’ન્તિ.

૪. બકબ્રહ્મસુત્તં

૧૭૫. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન બકસ્સ બ્રહ્મુનો એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં હોતિ – ‘‘ઇદં નિચ્ચં, ઇદં ધુવં, ઇદં સસ્સતં, ઇદં કેવલં, ઇદં અચવનધમ્મં, ઇદઞ્હિ ન જાયતિ ન જીયતિ ન મીયતિ ન ચવતિ ન ઉપપજ્જતિ, ઇતો ચ પનઞ્ઞં ઉત્તરિં [ઉત્તરિં (સી. સ્યા. કં. પી.)] નિસ્સરણં નત્થી’’તિ.

અથ ખો ભગવા બકસ્સ બ્રહ્મુનો ચેતસા ચેતોપરિવિતક્કમઞ્ઞાય – સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય એવમેવ – જેતવને અન્તરહિતો તસ્મિં બ્રહ્મલોકે પાતુરહોસિ. અદ્દસા ખો બકો બ્રહ્મા ભગવન્તં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘એહિ ખો મારિસ, સ્વાગતં તે, મારિસ! ચિરસ્સં ખો મારિસ! ઇમં પરિયાયમકાસિ યદિદં ઇધાગમનાય. ઇદઞ્હિ, મારિસ, નિચ્ચં, ઇદં ધુવં, ઇદં સસ્સતં, ઇદં કેવલં, ઇદં અચવનધમ્મં, ઇદઞ્હિ ન જાયતિ ન જીયતિ ન મીયતિ ન ચવતિ ન ઉપપજ્જતિ. ઇતો ચ પનઞ્ઞં ઉત્તરિ નિસ્સરણં નત્થી’’તિ.

એવં વુત્તે, ભગવા બકં બ્રહ્માનં એતદવોચ – ‘‘અવિજ્જાગતો વત, ભો, બકો બ્રહ્મા; અવિજ્જાગતો વત, ભો, બકો બ્રહ્મા. યત્ર હિ નામ અનિચ્ચંયેવ સમાનં નિચ્ચન્તિ વક્ખતિ, અધુવંયેવ સમાનં ધુવન્તિ વક્ખતિ, અસસ્સતંયેવ સમાનં સસ્સતન્તિ વક્ખતિ, અકેવલંયેવ સમાનં કેવલન્તિ વક્ખતિ, ચવનધમ્મંયેવ સમાનં અચવનધમ્મન્તિ વક્ખતિ. યત્થ ચ પન જાયતિ ચ જીયતિ ચ મીયતિ ચ ચવતિ ચ ઉપપજ્જતિ ચ, તઞ્ચ તથા વક્ખતિ – ‘ઇદઞ્હિ ન જાયતિ ન જીયતિ ન મીયતિ ન ચવતિ ન ઉપપજ્જતિ’. સન્તઞ્ચ પનઞ્ઞં ઉત્તરિ નિસ્સરણં, ‘નત્થઞ્ઞં ઉત્તરિ નિસ્સરણ’ન્તિ વક્ખતી’’તિ.

‘‘દ્વાસત્તતિ ગોતમ પુઞ્ઞકમ્મા,

વસવત્તિનો જાતિજરં અતીતા;

અયમન્તિમા વેદગૂ બ્રહ્મુપપત્તિ,

અસ્માભિજપ્પન્તિ જના અનેકા’’તિ.

‘‘અપ્પઞ્હિ એતં ન હિ દીઘમાયુ,

યં ત્વં બક મઞ્ઞસિ દીઘમાયું;

સતં સહસ્સાનં [સહસ્સાન (સ્યા. કં.)] નિરબ્બુદાનં,

આયું પજાનામિ તવાહં બ્રહ્મે’’તિ.

‘‘અનન્તદસ્સી ભગવાહમસ્મિ,

જાતિજરં સોકમુપાતિવત્તો;

કિં મે પુરાણં વતસીલવત્તં,

આચિક્ખ મે તં યમહં વિજઞ્ઞા’’તિ.

‘‘યં ત્વં અપાયેસિ બહૂ મનુસ્સે,

પિપાસિતે ઘમ્મનિ સમ્પરેતે;

તં તે પુરાણં વતસીલવત્તં,

સુત્તપ્પબુદ્ધોવ અનુસ્સરામિ.

‘‘યં એણિકૂલસ્મિં જનં ગહીતં,

અમોચયી ગય્હકં નીયમાનં;

તં તે પુરાણં વતસીલવત્તં,

સુત્તપ્પબુદ્ધોવ અનુસ્સરામિ.

‘‘ગઙ્ગાય સોતસ્મિં ગહીતનાવં,

લુદ્દેન નાગેન મનુસ્સકમ્યા;

પમોચયિત્થ બલસા પસય્હ,

તં તે પુરાણં વતસીલવત્તં,

સુત્તપ્પબુદ્ધોવ અનુસ્સરામિ.

‘‘કપ્પો ચ તે બદ્ધચરો અહોસિં,

સમ્બુદ્ધિમન્તં [સમ્બુદ્ધિવન્તં (બહૂસુ)] વતિનં અમઞ્ઞિ;

તં તે પુરાણં વતસીલવત્તં,

સુત્તપ્પબુદ્ધોવ અનુસ્સરામી’’તિ.

‘‘અદ્ધા પજાનાસિ મમેતમાયું,

અઞ્ઞેપિ [અઞ્ઞમ્પિ (સી. પી.)] જાનાસિ તથા હિ બુદ્ધો;

તથા હિ ત્યાયં જલિતાનુભાવો,

ઓભાસયં તિટ્ઠતિ બ્રહ્મલોક’’ન્તિ.

૫. અઞ્ઞતરબ્રહ્મસુત્તં

૧૭૬. સાવત્થિનિદાનં. તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરસ્સ બ્રહ્મુનો એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં હોતિ – ‘‘નત્થિ સો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા યો ઇધ આગચ્છેય્યા’’તિ. અથ ખો ભગવા તસ્સ બ્રહ્મુનો ચેતસા ચેતોપરિવિતક્કમઞ્ઞાય – સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો…પે… તસ્મિં બ્રહ્મલોકે પાતુરહોસિ. અથ ખો ભગવા તસ્સ બ્રહ્મુનો ઉપરિ વેહાસં પલ્લઙ્કેન નિસીદિ તેજોધાતું સમાપજ્જિત્વા.

અથ ખો આયસ્મતો મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ એતદહોસિ – ‘‘કહં નુ ખો ભગવા એતરહિ વિહરતી’’તિ? અદ્દસા ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો [મહામોગ્ગલાનો (ક.)] ભગવન્તં દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન તસ્સ બ્રહ્મુનો ઉપરિ વેહાસં પલ્લઙ્કેન નિસિન્નં તેજોધાતું સમાપન્નં. દિસ્વાન – સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય એવમેવ – જેતવને અન્તરહિતો તસ્મિં બ્રહ્મલોકે પાતુરહોસિ. અથ ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો પુરત્થિમં દિસં નિસ્સાય [ઉપનિસ્સાય (સી.)] તસ્સ બ્રહ્મુનો ઉપરિ વેહાસં પલ્લઙ્કેન નિસીદિ તેજોધાતું સમાપજ્જિત્વા નીચતરં ભગવતો.

અથ ખો આયસ્મતો મહાકસ્સપસ્સ એતદહોસિ – ‘‘કહં નુ ખો ભગવા એતરહિ વિહરતી’’તિ? અદ્દસા ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો ભગવન્તં દિબ્બેન ચક્ખુના…પે… દિસ્વાન – સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો…પે… એવમેવ – જેતવને અન્તરહિતો તસ્મિં બ્રહ્મલોકે પાતુરહોસિ. અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો દક્ખિણં દિસં નિસ્સાય તસ્સ બ્રહ્મુનો ઉપરિ વેહાસં પલ્લઙ્કેન નિસીદિ તેજોધાતું સમાપજ્જિત્વા નીચતરં ભગવતો.

અથ ખો આયસ્મતો મહાકપ્પિનસ્સ એતદહોસિ – ‘‘કહં નુ ખો ભગવા એતરહિ વિહરતી’’તિ? અદ્દસા ખો આયસ્મા મહાકપ્પિનો ભગવન્તં દિબ્બેન ચક્ખુના…પે… તેજોધાતું સમાપન્નં. દિસ્વાન – સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો…પે… એવમેવ – જેતવને અન્તરહિતો તસ્મિં બ્રહ્મલોકે પાતુરહોસિ. અથ ખો આયસ્મા મહાકપ્પિનો પચ્છિમં દિસં નિસ્સાય તસ્સ બ્રહ્મુનો ઉપરિ વેહાસં પલ્લઙ્કેન નિસીદિ તેજોધાતું સમાપજ્જિત્વા નીચતરં ભગવતો.

અથ ખો આયસ્મતો અનુરુદ્ધસ્સ એતદહોસિ – ‘‘કહં નુ ખો ભગવા એતરહિ વિહરતી’’તિ? અદ્દસા ખો આયસ્મા અનુરુદ્ધો…પે… તેજોધાતું સમાપન્નં. દિસ્વાન – સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો…પે… તસ્મિં બ્રહ્મલોકે પાતુરહોસિ. અથ ખો આયસ્મા અનુરુદ્ધો ઉત્તરં દિસં નિસ્સાય તસ્સ બ્રહ્મુનો ઉપરિ વેહાસં પલ્લઙ્કેન નિસીદિ તેજોધાતું સમાપજ્જિત્વા નીચતરં ભગવતો.

અથ ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તં બ્રહ્માનં ગાથાય અજ્ઝભાસિ –

‘‘અજ્જાપિ તે આવુસો સા દિટ્ઠિ, યા તે દિટ્ઠિ પુરે અહુ;

પસ્સસિ વીતિવત્તન્તં, બ્રહ્મલોકે પભસ્સર’’ન્તિ.

‘‘ન મે મારિસ સા દિટ્ઠિ, યા મે દિટ્ઠિ પુરે અહુ;

પસ્સામિ વીતિવત્તન્તં, બ્રહ્મલોકે પભસ્સરં;

સ્વાહં અજ્જ કથં વજ્જં, અહં નિચ્ચોમ્હિ સસ્સતો’’તિ.

અથ ખો ભગવા તં બ્રહ્માનં સંવેજેત્વા – સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય એવમેવ – તસ્મિં બ્રહ્મલોકે અન્તરહિતો જેતવને પાતુરહોસિ. અથ ખો સો બ્રહ્મા અઞ્ઞતરં બ્રહ્મપારિસજ્જં આમન્તેસિ – ‘‘એહિ ત્વં, મારિસ, યેનાયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તેનુપસઙ્કમ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનં એવં વદેહિ – ‘અત્થિ નુ ખો, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, અઞ્ઞેપિ તસ્સ ભગવતો સાવકા એવંમહિદ્ધિકા એવંમહાનુભાવા; સેય્યથાપિ ભવં મોગ્ગલ્લાનો કસ્સપો કપ્પિનો અનુરુદ્ધો’’’તિ? ‘‘એવં, મારિસા’’તિ ખો સો બ્રહ્મપારિસજ્જો તસ્સ બ્રહ્મુનો પટિસ્સુત્વા યેનાયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનં એતદવોચ – ‘‘અત્થિ નુ ખો, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, અઞ્ઞેપિ તસ્સ ભગવતો સાવકા એવંમહિદ્ધિકા એવંમહાનુભાવા; સેય્યથાપિ ભવં મોગ્ગલ્લાનો કસ્સપો કપ્પિનો અનુરુદ્ધો’’તિ? અથ ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તં બ્રહ્મપારિસજ્જં ગાથાય અજ્ઝભાસિ –

‘‘તેવિજ્જા ઇદ્ધિપત્તા ચ, ચેતોપરિયાયકોવિદા;

ખીણાસવા અરહન્તો, બહૂ બુદ્ધસ્સ સાવકા’’તિ.

અથ ખો સો બ્રહ્મપારિસજ્જો આયસ્મતો મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા યેન સો બ્રહ્મા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તં બ્રહ્માનં એતદવોચ – ‘‘આયસ્મા મારિસ, મહામોગ્ગલ્લાનો એવમાહ –

‘‘તેવિજ્જા ઇદ્ધિપત્તા ચ, ચેતોપરિયાયકોવિદા;

ખીણાસવા અરહન્તો, બહૂ બુદ્ધસ્સ સાવકા’’તિ.

ઇદમવોચ સો બ્રહ્મપારિસજ્જો. અત્તમનો ચ સો બ્રહ્મા તસ્સ બ્રહ્મપારિસજ્જસ્સ ભાસિતં અભિનન્દીતિ.

૬. બ્રહ્મલોકસુત્તં

૧૭૭. સાવત્થિનિદાનં. તેન ખો પન સમયેન ભગવા દિવાવિહારગતો હોતિ પટિસલ્લીનો. અથ ખો સુબ્રહ્મા ચ પચ્ચેકબ્રહ્મા સુદ્ધાવાસો ચ પચ્ચેકબ્રહ્મા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા પચ્ચેકં દ્વારબાહં [પચ્ચેકદ્વારબાહં (પી. ક.)] ઉપનિસ્સાય અટ્ઠંસુ. અથ ખો સુબ્રહ્મા પચ્ચેકબ્રહ્મા સુદ્ધાવાસં પચ્ચેકબ્રહ્માનં એતદવોચ – ‘‘અકાલો ખો તાવ, મારિસ, ભગવન્તં પયિરુપાસિતું; દિવાવિહારગતો ભગવા પટિસલ્લીનો ચ. અસુકો ચ બ્રહ્મલોકો ઇદ્ધો ચેવ ફીતો ચ, બ્રહ્મા ચ તત્ર પમાદવિહારં વિહરતિ. આયામ, મારિસ, યેન સો બ્રહ્મલોકો તેનુપસઙ્કમિસ્સામ; ઉપસઙ્કમિત્વા તં બ્રહ્માનં સંવેજેય્યામા’’તિ. ‘‘એવં, મારિસા’’તિ ખો સુદ્ધાવાસો પચ્ચેકબ્રહ્મા સુબ્રહ્મુનો પચ્ચેકબ્રહ્મુનો પચ્ચસ્સોસિ.

અથ ખો સુબ્રહ્મા ચ પચ્ચેકબ્રહ્મા સુદ્ધાવાસો ચ પચ્ચેકબ્રહ્મા – સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો…પે… એવમેવ – ભગવતો પુરતો અન્તરહિતા તસ્મિં બ્રહ્મલોકે પાતુરહેસું. અદ્દસા ખો સો બ્રહ્મા તે બ્રહ્માનો દૂરતોવ આગચ્છન્તે. દિસ્વાન તે બ્રહ્માનો એતદવોચ – ‘‘હન્દ કુતો નુ તુમ્હે, મારિસા, આગચ્છથા’’તિ? ‘‘આગતા ખો મયં, મારિસ, અમ્હ તસ્સ ભગવતો સન્તિકા અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ. ગચ્છેય્યાસિ પન ત્વં, મારિસ, તસ્સ ભગવતો ઉપટ્ઠાનં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’’તિ?

એવં વુત્તો [એવં વુત્તે (સી. સ્યા. કં.)] ખો સો બ્રહ્મા તં વચનં અનધિવાસેન્તો સહસ્સક્ખત્તું અત્તાનં અભિનિમ્મિનિત્વા સુબ્રહ્માનં પચ્ચેકબ્રહ્માનં એતદવોચ – ‘‘પસ્સસિ મે નો ત્વં, મારિસ, એવરૂપં ઇદ્ધાનુભાવ’’ન્તિ? ‘‘પસ્સામિ ખો ત્યાહં, મારિસ, એવરૂપં ઇદ્ધાનુભાવ’’ન્તિ. ‘‘સો ખ્વાહં, મારિસ, એવંમહિદ્ધિકો એવંમહાનુભાવો કસ્સ અઞ્ઞસ્સ સમણસ્સ વા બ્રાહ્મણસ્સ વા ઉપટ્ઠાનં ગમિસ્સામી’’તિ?

અથ ખો સુબ્રહ્મા પચ્ચેકબ્રહ્મા દ્વિસહસ્સક્ખત્તું અત્તાનં અભિનિમ્મિનિત્વા તં બ્રહ્માનં એતદવોચ – ‘‘પસ્સસિ મે નો ત્વં, મારિસ, એવરૂપં ઇદ્ધાનુભાવ’’ન્તિ? ‘‘પસ્સામિ ખો ત્યાહં, મારિસ, એવરૂપં ઇદ્ધાનુભાવ’’ન્તિ. ‘‘તયા ચ ખો, મારિસ, મયા ચ સ્વેવ ભગવા મહિદ્ધિકતરો ચેવ મહાનુભાવતરો ચ. ગચ્છેય્યાસિ ત્વં, મારિસ, તસ્સ ભગવતો ઉપટ્ઠાનં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’’તિ? અથ ખો સો બ્રહ્મા સુબ્રહ્માનં પચ્ચેકબ્રહ્માનં ગાથાય અજ્ઝભાસિ –

‘‘તયો સુપણ્ણા ચતુરો ચ હંસા,

બ્યગ્ઘીનિસા પઞ્ચસતા ચ ઝાયિનો;

તયિદં વિમાનં જલતે ચ [જલતેવ (પી. ક.)] બ્રહ્મે,

ઓભાસયં ઉત્તરસ્સં દિસાય’’ન્તિ.

‘‘કિઞ્ચાપિ તે તં જલતે વિમાનં,

ઓભાસયં ઉત્તરસ્સં દિસાયં;

રૂપે રણં દિસ્વા સદા પવેધિતં,

તસ્મા ન રૂપે રમતી સુમેધો’’તિ.

અથ ખો સુબ્રહ્મા ચ પચ્ચેકબ્રહ્મા સુદ્ધાવાસો ચ પચ્ચેકબ્રહ્મા તં બ્રહ્માનં સંવેજેત્વા તત્થેવન્તરધાયિંસુ. અગમાસિ ચ ખો સો બ્રહ્મા અપરેન સમયેન ભગવતો ઉપટ્ઠાનં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સાતિ.

૭. કોકાલિકસુત્તં

૧૭૮. સાવત્થિનિદાનં. તેન ખો પન સમયેન ભગવા દિવાવિહારગતો હોતિ પટિસલ્લીનો. અથ ખો સુબ્રહ્મા ચ પચ્ચેકબ્રહ્મા સુદ્ધાવાસો ચ પચ્ચેકબ્રહ્મા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા પચ્ચેકં દ્વારબાહં નિસ્સાય અટ્ઠંસુ. અથ ખો સુબ્રહ્મા પચ્ચેકબ્રહ્મા કોકાલિકં ભિક્ખું આરબ્ભ ભગવતો સન્તિકે ઇમં ગાથં અભાસિ –

‘‘અપ્પમેય્યં પમિનન્તો, કોધ વિદ્વા વિકપ્પયે;

અપ્પમેય્યં પમાયિનં, નિવુતં તં મઞ્ઞે પુથુજ્જન’’ન્તિ.

૮. કતમોદકતિસ્સસુત્તં