૨. દુતિયવગ્ગો

૧. સનઙ્કુમારસુત્તં

૧૮૨. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ સપ્પિનીતીરે. અથ ખો બ્રહ્મા સનઙ્કુમારો અભિક્કન્તાય રત્તિયા અભિક્કન્તવણ્ણો કેવલકપ્પં સપ્પિનીતીરં ઓભાસેત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો બ્રહ્મા સનઙ્કુમારો ભગવતો સન્તિકે ઇમં ગાથં અભાસિ –

‘‘ખત્તિયો સેટ્ઠો જનેતસ્મિં, યે ગોત્તપટિસારિનો;

વિજ્જાચરણસમ્પન્નો, સો સેટ્ઠો દેવમાનુસે’’તિ.

ઇદમવોચ બ્રહ્મા સનઙ્કુમારો. સમનુઞ્ઞો સત્થા અહોસિ. અથ ખો બ્રહ્મા સનઙ્કુમારો ‘‘સમનુઞ્ઞો મે સત્થા’’તિ ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા તત્થેવન્તરધાયીતિ.

૨. દેવદત્તસુત્તં

૧૮૩. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે અચિરપક્કન્તે દેવદત્તે. અથ ખો બ્રહ્મા સહમ્પતિ અભિક્કન્તાય રત્તિયા અભિક્કન્તવણ્ણો કેવલકપ્પં ગિજ્ઝકૂટં પબ્બતં ઓભાસેત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો બ્રહ્મા સહમ્પતિ દેવદત્તં આરબ્ભ ભગવતો સન્તિકે ઇમં ગાથં અભાસિ –

‘‘ફલં વે કદલિં હન્તિ, ફલં વેળું ફલં નળં;

સક્કારો કાપુરિસં હન્તિ, ગબ્ભો અસ્સતરિં યથા’’તિ.

૩. અન્ધકવિન્દસુત્તં

૧૮૪. એકં સમયં ભગવા માગધેસુ વિહરતિ અન્ધકવિન્દે. તેન ખો પન સમયેન ભગવા રત્તન્ધકારતિમિસાયં અબ્ભોકાસે નિસિન્નો હોતિ, દેવો ચ એકમેકં ફુસાયતિ. અથ ખો બ્રહ્મા સહમ્પતિ અભિક્કન્તાય રત્તિયા અભિક્કન્તવણ્ણો કેવલકપ્પં અન્ધકવિન્દં ઓભાસેત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો બ્રહ્મા સહમ્પતિ ભગવતો સન્તિકે ઇમા ગાથાયો અભાસિ –

‘‘સેવેથ પન્તાનિ સેનાસનાનિ,

ચરેય્ય સંયોજનવિપ્પમોક્ખા;

સચે રતિં નાધિગચ્છેય્ય તત્થ,

સઙ્ઘે વસે રક્ખિતત્તો સતીમા.

‘‘કુલાકુલં પિણ્ડિકાય ચરન્તો,

ઇન્દ્રિયગુત્તો નિપકો સતીમા;

સેવેથ પન્તાનિ સેનાસનાનિ,

ભયા પમુત્તો અભયે વિમુત્તો.

‘‘યત્થ ભેરવા સરીસપા [સિરિં સપા (સી. સ્યા. કં. પી.)],

વિજ્જુ સઞ્ચરતિ થનયતિ દેવો;

અન્ધકારતિમિસાય રત્તિયા,

નિસીદિ તત્થ ભિક્ખુ વિગતલોમહંસો.

‘‘ઇદઞ્હિ જાતુ મે દિટ્ઠં, નયિદં ઇતિહીતિહં;

એકસ્મિં બ્રહ્મચરિયસ્મિં, સહસ્સં મચ્ચુહાયિનં.

‘‘ભિય્યો [ભીયો (સી. સ્યા. કં. પી.)] પઞ્ચસતા સેક્ખા, દસા ચ દસધા દસ;

સબ્બે સોતસમાપન્ના, અતિરચ્છાનગામિનો.

‘‘અથાયં [અત્થાયં-ઇતિપિ દી. નિ. ૨.૨૯૦] ઇતરા પજા, પુઞ્ઞભાગાતિ મે મનો;

સઙ્ખાતું નોપિ સક્કોમિ, મુસાવાદસ્સ ઓત્તપ’’ન્તિ [ઓત્તપેતિ (સી. સ્યા. કં. પી.), ઓત્તપ્પેતિ (ક.)].

૪. અરુણવતીસુત્તં

૧૮૫. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, રાજા અહોસિ અરુણવા નામ. રઞ્ઞો ખો પન, ભિક્ખવે, અરુણવતો અરુણવતી નામ રાજધાની અહોસિ. અરુણવતિં ખો પન, ભિક્ખવે, રાજધાનિં [અરુણવતિયં ખો પન ભિક્ખવે રાજધાનિયં (પી. ક.)] સિખી ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો ઉપનિસ્સાય વિહાસિ. સિખિસ્સ ખો પન, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ અભિભૂસમ્ભવં નામ સાવકયુગં અહોસિ અગ્ગં ભદ્દયુગં. અથ ખો, ભિક્ખવે, સિખી ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો અભિભું ભિક્ખું આમન્તેસિ – ‘આયામ, બ્રાહ્મણ, યેન અઞ્ઞતરો બ્રહ્મલોકો તેનુપસઙ્કમિસ્સામ, યાવ ભત્તસ્સ કાલો ભવિસ્સતી’તિ. ‘એવં, ભન્તે’તિ ખો ભિક્ખવે, અભિભૂ ભિક્ખુ સિખિસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પચ્ચસ્સોસિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, સિખી ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો અભિભૂ ચ ભિક્ખુ – સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય એવમેવ – અરુણવતિયા રાજધાનિયા અન્તરહિતા તસ્મિં બ્રહ્મલોકે પાતુરહેસું.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, સિખી ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો અભિભું ભિક્ખું આમન્તેસિ – ‘પટિભાતુ, બ્રાહ્મણ, તં બ્રહ્મુનો ચ બ્રહ્મપરિસાય ચ બ્રહ્મપારિસજ્જાનઞ્ચ ધમ્મી કથા’તિ. ‘એવં, ભન્તે’તિ ખો, ભિક્ખવે, અભિભૂ ભિક્ખુ સિખિસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પટિસ્સુત્વા, બ્રહ્માનઞ્ચ બ્રહ્મપરિસઞ્ચ બ્રહ્મપારિસજ્જે ચ ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેસિ સમાદપેસિ સમુત્તેજેસિ સમ્પહંસેસિ. તત્ર સુદં, ભિક્ખવે, બ્રહ્મા ચ બ્રહ્મપરિસા ચ બ્રહ્મપારિસજ્જા ચ ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ [ખીયન્તિ (સી. સ્યા. કં. પી.)] વિપાચેન્તિ – ‘અચ્છરિયં વત, ભો, અબ્ભુતં વત ભો, કથઞ્હિ નામ સત્થરિ સમ્મુખીભૂતે સાવકો ધમ્મં દેસેસ્સતી’’’તિ!

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, સિખી ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો અભિભું ભિક્ખું આમન્તેસિ – ‘ઉજ્ઝાયન્તિ ખો તે, બ્રાહ્મણ, બ્રહ્મા ચ બ્રહ્મપરિસા ચ બ્રહ્મપારિસજ્જા ચ – અચ્છરિયં વત, ભો, અબ્ભુતં વત, ભો, કથઞ્હિ નામ સત્થરિ સમ્મુખીભૂતે સાવકો ધમ્મં દેસેસ્સતીતિ! તેન હિ ત્વં બ્રાહ્મણ, ભિય્યોસોમત્તાય બ્રહ્માનઞ્ચ બ્રહ્મપરિસઞ્ચ બ્રહ્મપારિસજ્જે ચ સંવેજેહી’તિ. ‘એવં, ભન્તે’તિ ખો, ભિક્ખવે, અભિભૂ ભિક્ખુ સિખિસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પટિસ્સુત્વા દિસ્સમાનેનપિ કાયેન ધમ્મં દેસેસિ, અદિસ્સમાનેનપિ કાયેન ધમ્મં દેસેસિ, દિસ્સમાનેનપિ હેટ્ઠિમેન ઉપડ્ઢકાયેન અદિસ્સમાનેન ઉપરિમેન ઉપડ્ઢકાયેન ધમ્મં દેસેસિ, દિસ્સમાનેનપિ ઉપરિમેન ઉપડ્ઢકાયેન અદિસ્સમાનેન હેટ્ઠિમેન ઉપડ્ઢકાયેન ધમ્મં દેસેસિ. તત્ર સુદં, ભિક્ખવે, બ્રહ્મા ચ બ્રહ્મપરિસા ચ બ્રહ્મપારિસજ્જા ચ અચ્છરિયબ્ભુતચિત્તજાતા અહેસું – ‘અચ્છરિયં વત, ભો, અબ્ભુતં વત, ભો, સમણસ્સ મહિદ્ધિકતા મહાનુભાવતા’’’તિ!

‘‘અથ ખો અભિભૂ ભિક્ખુ સિખિં ભગવન્તં અરહન્તં સમ્માસમ્બુદ્ધં એતદવોચ – ‘અભિજાનામિ ખ્વાહં, ભન્તે, ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મજ્ઝે એવરૂપિં વાચં ભાસિતા – પહોમિ ખ્વાહં આવુસો, બ્રહ્મલોકે ઠિતો સહસ્સિલોકધાતું [સહસ્સીલોકધાતું (સી. સ્યા. કં. પી.)] સરેન વિઞ્ઞાપેતુ’ન્તિ. ‘એતસ્સ, બ્રાહ્મણ, કાલો, એતસ્સ, બ્રાહ્મણ, કાલો; યં ત્વં, બ્રાહ્મણ, બ્રહ્મલોકે ઠિતો સહસ્સિલોકધાતું સરેન વિઞ્ઞાપેય્યાસી’તિ. ‘એવં, ભન્તે’તિ ખો, ભિક્ખવે, અભિભૂ ભિક્ખુ સિખિસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પટિસ્સુત્વા બ્રહ્મલોકે ઠિતો ઇમા ગાથાયો અભાસિ –

‘‘આરમ્ભથ [આરબ્ભથ (સબ્બત્થ)] નિક્કમથ [નિક્ખમથ (સી. પી.)], યુઞ્જથ બુદ્ધસાસને;

ધુનાથ મચ્ચુનો સેનં, નળાગારંવ કુઞ્જરો.

‘‘યો ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે, અપ્પમત્તો વિહસ્સતિ;

પહાય જાતિસંસારં, દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સતી’’તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, સિખી ચ ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો અભિભૂ ચ ભિક્ખુ બ્રહ્માનઞ્ચ બ્રહ્મપરિસઞ્ચ બ્રહ્મપારિસજ્જે ચ સંવેજેત્વા – સેય્યથાપિ નામ…પે… તસ્મિં બ્રહ્મલોકે અન્તરહિતા અરુણવતિયા રાજધાનિયા પાતુરહેસું. અથ ખો, ભિક્ખવે, સિખી ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘અસ્સુત્થ નો, તુમ્હે, ભિક્ખવે, અભિભુસ્સ ભિક્ખુનો બ્રહ્મલોકે ઠિતસ્સ ગાથાયો ભાસમાનસ્સા’તિ? ‘અસ્સુમ્હ ખો મયં, ભન્તે, અભિભુસ્સ ભિક્ખુનો બ્રહ્મલોકે ઠિતસ્સ ગાથાયો ભાસમાનસ્સા’તિ. ‘યથા કથં પન તુમ્હે, ભિક્ખવે, અસ્સુત્થ અભિભુસ્સ ભિક્ખુનો બ્રહ્મલોકે ઠિતસ્સ ગાથાયો ભાસમાનસ્સા’’’તિ? એવં ખો મયં, ભન્તે, અસ્સુમ્હ અભિભુસ્સ ભિક્ખુનો બ્રહ્મલોકે ઠિતસ્સ ગાથાયો ભાસમાનસ્સ –

‘‘આરમ્ભથ નિક્કમથ, યુઞ્જથ બુદ્ધસાસને;

ધુનાથ મચ્ચુનો સેનં, નળાગારંવ કુઞ્જરો.

‘‘યો ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે, અપ્પમત્તો વિહસ્સતિ;

પહાય જાતિસંસારં, દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સતી’’તિ.

‘‘‘એવં ખો મયં, ભન્તે, અસ્સુમ્હ અભિભુસ્સ ભિક્ખુનો બ્રહ્મલોકે ઠિતસ્સ ગાથાયો ભાસમાનસ્સા’તિ. ‘સાધુ સાધુ, ભિક્ખવે; સાધુ ખો તુમ્હે, ભિક્ખવે! અસ્સુત્થ અભિભુસ્સ ભિક્ખુનો બ્રહ્મલોકે ઠિતસ્સ ગાથાયો ભાસમાનસ્સા’’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા, અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ.

૫. પરિનિબ્બાનસુત્તં

૧૮૬. એકં સમયં ભગવા કુસિનારાયં વિહરતિ ઉપવત્તને મલ્લાનં સાલવને અન્તરેન યમકસાલાનં પરિનિબ્બાનસમયે. અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘હન્દ દાનિ, ભિક્ખવે, આમન્તયામિ વો – ‘વયધમ્મા સઙ્ખારા, અપ્પમાદેન સમ્પાદેથા’તિ. અયં તથાગતસ્સ પચ્છિમા વાચા’’.

અથ ખો ભગવા પઠમં ઝાનં [પઠમજ્ઝાનં (સ્યા. કં.) એવં દુતિયં ઝાનં ઇચ્ચાદીસુપિ] સમાપજ્જિ. પઠમા ઝાના [પઠમજ્ઝાના (સ્યા. કં.) એવં દુતિયા ઝાના ઇચ્ચાદીસુપિ] વુટ્ઠહિત્વા દુતિયં ઝાનં સમાપજ્જિ. દુતિયા ઝાના વુટ્ઠહિત્વા તતિયં ઝાનં સમાપજ્જિ. તતિયા ઝાના વુટ્ઠહિત્વા ચતુત્થં ઝાનં સમાપજ્જિ. ચતુત્થા ઝાના વુટ્ઠહિત્વા આકાસાનઞ્ચાયતનં સમાપજ્જિ. આકાસાનઞ્ચાયતના વુટ્ઠહિત્વા વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમાપજ્જિ. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતના વુટ્ઠહિત્વા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જિ. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતના વુટ્ઠહિત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જિ. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતના વુટ્ઠહિત્વા સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપજ્જિ.

સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધા વુટ્ઠહિત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જિ. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતના વુટ્ઠહિત્વા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જિ. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતના વુટ્ઠહિત્વા વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમાપજ્જિ. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતના વુટ્ઠહિત્વા આકાસાનઞ્ચાયતનં સમાપજ્જિ. આકાસાનઞ્ચાયતના વુટ્ઠહિત્વા ચતુત્થં ઝાનં સમાપજ્જિ. ચતુત્થા ઝાના વુટ્ઠહિત્વા તતિયં ઝાનં સમાપજ્જિ. તતિયા ઝાના વુટ્ઠહિત્વા દુતિયં ઝાનં સમાપજ્જિ. દુતિયા ઝાના વુટ્ઠહિત્વા પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિ. પઠમા ઝાના વુટ્ઠહિત્વા દુતિયં ઝાનં સમાપજ્જિ. દુતિયા ઝાના વુટ્ઠહિત્વા તતિયં ઝાનં સમાપજ્જિ. તતિયા ઝાના વુટ્ઠહિત્વા ચતુત્થં ઝાનં સમાપજ્જિ. ચતુત્થા ઝાના વુટ્ઠહિત્વા સમનન્તરં ભગવા પરિનિબ્બાયિ. પરિનિબ્બુતે ભગવતિ સહ પરિનિબ્બાના બ્રહ્મા સહમ્પતિ ઇમં ગાથં અભાસિ –

‘‘સબ્બેવ નિક્ખિપિસ્સન્તિ, ભૂતા લોકે સમુસ્સયં;

યત્થ એતાદિસો સત્થા, લોકે અપ્પટિપુગ્ગલો;

તથાગતો બલપ્પત્તો, સમ્બુદ્ધો પરિનિબ્બુતો’’તિ.

પરિનિબ્બુતે ભગવતિ સહ પરિનિબ્બાના સક્કો દેવાનમિન્દો ઇમં ગાથં અભાસિ –

‘‘અનિચ્ચા વત સઙ્ખારા, ઉપ્પાદવયધમ્મિનો;

ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝન્તિ, તેસં વૂપસમો સુખો’’તિ.

પરિનિબ્બુતે ભગવતિ સહ પરિનિબ્બાના આયસ્મા આનન્દો ઇમં ગાથં અભાસિ –

‘‘તદાસિ યં ભિંસનકં, તદાસિ લોમહંસનં;

સબ્બાકારવરૂપેતે, સમ્બુદ્ધે પરિનિબ્બુતે’’તિ.

પરિનિબ્બુતે ભગવતિ સહ પરિનિબ્બાના આયસ્મા અનુરુદ્ધો ઇમા ગાથાયો અભાસિ –

‘‘નાહુ અસ્સાસપસ્સાસો, ઠિતચિત્તસ્સ તાદિનો;

અનેજો સન્તિમારબ્ભ, ચક્ખુમા પરિનિબ્બુતો [યં કાલમકરી મુનિ (મહાપરિનિબ્બાનસુત્તે)].

‘‘અસલ્લીનેન ચિત્તેન, વેદનં અજ્ઝવાસયિ;

પજ્જોતસ્સેવ નિબ્બાનં, વિમોક્ખો ચેતસો અહૂ’’તિ.

દુતિયો વગ્ગો.

તસ્સુદ્દાનં –

બ્રહ્માસનં દેવદત્તો, અન્ધકવિન્દો અરુણવતી;

પરિનિબ્બાનેન ચ દેસિતં, ઇદં બ્રહ્મપઞ્ચકન્તિ.

બ્રહ્મસંયુત્તં સમત્તં. [ઇતો પરં મરમ્મપોત્થકેસુ એવમ્પિ દિસ્સતિ –§બ્રહ્માયાચનં અગારવઞ્ચ, બ્રહ્મદેવો બકો ચ બ્રહ્મા.§અઞ્ઞતરો ચ બ્રહ્માકોકાલિકઞ્ચ, તિસ્સકઞ્ચ તુરૂ ચ.§બ્રહ્મા કોકાલિકભિક્ખુ, સનઙ્કુમારેન દેવદત્તં.§અન્ધકવિન્દં અરુણવતિ, પરિનિબ્બાનેન પન્નરસાતિ.]