૧૦. ઇન્દ્રિયભાવનાસુત્તં

૪૫૩. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા ગજઙ્ગલાયં [કજઙ્ગલાયં (સી. પી.), કજ્જઙ્ગલાયં (સ્યા. કં.)] વિહરતિ સુવેળુવને [વેળુવને (સ્યા. કં.), મુખેલુવને (સી. પી.)]. અથ ખો ઉત્તરો માણવો પારાસિવિયન્તેવાસી [પારાસરિયન્તેવાસી (સી. પી.), પારાસિરિયન્તેવાસી (સ્યા. કં.)] યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો ઉત્તરં માણવં પારાસિવિયન્તેવાસિં ભગવા એતદવોચ – ‘‘દેસેતિ, ઉત્તર, પારાસિવિયો બ્રાહ્મણો સાવકાનં ઇન્દ્રિયભાવન’’ન્તિ? ‘‘દેસેતિ, ભો ગોતમ, પારાસિવિયો બ્રાહ્મણો સાવકાનં ઇન્દ્રિયભાવન’’ન્તિ. ‘‘યથા કથં પન, ઉત્તર, દેસેતિ પારાસિવિયો બ્રાહ્મણો સાવકાનં ઇન્દ્રિયભાવન’’ન્તિ? ‘‘ઇધ, ભો ગોતમ, ચક્ખુના રૂપં ન પસ્સતિ, સોતેન સદ્દં ન સુણાતિ – એવં ખો, ભો ગોતમ, દેસેતિ પારાસિવિયો બ્રાહ્મણો સાવકાનં ઇન્દ્રિયભાવન’’ન્તિ. ‘‘એવં સન્તે ખો, ઉત્તર, અન્ધો ભાવિતિન્દ્રિયો ભવિસ્સતિ, બધિરો ભાવિતિન્દ્રિયો ભવિસ્સતિ; યથા પારાસિવિયસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ વચનં. અન્ધો હિ, ઉત્તર, ચક્ખુના રૂપં ન પસ્સતિ, બધિરો સોતેન સદ્દં ન સુણાતી’’તિ. એવં વુત્તે, ઉત્તરો માણવો પારાસિવિયન્તેવાસી તુણ્હીભૂતો મઙ્કુભૂતો પત્તક્ખન્ધો અધોમુખો પજ્ઝાયન્તો અપ્પટિભાનો નિસીદિ.

અથ ખો ભગવા ઉત્તરં માણવં પારાસિવિયન્તેવાસિં તુણ્હીભૂતં મઙ્કુભૂતં પત્તક્ખન્ધં અધોમુખં પજ્ઝાયન્તં અપ્પટિભાનં વિદિત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘અઞ્ઞથા ખો, આનન્દ, દેસેતિ પારાસિવિયો બ્રાહ્મણો સાવકાનં ઇન્દ્રિયભાવનં, અઞ્ઞથા ચ પનાનન્દ, અરિયસ્સ વિનયે અનુત્તરા ઇન્દ્રિયભાવના હોતી’’તિ. ‘‘એતસ્સ, ભગવા, કાલો; એતસ્સ, સુગત, કાલો યં ભગવા અરિયસ્સ વિનયે અનુત્તરં ઇન્દ્રિયભાવનં દેસેય્ય. ભગવતો સુત્વા ભિક્ખૂ ધારેસ્સન્તી’’તિ. ‘‘તેનહાનન્દ, સુણાહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ. ભગવા એતદવોચ –

૪૫૪. ‘‘કથઞ્ચાનન્દ, અરિયસ્સ વિનયે અનુત્તરા ઇન્દ્રિયભાવના હોતિ? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુનો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ઉપ્પજ્જતિ મનાપં, ઉપ્પજ્જતિ અમનાપં, ઉપ્પજ્જતિ મનાપામનાપં. સો એવં પજાનાતિ – ‘ઉપ્પન્નં ખો મે ઇદં મનાપં, ઉપ્પન્નં અમનાપં, ઉપ્પન્નં મનાપામનાપં. તઞ્ચ ખો સઙ્ખતં ઓળારિકં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં. એતં સન્તં એતં પણીતં યદિદં – ઉપેક્ખા’તિ. તસ્સ તં ઉપ્પન્નં મનાપં ઉપ્પન્નં અમનાપં ઉપ્પન્નં મનાપામનાપં નિરુજ્ઝતિ; ઉપેક્ખા સણ્ઠાતિ. સેય્યથાપિ, આનન્દ, ચક્ખુમા પુરિસો ઉમ્મીલેત્વા વા નિમીલેય્ય, નિમીલેત્વા વા ઉમ્મીલેય્ય; એવમેવ ખો, આનન્દ, યસ્સ કસ્સચિ એવંસીઘં એવંતુવટં એવંઅપ્પકસિરેન ઉપ્પન્નં મનાપં ઉપ્પન્નં અમનાપં ઉપ્પન્નં મનાપામનાપં નિરુજ્ઝતિ, ઉપેક્ખા સણ્ઠાતિ – અયં વુચ્ચતાનન્દ, અરિયસ્સ વિનયે અનુત્તરા ઇન્દ્રિયભાવના ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યેસુ રૂપેસુ.

૪૫૫. ‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, ભિક્ખુનો સોતેન સદ્દં સુત્વા ઉપ્પજ્જતિ મનાપં, ઉપ્પજ્જતિ અમનાપં, ઉપ્પજ્જતિ મનાપામનાપં. સો એવં પજાનાતિ – ‘ઉપ્પન્નં ખો મે ઇદં મનાપં, ઉપ્પન્નં અમનાપં, ઉપ્પન્નં મનાપામનાપં. તઞ્ચ ખો સઙ્ખતં ઓળારિકં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં. એતં સન્તં એતં પણીતં યદિદં – ઉપેક્ખા’તિ. તસ્સ તં ઉપ્પન્નં મનાપં ઉપ્પન્નં અમનાપં ઉપ્પન્નં મનાપામનાપં નિરુજ્ઝતિ; ઉપેક્ખા સણ્ઠાતિ. સેય્યથાપિ, આનન્દ, બલવા પુરિસો અપ્પકસિરેનેવ અચ્છરં [અચ્છરિકં (સ્યા. કં. પી. ક.)] પહરેય્ય; એવમેવ ખો, આનન્દ, યસ્સ કસ્સચિ એવંસીઘં એવંતુવટં એવંઅપ્પકસિરેન ઉપ્પન્નં મનાપં ઉપ્પન્નં અમનાપં ઉપ્પન્નં મનાપામનાપં નિરુજ્ઝતિ, ઉપેક્ખા સણ્ઠાતિ – અયં વુચ્ચતાનન્દ, અરિયસ્સ વિનયે અનુત્તરા ઇન્દ્રિયભાવના સોતવિઞ્ઞેય્યેસુ સદ્દેસુ.

૪૫૬. ‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, ભિક્ખુનો ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા ઉપ્પજ્જતિ મનાપં, ઉપ્પજ્જતિ અમનાપં, ઉપ્પજ્જતિ મનાપામનાપં. સો એવં પજાનાતિ – ‘ઉપ્પન્નં ખો મે ઇદં મનાપં, ઉપ્પન્નં અમનાપં, ઉપ્પન્નં મનાપામનાપં. તઞ્ચ ખો સઙ્ખતં ઓળારિકં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં. એતં સન્તં એતં પણીતં યદિદં – ઉપેક્ખા’તિ. તસ્સ તં ઉપ્પન્નં મનાપં ઉપ્પન્નં અમનાપં ઉપ્પન્નં મનાપામનાપં નિરુજ્ઝતિ; ઉપેક્ખા સણ્ઠાતિ. સેય્યથાપિ, આનન્દ, ઈસકંપોણે [ઈસકપોણે (સી. સ્યા. કં. પી.), ઈસકફણે (સી. અટ્ઠ.), ‘‘મજ્ઝે ઉચ્ચં હુત્વા’’તિ ટીકાય સંસન્દિતબ્બા] પદુમપલાસે [પદુમિનિપત્તે (સી. સ્યા. કં. પી.)] ઉદકફુસિતાનિ પવત્તન્તિ, ન સણ્ઠન્તિ; એવમેવ ખો, આનન્દ, યસ્સ કસ્સચિ એવંસીઘં એવંતુવટં એવંઅપ્પકસિરેન ઉપ્પન્નં મનાપં ઉપ્પન્નં અમનાપં ઉપ્પન્નં મનાપામનાપં નિરુજ્ઝતિ, ઉપેક્ખા સણ્ઠાતિ – અયં વુચ્ચતાનન્દ, અરિયસ્સ વિનયે અનુત્તરા ઇન્દ્રિયભાવના ઘાનવિઞ્ઞેય્યેસુ ગન્ધેસુ.

૪૫૭. ‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, ભિક્ખુનો જિવ્હાય રસં સાયિત્વા ઉપ્પજ્જતિ મનાપં, ઉપ્પજ્જતિ અમનાપં, ઉપ્પજ્જતિ મનાપામનાપં. સો એવં પજાનાતિ – ‘ઉપ્પન્નં ખો મે ઇદં મનાપં, ઉપ્પન્નં અમનાપં, ઉપ્પન્નં મનાપામનાપં. તઞ્ચ ખો સઙ્ખતં ઓળારિકં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં. એતં સન્તં એતં પણીતં યદિદં – ઉપેક્ખા’તિ. તસ્સ તં ઉપ્પન્નં મનાપં ઉપ્પન્નં અમનાપં ઉપ્પન્નં મનાપામનાપં નિરુજ્ઝતિ; ઉપેક્ખા સણ્ઠાતિ. સેય્યથાપિ, આનન્દ, બલવા પુરિસો જિવ્હગ્ગે ખેળપિણ્ડં સંયૂહિત્વા અપ્પકસિરેન વમેય્ય [સન્ધમેય્ય (ક.)]; એવમેવ ખો, આનન્દ, યસ્સ કસ્સચિ એવંસીઘં એવંતુવટં એવંઅપ્પકસિરેન ઉપ્પન્નં મનાપં ઉપ્પન્નં અમનાપં ઉપ્પન્નં મનાપામનાપં નિરુજ્ઝતિ, ઉપેક્ખા સણ્ઠાતિ – અયં વુચ્ચતાનન્દ, અરિયસ્સ વિનયે અનુત્તરા ઇન્દ્રિયભાવના જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યેસુ રસેસુ.

૪૫૮. ‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, ભિક્ખુનો કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા ઉપ્પજ્જતિ મનાપં, ઉપ્પજ્જતિ અમનાપં, ઉપ્પજ્જતિ મનાપામનાપં. સો એવં પજાનાતિ – ‘ઉપ્પન્નં ખો મે ઇદં મનાપં, ઉપ્પન્નં અમનાપં, ઉપ્પન્નં મનાપામનાપં. તઞ્ચ ખો સઙ્ખતં ઓળારિકં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં. એતં સન્તં એતં પણીતં યદિદં – ઉપેક્ખા’તિ. તસ્સ તં ઉપ્પન્નં મનાપં ઉપ્પન્નં અમનાપં ઉપ્પન્નં મનાપામનાપં નિરુજ્ઝતિ; ઉપેક્ખા સણ્ઠાતિ. સેય્યથાપિ, આનન્દ, બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય; એવમેવ ખો, આનન્દ, યસ્સ કસ્સચિ એવંસીઘં એવંતુવટં એવંઅપ્પકસિરેન ઉપ્પન્નં મનાપં ઉપ્પન્નં અમનાપં ઉપ્પન્નં મનાપામનાપં નિરુજ્ઝતિ, ઉપેક્ખા સણ્ઠાતિ – અયં વુચ્ચતાનન્દ, અરિયસ્સ વિનયે અનુત્તરા ઇન્દ્રિયભાવના કાયવિઞ્ઞેય્યેસુ ફોટ્ઠબ્બેસુ.

૪૫૯. ‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, ભિક્ખુનો મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય ઉપ્પજ્જતિ મનાપં, ઉપ્પજ્જતિ અમનાપં, ઉપ્પજ્જતિ મનાપામનાપં. સો એવં પજાનાતિ – ‘ઉપ્પન્નં ખો મે ઇદં મનાપં, ઉપ્પન્નં અમનાપં, ઉપ્પન્નં મનાપામનાપં. તઞ્ચ ખો સઙ્ખતં ઓળારિકં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં. એતં સન્તં એતં પણીતં યદિદં – ઉપેક્ખા’તિ. તસ્સ તં ઉપ્પન્નં મનાપં ઉપ્પન્નં અમનાપં ઉપ્પન્નં મનાપામનાપં નિરુજ્ઝતિ; ઉપેક્ખા સણ્ઠાતિ. સેય્યથાપિ, આનન્દ, બલવા પુરિસો દિવસંસન્તત્તે [દિવસસન્તેત્તે (સી.)] અયોકટાહે દ્વે વા તીણિ વા ઉદકફુસિતાનિ નિપાતેય્ય. દન્ધો, આનન્દ, ઉદકફુસિતાનં નિપાતો, અથ ખો નં ખિપ્પમેવ પરિક્ખયં પરિયાદાનં ગચ્છેય્ય; એવમેવ ખો, આનન્દ, યસ્સ કસ્સચિ એવંસીઘં એવંતુવટં એવંઅપ્પકસિરેન ઉપ્પન્નં મનાપં ઉપ્પન્નં અમનાપં ઉપ્પન્નં મનાપામનાપં નિરુજ્ઝતિ, ઉપેક્ખા સણ્ઠાતિ – અયં વુચ્ચતાનન્દ, અરિયસ્સ વિનયે અનુત્તરા ઇન્દ્રિયભાવના મનોવિઞ્ઞેય્યેસુ ધમ્મેસુ. એવં ખો, આનન્દ, અરિયસ્સ વિનયે અનુત્તરા ઇન્દ્રિયભાવના હોતિ.

૪૬૦. ‘‘કથઞ્ચાનન્દ, સેખો હોતિ પાટિપદો? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુનો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ઉપ્પજ્જતિ મનાપં, ઉપ્પજ્જતિ અમનાપં, ઉપ્પજ્જતિ મનાપામનાપં. સો તેન ઉપ્પન્નેન મનાપેન ઉપ્પન્નેન અમનાપેન ઉપ્પન્નેન મનાપામનાપેન અટ્ટીયતિ હરાયતિ જિગુચ્છતિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા…, જિવ્હાય રસં સાયિત્વા… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય ઉપ્પજ્જતિ મનાપં, ઉપ્પજ્જતિ અમનાપં, ઉપ્પજ્જતિ મનાપામનાપં. સો તેન ઉપ્પન્નેન મનાપેન ઉપ્પન્નેન અમનાપેન ઉપ્પન્નેન મનાપામનાપેન અટ્ટીયતિ હરાયતિ જિગુચ્છતિ. એવં ખો, આનન્દ, સેખો હોતિ પાટિપદો.

૪૬૧. ‘‘કથઞ્ચાનન્દ, અરિયો હોતિ ભાવિતિન્દ્રિયો? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુનો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ઉપ્પજ્જતિ મનાપં, ઉપ્પજ્જતિ અમનાપં, ઉપ્પજ્જતિ મનાપામનાપં. સો સચે આકઙ્ખતિ – ‘પટિકૂલે [પટિક્કૂલે (સબ્બત્થ)] અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરેય્ય’ન્તિ, અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી તત્થ વિહરતિ. સચે આકઙ્ખતિ – ‘અપ્પટિકૂલે પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરેય્ય’ન્તિ, પટિકૂલસઞ્ઞી તત્થ વિહરતિ. સચે આકઙ્ખતિ – ‘પટિકૂલે ચ અપ્પટિકૂલે ચ અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરેય્ય’ન્તિ, અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી તત્થ વિહરતિ. સચે આકઙ્ખતિ – ‘અપ્પટિકૂલે ચ પટિકૂલે ચ પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરેય્ય’ન્તિ, પટિકૂલસઞ્ઞી તત્થ વિહરતિ. સચે આકઙ્ખતિ – ‘પટિકૂલઞ્ચ અપ્પટિકૂલઞ્ચ તદુભયં અભિનિવજ્જેત્વા ઉપેક્ખકો વિહરેય્યં સતો સમ્પજાનો’તિ, ઉપેક્ખકો તત્થ વિહરતિ સતો સમ્પજાનો.

૪૬૨. ‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, ભિક્ખુનો સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય ઉપ્પજ્જતિ મનાપં, ઉપ્પજ્જતિ અમનાપં, ઉપ્પજ્જતિ મનાપામનાપં. સો સચે આકઙ્ખતિ – ‘પટિકૂલે અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરેય્ય’ન્તિ, અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી તત્થ વિહરતિ. સચે આકઙ્ખતિ – ‘અપ્પટિકૂલે પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરેય્ય’ન્તિ, પટિકૂલસઞ્ઞી તત્થ વિહરતિ. સચે આકઙ્ખતિ – ‘પટિકૂલે ચ અપ્પટિકૂલે ચ અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરેય્ય’ન્તિ, અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી તત્થ વિહરતિ. સચે આકઙ્ખતિ – ‘અપ્પટિકૂલે ચ પટિકૂલે ચ પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરેય્ય’ન્તિ, પટિકૂલસઞ્ઞી તત્થ વિહરતિ. સચે આકઙ્ખતિ – ‘પટિકૂલઞ્ચ અપ્પટિકૂલઞ્ચ તદુભયમ્પિ અભિનિવજ્જેત્વા ઉપેક્ખકો વિહરેય્યં સતો સમ્પજાનો’તિ, ઉપેક્ખકો તત્થ વિહરતિ સતો સમ્પજાનો. એવં ખો, આનન્દ, અરિયો હોતિ ભાવિતિન્દ્રિયો.

૪૬૩. ‘‘ઇતિ ખો, આનન્દ, દેસિતા મયા અરિયસ્સ વિનયે અનુત્તરા ઇન્દ્રિયભાવના, દેસિતો સેખો પાટિપદો, દેસિતો અરિયો ભાવિતિન્દ્રિયો. યં ખો, આનન્દ, સત્થારા કરણીયં સાવકાનં હિતેસિના અનુકમ્પકેન અનુકમ્પં ઉપાદાય, કતં વો તં મયા. એતાનિ, આનન્દ, રુક્ખમૂલાનિ, એતાનિ સુઞ્ઞાગારાનિ, ઝાયથાનન્દ, મા પમાદત્થ, મા પચ્છા વિપ્પટિસારિનો અહુવત્થ. અયં વો અમ્હાકં અનુસાસની’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમનો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દીતિ.

ઇન્દ્રિયભાવનાસુત્તં નિટ્ઠિતં દસમં.

સળાયતનવગ્ગો નિટ્ઠિતો પઞ્ચમો.