૧૦. ધાતુવિભઙ્ગસુત્તં

૩૪૨. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા મગધેસુ ચારિકં ચરમાનો યેન રાજગહં તદવસરિ; યેન ભગ્ગવો કુમ્ભકારો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગ્ગવં કુમ્ભકારં એતદવોચ – ‘‘સચે તે, ભગ્ગવ, અગરુ વિહરેમુ આવેસને [વિહરામાવેસને (સી. પી.), વિહરામ નિવેસને (સ્યા. કં.), વિહરેમુ નિવેસને (ક.)] એકરત્ત’’ન્તિ. ‘‘ન ખો મે, ભન્તે, ગરુ. અત્થિ ચેત્થ પબ્બજિતો પઠમં વાસૂપગતો. સચે સો અનુજાનાતિ, વિહરથ [વિહર (સી. પી.)], ભન્તે, યથાસુખ’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન પુક્કુસાતિ નામ કુલપુત્તો ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ સદ્ધાય અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો. સો તસ્મિં કુમ્ભકારાવેસને [કુમ્ભકારનિવેસને (સ્યા. કં. ક.)] પઠમં વાસૂપગતો હોતિ. અથ ખો ભગવા યેનાયસ્મા પુક્કુસાતિ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં પુક્કુસાતિં એતદવોચ – ‘‘સચે તે, ભિક્ખુ, અગરુ વિહરેમુ આવેસને એકરત્ત’’ન્તિ. ‘‘ઉરુન્દં, આવુસો [ઊરૂન્દં (સી. સ્યા. કં. પી.), ઉરૂદ્ધં (ક.) દી. નિ. ૨ સક્કપઞ્હસુત્તટીકા ઓલોકેતબ્બા], કુમ્ભકારાવેસનં. વિહરતાયસ્મા યથાસુખ’’ન્તિ.

અથ ખો ભગવા કુમ્ભકારાવેસનં પવિસિત્વા એકમન્તં તિણસન્થારકં [તિણસન્થરિકં (સી.), તિણસન્થરકં (સ્યા. કં.)] પઞ્ઞાપેત્વા નિસીદિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા. અથ ખો ભગવા બહુદેવ રત્તિં નિસજ્જાય વીતિનામેસિ. આયસ્માપિ ખો પુક્કુસાતિ બહુદેવ રત્તિં નિસજ્જાય વીતિનામેસિ.

અથ ખો ભગવતો એતદહોસિ – ‘‘પાસાદિકં ખો અયં કુલપુત્તો ઇરિયતિ. યંનૂનાહં પુચ્છેય્ય’’ન્તિ. અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં પુક્કુસાતિં એતદવોચ – ‘‘કંસિ ત્વં, ભિક્ખુ, ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતો? કો વા તે સત્થા? કસ્સ વા ત્વં ધમ્મં રોચેસી’’તિ? ‘‘અત્થાવુસો, સમણો ગોતમો સક્યપુત્તો સક્યકુલા પબ્બજિતો. તં ખો પન ભગવન્તં ગોતમં એવં કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગતો – ‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા’તિ. તાહં ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતો. સો ચ મે ભગવા સત્થા. તસ્સ ચાહં ભગવતો ધમ્મં રોચેમી’’તિ. ‘‘કહં પન, ભિક્ખુ, એતરહિ સો ભગવા વિહરતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ. ‘‘અત્થાવુસો, ઉત્તરેસુ જનપદેસુ સાવત્થિ નામ નગરં. તત્થ સો ભગવા એતરહિ વિહરતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ. ‘‘દિટ્ઠપુબ્બો પન તે, ભિક્ખુ, સો ભગવા; દિસ્વા ચ પન જાનેય્યાસી’’તિ? ‘‘ન ખો મે, આવુસો, દિટ્ઠપુબ્બો સો ભગવા; દિસ્વા ચાહં ન જાનેય્ય’’ન્તિ.

અથ ખો ભગવતો એતદહોસિ – ‘‘મમઞ્ચ ખ્વાયં [મં ત્વાયં (સી.), મમં ખ્વાયં (સ્યા. કં.), મં ખ્વાયં (પી.)] કુલપુત્તો ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતો. યંનૂનસ્સાહં ધમ્મં દેસેય્ય’’ન્તિ. અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં પુક્કુસાતિં આમન્તેસિ – ‘‘ધમ્મં તે, ભિક્ખુ, દેસેસ્સામિ. તં સુણાહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો આયસ્મા પુક્કુસાતિ ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ. ભગવા એતદવોચ –

૩૪૩. ‘‘‘છધાતુરો [છદ્ધાતુરો (સી.)] અયં, ભિક્ખુ, પુરિસો છફસ્સાયતનો અટ્ઠારસમનોપવિચારો ચતુરાધિટ્ઠાનો; યત્થ ઠિતં મઞ્ઞસ્સવા નપ્પવત્તન્તિ, મઞ્ઞસ્સવે ખો પન નપ્પવત્તમાને મુનિ સન્તોતિ વુચ્ચતિ. પઞ્ઞં નપ્પમજ્જેય્ય, સચ્ચમનુરક્ખેય્ય, ચાગમનુબ્રૂહેય્ય, સન્તિમેવ સો સિક્ખેય્યા’તિ – અયમુદ્દેસો ધાતુવિભઙ્ગસ્સ [છધાતુવિભઙ્ગસ્સ (સી. સ્યા. કં. પી.)].

૩૪૪. ‘‘‘છધાતુરો અયં, ભિક્ખુ, પુરિસો’તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? (છયિમા, ભિક્ખુ, ધાતુયો) [( ) નત્થિ સી. પી. પોત્થકેસુ] – પથવીધાતુ, આપોધાતુ, તેજોધાતુ, વાયોધાતુ, આકાસધાતુ, વિઞ્ઞાણધાતુ. ‘છધાતુરો અયં, ભિક્ખુ, પુરિસો’તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

૩૪૫. ‘‘‘છફસ્સાયતનો અયં, ભિક્ખુ, પુરિસો’તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? ચક્ખુસમ્ફસ્સાયતનં, સોતસમ્ફસ્સાયતનં, ઘાનસમ્ફસ્સાયતનં, જિવ્હાસમ્ફસ્સાયતનં, કાયસમ્ફસ્સાયતનં, મનોસમ્ફસ્સાયતનં. ‘છફસ્સાયતનો અયં, ભિક્ખુ, પુરિસો’તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

૩૪૬. ‘‘‘અટ્ઠારસમનોપવિચારો અયં, ભિક્ખુ, પુરિસો’તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા સોમનસ્સટ્ઠાનીયં રૂપં ઉપવિચરતિ, દોમનસ્સટ્ઠાનીયં રૂપં ઉપવિચરતિ, ઉપેક્ખાટ્ઠાનીયં રૂપં ઉપવિચરતિ; સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય સોમનસ્સટ્ઠાનીયં ધમ્મં ઉપવિચરતિ, દોમનસ્સટ્ઠાનીયં ધમ્મં ઉપવિચરતિ, ઉપેક્ખાટ્ઠાનીયં ધમ્મં ઉપવિચરતિ – ઇતિ છ સોમનસ્સુપવિચારા, છ દોમનસ્સુપવિચારા, છ ઉપેક્ખુપવિચારા. ‘અટ્ઠારસમનોપવિચારો અયં, ભિક્ખુ, પુરિસો’તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

૩૪૭. ‘‘‘ચતુરાધિટ્ઠાનો અયં, ભિક્ખુ, પુરિસો’તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? પઞ્ઞાધિટ્ઠાનો, સચ્ચાધિટ્ઠાનો, ચાગાધિટ્ઠાનો, ઉપસમાધિટ્ઠાનો. ‘ચતુરાધિટ્ઠાનો અયં, ભિક્ખુ, પુરિસો’તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

૩૪૮. ‘‘‘પઞ્ઞં નપ્પમજ્જેય્ય, સચ્ચમનુરક્ખેય્ય, ચાગમનુબ્રૂહેય્ય, સન્તિમેવ સો સિક્ખેય્યા’તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? કથઞ્ચ, ભિક્ખુ, પઞ્ઞં નપ્પમજ્જતિ? છયિમા, ભિક્ખુ, ધાતુયો – પથવીધાતુ, આપોધાતુ, તેજોધાતુ, વાયોધાતુ, આકાસધાતુ, વિઞ્ઞાણધાતુ.

૩૪૯. ‘‘કતમા ચ, ભિક્ખુ, પથવીધાતુ? પથવીધાતુ સિયા અજ્ઝત્તિકા સિયા બાહિરા. કતમા ચ, ભિક્ખુ, અજ્ઝત્તિકા પથવીધાતુ? યં અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં કક્ખળં ખરિગતં ઉપાદિન્નં [ઉપાદિણ્ણં (પી. ક.)], સેય્યથિદં – કેસા લોમા નખા દન્તા તચો મંસં ન્હારુ અટ્ઠિ અટ્ઠિમિઞ્જં [અટ્ઠિમિઞ્જા (સી. પી.)] વક્કં હદયં યકનં કિલોમકં પિહકં પપ્ફાસં અન્તં અન્તગુણં ઉદરિયં કરીસં, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ કિઞ્ચિ અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં કક્ખળં ખરિગતં ઉપાદિન્નં – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખુ, અજ્ઝત્તિકા પથવીધાતુ. યા ચેવ ખો પન અજ્ઝત્તિકા પથવીધાતુ યા ચ બાહિરા પથવીધાતુ પથવીધાતુરેવેસા. ‘તં નેતં મમ નેસોહમસ્મિ ન મેસો અત્તા’તિ – એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા પથવીધાતુયા નિબ્બિન્દતિ, પથવીધાતુયા ચિત્તં વિરાજેતિ.

૩૫૦. ‘‘કતમા ચ, ભિક્ખુ, આપોધાતુ? આપોધાતુ સિયા અજ્ઝત્તિકા સિયા બાહિરા. કતમા ચ, ભિક્ખુ, અજ્ઝત્તિકા આપોધાતુ? યં અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં આપો આપોગતં ઉપાદિન્નં સેય્યથિદં – પિત્તં સેમ્હં પુબ્બો લોહિતં સેદો મેદો અસ્સુ વસા ખેળો સિઙ્ઘાણિકા લસિકા મુત્તં, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ કિઞ્ચિ અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં આપો આપોગતં ઉપાદિન્નં – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખુ, અજ્ઝત્તિકા આપોધાતુ. યા ચેવ ખો પન અજ્ઝત્તિકા આપોધાતુ યા ચ બાહિરા આપોધાતુ આપોધાતુરેવેસા. ‘તં નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ – એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા આપોધાતુયા નિબ્બિન્દતિ, આપોધાતુયા ચિત્તં વિરાજેતિ.

૩૫૧. ‘‘કતમા ચ, ભિક્ખુ, તેજોધાતુ? તેજોધાતુ સિયા અજ્ઝત્તિકા સિયા બાહિરા. કતમા ચ, ભિક્ખુ, અજ્ઝત્તિકા તેજોધાતુ? યં અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં તેજો તેજોગતં ઉપાદિન્નં, સેય્યથિદં – યેન ચ સન્તપ્પતિ, યેન ચ જીરીયતિ, યેન ચ પરિડય્હતિ, યેન ચ અસિતપીતખાયિતસાયિતં સમ્મા પરિણામં ગચ્છતિ, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ કિઞ્ચિ અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં તેજો તેજોગતં ઉપાદિન્નં – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખુ, અજ્ઝત્તિકા તેજોધાતુ. યા ચેવ ખો પન અજ્ઝત્તિકા તેજોધાતુ યા ચ બાહિરા તેજોધાતુ તેજોધાતુરેવેસા. ‘તં નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ – એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા તેજોધાતુયા નિબ્બિન્દતિ, તેજોધાતુયા ચિત્તં વિરાજેતિ.

૩૫૨. ‘‘કતમા ચ, ભિક્ખુ, વાયોધાતુ? વાયોધાતુ સિયા અજ્ઝત્તિકા સિયા બાહિરા. કતમા ચ, ભિક્ખુ, અજ્ઝત્તિકા વાયોધાતુ? યં અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં વાયો વાયોગતં ઉપાદિન્નં, સેય્યથિદં – ઉદ્ધઙ્ગમા વાતા અધોગમા વાતા કુચ્છિસયા વાતા કોટ્ઠાસયા [કોટ્ઠસયા (સી. સ્યા. કં. પી.)] વાતા અઙ્ગમઙ્ગાનુસારિનો વાતા અસ્સાસો પસ્સાસો ઇતિ, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ કિઞ્ચિ અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં વાયો વાયોગતં ઉપાદિન્નં – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખુ, અજ્ઝત્તિકા વાયોધાતુ. યા ચેવ ખો પન અજ્ઝત્તિકા વાયોધાતુ યા ચ બાહિરા વાયોધાતુ વાયોધાતુરેવેસા. ‘તં નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ – એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા વાયોધાતુયા નિબ્બિન્દતિ, વાયોધાતુયા ચિત્તં વિરાજેતિ.

૩૫૩. ‘‘કતમા ચ, ભિક્ખુ, આકાસધાતુ? આકાસધાતુ સિયા અજ્ઝત્તિકા સિયા બાહિરા. કતમા ચ, ભિક્ખુ, અજ્ઝત્તિકા આકાસધાતુ? યં અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં આકાસં આકાસગતં ઉપાદિન્નં, સેય્યથિદં – કણ્ણચ્છિદ્દં નાસચ્છિદ્દં મુખદ્વારં યેન ચ અસિતપીતખાયિતસાયિતં અજ્ઝોહરતિ, યત્થ ચ અસિતપીતખાયિતસાયિતં સન્તિટ્ઠતિ, યેન ચ અસિતપીતખાયિતસાયિતં અધોભાગં [અધોભાગા (સી. સ્યા. કં. પી.) દેવદૂતસુત્તેન સમેતિ] નિક્ખમતિ, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ કિઞ્ચિ અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં આકાસં આકાસગતં અઘં અઘગતં વિવરં વિવરગતં અસમ્ફુટ્ઠં મંસલોહિતેહિ ઉપાદિન્નં – અયં વુચ્ચતિ ભિક્ખુ અજ્ઝત્તિકા આકાસધાતુ. યા ચેવ ખો પન અજ્ઝત્તિકા આકાસધાતુ યા ચ બાહિરા આકાસધાતુ આકાસધાતુરેવેસા. ‘તં નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ – એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા આકાસધાતુયા નિબ્બિન્દતિ, આકાસધાતુયા ચિત્તં વિરાજેતિ.

૩૫૪. ‘‘અથાપરં વિઞ્ઞાણંયેવ અવસિસ્સતિ પરિસુદ્ધં પરિયોદાતં. તેન ચ વિઞ્ઞાણેન કિં [તેન વિઞ્ઞાણેન કિઞ્ચ (સી.)] વિજાનાતિ? ‘સુખ’ન્તિપિ વિજાનાતિ, ‘દુક્ખ’ન્તિપિ વિજાનાતિ, ‘અદુક્ખમસુખ’ન્તિપિ વિજાનાતિ. સુખવેદનિયં, ભિક્ખુ, ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખા વેદના. સો સુખં વેદનં વેદયમાનો ‘સુખં વેદનં વેદયામી’તિ પજાનાતિ. ‘તસ્સેવ સુખવેદનિયસ્સ ફસ્સસ્સ નિરોધા યં તજ્જં વેદયિતં સુખવેદનિયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પન્ના સુખા વેદના સા નિરુજ્ઝતિ, સા વૂપસમ્મતી’તિ પજાનાતિ.

૩૫૫. ‘‘દુક્ખવેદનિયં, ભિક્ખુ, ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ દુક્ખા વેદના. સો દુક્ખં વેદનં વેદયમાનો ‘દુક્ખં વેદનં વેદયામી’તિ પજાનાતિ. ‘તસ્સેવ દુક્ખવેદનિયસ્સ ફસ્સસ્સ નિરોધા યં તજ્જં વેદયિતં દુક્ખવેદનિયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પન્ના દુક્ખા વેદના સા નિરુજ્ઝતિ, સા વૂપસમ્મતી’તિ પજાનાતિ.

૩૫૬. ‘‘અદુક્ખમસુખવેદનિયં, ભિક્ખુ, ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ અદુક્ખમસુખા વેદના. સો અદુક્ખમસુખં વેદનં વેદયમાનો ‘અદુક્ખમસુખં વેદનં વેદયામી’તિ પજાનાતિ. ‘તસ્સેવ અદુક્ખમસુખવેદનિયસ્સ ફસ્સસ્સ નિરોધા યં તજ્જં વેદયિતં અદુક્ખમસુખવેદનિયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પન્ના અદુક્ખમસુખા વેદના સા નિરુજ્ઝતિ, સા વૂપસમ્મતી’તિ પજાનાતિ.

૩૫૭. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખુ, દ્વિન્નં કટ્ઠાનં સઙ્ઘટ્ટા [સમ્ફસ્સ (સી. પી.), સઙ્ઘટા (સ્યા. કં.)] સમોધાના ઉસ્મા જાયતિ, તેજો અભિનિબ્બત્તતિ, તેસંયેવ દ્વિન્નં કટ્ઠાનં નાનાભાવા વિક્ખેપા યા તજ્જા ઉસ્મા સા નિરુજ્ઝતિ, સા વૂપસમ્મતિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખુ, સુખવેદનિયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખા વેદના. સો સુખં વેદનં વેદયમાનો ‘સુખં વેદનં વેદયામી’તિ પજાનાતિ. ‘તસ્સેવ સુખવેદનિયસ્સ ફસ્સસ્સ નિરોધા યં તજ્જં વેદયિતં સુખવેદનિયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પન્ના સુખા વેદના સા નિરુજ્ઝતિ, સા વૂપસમ્મતી’તિ પજાનાતિ.

૩૫૮. ‘‘દુક્ખવેદનિયં, ભિક્ખુ, ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ દુક્ખા વેદના. સો દુક્ખં વેદનં વેદયમાનો ‘દુક્ખં વેદનં વેદયામી’તિ પજાનાતિ. ‘તસ્સેવ દુક્ખવેદનિયસ્સ ફસ્સસ્સ નિરોધા યં તજ્જં વેદયિતં દુક્ખવેદનિયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પન્ના દુક્ખા વેદના સા નિરુજ્ઝતિ, સા વૂપસમ્મતી’તિ પજાનાતિ.

૩૫૯. ‘‘અદુક્ખમસુખવેદનિયં, ભિક્ખુ, ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ અદુક્ખમસુખા વેદના. સો અદુક્ખમસુખં વેદનં વેદયમાનો ‘અદુક્ખમસુખં વેદનં વેદયામી’તિ પજાનાતિ. ‘તસ્સેવ અદુક્ખમસુખવેદનિયસ્સ ફસ્સસ્સ નિરોધા યં તજ્જં વેદયિતં અદુક્ખમસુખવેદનિયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પન્ના અદુક્ખમસુખા વેદના સા નિરુજ્ઝતિ, સા વૂપસમ્મતી’તિ પજાનાતિ.

૩૬૦. ‘‘અથાપરં ઉપેક્ખાયેવ અવસિસ્સતિ પરિસુદ્ધા પરિયોદાતા મુદુ ચ કમ્મઞ્ઞા ચ પભસ્સરા ચ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખુ, દક્ખો સુવણ્ણકારો વા સુવણ્ણકારન્તેવાસી વા ઉક્કં બન્ધેય્ય, ઉક્કં બન્ધિત્વા ઉક્કામુખં આલિમ્પેય્ય, ઉક્કામુખં આલિમ્પેત્વા સણ્ડાસેન જાતરૂપં ગહેત્વા ઉક્કામુખે પક્ખિપેય્ય, તમેનં કાલેન કાલં અભિધમેય્ય, કાલેન કાલં ઉદકેન પરિપ્ફોસેય્ય, કાલેન કાલં અજ્ઝુપેક્ખેય્ય, તં હોતિ જાતરૂપં [જાતરૂપં ધન્તં (સી. પી.)] સુધન્તં નિદ્ધન્તં નીહટં [નિહતં (સ્યા. કં. ક.)] નિન્નીતકસાવં [નિહતકસાવં (ક.)] મુદુ ચ કમ્મઞ્ઞઞ્ચ પભસ્સરઞ્ચ, યસ્સા યસ્સા ચ પિળન્ધનવિકતિયા આકઙ્ખતિ – યદિ પટ્ટિકાય [પવટ્ટિકાય (સી. સ્યા.)] યદિ કુણ્ડલાય યદિ ગીવેય્યકાય યદિ સુવણ્ણમાલાય તઞ્ચસ્સ અત્થં અનુભોતિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખુ, અથાપરં ઉપેક્ખાયેવ અવસિસ્સતિ પરિસુદ્ધા પરિયોદાતા મુદુ ચ કમ્મઞ્ઞા ચ પભસ્સરા ચ.

૩૬૧. ‘‘સો એવં પજાનાતિ – ‘ઇમઞ્ચે અહં ઉપેક્ખં એવં પરિસુદ્ધં એવં પરિયોદાતં આકાસાનઞ્ચાયતનં ઉપસંહરેય્યં, તદનુધમ્મઞ્ચ ચિત્તં ભાવેય્યં. એવં મે અયં ઉપેક્ખા તંનિસ્સિતા તદુપાદાના ચિરં દીઘમદ્ધાનં તિટ્ઠેય્ય. ઇમઞ્ચે અહં ઉપેક્ખં એવં પરિસુદ્ધં એવં પરિયોદાતં વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં ઉપસંહરેય્યં, તદનુધમ્મઞ્ચ ચિત્તં ભાવેય્યં. એવં મે અયં ઉપેક્ખા તંનિસ્સિતા તદુપાદાના ચિરં દીઘમદ્ધાનં તિટ્ઠેય્ય. ઇમઞ્ચે અહં ઉપેક્ખં એવં પરિસુદ્ધં એવં પરિયોદાતં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ઉપસંહરેય્યં, તદનુધમ્મઞ્ચ ચિત્તં ભાવેય્યં. એવં મે અયં ઉપેક્ખા તંનિસ્સિતા તદુપાદાના ચિરં દીઘમદ્ધાનં તિટ્ઠેય્ય. ઇમઞ્ચે અહં ઉપેક્ખં એવં પરિસુદ્ધં એવં પરિયોદાતં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ઉપસંહરેય્યં, તદનુધમ્મઞ્ચ ચિત્તં ભાવેય્યં. એવં મે અયં ઉપેક્ખા તંનિસ્સિતા તદુપાદાના ચિરં દીઘમદ્ધાનં તિટ્ઠેય્યા’’’તિ.

૩૬૨. ‘‘સો એવં પજાનાતિ – ‘ઇમઞ્ચે અહં ઉપેક્ખં એવં પરિસુદ્ધં એવં પરિયોદાતં આકાસાનઞ્ચાયતનં ઉપસંહરેય્યં, તદનુધમ્મઞ્ચ ચિત્તં ભાવેય્યં; સઙ્ખતમેતં. ઇમઞ્ચે અહં ઉપેક્ખં એવં પરિસુદ્ધં એવં પરિયોદાતં વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં ઉપસંહરેય્યં, તદનુધમ્મઞ્ચ ચિત્તં ભાવેય્યં; સઙ્ખતમેતં. ઇમઞ્ચે અહં ઉપેક્ખં એવં પરિસુદ્ધં એવં પરિયોદાતં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ઉપસંહરેય્યં, તદનુધમ્મઞ્ચ ચિત્તં ભાવેય્યં; સઙ્ખતમેતં. ઇમઞ્ચે અહં ઉપેક્ખં એવં પરિસુદ્ધં એવં પરિયોદાતં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ઉપસંહરેય્યં, તદનુધમ્મઞ્ચ ચિત્તં ભાવેય્યં; સઙ્ખતમેત’’’ન્તિ.

‘‘સો નેવ તં અભિસઙ્ખરોતિ, ન અભિસઞ્ચેતયતિ ભવાય વા વિભવાય વા. સો અનભિસઙ્ખરોન્તો અનભિસઞ્ચેતયન્તો ભવાય વા વિભવાય વા ન કિઞ્ચિ લોકે ઉપાદિયતિ, અનુપાદિયં ન પરિતસ્સતિ, અપરિતસ્સં પચ્ચત્તંયેવ પરિનિબ્બાયતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ.

૩૬૩. ‘‘સો સુખઞ્ચે વેદનં વેદેતિ, ‘સા અનિચ્ચા’તિ પજાનાતિ, ‘અનજ્ઝોસિતા’તિ પજાનાતિ, ‘અનભિનન્દિતા’તિ પજાનાતિ. દુક્ખઞ્ચે વેદનં વેદેતિ, ‘સા અનિચ્ચા’તિ પજાનાતિ, ‘અનજ્ઝોસિતા’તિ પજાનાતિ, ‘અનભિનન્દિતા’તિ પજાનાતિ. અદુક્ખમસુખઞ્ચે વેદનં વેદેતિ, ‘સા અનિચ્ચા’તિ પજાનાતિ, ‘અનજ્ઝોસિતા’તિ પજાનાતિ, ‘અનભિનન્દિતા’તિ પજાનાતિ.

૩૬૪. ‘‘સો સુખઞ્ચે વેદનં વેદેતિ, વિસંયુત્તો નં વેદેતિ; દુક્ખઞ્ચે વેદનં વેદેતિ, વિસંયુત્તો નં વેદેતિ; અદુક્ખમસુખઞ્ચે વેદનં વેદેતિ, વિસંયુત્તો નં વેદેતિ. સો કાયપરિયન્તિકં વેદનં વેદયમાનો ‘કાયપરિયન્તિકં વેદનં વેદયામી’તિ પજાનાતિ, જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદયમાનો ‘જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદયામી’તિ પજાનાતિ, ‘કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાના ઇધેવ સબ્બવેદયિતાનિ અનભિનન્દિતાનિ સીતીભવિસ્સન્તી’તિ પજાનાતિ.

૩૬૫. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખુ, તેલઞ્ચ પટિચ્ચ વટ્ટિઞ્ચ પટિચ્ચ તેલપ્પદીપો ઝાયતિ; તસ્સેવ તેલસ્સ ચ વટ્ટિયા ચ પરિયાદાના અઞ્ઞસ્સ ચ અનુપહારા [અનુપાહારા (સી. પી.), અનુપાદાના (ક.)] અનાહારો નિબ્બાયતિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખુ, કાયપરિયન્તિકં વેદનં વેદયમાનો ‘કાયપરિયન્તિકં વેદનં વેદયામી’તિ પજાનાતિ, જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદયમાનો ‘જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદયામી’તિ પજાનાતિ, ‘કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાના ઇધેવ સબ્બવેદયિતાનિ અનભિનન્દિતાનિ સીતીભવિસ્સન્તી’તિ પજાનાતિ. તસ્મા એવં સમન્નાગતો ભિક્ખુ ઇમિના પરમેન પઞ્ઞાધિટ્ઠાનેન સમન્નાગતો હોતિ. એસા હિ, ભિક્ખુ, પરમા અરિયા પઞ્ઞા યદિદં – સબ્બદુક્ખક્ખયે ઞાણં.

૩૬૬. ‘‘તસ્સ સા વિમુત્તિ સચ્ચે ઠિતા અકુપ્પા હોતિ. તઞ્હિ, ભિક્ખુ, મુસા યં મોસધમ્મં, તં સચ્ચં યં અમોસધમ્મં નિબ્બાનં. તસ્મા એવં સમન્નાગતો ભિક્ખુ ઇમિના પરમેન સચ્ચાધિટ્ઠાનેન સમન્નાગતો હોતિ. એતઞ્હિ, ભિક્ખુ, પરમં અરિયસચ્ચં યદિદં – અમોસધમ્મં નિબ્બાનં.

૩૬૭. ‘‘તસ્સેવ ખો પન પુબ્બે અવિદ્દસુનો ઉપધી હોન્તિ સમત્તા સમાદિન્ના. ત્યાસ્સ પહીના હોન્તિ ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. તસ્મા એવં સમન્નાગતો ભિક્ખુ ઇમિના પરમેન ચાગાધિટ્ઠાનેન સમન્નાગતો હોતિ. એસો હિ, ભિક્ખુ, પરમો અરિયો ચાગો યદિદં – સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો.

૩૬૮. ‘‘તસ્સેવ ખો પન પુબ્બે અવિદ્દસુનો અભિજ્ઝા હોતિ છન્દો સારાગો. સ્વાસ્સ પહીનો હોતિ ઉચ્છિન્નમૂલો તાલાવત્થુકતો અનભાવંકતો આયતિં અનુપ્પાદધમ્મો. તસ્સેવ ખો પન પુબ્બે અવિદ્દસુનો આઘાતો હોતિ બ્યાપાદો સમ્પદોસો. સ્વાસ્સ પહીનો હોતિ ઉચ્છિન્નમૂલો તાલાવત્થુકતો અનભાવંકતો આયતિં અનુપ્પાદધમ્મો. તસ્સેવ ખો પન પુબ્બે અવિદ્દસુનો અવિજ્જા હોતિ સમ્મોહો. સ્વાસ્સ પહીનો હોતિ ઉચ્છિન્નમૂલો તાલાવત્થુકતો અનભાવંકતો આયતિં અનુપ્પાદધમ્મો. તસ્મા એવં સમન્નાગતો ભિક્ખુ ઇમિના પરમેન ઉપસમાધિટ્ઠાનેન સમન્નાગતો હોતિ. એસો હિ, ભિક્ખુ, પરમો અરિયો ઉપસમો યદિદં – રાગદોસમોહાનં ઉપસમો. ‘પઞ્ઞં નપ્પમજ્જેય્ય, સચ્ચમનુરક્ખેય્ય, ચાગમનુબ્રૂહેય્ય, સન્તિમેવ સો સિક્ખેય્યા’તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

૩૬૯. ‘‘‘યત્થ ઠિતં મઞ્ઞસ્સવા નપ્પવત્તન્તિ, મઞ્ઞસ્સવે ખો પન નપ્પવત્તમાને મુનિ સન્તોતિ વુચ્ચતી’તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? ‘અસ્મી’તિ, ભિક્ખુ, મઞ્ઞિતમેતં, ‘અયમહમસ્મી’તિ મઞ્ઞિતમેતં, ‘ભવિસ્સ’ન્તિ મઞ્ઞિતમેતં, ‘ન ભવિસ્સ’ન્તિ મઞ્ઞિતમેતં, ‘રૂપી ભવિસ્સ’ન્તિ મઞ્ઞિતમેતં, ‘અરૂપી ભવિસ્સ’ન્તિ મઞ્ઞિતમેતં, ‘સઞ્ઞી ભવિસ્સ’ન્તિ મઞ્ઞિતમેતં, ‘અસઞ્ઞી ભવિસ્સ’ન્તિ મઞ્ઞિતમેતં, ‘નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞી ભવિસ્સ’ન્તિ મઞ્ઞિતમેતં. મઞ્ઞિતં, ભિક્ખુ, રોગો મઞ્ઞિતં ગણ્ડો મઞ્ઞિતં સલ્લં. સબ્બમઞ્ઞિતાનં ત્વેવ, ભિક્ખુ, સમતિક્કમા મુનિ સન્તોતિ વુચ્ચતિ. મુનિ ખો પન, ભિક્ખુ, સન્તો ન જાયતિ, ન જીયતિ, ન મીયતિ, ન કુપ્પતિ, ન પિહેતિ. તઞ્હિસ્સ, ભિક્ખુ, નત્થિ યેન જાયેથ, અજાયમાનો કિં જીયિસ્સતિ, અજીયમાનો કિં મીયિસ્સતિ, અમીયમાનો કિં કુપ્પિસ્સતિ, અકુપ્પમાનો કિસ્સ [કિં (ક.)] પિહેસ્સતિ? ‘યત્થ ઠિતં મઞ્ઞસ્સવા નપ્પવત્તન્તિ, મઞ્ઞસ્સવે ખો પન નપ્પવત્તમાને મુનિ સન્તોતિ વુચ્ચતી’તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં. ઇમં ખો મે ત્વં, ભિક્ખુ, સંખિત્તેન છધાતુવિભઙ્ગં ધારેહી’’તિ.

૩૭૦. અથ ખો આયસ્મા પુક્કુસાતિ – ‘‘સત્થા કિર મે અનુપ્પત્તો, સુગતો કિર મે અનુપ્પત્તો સમ્માસમ્બુદ્ધો કિર મે અનુપ્પત્તો’’તિ ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ચીવરં કત્વા ભગવતો પાદેસુ સિરસા નિપતિત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અચ્ચયો મં, ભન્તે, અચ્ચગમા યથાબાલં યથામૂળ્હં યથાઅકુસલં, યોહં ભગવન્તં આવુસોવાદેન સમુદાચરિતબ્બં અમઞ્ઞિસ્સં. તસ્સ મે, ભન્તે, ભગવા અચ્ચયં અચ્ચયતો પટિગ્ગણ્હાતુ આયતિં સંવરાયા’’તિ. ‘‘તગ્ઘ ત્વં, ભિક્ખુ, અચ્ચયો અચ્ચગમા યથાબાલં યથામૂળ્હં યથાઅકુસલં, યં મં ત્વં આવુસોવાદેન સમુદાચરિતબ્બં અમઞ્ઞિત્થ. યતો ચ ખો ત્વં, ભિક્ખુ, અચ્ચયં અચ્ચયતો દિસ્વા યથાધમ્મં પટિકરોસિ, તં તે મયં પટિગ્ગણ્હામ. વુદ્ધિહેસા, ભિક્ખુ, અરિયસ્સ વિનયે યો અચ્ચયં અચ્ચયતો દિસ્વા યથાધમ્મં પટિકરોતિ, આયતિં સંવરં આપજ્જતી’’તિ. ‘‘લભેય્યાહં, ભન્તે, ભગવતો સન્તિકે ઉપસમ્પદ’’ન્તિ. ‘‘પરિપુણ્ણં પન તે, ભિક્ખુ, પત્તચીવર’’ન્તિ? ‘‘ન ખો મે, ભન્તે, પરિપુણ્ણં પત્તચીવર’’ન્તિ. ‘‘ન ખો, ભિક્ખુ, તથાગતા અપરિપુણ્ણપત્તચીવરં ઉપસમ્પાદેન્તી’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા પુક્કુસાતિ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પત્તચીવરપરિયેસનં પક્કામિ. અથ ખો આયસ્મન્તં પુક્કુસાતિં પત્તચીવરપરિયેસનં ચરન્તં વિબ્ભન્તા ગાવી [ભન્તગાવી (સી. પી.), ગાવી (સ્યા. કં.)] જીવિતા વોરોપેસિ. અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘યો સો, ભન્તે, પુક્કુસાતિ નામ કુલપુત્તો ભગવતા સંખિત્તેન ઓવાદેન ઓવદિતો સો કાલઙ્કતો. તસ્સ કા ગતિ, કો અભિસમ્પરાયો’’તિ? ‘‘પણ્ડિતો, ભિક્ખવે, પુક્કુસાતિ કુલપુત્તો પચ્ચપાદિ ધમ્મસ્સાનુધમ્મં, ન ચ મં ધમ્માધિકરણં વિહેસેસિ [વિહેઠેસિ (સી. સ્યા. કં.) વિહેસેતિ (ક.)]. પુક્કુસાતિ, ભિક્ખવે, કુલપુત્તો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઓપપાતિકો તત્થ પરિનિબ્બાયી અનાવત્તિધમ્મો તસ્મા લોકા’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ.

ધાતુવિભઙ્ગસુત્તં નિટ્ઠિતં દસમં.