૮. બાહિતિકસુત્તં

૩૫૮. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સાવત્થિયં પિણ્ડાય પાવિસિ. સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો યેન પુબ્બારામો મિગારમાતુપાસાદો તેનુપસઙ્કમિ દિવાવિહારાય. તેન ખો પન સમયેન રાજા પસેનદિ કોસલો એકપુણ્ડરીકં નાગં અભિરુહિત્વા સાવત્થિયા નિય્યાતિ દિવા દિવસ્સ. અદ્દસા ખો રાજા પસેનદિ કોસલો આયસ્મન્તં આનન્દં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન સિરિવડ્ઢં મહામત્તં આમન્તેસિ – ‘‘આયસ્મા નો એસો, સમ્મ સિરિવડ્ઢ, આનન્દો’’તિ. ‘‘એવં, મહારાજ, આયસ્મા એસો આનન્દો’’તિ. અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો અઞ્ઞતરં પુરિસં આમન્તેસિ – ‘‘એહિ ત્વં, અમ્ભો પુરિસ, યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમ; ઉપસઙ્કમિત્વા મમ વચનેન આયસ્મતો આનન્દસ્સ પાદે સિરસા વન્દાહિ – ‘રાજા, ભન્તે, પસેનદિ કોસલો આયસ્મતો આનન્દસ્સ પાદે સિરસા વન્દતી’તિ. એવઞ્ચ વદેહિ – ‘સચે કિર, ભન્તે, આયસ્મતો આનન્દસ્સ ન કિઞ્ચિ અચ્ચાયિકં કરણીયં, આગમેતુ કિર, ભન્તે, આયસ્મા આનન્દો મુહુત્તં અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’’તિ. ‘‘એવં, દેવા’’તિ ખો સો પુરિસો રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ પટિસ્સુત્વા યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો સો પુરિસો આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘રાજા, ભન્તે, પસેનદિ કોસલો આયસ્મતો આનન્દસ્સ પાદે સિરસા વન્દતિ; એવઞ્ચ વદેતિ – ‘સચે કિર, ભન્તે, આયસ્મતો આનન્દસ્સ ન કિઞ્ચિ અચ્ચાયિકં કરણીયં, આગમેતુ કિર, ભન્તે, આયસ્મા આનન્દો મુહુત્તં અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’’તિ. અધિવાસેસિ ખો આયસ્મા આનન્દો તુણ્હીભાવેન. અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો યાવતિકા નાગસ્સ ભૂમિ નાગેન ગન્ત્વા નાગા પચ્ચોરોહિત્વા પત્તિકોવ યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો રાજા પસેનદિ કોસલો આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘સચે, ભન્તે, આયસ્મતો આનન્દસ્સ ન કિઞ્ચિ અચ્ચાયિકં કરણીયં, સાધુ, ભન્તે, આયસ્મા આનન્દો યેન અચિરવતિયા નદિયા તીરં તેનુપસઙ્કમતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિ. અધિવાસેસિ ખો આયસ્મા આનન્દો તુણ્હીભાવેન.

૩૫૯. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન અચિરવતિયા નદિયા તીરં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો યાવતિકા નાગસ્સ ભૂમિ નાગેન ગન્ત્વા નાગા પચ્ચોરોહિત્વા પત્તિકોવ યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો રાજા પસેનદિ કોસલો આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘ઇધ, ભન્તે, આયસ્મા આનન્દો હત્થત્થરે નિસીદતૂ’’તિ. ‘‘અલં, મહારાજ. નિસીદ ત્વં; નિસિન્નો અહં સકે આસને’’તિ. નિસીદિ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો પઞ્ઞત્તે આસને. નિસજ્જ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે આનન્દ, સો ભગવા તથારૂપં કાયસમાચારં સમાચરેય્ય, ય્વાસ્સ કાયસમાચારો ઓપારમ્ભો સમણેહિ બ્રાહ્મણેહી’’તિ [બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહીતિ (સબ્બત્થ) અટ્ઠકથા ટીકા ઓલોકેતબ્બા]? ‘‘ન ખો, મહારાજ, સો ભગવા તથારૂપં કાયસમાચારં સમાચરેય્ય, ય્વાસ્સ કાયસમાચારો ઓપારમ્ભો સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહી’’તિ.

‘‘કિં પન, ભન્તે આનન્દ, સો ભગવા તથારૂપં વચીસમાચારં…પે… મનોસમાચારં સમાચરેય્ય, ય્વાસ્સ મનોસમાચારો ઓપારમ્ભો સમણેહિ બ્રાહ્મણેહી’’તિ [બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહીતિ (સબ્બત્થ) અટ્ઠકથા ટીકા ઓલોકેતબ્બા]? ‘‘ન ખો, મહારાજ, સો ભગવા તથારૂપં મનોસમાચારં સમાચરેય્ય, ય્વાસ્સ મનોસમાચારો ઓપારમ્ભો સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહી’’તિ.

‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં, ભન્તે! યઞ્હિ મયં, ભન્તે, નાસક્ખિમ્હા પઞ્હેન પરિપૂરેતું તં, ભન્તે, આયસ્મતા આનન્દેન પઞ્હસ્સ વેય્યાકરણેન પરિપૂરિતં. યે તે, ભન્તે, બાલા અબ્યત્તા અનનુવિચ્ચ અપરિયોગાહેત્વા પરેસં વણ્ણં વા અવણ્ણં વા ભાસન્તિ, ન મયં તં સારતો પચ્ચાગચ્છામ; યે પન [યે ચ ખો (સી. સ્યા. કં. પી.)] તે, ભન્તે, પણ્ડિતા વિયત્તા [બ્યત્તા (સી. સ્યા. કં. પી.)] મેધાવિનો અનુવિચ્ચ પરિયોગાહેત્વા પરેસં વણ્ણં વા અવણ્ણં વા ભાસન્તિ, મયં તં સારતો પચ્ચાગચ્છામ’’.

૩૬૦. ‘‘કતમો પન, ભન્તે આનન્દ, કાયસમાચારો ઓપારમ્ભો સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહી’’તિ? ‘‘યો ખો, મહારાજ, કાયસમાચારો અકુસલો’’.

‘‘કતમો પન, ભન્તે, કાયસમાચારો અકુસલો’’? ‘‘યો ખો, મહારાજ, કાયસમાચારો સાવજ્જો’’.

‘‘કતમો પન, ભન્તે, કાયસમાચારો સાવજ્જો’’? ‘‘યો ખો, મહારાજ, કાયસમાચારો સબ્યાબજ્ઝો’’ [સબ્યાપજ્ઝો (સી. સ્યા. કં. પી.), સબ્યાપજ્જો (ક.)].

‘‘કતમો પન, ભન્તે, કાયસમાચારો સબ્યાબજ્ઝો’’? ‘‘યો ખો, મહારાજ, કાયસમાચારો દુક્ખવિપાકો’’.

‘‘કતમો પન, ભન્તે, કાયસમાચારો દુક્ખવિપાકો’’? ‘‘યો ખો, મહારાજ, કાયસમાચારો અત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ તસ્સ અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ; એવરૂપો ખો, મહારાજ, કાયસમાચારો ઓપારમ્ભો સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહી’’તિ.

‘‘કતમો પન, ભન્તે આનન્દ, વચીસમાચારો…પે… મનોસમાચારો ઓપારમ્ભો સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહી’’તિ? ‘‘યો ખો, મહારાજ, મનોસમાચારો અકુસલો’’.

‘‘કતમો પન, ભન્તે, મનોસમાચારો અકુસલો’’? ‘‘યો ખો, મહારાજ, મનોસમાચારો સાવજ્જો’’.

‘‘કતમો પન, ભન્તે, મનોસમાચારો સાવજ્જો’’? ‘‘યો ખો, મહારાજ, મનોસમાચારો સબ્યાબજ્ઝો’’.

‘‘કતમો પન, ભન્તે, મનોસમાચારો સબ્યાબજ્ઝો’’? ‘‘યો ખો, મહારાજ, મનોસમાચારો દુક્ખવિપાકો’’.

‘‘કતમો પન, ભન્તે, મનોસમાચારો દુક્ખવિપાકો’’? ‘‘યો ખો, મહારાજ, મનોસમાચારો અત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ તસ્સ અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ; એવરૂપો ખો, મહારાજ, મનોસમાચારો ઓપારમ્ભો સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહી’’તિ.

‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે આનન્દ, સો ભગવા સબ્બેસંયેવ અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનં વણ્ણેતી’’તિ? ‘‘સબ્બાકુસલધમ્મપહીનો ખો, મહારાજ, તથાગતો કુસલધમ્મસમન્નાગતો’’તિ.

૩૬૧. ‘‘કતમો પન, ભન્તે આનન્દ, કાયસમાચારો અનોપારમ્ભો સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહી’’તિ? ‘‘યો ખો, મહારાજ, કાયસમાચારો કુસલો’’.

‘‘કતમો પન, ભન્તે, કાયસમાચારો કુસલો’’? ‘‘યો ખો, મહારાજ, કાયસમાચારો અનવજ્જો’’.

‘‘કતમો પન, ભન્તે, કાયસમાચારો અનવજ્જો’’? ‘‘યો ખો, મહારાજ, કાયસમાચારો અબ્યાબજ્ઝો’’.

‘‘કતમો પન, ભન્તે, કાયસમાચારો અબ્યાબજ્ઝો’’? ‘‘યો ખો, મહારાજ, કાયસમાચારો સુખવિપાકો’’.

‘‘કતમો પન, ભન્તે, કાયસમાચારો સુખવિપાકો’’?

‘‘યો ખો, મહારાજ, કાયસમાચારો નેવત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, ન પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, ન ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ તસ્સ અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ; એવરૂપો ખો, મહારાજ, કાયસમાચારો અનોપારમ્ભો સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહી’’તિ.

‘‘કતમો પન, ભન્તે આનન્દ, વચીસમાચારો…પે… મનોસમાચારો અનોપારમ્ભો સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહી’’તિ? ‘‘યો ખો, મહારાજ, મનોસમાચારો કુસલો’’.

‘‘કતમો પન, ભન્તે, મનોસમાચારો કુસલો’’? ‘‘યો ખો, મહારાજ, મનોસમાચારો અનવજ્જો’’.

‘‘કતમો પન, ભન્તે, મનોસમાચારો અનવજ્જો’’? ‘‘યો ખો, મહારાજ, મનોસમાચારો અબ્યાબજ્ઝો’’.

‘‘કતમો પન, ભન્તે, મનોસમાચારો અબ્યાબજ્ઝો’’? ‘‘યો ખો, મહારાજ, મનોસમાચારો સુખવિપાકો’’.

‘‘કતમો પન, ભન્તે, મનોસમાચારો સુખવિપાકો’’? ‘‘યો ખો, મહારાજ, મનોસમાચારો નેવત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, ન પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, ન ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ. તસ્સ અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ. એવરૂપો ખો, મહારાજ, મનોસમાચારો અનોપારમ્ભો સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહી’’તિ.

‘‘કિં પન, ભન્તે આનન્દ, સો ભગવા સબ્બેસંયેવ કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદં વણ્ણેતી’’તિ? ‘‘સબ્બાકુસલધમ્મપહીનો ખો, મહારાજ, તથાગતો કુસલધમ્મસમન્નાગતો’’તિ.

૩૬૨. ‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં, ભન્તે! યાવ સુભાસિતં ચિદં [સુભાસિતમિદં (સી.)], ભન્તે, આયસ્મતા આનન્દેન. ઇમિના ચ મયં, ભન્તે, આયસ્મતો આનન્દસ્સ સુભાસિતેન અત્તમનાભિરદ્ધા. એવં અત્તમનાભિરદ્ધા ચ મયં, ભન્તે, આયસ્મતો આનન્દસ્સ સુભાસિતેન. સચે, ભન્તે, આયસ્મતો આનન્દસ્સ હત્થિરતનં કપ્પેય્ય, હત્થિરતનમ્પિ મયં આયસ્મતો આનન્દસ્સ દદેય્યામ. સચે, ભન્તે, આયસ્મતો આનન્દસ્સ અસ્સરતનં કપ્પેય્ય, અસ્સરતનમ્પિ મયં આયસ્મતો આનન્દસ્સ દદેય્યામ. સચે, ભન્તે, આયસ્મતો આનન્દસ્સ ગામવરં કપ્પેય્ય, ગામવરમ્પિ મયં આયસ્મતો આનન્દસ્સ દદેય્યામ. અપિ ચ, ભન્તે, મયમ્પેતં [મયમેવ તં (સી.), મયમ્પનેતં (સ્યા. કં.)] જાનામ – ‘નેતં આયસ્મતો આનન્દસ્સ કપ્પતી’તિ. અયં મે, ભન્તે, બાહિતિકા રઞ્ઞા માગધેન અજાતસત્તુના વેદેહિપુત્તેન વત્થનાળિયા [છત્તનાળિયા (સ્યા. કં. પી.)] પક્ખિપિત્વા પહિતા સોળસસમા આયામેન, અટ્ઠસમા વિત્થારેન. તં, ભન્તે, આયસ્મા આનન્દો પટિગ્ગણ્હાતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિ. ‘‘અલં, મહારાજ, પરિપુણ્ણં મે તિચીવર’’ન્તિ.

‘‘અયં, ભન્તે, અચિરવતી નદી દિટ્ઠા આયસ્મતા ચેવ આનન્દેન અમ્હેહિ ચ. યદા ઉપરિપબ્બતે મહામેઘો અભિપ્પવુટ્ઠો હોતિ, અથાયં અચિરવતી નદી ઉભતો કૂલાનિ સંવિસ્સન્દન્તી ગચ્છતિ; એવમેવ ખો, ભન્તે, આયસ્મા આનન્દો ઇમાય બાહિતિકાય અત્તનો તિચીવરં કરિસ્સતિ. યં પનાયસ્મતો આનન્દસ્સ પુરાણં તિચીવરં તં સબ્રહ્મચારીહિ સંવિભજિસ્સતિ. એવાયં અમ્હાકં દક્ખિણા સંવિસ્સન્દન્તી મઞ્ઞે ગમિસ્સતિ. પટિગ્ગણ્હાતુ, ભન્તે, આયસ્મા આનન્દો બાહિતિક’’ન્તિ. પટિગ્ગહેસિ ખો આયસ્મા આનન્દો બાહિતિકં.

અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘હન્દ ચ દાનિ મયં, ભન્તે આનન્દ, ગચ્છામ; બહુકિચ્ચા મયં બહુકરણીયા’’તિ. ‘‘યસ્સદાનિ ત્વં, મહારાજ, કાલં મઞ્ઞસી’’તિ. અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો આયસ્મતો આનન્દસ્સ ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના આયસ્મન્તં આનન્દં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ.

૩૬૩. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો અચિરપક્કન્તસ્સ રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો યાવતકો અહોસિ રઞ્ઞા પસેનદિના કોસલેન સદ્ધિં કથાસલ્લાપો તં સબ્બં ભગવતો આરોચેસિ. તઞ્ચ બાહિતિકં ભગવતો પાદાસિ. અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘લાભા, ભિક્ખવે, રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ, સુલદ્ધલાભા, ભિક્ખવે, રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ; યં રાજા પસેનદિ કોસલો લભતિ આનન્દં દસ્સનાય, લભતિ પયિરુપાસનાયા’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ.

બાહિતિકસુત્તં નિટ્ઠિતં અટ્ઠમં.