૭. ચૂળહત્થિપદોપમસુત્તં

૨૮૮. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન જાણુસ્સોણિ બ્રાહ્મણો સબ્બસેતેન વળવાભિરથેન [વળભીરથેન (સી. પી.)] સાવત્થિયા નિય્યાતિ દિવાદિવસ્સ. અદ્દસા ખો જાણુસ્સોણિ બ્રાહ્મણો પિલોતિકં પરિબ્બાજકં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન પિલોતિકં પરિબ્બાજકં એતદવોચ –

‘‘હન્દ, કુતો નુ ભવં વચ્છાયનો આગચ્છતિ દિવાદિવસ્સા’’તિ?

‘‘ઇતો હિ ખો અહં, ભો, આગચ્છામિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકા’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞતિ, ભવં વચ્છાયનો, સમણસ્સ ગોતમસ્સ પઞ્ઞાવેય્યત્તિયં?

‘‘પણ્ડિતો મઞ્ઞે’’તિ.

‘‘કો ચાહં, ભો, કો ચ સમણસ્સ ગોતમસ્સ પઞ્ઞાવેય્યત્તિયં જાનિસ્સામિ! સોપિ નૂનસ્સ તાદિસોવ યો સમણસ્સ ગોતમસ્સ પઞ્ઞાવેય્યત્તિયં જાનેય્યા’’તિ.

‘‘ઉળારાય ખલુ ભવં વચ્છાયનો સમણં ગોતમં પસંસાય પસંસતી’’તિ.

‘‘કો ચાહં, ભો, કો ચ સમણં ગોતમં પસંસિસ્સામિ?

‘‘પસત્થપસત્થોવ સો ભવં ગોતમો સેટ્ઠો દેવમનુસ્સાન’’ન્તિ.

‘‘કં પન ભવં વચ્છાયનો અત્થવસં સમ્પસ્સમાનો સમણે ગોતમે એવં અભિપ્પસન્નો’’તિ [અભિપ્પસન્નો હોતીતિ (સ્યા.)]?

‘‘સેય્યથાપિ, ભો, કુસલો નાગવનિકો નાગવનં પવિસેય્ય. સો પસ્સેય્ય નાગવને મહન્તં હત્થિપદં, દીઘતો ચ આયતં, તિરિયઞ્ચ વિત્થતં. સો નિટ્ઠં ગચ્છેય્ય – ‘મહા વત, ભો, નાગો’તિ. એવમેવ ખો અહં, ભો, યતો અદ્દસં સમણે ગોતમે ચત્તારિ પદાનિ અથાહં નિટ્ઠમગમં – ‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા, સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો, સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો’તિ.

૨૮૯. ‘‘કતમાનિ ચત્તારિ? ઇધાહં, ભો, પસ્સામિ એકચ્ચે ખત્તિયપણ્ડિતે નિપુણે કતપરપ્પવાદે વાલવેધિરૂપે, તે ભિન્દન્તા [વોભિન્દન્તા (સી. પી.) વિ + અવ + ભિન્દન્તા] મઞ્ઞે ચરન્તિ પઞ્ઞાગતેન દિટ્ઠિગતાનિ. તે સુણન્તિ – ‘સમણો ખલુ, ભો, ગોતમો અમુકં નામ ગામં વા નિગમં વા ઓસરિસ્સતી’તિ. તે પઞ્હં અભિસઙ્ખરોન્તિ – ‘ઇમં મયં પઞ્હં સમણં ગોતમં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિસ્સામ. એવં ચે નો પુટ્ઠો એવં બ્યાકરિસ્સતિ, એવમસ્સ મયં વાદં આરોપેસ્સામ. એવં ચેપિ નો પુટ્ઠો એવં બ્યાકરિસ્સતિ, એવમ્પિસ્સ મયં વાદં આરોપેસ્સામા’તિ. તે સુણન્તિ – ‘સમણો ખલુ, ભો, ગોતમો અમુકં નામ ગામં વા નિગમં વા ઓસટો’તિ. તે યેન સમણો ગોતમો તેનુપસઙ્કમન્તિ. તે સમણો ગોતમો ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેતિ સમાદપેતિ સમુત્તેજેતિ સમ્પહંસેતિ. તે સમણેન ગોતમેન ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સિતા સમાદપિતા સમુત્તેજિતા સમ્પહંસિતા ન ચેવ સમણં ગોતમં પઞ્હં પુચ્છન્તિ, કુતોસ્સ [કુતસ્સ (સી. સ્યા. પી.)] વાદં આરોપેસ્સન્તિ? અઞ્ઞદત્થુ સમણસ્સેવ ગોતમસ્સ સાવકા સમ્પજ્જન્તિ. યદાહં, ભો, સમણે ગોતમે ઇમં પઠમં પદં અદ્દસં અથાહં નિટ્ઠમગમં – ‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા, સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો, સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો’તિ.

‘‘પુન ચપરાહં, ભો, પસ્સામિ ઇધેકચ્ચે બ્રાહ્મણપણ્ડિતે…પે… ગહપતિપણ્ડિતે…પે… સમણપણ્ડિતે નિપુણે કતપરપ્પવાદે વાલવેધિરૂપે તે ભિન્દન્તા મઞ્ઞે ચરન્તિ પઞ્ઞાગતેન દિટ્ઠિગતાનિ. તે સુણન્તિ – ‘સમણો ખલુ ભો ગોતમો અમુકં નામ ગામં વા નિગમં વા ઓસરિસ્સતી’તિ. તે પઞ્હં અભિસઙ્ખરોન્તિ ‘ઇમં મયં પઞ્હં સમણં ગોતમં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિસ્સામ. એવં ચે નો પુટ્ઠો એવં બ્યાકરિસ્સતિ, એવમસ્સ મયં વાદં આરોપેસ્સામ. એવં ચેપિ નો પુટ્ઠો એવં બ્યાકરિસ્સતિ, એવંપિસ્સ મયં વાદં આરોપેસ્સામા’તિ. તે સુણન્તિ ‘સમણો ખલુ ભો ગોતમો અમુકં નામ ગામં વા નિગમં વા ઓસટો’તિ. તે યેન સમણો ગોતમો તેનુપસઙ્કમન્તિ. તે સમણો ગોતમો ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેતિ સમાદપેતિ સમુત્તેજેતિ સમ્પહંસેતિ. તે સમણેન ગોતમેન ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સિતા સમાદપિતા સમુત્તેજિતા સમ્પહંસિતા ન ચેવ સમણં ગોતમં પઞ્હં પુચ્છન્તિ, કુતોસ્સ વાદં આરોપેસ્સન્તિ? અઞ્ઞદત્થુ સમણંયેવ ગોતમં ઓકાસં યાચન્તિ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજ્જાય. તે સમણો ગોતમો પબ્બાજેતિ [પબ્બાજેતિ ઉપસમ્પાદેતિ (સી.)]. તે તત્થ પબ્બજિતા સમાના વૂપકટ્ઠા અપ્પમત્તા આતાપિનો પહિતત્તા વિહરન્તા નચિરસ્સેવ – યસ્સત્થાય કુલપુત્તા સમ્મદેવ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજન્તિ તદનુત્તરં – બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તિ. તે એવમાહંસુ – ‘મનં વત, ભો, અનસ્સામ, મનં વત, ભો, પનસ્સામ; મયઞ્હિ પુબ્બે અસ્સમણાવ સમાના સમણમ્હાતિ પટિજાનિમ્હ, અબ્રાહ્મણાવ સમાના બ્રાહ્મણમ્હાતિ પટિજાનિમ્હ, અનરહન્તોવ સમાના અરહન્તમ્હાતિ પટિજાનિમ્હ. ઇદાનિ ખોમ્હ સમણા, ઇદાનિ ખોમ્હ બ્રાહ્મણા, ઇદાનિ ખોમ્હ અરહન્તો’તિ. યદાહં, ભો, સમણે ગોતમે ઇમં ચતુત્થં પદં અદ્દસં અથાહં નિટ્ઠમગમં – ‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા, સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો, સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો’’’તિ.

‘‘યતો ખો અહં, ભો, સમણે ગોતમે ઇમાનિ ચત્તારિ પદાનિ અદ્દસં અથાહં નિટ્ઠમગમં – ‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા, સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો, સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો’’’તિ.

૨૯૦. એવં વુત્તે, જાણુસ્સોણિ બ્રાહ્મણો સબ્બસેતા વળવાભિરથા ઓરોહિત્વા એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા તિક્ખત્તું ઉદાનં ઉદાનેસિ – ‘‘નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ; નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ; નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ. અપ્પેવ નામ મયમ્પિ કદાચિ કરહચિ તેન ભોતા ગોતમેન સદ્ધિં સમાગચ્છેય્યામ, અપ્પેવ નામ સિયા કોચિદેવ કથાસલ્લાપો’’તિ! અથ ખો જાણુસ્સોણિ બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો જાણુસ્સોણિ બ્રાહ્મણો યાવતકો અહોસિ પિલોતિકેન પરિબ્બાજકેન સદ્ધિં કથાસલ્લાપો તં સબ્બં ભગવતો આરોચેસિ. એવં વુત્તે, ભગવા જાણુસ્સોણિં બ્રાહ્મણં એતદવોચ – ‘‘ન ખો, બ્રાહ્મણ, એત્તાવતા હત્થિપદોપમો વિત્થારેન પરિપૂરો હોતિ. અપિ ચ, બ્રાહ્મણ, યથા હત્થિપદોપમો વિત્થારેન પરિપૂરો હોતિ તં સુણાહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ, ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભો’’તિ ખો જાણુસ્સોણિ બ્રાહ્મણો ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ. ભગવા એતદવોચ –

૨૯૧. ‘‘સેય્યથાપિ, બ્રાહ્મણ, નાગવનિકો નાગવનં પવિસેય્ય. સો પસ્સેય્ય નાગવને મહન્તં હત્થિપદં, દીઘતો ચ આયતં, તિરિયઞ્ચ વિત્થતં. યો હોતિ કુસલો નાગવનિકો નેવ તાવ નિટ્ઠં ગચ્છતિ – ‘મહા વત, ભો, નાગો’તિ. તં કિસ્સ હેતુ? સન્તિ હિ, બ્રાહ્મણ, નાગવને વામનિકા નામ હત્થિનિયો મહાપદા, તાસં પેતં પદં અસ્સાતિ.

‘‘સો તમનુગચ્છતિ. તમનુગચ્છન્તો પસ્સતિ નાગવને મહન્તં હત્થિપદં, દીઘતો ચ આયતં, તિરિયઞ્ચ વિત્થતં, ઉચ્ચા ચ નિસેવિતં. યો હોતિ કુસલો નાગવનિકો નેવ તાવ નિટ્ઠં ગચ્છતિ – ‘મહા વત, ભો, નાગો’તિ. તં કિસ્સ હેતુ? સન્તિ હિ, બ્રાહ્મણ, નાગવને ઉચ્ચા કાળારિકા નામ હત્થિનિયો મહાપદા, તાસં પેતં પદં અસ્સાતિ.

‘‘સો તમનુગચ્છતિ. તમનુગચ્છન્તો પસ્સતિ નાગવને મહન્તં હત્થિપદં, દીઘતો ચ આયતં, તિરિયઞ્ચ વિત્થતં, ઉચ્ચા ચ નિસેવિતં, ઉચ્ચા ચ દન્તેહિ આરઞ્જિતાનિ. યો હોતિ કુસલો નાગવનિકો નેવ તાવ નિટ્ઠં ગચ્છતિ – ‘મહા વત, ભો, નાગો’તિ. તં કિસ્સ હેતુ? સન્તિ હિ, બ્રાહ્મણ, નાગવને ઉચ્ચા કણેરુકા નામ હત્થિનિયો મહાપદા, તાસં પેતં પદં અસ્સાતિ.

‘‘સો તમનુગચ્છતિ. તમનુગચ્છન્તો પસ્સતિ નાગવને મહન્તં હત્થિપદં, દીઘતો ચ આયતં, તિરિયઞ્ચ વિત્થતં, ઉચ્ચા ચ નિસેવિતં, ઉચ્ચા ચ દન્તેહિ આરઞ્જિતાનિ, ઉચ્ચા ચ સાખાભઙ્ગં. તઞ્ચ નાગં પસ્સતિ રુક્ખમૂલગતં વા અબ્ભોકાસગતં વા ગચ્છન્તં વા તિટ્ઠન્તં વા નિસિન્નં વા નિપન્નં વા. સો નિટ્ઠં ગચ્છતિ – ‘અયમેવ સો મહાનાગો’તિ.

‘‘એવમેવ ખો, બ્રાહ્મણ, ઇધ તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા. સો ઇમં લોકં સદેવકં સમારકં સબ્રહ્મકં સસ્સમણબ્રાહ્મણિં પજં સદેવમનુસ્સં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેતિ. સો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં; કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. તં ધમ્મં સુણાતિ ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા અઞ્ઞતરસ્મિં વા કુલે પચ્ચાજાતો. સો તં ધમ્મં સુત્વા તથાગતે સદ્ધં પટિલભતિ. સો તેન સદ્ધાપટિલાભેન સમન્નાગતો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘સમ્બાધો ઘરાવાસો રજોપથો, અબ્ભોકાસો પબ્બજ્જા. નયિદં સુકરં અગારં અજ્ઝાવસતા એકન્તપરિપુણ્ણં એકન્તપરિસુદ્ધં સઙ્ખલિખિતં બ્રહ્મચરિયં ચરિતું. યંનૂનાહં કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજેય્ય’ન્તિ. સો અપરેન સમયેન અપ્પં વા ભોગક્ખન્ધં પહાય મહન્તં વા ભોગક્ખન્ધં પહાય અપ્પં વા ઞાતિપરિવટ્ટં પહાય મહન્તં વા ઞાતિપરિવટ્ટં પહાય કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતિ.

૨૯૨. ‘‘સો એવં પબ્બજિતો સમાનો ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો પાણાતિપાતં પહાય પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ, નિહિતદણ્ડો નિહિતસત્થો લજ્જી દયાપન્નો સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પી વિહરતિ.

‘‘અદિન્નાદાનં પહાય અદિન્નાદાના પટિવિરતો હોતિ દિન્નાદાયી દિન્નપાટિકઙ્ખી. અથેનેન સુચિભૂતેન અત્તના વિહરતિ.

‘‘અબ્રહ્મચરિયં પહાય બ્રહ્મચારી હોતિ આરાચારી વિરતો મેથુના ગામધમ્મા.

‘‘મુસાવાદં પહાય મુસાવાદા પટિવિરતો હોતિ સચ્ચવાદી સચ્ચસન્ધો થેતો [ઠેતો (સ્યા. કં.)] પચ્ચયિકો અવિસંવાદકો લોકસ્સ.

‘‘પિસુણં વાચં પહાય પિસુણાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ, ઇતો સુત્વા ન અમુત્ર અક્ખાતા ઇમેસં ભેદાય, અમુત્ર વા સુત્વા ન ઇમેસં અક્ખાતા અમૂસં ભેદાય. ઇતિ ભિન્નાનં વા સન્ધાતા સહિતાનં વા અનુપ્પદાતા, સમગ્ગારામો સમગ્ગરતો સમગ્ગનન્દી સમગ્ગકરણિં વાચં ભાસિતા હોતિ.

‘‘ફરુસં વાચં પહાય ફરુસાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ. યા સા વાચા નેલા કણ્ણસુખા પેમનીયા હદયઙ્ગમા પોરી બહુજનકન્તા બહુજનમનાપા તથારૂપિં વાચં ભાસિતા હોતિ.

‘‘સમ્ફપ્પલાપં પહાય સમ્ફપ્પલાપા પટિવિરતો હોતિ કાલવાદી ભૂતવાદી અત્થવાદી ધમ્મવાદી વિનયવાદી, નિધાનવતિં વાચં ભાસિતા કાલેન સાપદેસં પરિયન્તવતિં અત્થસંહિતં.

૨૯૩. ‘‘સો બીજગામભૂતગામસમારમ્ભા પટિવિરતો હોતિ, એકભત્તિકો હોતિ રત્તૂપરતો, વિરતો વિકાલભોજના, નચ્ચગીતવાદિતવિસૂકદસ્સના પટિવિરતો હોતિ, માલાગન્ધવિલેપનધારણમણ્ડનવિભૂસનટ્ઠાના પટિવિરતો હોતિ, ઉચ્ચાસયનમહાસયના પટિવિરતો હોતિ, જાતરૂપરજતપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ, આમકધઞ્ઞપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ, આમકમંસપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ, ઇત્થિકુમારિકપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ, દાસિદાસપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ, અજેળકપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ, કુક્કુટસૂકરપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ, હત્થિગવાસ્સવળવાપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ, ખેત્તવત્થુપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ, દૂતેય્યપહિણગમનાનુયોગા પટિવિરતો હોતિ, કયવિક્કયા પટિવિરતો હોતિ, તુલાકૂટકંસકૂટમાનકૂટા પટિવિરતો હોતિ, ઉક્કોટનવઞ્ચનનિકતિસાચિયોગા પટિવિરતો હોતિ, છેદનવધબન્ધનવિપરામોસઆલોપસહસાકારા [સાહસાકારા (ક.)] પટિવિરતો હોતિ [ઇમસ્સ અનન્તરં ‘‘સો ઇમિના અરિયેન સીલક્ખન્ધેન સમન્નાગતો અજ્ઝત્તં અનવજ્જસુખં પટિસંવેદેતી’’તિ વચનં દીઘનિકાયે આગતં, તં ઇધ સન્તોસકથાવસાને આગતં, સા ચ સન્તોસકથા તત્થ સતિસમ્પજઞ્ઞાનન્તરમેવ આગતા].

૨૯૪. ‘‘સો સન્તુટ્ઠો હોતિ કાયપરિહારિકેન ચીવરેન કુચ્છિપરિહારિકેન પિણ્ડપાતેન. સો યેન યેનેવ પક્કમતિ સમાદાયેવ પક્કમતિ. સેય્યથાપિ નામ પક્ખી સકુણો યેન યેનેવ ડેતિ સપત્તભારોવ ડેતિ, એવમેવ ભિક્ખુ સન્તુટ્ઠો હોતિ કાયપરિહારિકેન ચીવરેન કુચ્છિપરિહારિકેન પિણ્ડપાતેન. સો યેન યેનેવ પક્કમતિ સમાદાયેવ પક્કમતિ. સો ઇમિના અરિયેન સીલક્ખન્ધેન સમન્નાગતો અજ્ઝત્તં અનવજ્જસુખં પટિસંવેદેતિ.

૨૯૫. ‘‘સો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ, રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં મનિન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ, રક્ખતિ મનિન્દ્રિયં, મનિન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. સો ઇમિના અરિયેન ઇન્દ્રિયસંવરેન સમન્નાગતો અજ્ઝત્તં અબ્યાસેકસુખં પટિસંવેદેતિ.

‘‘સો અભિક્કન્તે પટિક્કન્તે સમ્પજાનકારી હોતિ, આલોકિતે વિલોકિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, સમિઞ્જિતે પસારિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, સંઘાટિપત્તચીવરધારણે સમ્પજાનકારી હોતિ, અસિતે પીતે ખાયિતે સાયિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, ઉચ્ચારપસ્સાવકમ્મે સમ્પજાનકારી હોતિ, ગતે ઠિતે નિસિન્ને સુત્તે જાગરિતે ભાસિતે તુણ્હીભાવે સમ્પજાનકારી હોતિ.

૨૯૬. ‘‘સો ઇમિના ચ અરિયેન સીલક્ખન્ધેન સમન્નાગતો, (ઇમાય ચ અરિયાય સન્તુટ્ઠિયા સમન્નાગતો) [( ) એત્થન્તરે પાઠો ઇધ નદિસ્સતિ, ચતુક્કઙ્ગુત્તરે પન ઇમસ્મિં ઠાને દિસ્સતિ, અટ્ઠકથાટીકાસુ ચ તદત્થો પકાસિતો. તસ્મા સો એત્થ પટીપૂરિતો] ઇમિના ચ અરિયેન ઇન્દ્રિયસંવરેન સમન્નાગતો, ઇમિના ચ અરિયેન સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો વિવિત્તં સેનાસનં ભજતિ અરઞ્ઞં રુક્ખમૂલં પબ્બતં કન્દરં ગિરિગુહં સુસાનં વનપત્થં અબ્ભોકાસં પલાલપુઞ્જં. સો પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો નિસીદતિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા, ઉજું કાયં પણિધાય, પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા. સો અભિજ્ઝં લોકે પહાય વિગતાભિજ્ઝેન ચેતસા વિહરતિ, અભિજ્ઝાય ચિત્તં પરિસોધેતિ. બ્યાપાદપ્પદોસં પહાય અબ્યાપન્નચિત્તો વિહરતિ, સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પી બ્યાપાદપ્પદોસા ચિત્તં પરિસોધેતિ. થિનમિદ્ધં પહાય વિગતથિનમિદ્ધો વિહરતિ આલોકસઞ્ઞી સતો સમ્પજાનો, થિનમિદ્ધા ચિત્તં પરિસોધેતિ. ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં પહાય અનુદ્ધતો વિહરતિ, અજ્ઝત્તં વૂપસન્તચિત્તો ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચા ચિત્તં પરિસોધેતિ. વિચિકિચ્છં પહાય તિણ્ણવિચિકિચ્છો વિહરતિ અકથંકથી કુસલેસુ ધમ્મેસુ, વિચિકિચ્છાય ચિત્તં પરિસોધેતિ.

૨૯૭. ‘‘સો ઇમે પઞ્ચ નીવરણે પહાય ચેતસો ઉપક્કિલેસે પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણે, વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ઇદમ્પિ વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણ, તથાગતપદં ઇતિપિ, તથાગતનિસેવિતં ઇતિપિ, તથાગતારઞ્જિતં ઇતિપિ. ન ત્વેવ તાવ અરિયસાવકો નિટ્ઠં ગચ્છતિ – ‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા, સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો, સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો’તિ.

‘‘પુન ચપરં, બ્રાહ્મણ, ભિક્ખુ વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ઇદમ્પિ વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણ…પે… સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો’તિ.

‘‘પુન ચપરં, બ્રાહ્મણ, ભિક્ખુ પીતિયા ચ વિરાગા ઉપેક્ખકો ચ વિહરતિ સતો ચ સમ્પજાનો, સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેતિ, યં તં અરિયા આચિક્ખન્તિ ‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’તિ તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ઇદમ્પિ વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણ…પે… સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો’તિ.

‘‘પુન ચપરં, બ્રાહ્મણ, ભિક્ખુ સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના, પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા, અદુક્ખમસુખં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ઇદમ્પિ વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણ, તથાગતપદં ઇતિપિ, તથાગતનિસેવિતં ઇતિપિ, તથાગતારઞ્જિતં ઇતિપિ. ન ત્વેવ તાવ અરિયસાવકો નિટ્ઠં ગચ્છતિ – ‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા, સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો, સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો’તિ.

૨૯૮. ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણાય ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ. સો અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ, સેય્યથિદં – એકમ્પિ જાતિં, દ્વેપિ જાતિયો…પે… ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ. ઇદમ્પિ વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણ, તથાગતપદં ઇતિપિ, તથાગતનિસેવિતં ઇતિપિ, તથાગતારઞ્જિતં ઇતિપિ. ન ત્વેવ તાવ અરિયસાવકો નિટ્ઠં ગચ્છતિ – ‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા, સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો, સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો’તિ.

‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે સત્તાનં ચુતૂપપાતઞાણાય ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ. સો દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન…પે… યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ. ઇદમ્પિ વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણ, તથાગતપદં ઇતિપિ, તથાગતનિસેવિતં ઇતિપિ, તથાગતારઞ્જિતં ઇતિપિ. ન ત્વેવ તાવ અરિયસાવકો નિટ્ઠં ગચ્છતિ – ‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા, સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો, સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો’તિ.

૨૯૯. ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે આસવાનં ખયઞાણાય ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ. સો ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. ‘ઇમે આસવા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં આસવસમુદયો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં આસવનિરોધો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં આસવનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. ઇદમ્પિ વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણ, તથાગતપદં ઇતિપિ, તથાગતનિસેવિતં ઇતિપિ, તથાગતારઞ્જિતં ઇતિપિ. ન ત્વેવ તાવ અરિયસાવકો નિટ્ઠં ગતો હોતિ, અપિ ચ ખો નિટ્ઠં ગચ્છતિ – ‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા, સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો, સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો’તિ.

‘‘તસ્સ એવં જાનતો એવં પસ્સતો કામાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, ભવાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, અવિજ્જાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ. વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ. ઇદમ્પિ વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણ, તથાગતપદં ઇતિપિ, તથાગતનિસેવિતં ઇતિપિ, તથાગતારઞ્જિતં ઇતિપિ. એત્તાવતા ખો, બ્રાહ્મણ, અરિયસાવકો નિટ્ઠં ગતો હોતિ – ‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા, સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો, સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો’તિ. એત્તાવતા ખો, બ્રાહ્મણ, હત્થિપદોપમો વિત્થારેન પરિપૂરો હોતી’’તિ.

એવં વુત્તે, જાણુસ્સોણિ બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ, અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ! સેય્યથાપિ, ભો ગોતમ, નિક્કુજ્જિતં વા ઉક્કુજ્જેય્ય, પટિચ્છન્નં વા વિવરેય્ય, મૂળ્હસ્સ વા મગ્ગં આચિક્ખેય્ય, અન્ધકારે વા તેલપજ્જોતં ધારેય્ય – ચક્ખુમન્તો રૂપાનિ દક્ખન્તીતિ; એવમેવં ભોતા ગોતમેન અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતો. એસાહં ભવન્તં ગોતમં સરણં ગચ્છામિ, ધમ્મઞ્ચ, ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ.

ચૂળહત્થિપદોપમસુત્તં નિટ્ઠિતં સત્તમં.