૮. મહાહત્થિપદોપમસુત્તં

૩૦૦. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘આવુસો ભિક્ખવે’’તિ. ‘‘આવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ પચ્ચસ્સોસું. આયસ્મા સારિપુત્તો એતદવોચ – ‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો, યાનિ કાનિચિ જઙ્ગલાનં પાણાનં પદજાતાનિ સબ્બાનિ તાનિ હત્થિપદે સમોધાનં ગચ્છન્તિ, હત્થિપદં તેસં અગ્ગમક્ખાયતિ યદિદં મહન્તત્તેન; એવમેવ ખો, આવુસો, યે કેચિ કુસલા ધમ્મા સબ્બેતે ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. કતમેસુ ચતૂસુ? દુક્ખે અરિયસચ્ચે, દુક્ખસમુદયે અરિયસચ્ચે, દુક્ખનિરોધે અરિયસચ્ચે, દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય અરિયસચ્ચે’’.

૩૦૧. ‘‘કતમઞ્ચાવુસો, દુક્ખં અરિયસચ્ચં? જાતિપિ દુક્ખા, જરાપિ દુક્ખા, મરણમ્પિ દુક્ખં, સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસાપિ દુક્ખા, યમ્પિચ્છં ન લભતિ તમ્પિ દુક્ખં; સંખિત્તેન, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા દુક્ખા. કતમે ચાવુસો, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા? સેય્યથિદં – રૂપુપાદાનક્ખન્ધો, વેદનુપાદાનક્ખન્ધો, સઞ્ઞુપાદાનક્ખન્ધો, સઙ્ખારુપાદાનક્ખન્ધો, વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધો.

‘‘કતમો ચાવુસો, રૂપુપાદાનક્ખન્ધો? ચત્તારિ ચ મહાભૂતાનિ, ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાય રૂપં.

‘‘કતમા ચાવુસો, ચત્તારો મહાભૂતા? પથવીધાતુ, આપોધાતુ, તેજોધાતુ, વાયોધાતુ.

૩૦૨. ‘‘કતમા ચાવુસો, પથવીધાતુ? પથવીધાતુ સિયા અજ્ઝત્તિકા, સિયા બાહિરા. કતમા ચાવુસો, અજ્ઝત્તિકા પથવીધાતુ? યં અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં કક્ખળં ખરિગતં ઉપાદિન્નં, સેય્યથિદં – કેસા લોમા નખા દન્તા તચો મંસં ન્હારુ અટ્ઠિ અટ્ઠિમિઞ્જં વક્કં હદયં યકનં કિલોમકં પિહકં પપ્ફાસં અન્તં અન્તગુણં ઉદરિયં કરીસં, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ કિઞ્ચિ અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં કક્ખળં ખરિગતં ઉપાદિન્નં. અયં વુચ્ચતાવુસો, અજ્ઝત્તિકા પથવીધાતુ. યા ચેવ ખો પન અજ્ઝત્તિકા પથવીધાતુ, યા ચ બાહિરા પથવીધાતુ, પથવીધાતુરેવેસા. ‘તં નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ – એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા પથવીધાતુયા નિબ્બિન્દતિ, પથવીધાતુયા ચિત્તં વિરાજેતિ.

‘‘હોતિ ખો સો, આવુસો, સમયો યં બાહિરા આપોધાતુ પકુપ્પતિ [પથવીધાતુ પકુપ્પતિ (ક.)]. અન્તરહિતા તસ્મિં સમયે બાહિરા પથવીધાતુ હોતિ. તસ્સા હિ નામ, આવુસો, બાહિરાય પથવીધાતુયા તાવ મહલ્લિકાય અનિચ્ચતા પઞ્ઞાયિસ્સતિ, ખયધમ્મતા પઞ્ઞાયિસ્સતિ, વયધમ્મતા પઞ્ઞાયિસ્સતિ, વિપરિણામધમ્મતા પઞ્ઞાયિસ્સતિ. કિં પનિમસ્સ મત્તટ્ઠકસ્સ કાયસ્સ તણ્હુપાદિન્નસ્સ ‘અહન્તિ વા મમન્તિ વા અસ્મી’તિ વા? અથ ખ્વાસ્સ નોતેવેત્થ હોતિ.

‘‘તઞ્ચે, આવુસો, ભિક્ખું પરે અક્કોસન્તિ પરિભાસન્તિ રોસેન્તિ વિહેસેન્તિ, સો એવં પજાનાતિ – ‘ઉપ્પન્ના ખો મે અયં સોતસમ્ફસ્સજા દુક્ખવેદના. સા ચ ખો પટિચ્ચ, નો અપટિચ્ચ. કિં પટિચ્ચ? ફસ્સં પટિચ્ચ’. સો [સોપિખો (સ્યા.), સોપિ (ક.)] ફસ્સો અનિચ્ચોતિ પસ્સતિ, વેદના અનિચ્ચાતિ પસ્સતિ, સઞ્ઞા અનિચ્ચાતિ પસ્સતિ, સઙ્ખારા અનિચ્ચાતિ પસ્સતિ, વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચન્તિ પસ્સતિ. તસ્સ ધાતારમ્મણમેવ ચિત્તં પક્ખન્દતિ પસીદતિ સન્તિટ્ઠતિ અધિમુચ્ચતિ.

‘‘તઞ્ચે, આવુસો, ભિક્ખું પરે અનિટ્ઠેહિ અકન્તેહિ અમનાપેહિ સમુદાચરન્તિ – પાણિસમ્ફસ્સેનપિ લેડ્ડુસમ્ફસ્સેનપિ દણ્ડસમ્ફસ્સેનપિ સત્થસમ્ફસ્સેનપિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘તથાભૂતો ખો અયં કાયો યથાભૂતસ્મિં કાયે પાણિસમ્ફસ્સાપિ કમન્તિ, લેડ્ડુસમ્ફસ્સાપિ કમન્તિ, દણ્ડસમ્ફસ્સાપિ કમન્તિ, સત્થસમ્ફસ્સાપિ કમન્તિ. વુત્તં ખો પનેતં ભગવતા કકચૂપમોવાદે – ‘‘ઉભતોદણ્ડકેન ચેપિ, ભિક્ખવે, કકચેન ચોરા ઓચરકા અઙ્ગમઙ્ગાનિ ઓકન્તેય્યું, તત્રાપિ યો મનો પદૂસેય્ય ન મે સો તેન સાસનકરો’’તિ. આરદ્ધં ખો પન મે વીરિયં ભવિસ્સતિ અસલ્લીનં, ઉપટ્ઠિતા સતિ અસમ્મુટ્ઠા, પસ્સદ્ધો કાયો અસારદ્ધો, સમાહિતં ચિત્તં એકગ્ગં. કામં દાનિ ઇમસ્મિં કાયે પાણિસમ્ફસ્સાપિ કમન્તુ, લેડ્ડુસમ્ફસ્સાપિ કમન્તુ, દણ્ડસમ્ફસ્સાપિ કમન્તુ, સત્થસમ્ફસ્સાપિ કમન્તુ, કરીયતિ હિદં બુદ્ધાનં સાસન’ન્તિ.

‘‘તસ્સ ચે, આવુસો, ભિક્ખુનો એવં બુદ્ધં અનુસ્સરતો એવં ધમ્મં અનુસ્સરતો એવં સઙ્ઘં અનુસ્સરતો ઉપેક્ખા કુસલનિસ્સિતા ન સણ્ઠાતિ. સો તેન સંવિજ્જતિ સંવેગં આપજ્જતિ – ‘અલાભા વત મે, ન વત મે લાભા, દુલ્લદ્ધં વત મે, ન વત મે સુલદ્ધં, યસ્સ મે એવં બુદ્ધં અનુસ્સરતો, એવં ધમ્મં અનુસ્સરતો, એવં સઙ્ઘં અનુસ્સરતો, ઉપેક્ખા કુસલનિસ્સિતા ન સણ્ઠાતી’તિ. સેય્યથાપિ, આવુસો, સુણિસા સસુરં દિસ્વા સંવિજ્જતિ સંવેગં આપજ્જતિ; એવમેવ ખો, આવુસો, તસ્સ ચે ભિક્ખુનો એવં બુદ્ધં અનુસ્સરતો, એવં ધમ્મં અનુસ્સરતો, એવં સઙ્ઘં અનુસ્સરતો, ઉપેક્ખા કુસલનિસ્સિતા ન સણ્ઠાતિ, સો તેન સંવિજ્જતિ સંવેગં આપજ્જતિ – ‘અલાભા વત મે ન વત મે લાભા, દુલ્લદ્ધં વત મે, ન વત મે સુલદ્ધં, યસ્સ મે એવં બુદ્ધં અનુસ્સરતો એવં ધમ્મં અનુસ્સરતો, એવં સઙ્ઘં અનુસ્સરતો, ઉપેક્ખા કુસલનિસ્સિતા ન સણ્ઠાતી’તિ. તસ્સ ચે, આવુસો, ભિક્ખુનો એવં બુદ્ધં અનુસ્સરતો, એવં ધમ્મં અનુસ્સરતો, એવં સઙ્ઘં અનુસ્સરતો ઉપેક્ખા કુસલનિસ્સિતા સણ્ઠાતિ, સો તેન અત્તમનો હોતિ. એત્તાવતાપિ ખો, આવુસો, ભિક્ખુનો બહુકતં હોતિ.

૩૦૩. ‘‘કતમા ચાવુસો, આપોધાતુ? આપોધાતુ સિયા અજ્ઝત્તિકા, સિયા બાહિરા. કતમા ચાવુસો અજ્ઝત્તિકા આપોધાતુ? યં અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં આપો આપોગતં ઉપાદિન્નં, સેય્યથિદં – પિત્તં સેમ્હં પુબ્બો લોહિતં સેદો મેદો અસ્સુ વસા ખેળો સિઙ્ઘાણિકા લસિકા મુત્તં, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ કિઞ્ચિ અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં આપો આપોગતં ઉપાદિન્નં – અયં વુચ્ચતાવુસો, અજ્ઝત્તિકા આપોધાતુ. યા ચેવ ખો પન અજ્ઝત્તિકા આપોધાતુ યા ચ બાહિરા આપોધાતુ, આપોધાતુરેવેસા. ‘તં નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા આપોધાતુયા નિબ્બિન્દતિ, આપોધાતુયા ચિત્તં વિરાજેતિ.

‘‘હોતિ ખો સો, આવુસો, સમયો યં બાહિરા આપોધાતુ પકુપ્પતિ. સા ગામમ્પિ વહતિ, નિગમમ્પિ વહતિ, નગરમ્પિ વહતિ, જનપદમ્પિ વહતિ, જનપદપદેસમ્પિ વહતિ. હોતિ ખો સો, આવુસો, સમયો યં મહાસમુદ્દે યોજનસતિકાનિપિ ઉદકાનિ ઓગચ્છન્તિ, દ્વિયોજનસતિકાનિપિ ઉદકાનિ ઓગચ્છન્તિ, તિયોજનસતિકાનિપિ ઉદકાનિ ઓગચ્છન્તિ, ચતુયોજનસતિકાનિપિ ઉદકાનિ ઓગચ્છન્તિ, પઞ્ચયોજનસતિકાનિપિ ઉદકાનિ ઓગચ્છન્તિ, છયોજનસતિકાનિપિ ઉદકાનિ ઓગચ્છન્તિ, સત્તયોજનસતિકાનિપિ ઉદકાનિ ઓગચ્છન્તિ. હોતિ ખો સો, આવુસો, સમયો યં મહાસમુદ્દે સત્તતાલમ્પિ ઉદકં સણ્ઠાતિ, છત્તાલમ્પિ ઉદકં સણ્ઠાતિ, પઞ્ચતાલમ્પિ ઉદકં સણ્ઠાતિ, ચતુત્તાલમ્પિ ઉદકં સણ્ઠાતિ, તિતાલમ્પિ ઉદકં સણ્ઠાતિ, દ્વિતાલમ્પિ ઉદકં સણ્ઠાતિ, તાલમત્તમ્પિ [તાલંપિ (સી.)] ઉદકં સણ્ઠાતિ. હોતિ ખો સો, આવુસો, સમયો યં મહાસમુદ્દે સત્તપોરિસમ્પિ ઉદકં સણ્ઠાતિ, છપ્પોરિસમ્પિ ઉદકં સણ્ઠાતિ, પઞ્ચપોરિસમ્પિ ઉદકં સણ્ઠાતિ, ચતુપ્પોરિસમ્પિ ઉદકં સણ્ઠાતિ, તિપોરિસમ્પિ ઉદકં સણ્ઠાતિ, દ્વિપોરિસમ્પિ ઉદકં સણ્ઠાતિ, પોરિસમત્તમ્પિ [પોરિસંપિ (સી.)] ઉદકં સણ્ઠાતિ. હોતિ ખો સો, આવુસો, સમયો યં મહાસમુદ્દે અડ્ઢપોરિસમ્પિ ઉદકં સણ્ઠાતિ, કટિમત્તમ્પિ ઉદકં સણ્ઠાતિ, જાણુકમત્તમ્પિ ઉદકં સણ્ઠાતિ, ગોપ્ફકમત્તમ્પિ ઉદકં સણ્ઠાતિ. હોતિ ખો સો, આવુસો, સમયો, યં મહાસમુદ્દે અઙ્ગુલિપબ્બતેમનમત્તમ્પિ ઉદકં ન હોતિ. તસ્સા હિ નામ, આવુસો, બાહિરાય આપોધાતુયા તાવ મહલ્લિકાય અનિચ્ચતા પઞ્ઞાયિસ્સતિ, ખયધમ્મતા પઞ્ઞાયિસ્સતિ, વયધમ્મતા પઞ્ઞાયિસ્સતિ, વિપરિણામધમ્મતા પઞ્ઞાયિસ્સતિ. કિં પનિમસ્સ મત્તટ્ઠકસ્સ કાયસ્સ તણ્હુપાદિન્નસ્સ ‘અહન્તિ વા મમન્તિ વા અસ્મીતિ’ વા? અથ ખ્વાસ્સ નોતેવેત્થ હોતિ…પે… તસ્સ ચે, આવુસો, ભિક્ખુનો એવં બુદ્ધં અનુસ્સરતો, એવં ધમ્મં અનુસ્સરતો, એવં સઙ્ઘં અનુસ્સરતો ઉપેક્ખા કુસલનિસ્સિતા સણ્ઠાતિ. સો તેન અત્તમનો હોતિ. એત્તાવતાપિ ખો, આવુસો, ભિક્ખુનો બહુકતં હોતિ.

૩૦૪. ‘‘કતમા ચાવુસો, તેજોધાતુ? તેજોધાતુ સિયા અજ્ઝત્તિકા, સિયા બાહિરા. કતમા ચાવુસો, અજ્ઝત્તિકા તેજોધાતુ? યં અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં તેજો તેજોગતં ઉપાદિન્નં, સેય્યથિદં – યેન ચ સન્તપ્પતિ, યેન ચ જીરીયતિ, યેન ચ પરિડય્હતિ, યેન ચ અસિતપીતખાયિતસાયિતં સમ્મા પરિણામં ગચ્છતિ, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ કિઞ્ચિ અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં તેજો તેજોગતં ઉપાદિન્નં – અયં વુચ્ચતાવુસો, અજ્ઝત્તિકા તેજોધાતુ. યા ચેવ ખો પન અજ્ઝત્તિકા તેજોધાતુ યા ચ બાહિરા તેજોધાતુ, તેજોધાતુરેવેસા. ‘તં નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા તેજોધાતુયા નિબ્બિન્દતિ, તેજોધાતુયા ચિત્તં વિરાજેતિ.

‘‘હોતિ ખો સો, આવુસો, સમયો યં બાહિરા તેજોધાતુ પકુપ્પતિ. સા ગામમ્પિ દહતિ, નિગમમ્પિ દહતિ, નગરમ્પિ દહતિ, જનપદમ્પિ દહતિ, જનપદપદેસમ્પિ દહતિ. સા હરિતન્તં વા પન્થન્તં વા સેલન્તં વા ઉદકન્તં વા રમણીયં વા ભૂમિભાગં આગમ્મ અનાહારા નિબ્બાયતિ. હોતિ ખો સો, આવુસો, સમયો યં કુક્કુટપત્તેનપિ ન્હારુદદ્દુલેનપિ અગ્ગિં ગવેસન્તિ. તસ્સા હિ નામ, આવુસો, બાહિરાય તેજોધાતુયા તાવ મહલ્લિકાય અનિચ્ચતા પઞ્ઞાયિસ્સતિ, ખયધમ્મતા પઞ્ઞાયિસ્સતિ, વયધમ્મતા પઞ્ઞાયિસ્સતિ, વિપરિણામધમ્મતા પઞ્ઞાયિસ્સતિ. કિં પનિમસ્સ મત્તટ્ઠકસ્સ કાયસ્સ તણ્હુપાદિન્નસ્સ ‘અહન્તિ વા મમન્તિ વા અસ્મી’તિ વા? અથ ખ્વાસ્સ નોતેવેત્થ હોતિ…પે… તસ્સ ચે, આવુસો, ભિક્ખુનો એવં બુદ્ધં અનુસ્સરતો એવં ધમ્મં અનુસ્સરતો એવં સઙ્ઘં અનુસ્સરતો ઉપેક્ખા કુસલનિસ્સિતા સણ્ઠાતિ, સો તેન અત્તમનો હોતિ. એત્તાવતાપિ ખો, આવુસો, ભિક્ખુનો બહુકતં હોતિ.

૩૦૫. ‘‘કતમા ચાવુસો, વાયોધાતુ? વાયોધાતુ સિયા અજ્ઝત્તિકા, સિયા બાહિરા. કતમા ચાવુસો, અજ્ઝત્તિકા વાયોધાતુ? યં અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં વાયો વાયોગતં ઉપાદિન્નં, સેય્યથિદં – ઉદ્ધઙ્ગમા વાતા, અધોગમા વાતા, કુચ્છિસયા વાતા, કોટ્ઠાસયા [કોટ્ઠસયા (સી. પી.)] વાતા, અઙ્ગમઙ્ગાનુસારિનો વાતા, અસ્સાસો પસ્સાસો ઇતિ, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ કિઞ્ચિ અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં વાયો વાયોગતં ઉપાદિન્નં – અયં વુચ્ચતાવુસો, અજ્ઝત્તિકા વાયોધાતુ. યા ચેવ ખો પન અજ્ઝત્તિકા વાયોધાતુ, યા ચ બાહિરા વાયોધાતુ, વાયોધાતુરેવેસા. ‘તં નેતં મમ નેસોહમસ્મિ ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા વાયોધાતુયા નિબ્બિન્દતિ વાયોધાતુયા ચિત્તં વિરાજેતિ.

‘‘હોતિ ખો સો, આવુસો, સમયો યં બાહિરા વાયોધાતુ પકુપ્પતિ. સા ગામમ્પિ વહતિ, નિગમમ્પિ વહતિ, નગરમ્પિ વહતિ, જનપદમ્પિ વહતિ, જનપદપદેસમ્પિ વહતિ. હોતિ ખો સો, આવુસો, સમયો યં ગિમ્હાનં પચ્છિમે માસે તાલવણ્ટેનપિ વિધૂપનેનપિ વાતં પરિયેસન્તિ, ઓસ્સવનેપિ તિણાનિ ન ઇચ્છન્તિ. તસ્સા હિ નામ, આવુસો, બાહિરાય વાયોધાતુયા તાવ મહલ્લિકાય અનિચ્ચતા પઞ્ઞાયિસ્સતિ, ખયધમ્મતા પઞ્ઞાયિસ્સતિ, વયધમ્મતા પઞ્ઞાયિસ્સતિ, વિપરિણામધમ્મતા પઞ્ઞાયિસ્સતિ. કિં પનિમસ્સ મત્તટ્ઠકસ્સ કાયસ્સ તણ્હુપાદિન્નસ્સ ‘અહન્તિ વા મમન્તિ વા અસ્મી’તિ વા? અથ ખ્વાસ્સ નોતેવેત્થ હોતિ.

‘‘તઞ્ચે, આવુસો, ભિક્ખું પરે અક્કોસન્તિ પરિભાસન્તિ રોસેન્તિ વિહેસેન્તિ. સો એવં પજાનાતિ, ઉપ્પન્ના ખો મે અયં સોતસમ્ફસ્સજા દુક્ખા વેદના. સા ચ ખો પટિચ્ચ, નો અપટિચ્ચ. કિં પટિચ્ચ? ફસ્સં પટિચ્ચ. સોપિ ફસ્સો અનિચ્ચોતિ પસ્સતિ, વેદના અનિચ્ચાતિ પસ્સતિ, સઞ્ઞા અનિચ્ચાતિ પસ્સતિ, સઙ્ખારા અનિચ્ચાતિ પસ્સતિ, વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચન્તિ પસ્સતિ. તસ્સ ધાતારમ્મણમેવ ચિત્તં પક્ખન્દતિ પસીદતિ સન્તિટ્ઠતિ અધિમુચ્ચતિ.

‘‘તઞ્ચે, આવુસો, ભિક્ખું પરે અનિટ્ઠેહિ અકન્તેહિ અમનાપેહિ સમુદાચરન્તિ, પાણિસમ્ફસ્સેનપિ લેડ્ડુસમ્ફસ્સેનપિ દણ્ડસમ્ફસ્સેનપિ સત્થસમ્ફસ્સેનપિ. સો એવં પજાનાતિ ‘તથાભૂતો ખો અયં કાયો યથાભૂતસ્મિં કાયે પાણિસમ્ફસ્સાપિ કમન્તિ, લેડ્ડુસમ્ફસ્સાપિ કમન્તિ, દણ્ડસમ્ફસ્સાપિ કમન્તિ, સત્થસમ્ફસ્સાપિ કમન્તિ. વુત્તં ખો પનેતં ભગવતા કકચૂપમોવાદે ‘‘ઉભતોદણ્ડકેન ચેપિ, ભિક્ખવે, કકચેન ચોરા ઓચરકા અઙ્ગમઙ્ગાનિ ઓકન્તેય્યું. તત્રાપિ યો મનો પદૂસેય્ય, ન મે સો તેન સાસનકરો’’તિ. આરદ્ધં ખો પન મે વીરિયં ભવિસ્સતિ અસલ્લીનં, ઉપટ્ઠિતા સતિ અસમ્મુટ્ઠા, પસ્સદ્ધો કાયો અસારદ્ધો, સમાહિતં ચિત્તં એકગ્ગં. કામં દાનિ ઇમસ્મિં કાયે પાણિસમ્ફસ્સાપિ કમન્તુ, લેડ્ડુસમ્ફસ્સાપિ કમન્તુ, દણ્ડસમ્ફસ્સાપિ કમન્તુ, સત્થસમ્ફસ્સાપિ કમન્તુ. કરીયતિ હિદં બુદ્ધાનં સાસન’ન્તિ.

‘‘તસ્સ ચે, આવુસો, ભિક્ખુનો એવં બુદ્ધં અનુસ્સરતો, એવં ધમ્મં અનુસ્સરતો, એવં સઙ્ઘં અનુસ્સરતો ઉપેક્ખા કુસલનિસ્સિતા ન સણ્ઠાતિ. સો તેન સંવિજ્જતિ સંવેગં આપજ્જતિ – ‘અલાભા વત મે, ન વત મે લાભા, દુલ્લદ્ધં વત મે, ન વત મે સુલદ્ધં. યસ્સ મે એવં બુદ્ધં અનુસ્સરતો, એવં ધમ્મં અનુસ્સરતો, એવં સઙ્ઘં અનુસ્સરતો ઉપેક્ખા કુસલનિસ્સિતા ન સણ્ઠાતી’તિ. સેય્યથાપિ, આવુસો, સુણિસા સસુરં દિસ્વા સંવિજ્જતિ સંવેગં આપજ્જતિ; એવમેવ ખો, આવુસો, તસ્સ ચે ભિક્ખુનો એવં બુદ્ધં અનુસ્સરતો, એવં ધમ્મં અનુસ્સરતો, એવં સઙ્ઘં અનુસ્સરતો, ઉપેક્ખા કુસલનિસ્સિતા ન સણ્ઠાતિ. સો તેન સંવિજ્જતિ સંવેગં આપજ્જતિ – ‘અલાભા વત મે, ન વત મે લાભા, દુલ્લદ્ધં વત મે, ન વત મે સુલદ્ધં. યસ્સ મે એવં બુદ્ધં અનુસ્સરતો, એવં ધમ્મં અનુસ્સરતો, એવં સઙ્ઘં અનુસ્સરતો, ઉપેક્ખા કુસલનિસ્સિતા ન સણ્ઠાતી’તિ. તસ્સ ચે, આવુસો, ભિક્ખુનો એવં બુદ્ધં અનુસ્સરતો, એવં ધમ્મં અનુસ્સરતો, એવં સઙ્ઘં અનુસ્સરતો, ઉપેક્ખા કુસલનિસ્સિતા સણ્ઠાતિ, સો તેન અત્તમનો હોતિ. એત્તાવતાપિ ખો, આવુસો, ભિક્ખુનો બહુકતં હોતિ.

૩૦૬. ‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો, કટ્ઠઞ્ચ પટિચ્ચ વલ્લિઞ્ચ પટિચ્ચ તિણઞ્ચ પટિચ્ચ મત્તિકઞ્ચ પટિચ્ચ આકાસો પરિવારિતો અગારં ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ; એવમેવ ખો, આવુસો, અટ્ઠિઞ્ચ પટિચ્ચ ન્હારુઞ્ચ પટિચ્ચ મંસઞ્ચ પટિચ્ચ ચમ્મઞ્ચ પટિચ્ચ આકાસો પરિવારિતો રૂપં ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ. અજ્ઝત્તિકઞ્ચેવ, આવુસો, ચક્ખું અપરિભિન્નં હોતિ, બાહિરા ચ રૂપા ન આપાથં આગચ્છન્તિ, નો ચ તજ્જો સમન્નાહારો હોતિ, નેવ તાવ તજ્જસ્સ વિઞ્ઞાણભાગસ્સ પાતુભાવો હોતિ. અજ્ઝત્તિકઞ્ચેવ [અજ્ઝત્તિકઞ્ચે (સી. સ્યા. પી.), અજ્ઝત્તિકઞ્ચેપિ (?)], આવુસો, ચક્ખું અપરિભિન્નં હોતિ બાહિરા ચ રૂપા આપાથં આગચ્છન્તિ, નો ચ તજ્જો સમન્નાહારો હોતિ, નેવ તાવ તજ્જસ્સ વિઞ્ઞાણભાગસ્સ પાતુભાવો હોતિ. યતો ચ ખો, આવુસો, અજ્ઝત્તિકઞ્ચેવ ચક્ખું અપરિભિન્નં હોતિ, બાહિરા ચ રૂપા આપાથં આગચ્છન્તિ, તજ્જો ચ સમન્નાહારો હોતિ. એવં તજ્જસ્સ વિઞ્ઞાણભાગસ્સ પાતુભાવો હોતિ. યં તથાભૂતસ્સ રૂપં તં રૂપુપાદાનક્ખન્ધે સઙ્ગહં ગચ્છતિ, યા તથાભૂતસ્સ વેદના સા વેદનુપાદાનક્ખન્ધે સઙ્ગહં ગચ્છતિ, યા તથાભૂતસ્સ સઞ્ઞા સા સઞ્ઞુપાદાનક્ખન્ધે સઙ્ગહં ગચ્છતિ, યે તથાભૂતસ્સ સઙ્ખારા તે સઙ્ખારુપાદાનક્ખન્ધે સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ, યં તથાભૂતસ્સ વિઞ્ઞાણં તં વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધે સઙ્ગહં ગચ્છતિ.

‘‘સો એવં પજાનાતિ – ‘એવઞ્હિ કિર ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં સઙ્ગહો સન્નિપાતો સમવાયો હોતિ. વુત્તં ખો પનેતં ભગવતા – ‘યો પટિચ્ચસમુપ્પાદં પસ્સતિ સો ધમ્મં પસ્સતિ; યો ધમ્મં પસ્સતિ સો પટિચ્ચસમુપ્પાદં પસ્સતીતિ. પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ખો પનિમે યદિદં પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા. યો ઇમેસુ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ છન્દો આલયો અનુનયો અજ્ઝોસાનં સો દુક્ખસમુદયો. યો ઇમેસુ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં, સો દુક્ખનિરોધો’તિ. એત્તાવતાપિ ખો, આવુસો, ભિક્ખુનો બહુકતં હોતિ.

‘‘અજ્ઝત્તિકઞ્ચેવ, આવુસો, સોતં અપરિભિન્નં હોતિ…પે… ઘાનં અપરિભિન્નં હોતિ… જિવ્હા અપરિભિન્ના હોતિ… કાયો અપરિભિન્નો હોતિ… મનો અપરિભિન્નો હોતિ, બાહિરા ચ ધમ્મા ન આપાથં આગચ્છન્તિ નો ચ તજ્જો સમન્નાહારો હોતિ, નેવ તાવ તજ્જસ્સ વિઞ્ઞાણભાગસ્સ પાતુભાવો હોતિ. અજ્ઝત્તિકો ચેવ, આવુસો, મનો અપરિભિન્નો હોતિ, બાહિરા ચ ધમ્મા આપાથં આગચ્છન્તિ, નો ચ તજ્જો સમન્નાહારો હોતિ, નેવ તાવ તજ્જસ્સ વિઞ્ઞાણભાગસ્સ પાતુભાવો હોતિ. યતો ચ ખો, આવુસો, અજ્ઝત્તિકો ચેવ મનો અપરિભિન્નો હોતિ, બાહિરા ચ ધમ્મા આપાથં આગચ્છન્તિ, તજ્જો ચ સમન્નાહારો હોતિ, એવં તજ્જસ્સ વિઞ્ઞાણભાગસ્સ પાતુભાવો હોતિ. યં તથાભૂતસ્સ રૂપં તં રૂપુપાદાનક્ખન્ધે સઙ્ગહં ગચ્છતિ, યા તથાભૂતસ્સ વેદના સા વેદનુપાદાનક્ખન્ધે સઙ્ગહં ગચ્છતિ, યા તથાભૂતસ્સ સઞ્ઞા સા સઞ્ઞુપાદાનક્ખન્ધે સઙ્ગહં ગચ્છતિ, યે તથાભૂતસ્સ સઙ્ખારા તે સઙ્ખારુપાદાનક્ખન્ધે સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ, યં તથાભૂતસ્સ વિઞ્ઞાણં તં વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધે સઙ્ગહં ગચ્છતિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘એવઞ્હિ કિર ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં સઙ્ગહો સન્નિપાતો સમવાયો હોતિ. વુત્તં ખો પનેતં ભગવતા – ‘‘યો પટિચ્ચસમુપ્પાદં પસ્સતિ સો ધમ્મં પસ્સતિ; યો ધમ્મં પસ્સતિ સો પટિચ્ચસમુપ્પાદં પસ્સતી’’તિ. પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ખો પનિમે યદિદં પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા. યો ઇમેસુ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ છન્દો આલયો અનુનયો અજ્ઝોસાનં સો દુક્ખસમુદયો. યો ઇમેસુ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં સો દુક્ખનિરોધો’તિ. એત્તાવતાપિ ખો, આવુસો, ભિક્ખુનો બહુકતં હોતી’’તિ.

ઇદમવોચ આયસ્મા સારિપુત્તો. અત્તમના તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ.

મહાહત્થિપદોપમસુત્તં નિટ્ઠિતં અટ્ઠમં.