૩. ઓપમ્મવગ્ગો

૧. કકચૂપમસુત્તં

૨૨૨. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા મોળિયફગ્ગુનો ભિક્ખુનીહિ સદ્ધિં અતિવેલં સંસટ્ઠો વિહરતિ. એવં સંસટ્ઠો આયસ્મા મોળિયફગ્ગુનો ભિક્ખુનીહિ સદ્ધિં વિહરતિ – સચે કોચિ ભિક્ખુ આયસ્મતો મોળિયફગ્ગુનસ્સ સમ્મુખા તાસં ભિક્ખુનીનં અવણ્ણં ભાસતિ, તેનાયસ્મા મોળિયફગ્ગુનો કુપિતો અનત્તમનો અધિકરણમ્પિ કરોતિ. સચે પન કોચિ ભિક્ખુ તાસં ભિક્ખુનીનં સમ્મુખા આયસ્મતો મોળિયફગ્ગુનસ્સ અવણ્ણં ભાસતિ, તેન તા ભિક્ખુનિયો કુપિતા અનત્તમના અધિકરણમ્પિ કરોન્તિ. એવં સંસટ્ઠો આયસ્મા મોળિયફગ્ગુનો ભિક્ખુનીહિ સદ્ધિં વિહરતિ. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘આયસ્મા, ભન્તે, મોળિયફગ્ગુનો ભિક્ખુનીહિ સદ્ધિં અતિવેલં સંસટ્ઠો વિહરતિ. એવં સંસટ્ઠો, ભન્તે, આયસ્મા મોળિયફગ્ગુનો ભિક્ખુનીહિ સદ્ધિં વિહરતિ – સચે કોચિ ભિક્ખુ આયસ્મતો મોળિયફગ્ગુનસ્સ સમ્મુખા તાસં ભિક્ખુનીનં અવણ્ણં ભાસતિ, તેનાયસ્મા મોળિયફગ્ગુનો કુપિતો અનત્તમનો અધિકરણમ્પિ કરોતિ. સચે પન કોચિ ભિક્ખુ તાસં ભિક્ખુનીનં સમ્મુખા આયસ્મતો મોળિયફગ્ગુનસ્સ અવણ્ણં ભાસતિ, તેન તા ભિક્ખુનિયો કુપિતા અનત્તમના અધિકરણમ્પિ કરોન્તિ. એવં સંસટ્ઠો, ભન્તે, આયસ્મા મોળિયફગ્ગુનો ભિક્ખુનીહિ સદ્ધિં વિહરતી’’તિ.

૨૨૩. અથ ખો ભગવા અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આમન્તેસિ – ‘‘એહિ ત્વં, ભિક્ખુ, મમ વચનેન મોળિયફગ્ગુનં ભિક્ખું આમન્તેહિ – ‘સત્થા તં, આવુસો ફગ્ગુન, આમન્તેતી’’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો સો ભિક્ખુ ભગવતો પટિસ્સુત્વા યેનાયસ્મા મોળિયફગ્ગુનો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મોળિયફગ્ગુનં એતદવોચ – ‘‘સત્થા તં, આવુસો ફગ્ગુન, આમન્તેતી’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો આયસ્મા મોળિયફગ્ગુનો તસ્સ ભિક્ખુનો પટિસ્સુત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં મોળિયફગ્ગુનં ભગવા એતદવોચ –

‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, ફગ્ગુન, ભિક્ખુનીહિ સદ્ધિં અતિવેલં સંસટ્ઠો વિહરસિ? એવં સંસટ્ઠો કિર ત્વં, ફગ્ગુન, ભિક્ખુનીહિ સદ્ધિં વિહરસિ – સચે કોચિ ભિક્ખુ તુય્હં સમ્મુખા તાસં ભિક્ખુનીનં અવણ્ણં ભાસતિ, તેન ત્વં કુપિતો અનત્તમનો અધિકરણમ્પિ કરોસિ. સચે પન કોચિ ભિક્ખુ તાસં ભિક્ખુનીનં સમ્મુખા તુય્હં અવણ્ણં ભાસતિ, તેન તા ભિક્ખુનિયો કુપિતા અનત્તમના અધિકરણમ્પિ કરોન્તિ. એવં સંસટ્ઠો કિર ત્વં, ફગ્ગુન, ભિક્ખુનીહિ સદ્ધિં વિહરસી’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ. ‘‘નનુ ત્વં, ફગ્ગુન, કુલપુત્તો સદ્ધા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ.

૨૨૪. ‘‘ન ખો તે એતં, ફગ્ગુન, પતિરૂપં કુલપુત્તસ્સ સદ્ધા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતસ્સ, યં ત્વં ભિક્ખુનીહિ સદ્ધિં અતિવેલં સંસટ્ઠો વિહરેય્યાસિ. તસ્માતિહ, ફગ્ગુન, તવ ચેપિ કોચિ સમ્મુખા તાસં ભિક્ખુનીનં અવણ્ણં ભાસેય્ય, તત્રાપિ ત્વં, ફગ્ગુન, યે ગેહસિતા [ગેહસ્સિતા (?)] છન્દા યે ગેહસિતા વિતક્કા તે પજહેય્યાસિ. તત્રાપિ તે, ફગ્ગુન, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ન ચેવ મે ચિત્તં વિપરિણતં ભવિસ્સતિ, ન ચ પાપિકં વાચં નિચ્છારેસ્સામિ, હિતાનુકમ્પી ચ વિહરિસ્સામિ મેત્તચિત્તો, ન દોસન્તરો’તિ. એવઞ્હિ તે, ફગ્ગુન, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘તસ્માતિહ, ફગ્ગુન, તવ ચેપિ કોચિ સમ્મુખા તાસં ભિક્ખુનીનં પાણિના પહારં દદેય્ય, લેડ્ડુના પહારં દદેય્ય, દણ્ડેન પહારં દદેય્ય, સત્થેન પહારં દદેય્ય. તત્રાપિ ત્વં, ફગ્ગુન, યે ગેહસિતા છન્દા યે ગેહસિતા વિતક્કા તે પજહેય્યાસિ. તત્રાપિ તે, ફગ્ગુન, એવં સિક્ખિતબ્બં ‘ન ચેવ મે ચિત્તં વિપરિણતં ભવિસ્સતિ, ન ચ પાપિકં વાચં નિચ્છારેસ્સામિ, હિતાનુકમ્પી ચ વિહરિસ્સામિ મેત્તચિત્તો, ન દોસન્તરો’તિ. એવઞ્હિ તે, ફગ્ગુન, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘તસ્માતિહ, ફગ્ગુન, તવ ચેપિ કોચિ સમ્મુખા અવણ્ણં ભાસેય્ય, તત્રાપિ ત્વં, ફગ્ગુન, યે ગેહસિતા છન્દા યે ગેહસિતા વિતક્કા તે પજહેય્યાસિ. તત્રાપિ તે, ફગ્ગુન, એવં સિક્ખિતબ્બં ‘ન ચેવ મે ચિત્તં વિપરિણતં ભવિસ્સતિ, ન ચ પાપિકં વાચં નિચ્છારેસ્સામિ, હિતાનુકમ્પી ચ વિહરિસ્સામિ મેત્તચિત્તો, ન દોસન્તરો’તિ. એવઞ્હિ તે, ફગ્ગુન, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘તસ્માતિહ, ફગ્ગુન, તવ ચેપિ કોચિ પાણિના પહારં દદેય્ય, લેડ્ડુના પહારં દદેય્ય, દણ્ડેન પહારં દદેય્ય, સત્થેન પહારં દદેય્ય, તત્રાપિ ત્વં, ફગ્ગુન, યે ગેહસિતા છન્દા યે ગેહસિતા વિતક્કા તે પજહેય્યાસિ. તત્રાપિ તે, ફગ્ગુન, એવં સિક્ખિતબ્બં ‘ન ચેવ મે ચિત્તં વિપરિણતં ભવિસ્સતિ, ન ચ પાપિકં વાચં નિચ્છારેસ્સામિ, હિતાનુકમ્પી ચ વિહરિસ્સામિ મેત્તચિત્તો, ન દોસન્તરો’તિ. એવઞ્હિ તે, ફગ્ગુન, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ.

૨૨૫. અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘આરાધયિંસુ વત મે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ એકં સમયં ચિત્તં. ઇધાહં, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ આમન્તેસિં – અહં ખો, ભિક્ખવે, એકાસનભોજનં ભુઞ્જામિ. એકાસનભોજનં ખો અહં, ભિક્ખવે, ભુઞ્જમાનો અપ્પાબાધતઞ્ચ સઞ્જાનામિ અપ્પાતઙ્કતઞ્ચ લહુટ્ઠાનઞ્ચ બલઞ્ચ ફાસુવિહારઞ્ચ. એથ તુમ્હેપિ, ભિક્ખવે, એકાસનભોજનં ભુઞ્જથ. એકાસનભોજનં ખો, ભિક્ખવે, તુમ્હેપિ ભુઞ્જમાના અપ્પાબાધતઞ્ચ સઞ્જાનિસ્સથ અપ્પાતઙ્કતઞ્ચ લહુટ્ઠાનઞ્ચ બલઞ્ચ ફાસુવિહારઞ્ચાતિ. ન મે, ભિક્ખવે, તેસુ ભિક્ખૂસુ અનુસાસની કરણીયા અહોસિ; સતુપ્પાદકરણીયમેવ મે, ભિક્ખવે, તેસુ ભિક્ખૂસુ અહોસિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, સુભૂમિયં ચતુમહાપથે આજઞ્ઞરથો યુત્તો અસ્સ ઠિતો ઓધસ્તપતોદો. તમેનં દક્ખો યોગ્ગાચરિયો અસ્સદમ્મસારથિ અભિરુહિત્વા, વામેન હત્થેન રસ્મિયો ગહેત્વા, દક્ખિણેન હત્થેન પતોદં ગહેત્વા, યેનિચ્છકં યદિચ્છકં સારેય્યપિ પચ્ચાસારેય્યપિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ન મે તેસુ ભિક્ખૂસુ અનુસાસની કરણીયા અહોસિ, સતુપ્પાદકરણીયમેવ મે, ભિક્ખવે, તેસુ ભિક્ખૂસુ અહોસિ. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, તુમ્હેપિ અકુસલં પજહથ, કુસલેસુ ધમ્મેસુ આયોગં કરોથ. એવઞ્હિ તુમ્હેપિ ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જિસ્સથ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ગામસ્સ વા નિગમસ્સ વા અવિદૂરે મહન્તં સાલવનં. તઞ્ચસ્સ એળણ્ડેહિ સઞ્છન્નં. તસ્સ કોચિદેવ પુરિસો ઉપ્પજ્જેય્ય અત્થકામો હિતકામો યોગક્ખેમકામો. સો યા તા સાલલટ્ઠિયો કુટિલા ઓજાપહરણિયો [ઓજહરણિયો (ક.)] તા છેત્વા [તચ્છેત્વા (સી. સ્યા. પી.)] બહિદ્ધા નીહરેય્ય, અન્તોવનં સુવિસોધિતં વિસોધેય્ય. યા પન તા સાલલટ્ઠિયો ઉજુકા સુજાતા તા સમ્મા પરિહરેય્ય. એવઞ્હેતં, ભિક્ખવે, સાલવનં અપરેન સમયેન વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જેય્ય. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, તુમ્હેપિ અકુસલં પજહથ, કુસલેસુ ધમ્મેસુ આયોગં કરોથ. એવઞ્હિ તુમ્હેપિ ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જિસ્સથ.

૨૨૬. ‘‘ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, ઇમિસ્સાયેવ સાવત્થિયા વેદેહિકા નામ ગહપતાની અહોસિ. વેદેહિકાય, ભિક્ખવે, ગહપતાનિયા એવં કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગતો – ‘સોરતા વેદેહિકા ગહપતાની, નિવાતા વેદેહિકા ગહપતાની, ઉપસન્તા વેદેહિકા ગહપતાની’તિ. વેદેહિકાય ખો પન, ભિક્ખવે, ગહપતાનિયા કાળી નામ દાસી અહોસિ દક્ખા અનલસા સુસંવિહિતકમ્મન્તા.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, કાળિયા દાસિયા એતદહોસિ – ‘મય્હં ખો અય્યાય એવં કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગતો – ‘‘સોરતા વેદેહિકા ગહપતાની, નિવાતા વેદેહિકા ગહપતાની, ઉપસન્તા વેદેહિકા ગહપતાની’’તિ. કિં નુ ખો મે અય્યા સન્તંયેવ નુ ખો અજ્ઝત્તં કોપં ન પાતુકરોતિ ઉદાહુ અસન્તં ઉદાહુ મય્હમેવેતે [મય્હેવેતે (સી. પી.)] કમ્મન્તા સુસંવિહિતા યેન મે અય્યા સન્તંયેવ અજ્ઝત્તં કોપં ન પાતુકરોતિ, નો અસન્તં? યંનૂનાહં અય્યં વીમંસેય્ય’ન્તિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, કાળી દાસી દિવા ઉટ્ઠાસિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, વેદેહિકા ગહપતાની કાળિં દાસિં એતદવોચ – ‘હે જે કાળી’તિ. ‘કિં, અય્યે’તિ? ‘કિં, જે, દિવા ઉટ્ઠાસી’તિ? ‘ન ખ્વય્યે [ન ખો અય્યે (સી. પી.)], કિઞ્ચી’તિ. ‘નો વત રે કિઞ્ચિ, પાપિ દાસિ [પાપદાસિ (સ્યા. ક.)], દિવા ઉટ્ઠાસી’તિ કુપિતા અનત્તમના ભાકુટિં [ભૂકુટિં (સી. પી.), ભકુટીં (સ્યા.)] અકાસિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, કાળિયા દાસિયા એતદહોસિ – ‘સન્તંયેવ ખો મે અય્યા અજ્ઝત્તં કોપં ન પાતુકરોતિ, નો અસન્તં; મય્હમેવેતે કમ્મન્તા સુસંવિહિતા, યેન મે અય્યા સન્તંયેવ અજ્ઝત્તં કોપં ન પાતુકરોતિ, નો અસન્તં. યંનૂનાહં ભિય્યોસોમત્તાય અય્યં વીમંસેય્ય’’’ન્તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, કાળી દાસી દિવાતરંયેવ ઉટ્ઠાસિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, વેદેહિકા ગહપતાની કાળિં દાસિં એતદવોચ – ‘હે જે, કાળી’તિ. ‘કિં, અય્યે’તિ? ‘કિં, જે, દિવાતરં ઉટ્ઠાસી’તિ? ‘ન ખ્વય્યે, કિઞ્ચી’તિ. ‘નો વત રે કિઞ્ચિ, પાપિ દાસિ, દિવાતરં ઉટ્ઠાસી’તિ કુપિતા અનત્તમના અનત્તમનવાચં નિચ્છારેસિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, કાળિયા દાસિયા એતદહોસિ – ‘સન્તંયેવ ખો મે અય્યા અજ્ઝત્તં કોપં ન પાતુકરોતિ, નો અસન્તં. મય્હમેવેતે કમ્મન્તા સુસંવિહિતા, યેન મે અય્યા સન્તંયેવ અજ્ઝત્તં કોપં ન પાતુકરોતિ, નો અસન્તં. યંનૂનાહં ભિય્યોસોમત્તાય અય્યં વીમંસેય્ય’ન્તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, કાળી દાસી દિવાતરંયેવ ઉટ્ઠાસિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, વેદેહિકા ગહપતાની કાળિં દાસિં એતદવોચ – ‘હે જે, કાળી’તિ. ‘કિં, અય્યે’તિ? ‘કિં, જે, દિવા ઉટ્ઠાસી’તિ? ‘ન ખ્વય્યે, કિઞ્ચી’તિ. ‘નો વત રે કિઞ્ચિ, પાપિ દાસિ, દિવા ઉટ્ઠાસી’તિ કુપિતા અનત્તમના અગ્ગળસૂચિં ગહેત્વા સીસે પહારં અદાસિ, સીસં વોભિન્દિ [વિ + અવ + ભિન્દિ = વોભિન્દિ]. અથ ખો, ભિક્ખવે, કાળી દાસી ભિન્નેન સીસેન લોહિતેન ગલન્તેન પટિવિસ્સકાનં ઉજ્ઝાપેસિ – ‘પસ્સથય્યે, સોરતાય કમ્મં; પસ્સથય્યે, નિવાતાય કમ્મં, પસ્સથય્યે, ઉપસન્તાય કમ્મં! કથઞ્હિ નામ એકદાસિકાય દિવા ઉટ્ઠાસીતિ કુપિતા અનત્તમના અગ્ગળસૂચિં ગહેત્વા સીસે પહારં દસ્સતિ, સીસં વોભિન્દિસ્સતી’તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વેદેહિકાય ગહપતાનિયા અપરેન સમયેન એવં પાપકો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છિ – ‘ચણ્ડી વેદેહિકા ગહપતાની, અનિવાતા વેદેહિકા ગહપતાની, અનુપસન્તા વેદેહિકા ગહપતાની’તિ.

‘‘એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચો ભિક્ખુ તાવદેવ સોરતસોરતો હોતિ નિવાતનિવાતો હોતિ ઉપસન્તૂપસન્તો હોતિ યાવ ન અમનાપા વચનપથા ફુસન્તિ. યતો ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખું અમનાપા વચનપથા ફુસન્તિ, અથ ભિક્ખુ ‘સોરતો’તિ વેદિતબ્બો, ‘નિવાતો’તિ વેદિતબ્બો, ‘ઉપસન્તો’તિ વેદિતબ્બો. નાહં તં, ભિક્ખવે, ભિક્ખું ‘સુવચો’તિ વદામિ યો ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારહેતુ સુવચો હોતિ, સોવચસ્સતં આપજ્જતિ. તં કિસ્સ હેતુ? તઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં અલભમાનો ન સુવચો હોતિ, ન સોવચસ્સતં આપજ્જતિ. યો ચ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ધમ્મંયેવ સક્કરોન્તો, ધમ્મં ગરું કરોન્તો, ધમ્મં માનેન્તો, ધમ્મં પૂજેન્તો, ધમ્મં અપચાયમાનો [ધમ્મં યેવ સક્કરોન્તો ધમ્મં ગરુકરોન્તો ધમ્મં અપચાયમાનો (સી. સ્યા. પી.)] સુવચો હોતિ, સોવચસ્સતં આપજ્જતિ, તમહં ‘સુવચો’તિ વદામિ. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘ધમ્મંયેવ સક્કરોન્તા, ધમ્મં ગરું કરોન્તા, ધમ્મં માનેન્તા, ધમ્મં પૂજેન્તા, ધમ્મં અપચાયમાના સુવચા ભવિસ્સામ, સોવચસ્સતં આપજ્જિસ્સામા’તિ. એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બં.

૨૨૭. ‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, વચનપથા યેહિ વો પરે વદમાના વદેય્યું – કાલેન વા અકાલેન વા; ભૂતેન વા અભૂતેન વા; સણ્હેન વા ફરુસેન વા; અત્થસંહિતેન વા અનત્થસંહિતેન વા; મેત્તચિત્તા વા દોસન્તરા વા. કાલેન વા, ભિક્ખવે, પરે વદમાના વદેય્યું અકાલેન વા; ભૂતેન વા, ભિક્ખવે, પરે વદમાના વદેય્યું અભૂતેન વા; સણ્હેન વા, ભિક્ખવે, પરે વદમાના વદેય્યું ફરુસેન વા; અત્થસંહિતેન વા, ભિક્ખવે, પરે વદમાના વદેય્યું અનત્થસંહિતેન વા; મેત્તચિત્તા વા, ભિક્ખવે, પરે વદમાના વદેય્યું દોસન્તરા વા. તત્રાપિ વો, ભિક્ખવે, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ન ચેવ નો ચિત્તં વિપરિણતં ભવિસ્સતિ, ન ચ પાપિકં વાચં નિચ્છારેસ્સામ, હિતાનુકમ્પી ચ વિહરિસ્સામ મેત્તચિત્તા, ન દોસન્તરા. તઞ્ચ પુગ્ગલં મેત્તાસહગતેન ચેતસા ફરિત્વા વિહરિસ્સામ, તદારમ્મણઞ્ચ સબ્બાવન્તં લોકં મેત્તાસહગતેન ચિત્તેન વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાબજ્ઝેન [અબ્યાપજ્ઝેન (સી. સ્યા. પી.), અબ્યાપજ્જેન (ક.) અઙ્ગુત્તરતિકનિપાતટીકા ઓલોકેતબ્બા] ફરિત્વા વિહરિસ્સામા’તિ. એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બં.

૨૨૮. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો આગચ્છેય્ય કુદાલપિટકં [કુદ્દાલપિટકં (સી. સ્યા. પી.)] આદાય. સો એવં વદેય્ય – ‘અહં ઇમં મહાપથવિં અપથવિં કરિસ્સામી’તિ. સો તત્ર તત્ર વિખણેય્ય [ખણેય્ય (સી. સ્યા. પી.)], તત્ર તત્ર વિકિરેય્ય, તત્ર તત્ર ઓટ્ઠુભેય્ય, તત્ર તત્ર ઓમુત્તેય્ય – ‘અપથવી ભવસિ, અપથવી ભવસી’તિ. તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, અપિ નુ સો પુરિસો ઇમં મહાપથવિં અપથવિં કરેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘અયઞ્હિ, ભન્તે, મહાપથવી ગમ્ભીરા અપ્પમેય્યા. સા ન સુકરા અપથવી કાતું; યાવદેવ ચ પન સો પુરિસો કિલમથસ્સ વિઘાતસ્સ ભાગી અસ્સા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચિમે વચનપથા યેહિ વો પરે વદમાના વદેય્યું – કાલેન વા અકાલેન વા; ભૂતેન વા અભૂતેન વા; સણ્હેન વા ફરુસેન વા; અત્થસંહિતેન વા અનત્થસંહિતેન વા; મેત્તચિત્તા વા દોસન્તરા વા. કાલેન વા, ભિક્ખવે, પરે વદમાના વદેય્યું અકાલેન વા; ભૂતેન વા ભિક્ખવે, પરે વદમાના વદેય્યું અભૂતેન વા; સણ્હેન વા, ભિક્ખવે, પરે વદમાના વદેય્યું ફરુસેન વા; અત્થસંહિતેન વા, ભિક્ખવે, પરે વદમાના વદેય્યું અનત્થસંહિતેન વા; મેત્તચિત્તા વા, ભિક્ખવે, પરે વદમાના વદેય્યું દોસન્તરા વા. તત્રાપિ વો, ભિક્ખવે, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ન ચેવ નો ચિત્તં વિપરિણતં ભવિસ્સતિ, ન ચ પાપિકં વાચં નિચ્છારેસ્સામ, હિતાનુકમ્પી ચ વિહરિસ્સામ મેત્તચિત્તા ન દોસન્તરા. તઞ્ચ પુગ્ગલં મેત્તાસહગતેન ચેતસા ફરિત્વા વિહરિસ્સામ, તદારમ્મણઞ્ચ સબ્બાવન્તં લોકં પથવિસમેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાબજ્ઝેન ફરિત્વા વિહરિસ્સામા’તિ. એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બં.

૨૨૯. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો આગચ્છેય્ય લાખં વા હલિદ્દિં વા નીલં વા મઞ્જિટ્ઠં વા આદાય. સો એવં વદેય્ય – ‘અહં ઇમસ્મિં આકાસે રૂપં લિખિસ્સામિ, રૂપપાતુભાવં કરિસ્સામી’તિ. તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, અપિ નુ સો પુરિસો ઇમસ્મિં આકાસે રૂપં લિખેય્ય, રૂપપાતુભાવં કરેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘અયઞ્હિ, ભન્તે, આકાસો અરૂપી અનિદસ્સનો. તત્થ ન સુકરં રૂપં લિખિતું, રૂપપાતુભાવં કાતું; યાવદેવ ચ પન સો પુરિસો કિલમથસ્સ વિઘાતસ્સ ભાગી અસ્સા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચિમે વચનપથા યેહિ વો પરે વદમાના વદેય્યું કાલેન વા અકાલેન વા …પે… ‘ન ચેવ… તદારમ્મણઞ્ચ સબ્બાવન્તં લોકં આકાસસમેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાબજ્ઝેન ફરિત્વા વિહરિસ્સામા’તિ. એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બં.

૨૩૦. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો આગચ્છેય્ય આદિત્તં તિણુક્કં આદાય. સો એવં વદેય્ય – ‘અહં ઇમાય આદિત્તાય તિણુક્કાય ગઙ્ગં નદિં સન્તાપેસ્સામિ સંપરિતાપેસ્સામી’તિ. તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, અપિ નુ સો પુરિસો આદિત્તાય તિણુક્કાય ગઙ્ગં નદિં સન્તાપેય્ય સંપરિતાપેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘ગઙ્ગા હિ, ભન્તે, નદી ગમ્ભીરા અપ્પમેય્યા. સા ન સુકરા આદિત્તાય તિણુક્કાય સન્તાપેતું સંપરિતાપેતું; યાવદેવ ચ પન સો પુરિસો કિલમથસ્સ વિઘાતસ્સ ભાગી અસ્સા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચિમે વચનપથા યેહિ વો પરે વદમાના વદેય્યું કાલેન વા અકાલેન વા…પે… ‘ન ચેવ… તદારમ્મણઞ્ચ સબ્બાવન્તં લોકં ગઙ્ગાસમેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાબજ્ઝેન ફરિત્વા વિહરિસ્સામા’’તિ. એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બં.

૨૩૧. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, બિળારભસ્તા મદ્દિતા સુમદ્દિતા સુપરિમદ્દિતા, મુદુકા તૂલિની છિન્નસસ્સરા છિન્નભબ્ભરા. અથ પુરિસો આગચ્છેય્ય કટ્ઠં વા કથલં [કઠલં (સી. સ્યા. પી.)] વા આદાય. સો એવં વદેય્ય – ‘અહં ઇમં બિળારભસ્તં મદ્દિતં સુમદ્દિતં સુપરિમદ્દિતં, મુદુકં તૂલિનિં, છિન્નસસ્સરં છિન્નભબ્ભરં કટ્ઠેન વા કથલેન વા સરસરં કરિસ્સામિ ભરભરં કરિસ્સામી’તિ. તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, અપિ નુ સો પુરિસો અમું બિળારભસ્તં મદ્દિતં સુમદ્દિતં સુપરિમદ્દિતં, મુદુકં તૂલિનિં, છિન્નસસ્સરં છિન્નભબ્ભરં કટ્ઠેન વા કથલેન વા સરસરં કરેય્ય, ભરભરં કરેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘અમુ હિ, ભન્તે, બિળારભસ્તા મદ્દિતા સુમદ્દિતા સુપરિમદ્દિતા, મુદુકા તૂલિની, છિન્નસસ્સરા છિન્નભબ્ભરા. સા ન સુકરા કટ્ઠેન વા કથલેન વા સરસરં કાતું ભરભરં કાતું; યાવદેવ ચ પન સો પુરિસો કિલમથસ્સ વિઘાતસ્સ ભાગી અસ્સા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચિમે વચનપથા યેહિ વો પરે વદમાના વદેય્યું કાલેન વા અકાલેન વા; ભૂતેન વા અભૂતેન વા; સણ્હેન વા ફરુસેન વા; અત્થસંહિતેન વા અનત્થસંહિતેન વા; મેત્તચિત્તા વા દોસન્તરા વા. કાલેન વા ભિક્ખવે પરે વદમાના વદેય્યું અકાલેન વા; ભૂતેન વા, ભિક્ખવે, પરે વદમાના વદેય્યું અભૂતેન વા; સણ્હેન વા, ભિક્ખવે, પરે વદમાના વદેય્યું ફરુસેન વા; અત્થસંહિતેન વા, ભિક્ખવે, પરે વદમાના વદેય્યું અનત્થસંહિતેન વા; મેત્તચિત્તા વા, ભિક્ખવે, પરે વદમાના વદેય્યું દોસન્તરા વા. તત્રાપિ વો, ભિક્ખવે, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ન ચેવ નો ચિત્તં વિપરિણતં ભવિસ્સતિ, ન ચ પાપિકં વાચં નિચ્છારેસ્સામ હિતાનુકમ્પી ચ વિહરિસ્સામ મેત્તચિત્તા ન દોસન્તરા. તઞ્ચ પુગ્ગલં મેત્તાસહગતેન ચેતસા ફરિત્વા વિહરિસ્સામ, તદારમ્મણઞ્ચ સબ્બાવન્તં લોકં બિળારભસ્તાસમેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાબજ્ઝેન ફરિત્વા વિહરિસ્સામા’તિ. એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બં.

૨૩૨. ‘‘ઉભતોદણ્ડકેન ચેપિ, ભિક્ખવે, કકચેન ચોરા ઓચરકા અઙ્ગમઙ્ગાનિ ઓકન્તેય્યું, તત્રાપિ યો મનો પદૂસેય્ય, ન મે સો તેન સાસનકરો. તત્રાપિ વો, ભિક્ખવે, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ન ચેવ નો ચિત્તં વિપરિણતં ભવિસ્સતિ, ન ચ પાપિકં વાચં નિચ્છારેસ્સામ, હિતાનુકમ્પી ચ વિહરિસ્સામ મેત્તચિત્તા ન દોસન્તરા. તઞ્ચ પુગ્ગલં મેત્તાસહગતેન ચેતસા ફરિત્વા વિહરિસ્સામ તદારમ્મણઞ્ચ સબ્બાવન્તં લોકં મેત્તાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાબજ્ઝેન ફરિત્વા વિહરિસ્સામા’તિ. એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બં.

૨૩૩. ‘‘ઇમઞ્ચ [ઇમઞ્ચે (?)] તુમ્હે, ભિક્ખવે, કકચૂપમં ઓવાદં અભિક્ખણં મનસિ કરેય્યાથ. પસ્સથ નો તુમ્હે, ભિક્ખવે, તં વચનપથં, અણું વા થૂલં વા, યં તુમ્હે નાધિવાસેય્યાથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ઇમં કકચૂપમં ઓવાદં અભિક્ખણં મનસિકરોથ. તં વો ભવિસ્સતિ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ.

કકચૂપમસુત્તં નિટ્ઠિતં પઠમં.

૨. અલગદ્દૂપમસુત્તં

૨૩૪. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન અરિટ્ઠસ્સ નામ ભિક્ખુનો ગદ્ધબાધિપુબ્બસ્સ [ગન્ધબાધિપુબ્બસ્સ (ક.)] એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં હોતિ – ‘‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’’તિ. અસ્સોસું ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ – ‘‘અરિટ્ઠસ્સ કિર નામ ભિક્ખુનો ગદ્ધબાધિપુબ્બસ્સ એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં – ‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’’’તિ. અથ ખો તે ભિક્ખૂ યેન અરિટ્ઠો ભિક્ખુ ગદ્ધબાધિપુબ્બો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા અરિટ્ઠં ભિક્ખું ગદ્ધબાધિપુબ્બં એતદવોચું – ‘‘સચ્ચં કિર તે, આવુસો અરિટ્ઠ, એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં – ‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’’’તિ. ‘‘એવંબ્યાખો [એવં ખો (?) ભગવતો સમ્મુખાયેવસ્સ ‘‘એવંબ્યાખો’’તિ] અહં, આવુસો, ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’’તિ.

અથ ખો તેપિ ભિક્ખૂ અરિટ્ઠં ભિક્ખું ગદ્ધબાધિપુબ્બં એતસ્મા પાપકા દિટ્ઠિગતા વિવેચેતુકામા સમનુયુઞ્જન્તિ સમનુગાહન્તિ [સમનુગ્ગાહન્તિ (સ્યા.)] સમનુભાસન્તિ – ‘‘મા હેવં, આવુસો અરિટ્ઠ, અવચ, મા ભગવન્તં અબ્ભાચિક્ખિ; ન હિ સાધુ ભગવતો અબ્ભક્ખાનં [અબ્ભાચિક્ખનં (ક.)], ન હિ ભગવા એવં વદેય્ય. અનેકપરિયાયેનાવુસો અરિટ્ઠ, અન્તરાયિકા ધમ્મા અન્તરાયિકા વુત્તા ભગવતા, અલઞ્ચ પન તે પટિસેવતો અન્તરાયાય. અપ્પસ્સાદા કામા વુત્તા ભગવતા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા,આદીનવો એત્થ ભિય્યો. અટ્ઠિકઙ્કલૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા…પે… મંસપેસૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા… તિણુક્કૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા… અઙ્ગારકાસૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા… સુપિનકૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા… યાચિતકૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા… રુક્ખફલૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા… અસિસૂનૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા… સત્તિસૂલૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા… સપ્પસિરૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યો’’તિ. એવમ્પિ ખો અરિટ્ઠો ભિક્ખુ ગદ્ધબાધિપુબ્બો તેહિ ભિક્ખૂહિ સમનુયુઞ્જિયમાનો સમનુગાહિયમાનો [સમનુગ્ગાહિયમાનો (સ્યા. વિનયેપિ)] સમનુભાસિયમાનો તદેવ [તથેવ તં (વિનયે)] પાપકં દિટ્ઠિગતં થામસા પરામાસા અભિનિવિસ્સ વોહરતિ – ‘‘એવંબ્યાખો અહં, આવુસો, ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’’તિ.

૨૩૫. યતો ખો તે ભિક્ખૂ નાસક્ખિંસુ અરિટ્ઠં ભિક્ખું ગદ્ધબાધિપુબ્બં એતસ્મા પાપકા દિટ્ઠિગતા વિવેચેતું, અથ ખો તે ભિક્ખૂ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘અરિટ્ઠસ્સ નામ, ભન્તે, ભિક્ખુનો ગદ્ધબાધિપુબ્બસ્સ એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં – ‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’તિ. અસ્સુમ્હ ખો મયં, ભન્તે – ‘અરિટ્ઠસ્સ કિર નામ ભિક્ખુનો ગદ્ધબાધિપુબ્બસ્સ એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં – તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’તિ. અથ ખો મયં, ભન્તે, યેન અરિટ્ઠો ભિક્ખુ ગદ્ધબાધિપુબ્બો તેનુપસઙ્કમિમ્હ; ઉપસઙ્કમિત્વા અરિટ્ઠં ભિક્ખું ગદ્ધબાધિપુબ્બં એતદવોચુમ્હ – ‘સચ્ચં કિર તે, આવુસો અરિટ્ઠ, એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં – તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’તિ?

‘‘એવં વુત્તે, ભન્તે, અરિટ્ઠો ભિક્ખુ ગદ્ધબાધિપુબ્બો અમ્હે એતદવોચ – ‘એવંબ્યાખો અહં, આવુસો, ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’તિ. અથ ખો મયં, ભન્તે, અરિટ્ઠં ભિક્ખું ગદ્ધબાધિપુબ્બં એતસ્મા પાપકા દિટ્ઠિગતા વિવેચેતુકામા સમનુયુઞ્જિમ્હ સમનુગાહિમ્હ સમનુભાસિમ્હ – ‘મા હેવં, આવુસો અરિટ્ઠ, અવચ, મા ભગવન્તં અબ્ભાચિક્ખિ; ન હિ સાધુ ભગવતો અબ્ભક્ખાનં, ન હિ ભગવા એવં વદેય્ય. અનેકપરિયાયેનાવુસો અરિટ્ઠ, અન્તરાયિકા ધમ્મા અન્તરાયિકા વુત્તા ભગવતા, અલઞ્ચ પન તે પટિસેવતો અન્તરાયાય. અપ્પસ્સાદા કામા વુત્તા ભગવતા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યો. અટ્ઠિકઙ્કલૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા…પે… સપ્પસિરૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યો’તિ. એવમ્પિ ખો, ભન્તે, અરિટ્ઠો ભિક્ખુ ગદ્ધબાધિપુબ્બો અમ્હેહિ સમનુયુઞ્જિયમાનો સમનુગાહિયમાનો સમનુભાસિયમાનો તદેવ પાપકં દિટ્ઠિગતં થામસા પરામાસા અભિનિવિસ્સ વોહરતિ – ‘એવંબ્યાખો અહં, આવુસો, ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’તિ. યતો ખો મયં, ભન્તે, નાસક્ખિમ્હ અરિટ્ઠં ભિક્ખું ગદ્ધબાધિપુબ્બં એતસ્મા પાપકા દિટ્ઠિગતા વિવેચેતું, અથ મયં એતમત્થં ભગવતો આરોચેમા’’તિ.

૨૩૬. અથ ખો ભગવા અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આમન્તેસિ – ‘‘એહિ ત્વં, ભિક્ખુ, મમ વચનેન અરિટ્ઠં ભિક્ખું ગદ્ધબાધિપુબ્બં આમન્તેહિ – ‘સત્થા તં, આવુસો અરિટ્ઠ, આમન્તેતી’’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો સો ભિક્ખુ ભગવતો પટિસ્સુત્વા, યેન અરિટ્ઠો ભિક્ખુ ગદ્ધબાધિપુબ્બો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા અરિટ્ઠં ભિક્ખું ગદ્ધબાધિપુબ્બં એતદવોચ – ‘‘સત્થા તં, આવુસો અરિટ્ઠ, આમન્તેતી’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો અરિટ્ઠો ભિક્ખુ ગદ્ધબાધિપુબ્બો તસ્સ ભિક્ખુનો પટિસ્સુત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો અરિટ્ઠં ભિક્ખું ગદ્ધબાધિપુબ્બં ભગવા એતદવોચ – ‘‘સચ્ચં કિર તે, અરિટ્ઠ, એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં – ‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’’’તિ?

‘‘એવંબ્યાખો અહં, ભન્તે, ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ – ‘યથા યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’’’તિ. ‘‘કસ્સ ખો નામ ત્વં, મોઘપુરિસ, મયા એવં ધમ્મં દેસિતં આજાનાસિ? નનુ મયા, મોઘપુરિસ, અનેકપરિયાયેન અન્તરાયિકા ધમ્મા અન્તરાયિકા વુત્તા? અલઞ્ચ પન તે પટિસેવતો અન્તરાયાય. અપ્પસ્સાદા કામા વુત્તા મયા, બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યો. અટ્ઠિકઙ્કલૂપમા કામા વુત્તા મયા… મંસપેસૂપમા કામા વુત્તા મયા… તિણુક્કૂપમા કામા વુત્તા મયા… અઙ્ગારકાસૂપમા કામા વુત્તા મયા… સુપિનકૂપમા કામા વુત્તા મયા… યાચિતકૂપમા કામા વુત્તા મયા… રુક્ખફલૂપમા કામા વુત્તા મયા… અસિસૂનૂપમા કામા વુત્તા મયા… સત્તિસૂલૂપમા કામા વુત્તા મયા… સપ્પસિરૂપમા કામા વુત્તા મયા, બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યો. અથ ચ પન ત્વં, મોઘપુરિસ, અત્તના દુગ્ગહિતેન અમ્હે ચેવ અબ્ભાચિક્ખસિ, અત્તાનઞ્ચ ખનસિ, બહુઞ્ચ અપુઞ્ઞં પસવસિ. તઞ્હિ તે, મોઘપુરિસ, ભવિસ્સતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાયા’’તિ.

અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, અપિ નાયં અરિટ્ઠો ભિક્ખુ ગદ્ધબાધિપુબ્બો ઉસ્મીકતોપિ ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે’’તિ? ‘‘કિઞ્હિ [કિંતિ (ક.)] સિયા, ભન્તે; નો હેતં, ભન્તે’’તિ. એવં વુત્તે, અરિટ્ઠો ભિક્ખુ ગદ્ધબાધિપુબ્બો તુણ્હીભૂતો મઙ્કુભૂતો પત્તક્ખન્ધો અધોમુખો પજ્ઝાયન્તો અપ્પટિભાનો નિસીદિ. અથ ખો ભગવા અરિટ્ઠં ભિક્ખું ગદ્ધબાધિપુબ્બં તુણ્હીભૂતં મઙ્કુભૂતં પત્તક્ખન્ધં અધોમુખં પજ્ઝાયન્તં અપ્પટિભાનં વિદિત્વા અરિટ્ઠં ભિક્ખું ગદ્ધબાધિપુબ્બં એતદવોચ – ‘‘પઞ્ઞાયિસ્સસિ ખો ત્વં, મોઘપુરિસ, એતેન સકેન પાપકેન દિટ્ઠિગતેન. ઇધાહં ભિક્ખૂ પટિપુચ્છિસ્સામી’’તિ.

૨૩૭. અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘તુમ્હેપિ મે, ભિક્ખવે, એવં ધમ્મં દેસિતં આજાનાથ યથાયં અરિટ્ઠો ભિક્ખુ ગદ્ધબાધિપુબ્બો અત્તના દુગ્ગહિતેન અમ્હે ચેવ અબ્ભાચિક્ખતિ, અત્તાનઞ્ચ ખનતિ, બહુઞ્ચ અપુઞ્ઞં પસવતી’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે. અનેકપરિયાયેન હિ નો, ભન્તે, અન્તરાયિકા ધમ્મા અન્તરાયિકા વુત્તા ભગવતા; અલઞ્ચ પન તે પટિસેવતો અન્તરાયાય. અપ્પસ્સાદા કામા વુત્તા ભગવતા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યો. અટ્ઠિકઙ્કલૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા…પે… સપ્પસિરૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યો’’તિ. ‘‘સાધુ સાધુ, ભિક્ખવે, સાધુ, ખો મે તુમ્હે, ભિક્ખવે, એવં ધમ્મં દેસિતં આજાનાથ. અનેકપરિયાયેન હિ ખો, ભિક્ખવે, અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા મયા, અલઞ્ચ પન તે પટિસેવતો અન્તરાયાય. અપ્પસ્સાદા કામા વુત્તા મયા, બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યો. અટ્ઠિકઙ્કલૂપમા કામા વુત્તા મયા…પે… સપ્પસિરૂપમા કામા વુત્તા મયા, બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યો. અથ ચ પનાયં અરિટ્ઠો ભિક્ખુ ગદ્ધબાધિપુબ્બો અત્તના દુગ્ગહિતેન અમ્હે ચેવ અબ્ભાચિક્ખતિ, અત્તાનઞ્ચ ખનતિ, બહુઞ્ચ અપુઞ્ઞં પસવતિ. તઞ્હિ તસ્સ મોઘપુરિસસ્સ ભવિસ્સતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય. સો વત, ભિક્ખવે, અઞ્ઞત્રેવ કામેહિ અઞ્ઞત્ર કામસઞ્ઞાય અઞ્ઞત્ર કામવિતક્કેહિ કામે પટિસેવિસ્સતીતિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ’’.

૨૩૮. ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચે મોઘપુરિસા ધમ્મં પરિયાપુણન્તિ – સુત્તં, ગેય્યં, વેય્યાકરણં, ગાથં, ઉદાનં, ઇતિવુત્તકં, જાતકં, અબ્ભુતધમ્મં, વેદલ્લં. તે તં ધમ્મં પરિયાપુણિત્વા તેસં ધમ્માનં પઞ્ઞાય અત્થં ન ઉપપરિક્ખન્તિ. તેસં તે ધમ્મા પઞ્ઞાય અત્થં અનુપપરિક્ખતં ન નિજ્ઝાનં ખમન્તિ. તે ઉપારમ્ભાનિસંસા ચેવ ધમ્મં પરિયાપુણન્તિ ઇતિવાદપ્પમોક્ખાનિસંસા ચ. યસ્સ ચત્થાય ધમ્મં પરિયાપુણન્તિ તઞ્ચસ્સ અત્થં નાનુભોન્તિ. તેસં તે ધમ્મા દુગ્ગહિતા દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? દુગ્ગહિતત્તા, ભિક્ખવે, ધમ્માનં.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો અલગદ્દત્થિકો અલગદ્દગવેસી અલગદ્દપરિયેસનં ચરમાનો. સો પસ્સેય્ય મહન્તં અલગદ્દં. તમેનં ભોગે વા નઙ્ગુટ્ઠે વા ગણ્હેય્ય. તસ્સ સો અલગદ્દો પટિપરિવત્તિત્વા [પટિનિવત્તિત્વા (સ્યા. ક.)] હત્થે વા બાહાય વા અઞ્ઞતરસ્મિં વા અઙ્ગપચ્ચઙ્ગે ડંસેય્ય [ડસેય્ય (સી. પી.)]. સો તતોનિદાનં મરણં વા નિગચ્છેય્ય મરણમત્તં વા દુક્ખં. તં કિસ્સ હેતુ? દુગ્ગહિતત્તા, ભિક્ખવે, અલગદ્દસ્સ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચે મોઘપુરિસા ધમ્મં પરિયાપુણન્તિ – સુત્તં, ગેય્યં, વેય્યાકરણં, ગાથં, ઉદાનં, ઇતિવુત્તકં, જાતકં, અબ્ભુતધમ્મં, વેદલ્લં. તે તં ધમ્મં પરિયાપુણિત્વા તેસં ધમ્માનં પઞ્ઞાય અત્થં ન ઉપપરિક્ખન્તિ. તેસં તે ધમ્મા પઞ્ઞાય અત્થં અનુપપરિક્ખતં ન નિજ્ઝાનં ખમન્તિ. તે ઉપારમ્ભાનિસંસા ચેવ ધમ્મં પરિયાપુણન્તિ ઇતિવાદપ્પમોક્ખાનિસંસા ચ. યસ્સ ચત્થાય ધમ્મં પરિયાપુણન્તિ તઞ્ચસ્સ અત્થં નાનુભોન્તિ. તેસં તે ધમ્મા દુગ્ગહિતા દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? દુગ્ગહિતત્તા ભિક્ખવે ધમ્માનં.

૨૩૯. ‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, એકચ્ચે કુલપુત્તા ધમ્મં પરિયાપુણન્તિ – સુત્તં, ગેય્યં, વેય્યાકરણં, ગાથં, ઉદાનં, ઇતિવુત્તકં, જાતકં, અબ્ભુતધમ્મં, વેદલ્લં. તે તં ધમ્મં પરિયાપુણિત્વા તેસં ધમ્માનં પઞ્ઞાય અત્થં ઉપપરિક્ખન્તિ. તેસં તે ધમ્મા પઞ્ઞાય અત્થં ઉપપરિક્ખતં નિજ્ઝાનં ખમન્તિ. તે ન ચેવ ઉપારમ્ભાનિસંસા ધમ્મં પરિયાપુણન્તિ ન ઇતિવાદપ્પમોક્ખાનિસંસા ચ [ન ચ ઇતિવાદપ્પમોક્ખાનિસંસા (?)]. યસ્સ ચત્થાય ધમ્મં પરિયાપુણન્તિ તઞ્ચસ્સ અત્થં અનુભોન્તિ. તેસં તે ધમ્મા સુગ્ગહિતા દીઘરત્તં હિતાય સુખાય સંવત્તન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? સુગ્ગહિતત્તા ભિક્ખવે ધમ્માનં.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો અલગદ્દત્થિકો અલગદ્દગવેસી અલગદ્દપરિયેસનં ચરમાનો. સો પસ્સેય્ય મહન્તં અલગદ્દં. તમેનં અજપદેન દણ્ડેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગણ્હેય્ય. અજપદેન દણ્ડેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગહિત્વા, ગીવાય સુગ્ગહિતં ગણ્હેય્ય. કિઞ્ચાપિ સો, ભિક્ખવે, અલગદ્દો તસ્સ પુરિસસ્સ હત્થં વા બાહં વા અઞ્ઞતરં વા અઙ્ગપચ્ચઙ્ગં ભોગેહિ પલિવેઠેય્ય, અથ ખો સો નેવ તતોનિદાનં મરણં વા નિગચ્છેય્ય મરણમત્તં વા દુક્ખં. તં કિસ્સ હેતુ? સુગ્ગહિતત્તા, ભિક્ખવે, અલગદ્દસ્સ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચે કુલપુત્તા ધમ્મં પરિયાપુણન્તિ – સુત્તં, ગેય્યં, વેય્યાકરણં, ગાથં, ઉદાનં, ઇતિવુત્તકં, જાતકં, અબ્ભુતધમ્મં, વેદલ્લં. તે તં ધમ્મં પરિયાપુણિત્વા તેસં ધમ્માનં પઞ્ઞાય અત્થં ઉપપરિક્ખન્તિ. તેસં તે ધમ્મા પઞ્ઞાય અત્થં ઉપપરિક્ખતં નિજ્ઝાનં ખમન્તિ. તે ન ચેવ ઉપારમ્ભાનિસંસા ધમ્મં પરિયાપુણન્તિ, ન ઇતિવાદપ્પમોક્ખાનિસંસા ચ. યસ્સ ચત્થાય ધમ્મં પરિયાપુણન્તિ, તઞ્ચસ્સ અત્થં અનુભોન્તિ. તેસં તે ધમ્મા સુગ્ગહિતા દીઘરત્તં અત્થાય હિતાય સુખાય સંવત્તન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? સુગ્ગહિતત્તા, ભિક્ખવે, ધમ્માનં. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, યસ્સ મે ભાસિતસ્સ અત્થં આજાનેય્યાથ, તથા નં ધારેય્યાથ. યસ્સ ચ પન મે ભાસિતસ્સ અત્થં ન આજાનેય્યાથ, અહં વો તત્થ પટિપુચ્છિતબ્બો, યે વા પનાસ્સુ વિયત્તા ભિક્ખૂ.

૨૪૦. ‘‘કુલ્લૂપમં વો, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેસ્સામિ નિત્થરણત્થાય, નો ગહણત્થાય. તં સુણાથ, સાધુકં મનસિકરોથ, ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ – ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નો. સો પસ્સેય્ય મહન્તં ઉદકણ્ણવં, ઓરિમં તીરં સાસઙ્કં સપ્પટિભયં, પારિમં તીરં ખેમં અપ્પટિભયં; ન ચસ્સ નાવા સન્તારણી ઉત્તરસેતુ વા અપારા પારં ગમનાય. તસ્સ એવમસ્સ – ‘અયં ખો મહાઉદકણ્ણવો, ઓરિમં તીરં સાસઙ્કં સપ્પટિભયં, પારિમં તીરં ખેમં અપ્પટિભયં; નત્થિ ચ નાવા સન્તારણી ઉત્તરસેતુ વા અપારા પારં ગમનાય. યંનૂનાહં તિણકટ્ઠસાખાપલાસં સંકડ્ઢિત્વા, કુલ્લં બન્ધિત્વા, તં કુલ્લં નિસ્સાય હત્થેહિ ચ પાદેહિ ચ વાયમમાનો સોત્થિના પારં ઉત્તરેય્ય’ન્તિ. અથ ખો સો, ભિક્ખવે, પુરિસો તિણકટ્ઠસાખાપલાસં સંકડ્ઢિત્વા, કુલ્લં બન્ધિત્વા તં કુલ્લં નિસ્સાય હત્થેહિ ચ પાદેહિ ચ વાયમમાનો સોત્થિના પારં ઉત્તરેય્ય. તસ્સ પુરિસસ્સ ઉત્તિણ્ણસ્સ [તિણ્ણસ્સ (પી. ક.)] પારઙ્ગતસ્સ એવમસ્સ – ‘બહુકારો ખો મે અયં કુલ્લો; ઇમાહં કુલ્લં નિસ્સાય હત્થેહિ ચ પાદેહિ ચ વાયમમાનો સોત્થિના પારં ઉત્તિણ્ણો. યંનૂનાહં ઇમં કુલ્લં સીસે વા આરોપેત્વા ખન્ધે વા ઉચ્ચારેત્વા [ઉચ્ચોપેત્વા (ક.)] યેન કામં પક્કમેય્ય’ન્તિ. તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, અપિ નુ સો પુરિસો એવંકારી તસ્મિં કુલ્લે કિચ્ચકારી અસ્સા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘કથંકારી ચ સો, ભિક્ખવે, પુરિસો તસ્મિં કુલ્લે કિચ્ચકારી અસ્સ? ઇધ, ભિક્ખવે, તસ્સ પુરિસસ્સ ઉત્તિણ્ણસ્સ પારઙ્ગતસ્સ એવમસ્સ – ‘બહુકારો ખો મે અયં કુલ્લો; ઇમાહં કુલ્લં નિસ્સાય હત્થેહિ ચ પાદેહિ ચ વાયમમાનો સોત્થિના પારં ઉત્તિણ્ણો. યંનૂનાહં ઇમં કુલ્લં થલે વા ઉસ્સાદેત્વા [ઉસ્સારેત્વા (ક.)] ઉદકે વા ઓપિલાપેત્વા યેન કામં પક્કમેય્ય’ન્તિ. એવંકારી ખો સો, ભિક્ખવે, પુરિસો તસ્મિં કુલ્લે કિચ્ચકારી અસ્સ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, કુલ્લૂપમો મયા ધમ્મો દેસિતો નિત્થરણત્થાય, નો ગહણત્થાય. કુલ્લૂપમં વો, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસિતં, આજાનન્તેહિ ધમ્માપિ વો પહાતબ્બા પગેવ અધમ્મા.

૨૪૧. ‘‘છયિમાનિ, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિટ્ઠાનાનિ. કતમાનિ છ? ઇધ, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદો અરિયધમ્મે અવિનીતો, સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ અકોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો, રૂપં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ; વેદનં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ; સઞ્ઞં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ; સઙ્ખારે ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ; યમ્પિ તં દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં, અનુવિચરિતં મનસા તમ્પિ ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ; યમ્પિ તં દિટ્ઠિટ્ઠાનં – સો લોકો સો અત્તા, સો પેચ્ચ ભવિસ્સામિ નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો, સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સામીતિ – તમ્પિ ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. સુતવા ચ ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો અરિયાનં દસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ કોવિદો અરિયધમ્મે સુવિનીતો, સપ્પુરિસાનં દસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ કોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે સુવિનીતો, રૂપં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ; વેદનં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ; સઞ્ઞં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ; સઙ્ખારે ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ; યમ્પિ તં દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં, અનુવિચરિતં મનસા, તમ્પિ ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ; યમ્પિ તં દિટ્ઠિટ્ઠાનં – સો લોકો સો અત્તા, સો પેચ્ચ ભવિસ્સામિ નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો, સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સામીતિ – તમ્પિ ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. સો એવં સમનુપસ્સન્તો અસતિ ન પરિતસ્સતી’’તિ.

૨૪૨. એવં વુત્તે, અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સિયા નુ ખો, ભન્તે, બહિદ્ધા અસતિ પરિતસ્સના’’તિ? ‘‘સિયા, ભિક્ખૂ’’તિ – ભગવા અવોચ. ‘‘ઇધ ભિક્ખુ એકચ્ચસ્સ એવં હોતિ – ‘અહુ વત મે, તં વત મે નત્થિ; સિયા વત મે, તં વતાહં ન લભામી’તિ. સો સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ ઉરત્તાળિં કન્દતિ સમ્મોહં આપજ્જતિ. એવં ખો, ભિક્ખુ, બહિદ્ધા અસતિ પરિતસ્સના હોતી’’તિ.

‘‘સિયા પન, ભન્તે, બહિદ્ધા અસતિ અપરિતસ્સના’’તિ? ‘‘સિયા, ભિક્ખૂ’’તિ – ભગવા અવોચ. ‘‘ઇધ ભિક્ખુ એકચ્ચસ્સ ન એવં હોતિ – ‘અહુ વત મે, તં વત મે નત્થિ; સિયા વત મે, તં વતાહં ન લભામી’તિ. સો ન સોચતિ ન કિલમતિ ન પરિદેવતિ ન ઉરત્તાળિં કન્દતિ ન સમ્મોહં આપજ્જતિ. એવં ખો, ભિક્ખુ, બહિદ્ધા અસતિ અપરિતસ્સના હોતી’’તિ.

‘‘સિયા નુ ખો, ભન્તે, અજ્ઝત્તં અસતિ પરિતસ્સના’’તિ? ‘‘સિયા, ભિક્ખૂ’’તિ – ભગવા અવોચ. ‘‘ઇધ, ભિક્ખુ, એકચ્ચસ્સ એવં દિટ્ઠિ હોતિ – ‘સો લોકો સો અત્તા, સો પેચ્ચ ભવિસ્સામિ નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો, સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સામી’તિ. સો સુણાતિ તથાગતસ્સ વા તથાગતસાવકસ્સ વા સબ્બેસં દિટ્ઠિટ્ઠાનાધિટ્ઠાનપરિયુટ્ઠાનાભિનિવેસાનુસયાનં સમુગ્ઘાતાય સબ્બસઙ્ખારસમથાય સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગાય તણ્હાક્ખયાય વિરાગાય નિરોધાય નિબ્બાનાય ધમ્મં દેસેન્તસ્સ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘ઉચ્છિજ્જિસ્સામિ નામસ્સુ, વિનસ્સિસ્સામિ નામસ્સુ, નસ્સુ નામ ભવિસ્સામી’તિ. સો સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ ઉરત્તાળિં કન્દતિ સમ્મોહં આપજ્જતિ. એવં ખો, ભિક્ખુ, અજ્ઝત્તં અસતિ પરિતસ્સના હોતી’’તિ.

‘‘સિયા પન, ભન્તે, અજ્ઝત્તં અસતિ અપરિતસ્સના’’તિ? ‘‘સિયા, ભિક્ખૂ’’તિ ભગવા અવોચ. ‘‘ઇધ, ભિક્ખુ, એકચ્ચસ્સ ન એવં દિટ્ઠિ હોતિ – ‘સો લોકો સો અત્તા, સો પેચ્ચ ભવિસ્સામિ નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો, સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સામી’તિ. સો સુણાતિ તથાગતસ્સ વા તથાગતસાવકસ્સ વા સબ્બેસં દિટ્ઠિટ્ઠાનાધિટ્ઠાનપરિયુટ્ઠાનાભિનિવેસાનુસયાનં સમુગ્ઘાતાય સબ્બસઙ્ખારસમથાય સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગાય તણ્હાક્ખયાય વિરાગાય નિરોધાય નિબ્બાનાય ધમ્મં દેસેન્તસ્સ. તસ્સ ન એવં હોતિ – ‘ઉચ્છિજ્જિસ્સામિ નામસ્સુ, વિનસ્સિસ્સામિ નામસ્સુ, નસ્સુ નામ ભવિસ્સામી’તિ. સો ન સોચતિ ન કિલમતિ ન પરિદેવતિ ન ઉરત્તાળિં કન્દતિ ન સમ્મોહં આપજ્જતિ. એવં ખો, ભિક્ખુ, અજ્ઝત્તં અસતિ અપરિતસ્સના હોતિ’’.

૨૪૩. ‘‘તં [તઞ્ચ (ક.)], ભિક્ખવે, પરિગ્ગહં પરિગ્ગણ્હેય્યાથ, ય્વાસ્સ [ય્વાસ્સુ (ક.)] પરિગ્ગહો નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો, સસ્સતિસમં તથેવ તિટ્ઠેય્ય. પસ્સથ નો તુમ્હે, ભિક્ખવે, તં પરિગ્ગહં ય્વાસ્સ પરિગ્ગહો નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો, સસ્સતિસમં તથેવ તિટ્ઠેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સાધુ, ભિક્ખવે. અહમ્પિ ખો તં, ભિક્ખવે, પરિગ્ગહં ન સમનુપસ્સામિ ય્વાસ્સ પરિગ્ગહો નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો સસ્સતિસમં તથેવ તિટ્ઠેય્ય.

‘‘તં, ભિક્ખવે, અત્તવાદુપાદાનં ઉપાદિયેથ, યંસ [યસ્સ (સ્યા. ક.)] અત્તવાદુપાદાનં ઉપાદિયતો ન ઉપ્પજ્જેય્યું સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા. પસ્સથ નો તુમ્હે, ભિક્ખવે, તં અત્તવાદુપાદાનં યંસ અત્તવાદુપાદાનં ઉપાદિયતો ન ઉપ્પજ્જેય્યું સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સાધુ, ભિક્ખવે. અહમ્પિ ખો તં, ભિક્ખવે, અત્તવાદુપાદાનં ન સમનુપસ્સામિ યંસ અત્તવાદુપાદાનં ઉપાદિયતો ન ઉપ્પજ્જેય્યું સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા.

‘‘તં, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિનિસ્સયં નિસ્સયેથ યંસ દિટ્ઠિનિસ્સયં નિસ્સયતો ન ઉપ્પજ્જેય્યું સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા. પસ્સથ નો તુમ્હે, ભિક્ખવે, તં દિટ્ઠિનિસ્સયં યંસ દિટ્ઠિનિસ્સયં નિસ્સયતો ન ઉપ્પજ્જેય્યું સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સાધુ, ભિક્ખવે. અહમ્પિ ખો તં, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિનિસ્સયં ન સમનુપસ્સામિ યંસ દિટ્ઠિનિસ્સયં નિસ્સયતો ન ઉપ્પજ્જેય્યું સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા’’.

૨૪૪. ‘‘અત્તનિ વા, ભિક્ખવે, સતિ અત્તનિયં મે તિ અસ્સા’’તિ?

‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘અત્તનિયે વા, ભિક્ખવે, સતિ અત્તા મે તિ અસ્સા’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘અત્તનિ ચ, ભિક્ખવે, અત્તનિયે ચ સચ્ચતો થેતતો અનુપલબ્ભમાને, યમ્પિ તં દિટ્ઠિટ્ઠાનં – ‘સો લોકો સો અત્તા, સો પેચ્ચ ભવિસ્સામિ નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો, સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સામી’તિ – નનાયં [ન ચ ખોયં (ક.)], ભિક્ખવે, કેવલો પરિપૂરો બાલધમ્મો’’’તિ?

‘‘કિઞ્હિ નો સિયા, ભન્તે, કેવલો હિ, ભન્તે, પરિપૂરો [કેવલો પરિપૂરો (સી. પી.)] બાલધમ્મો’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં, દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ?

‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’તિ?

‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, વેદના…પે… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં, દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ?

‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’તિ?

‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, યં કિઞ્ચિ રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં, અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા, ઓળારિકં વા સુખુમં વા, હીનં વા પણીતં વા, યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં રૂપં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ – એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. યા કાચિ વેદના…પે… યા કાચિ સઞ્ઞા… યે કેચિ સઙ્ખારા… યં કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં, અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા, ઓળારિકં વા સુખુમં વા, હીનં વા પણીતં વા, યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં વિઞ્ઞાણં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ – એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં’’.

૨૪૫. ‘‘એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો રૂપસ્મિં નિબ્બિન્દતિ, વેદનાય નિબ્બિન્દતિ, સઞ્ઞાય નિબ્બિન્દતિ, સઙ્ખારેસુ નિબ્બિન્દતિ, વિઞ્ઞાણસ્મિં નિબ્બિન્દતિ, નિબ્બિદા વિરજ્જતિ [નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ (સી. સ્યા. પી.)], વિરાગા વિમુચ્ચતિ, વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઉક્ખિત્તપલિઘો ઇતિપિ, સંકિણ્ણપરિક્ખો ઇતિપિ, અબ્બૂળ્હેસિકો ઇતિપિ, નિરગ્ગળો ઇતિપિ, અરિયો પન્નદ્ધજો પન્નભારો વિસંયુત્તો ઇતિપિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઉક્ખિત્તપલિઘો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અવિજ્જા પહીના હોતિ, ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા, આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઉક્ખિત્તપલિઘો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સંકિણ્ણપરિક્ખો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પોનોબ્ભવિકો જાતિસંસારો પહીનો હોતિ, ઉચ્છિન્નમૂલો તાલાવત્થુકતો અનભાવંકતો, આયતિં અનુપ્પાદધમ્મો. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સંકિણ્ણપરિક્ખો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અબ્બૂળ્હેસિકો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો તણ્હા પહીના હોતિ, ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા, આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અબ્બૂળ્હેસિકો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ નિરગ્ગળો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પઞ્ચ ઓરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ પહીનાનિ હોન્તિ, ઉચ્છિન્નમૂલાનિ તાલાવત્થુકતાનિ અનભાવંકતાનિ, આયતિં અનુપ્પાદધમ્માનિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ નિરગ્ગળો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અરિયો પન્નદ્ધજો પન્નભારો વિસંયુત્તો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અસ્મિમાનો પહીનો હોતિ, ઉચ્છિન્નમૂલો તાલાવત્થુકતો અનભાવંકતો, આયતિં અનુપ્પાદધમ્મો. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અરિયો પન્નદ્ધજો પન્નભારો વિસંયુત્તો હોતિ.

૨૪૬. ‘‘એવં વિમુત્તચિત્તં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખું સઇન્દા દેવા સબ્રહ્મકા સપજાપતિકા અન્વેસં નાધિગચ્છન્તિ – ‘ઇદં નિસ્સિતં તથાગતસ્સ વિઞ્ઞાણ’ન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? દિટ્ઠેવાહં, ભિક્ખવે, ધમ્મે તથાગતં અનનુવિજ્જોતિ વદામિ. એવંવાદિં ખો મં, ભિક્ખવે, એવમક્ખાયિં એકે સમણબ્રાહ્મણા અસતા તુચ્છા મુસા અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખન્તિ – ‘વેનયિકો સમણો ગોતમો, સતો સત્તસ્સ ઉચ્છેદં વિનાસં વિભવં પઞ્ઞાપેતી’તિ. યથા ચાહં ન, ભિક્ખવે [ભિક્ખવે ન (સી. સ્યા. પી.)], યથા ચાહં ન વદામિ, તથા મં તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા અસતા તુચ્છા મુસા અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખન્તિ – ‘વેનયિકો સમણો ગોતમો, સતો સત્તસ્સ ઉચ્છેદં વિનાસં વિભવં પઞ્ઞાપેતી’તિ. પુબ્બે ચાહં ભિક્ખવે, એતરહિ ચ દુક્ખઞ્ચેવ પઞ્ઞાપેમિ, દુક્ખસ્સ ચ નિરોધં. તત્ર ચે, ભિક્ખવે, પરે તથાગતં અક્કોસન્તિ પરિભાસન્તિ રોસેન્તિ વિહેસેન્તિ, તત્ર, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સ ન હોતિ આઘાતો ન અપ્પચ્ચયો ન ચેતસો અનભિરદ્ધિ.

‘‘તત્ર ચે, ભિક્ખવે, પરે તથાગતં સક્કરોન્તિ ગરું કરોન્તિ માનેન્તિ પૂજેન્તિ, તત્ર, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સ ન હોતિ આનન્દો ન સોમનસ્સં ન ચેતસો ઉપ્પિલાવિતત્તં. તત્ર ચે, ભિક્ખવે, પરે વા તથાગતં સક્કરોન્તિ ગરું કરોન્તિ માનેન્તિ પૂજેન્તિ, તત્ર, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સ એવં હોતિ – ‘યં ખો ઇદં પુબ્બે પરિઞ્ઞાતં તત્થ મે એવરૂપા કારા [સક્કારા (ક.)] કરીયન્તી’તિ. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, તુમ્હે ચેપિ પરે અક્કોસેય્યું પરિભાસેય્યું રોસેય્યું વિહેસેય્યું, તત્ર તુમ્હે હિ ન આઘાતો ન અપ્પચ્ચયો ન ચેતસો અનભિરદ્ધિ કરણીયા. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, તુમ્હે ચેપિ પરે સક્કરેય્યું ગરું કરેય્યું માનેય્યું પૂજેય્યું, તત્ર તુમ્હેહિ ન આનન્દો ન સોમનસ્સં ન ચેતસો ઉપ્પિલાવિતત્તં કરણીયં. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, તુમ્હે ચેપિ પરે સક્કરેય્યું ગરું કરેય્યું માનેય્યું પૂજેય્યું, તત્ર તુમ્હાકં એવમસ્સ – ‘યં ખો ઇદં પુબ્બે પરિઞ્ઞાતં, તત્થ મે [તત્થ નો (ક.) તત્થ + ઇમેતિ પદચ્છેદો] એવરૂપા કારા કરીયન્તી’તિ.

૨૪૭. ‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, યં ન તુમ્હાકં તં પજહથ; તં વો પહીનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ભવિસ્સતિ. કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, ન તુમ્હાકં? રૂપં, ભિક્ખવે, ન તુમ્હાકં, તં પજહથ; તં વો પહીનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ભવિસ્સતિ. વેદના, ભિક્ખવે, ન તુમ્હાકં, તં પજહથ; સા વો પહીના દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ભવિસ્સતિ. સઞ્ઞા, ભિક્ખવે, ન તુમ્હાકં, તં પજહથ; સા વો પહીના દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ભવિસ્સતિ. સઙ્ખારા, ભિક્ખવે, ન તુમ્હાકં, તે પજહથ; તે વો પહીના દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ભવિસ્સન્તિ. વિઞ્ઞાણં, ભિક્ખવે, ન તુમ્હાકં, તં પજહથ; તં વો પહીનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ભવિસ્સતિ. તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, યં ઇમસ્મિં જેતવને તિણકટ્ઠસાખાપલાસં, તં જનો હરેય્ય વા દહેય્ય વા યથાપચ્ચયં વા કરેય્ય. અપિ નુ તુમ્હાકં એવમસ્સ – ‘અમ્હે જનો હરતિ વા દહતિ વા યથાપચ્ચયં વા કરોતી’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘ન હિ નો એતં, ભન્તે, અત્તા વા અત્તનિયં વા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યં ન તુમ્હાકં તં પજહથ; તં વો પહીનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ભવિસ્સતિ. કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, ન તુમ્હાકં? રૂપં, ભિક્ખવે, ન તુમ્હાકં, તં પજહથ; તં વો પહીનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ભવિસ્સતિ. વેદના, ભિક્ખવે…પે… સઞ્ઞા, ભિક્ખવે… સઙ્ખારા, ભિક્ખવે…પે… વિઞ્ઞાણં, ભિક્ખવે, ન તુમ્હાકં, તં પજહથ; તં વો પહીનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ભવિસ્સતિ.

૨૪૮. ‘‘એવં સ્વાક્ખાતો, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મો ઉત્તાનો વિવટો પકાસિતો છિન્નપિલોતિકો. એવં સ્વાક્ખાતે, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મે ઉત્તાને વિવટે પકાસિતે છિન્નપિલોતિકે યે તે ભિક્ખૂ અરહન્તો ખીણાસવા વુસિતવન્તો કતકરણીયા ઓહિતભારા અનુપ્પત્તસદત્થા પરિક્ખીણભવસંયોજના સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તા, વટ્ટં તેસં નત્થિ પઞ્ઞાપનાય. એવં સ્વાક્ખાતો, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મો ઉત્તાનો વિવટો પકાસિતો છિન્નપિલોતિકો. એવં સ્વાક્ખાતે, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મે ઉત્તાને વિવટે પકાસિતે છિન્નપિલોતિકે યેસં ભિક્ખૂનં પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ પહીનાનિ, સબ્બે તે ઓપપાતિકા, તત્થ પરિનિબ્બાયિનો, અનાવત્તિધમ્મા તસ્મા લોકા. એવં સ્વાક્ખાતો, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મો ઉત્તાનો વિવટો પકાસિતો છિન્નપિલોતિકો. એવં સ્વાક્ખાતે, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મે ઉત્તાને વિવટે પકાસિતે છિન્નપિલોતિકે યેસં ભિક્ખૂનં તીણિ સંયોજનાનિ પહીનાનિ, રાગદોસમોહા તનુભૂતા, સબ્બે તે સકદાગામિનો, સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સન્તિ. એવં સ્વાક્ખાતો, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મો ઉત્તાનો વિવટો પકાસિતો છિન્નપિલોતિકો. એવં સ્વાક્ખાતે, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મે ઉત્તાને વિવટે પકાસિતે છિન્નપિલોતિકે યેસં ભિક્ખૂનં તીણિ સંયોજનાનિ પહીનાનિ, સબ્બે તે સોતાપન્ના, અવિનિપાતધમ્મા, નિયતા સમ્બોધિપરાયના. એવં સ્વાક્ખાતો, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મો ઉત્તાનો વિવટો પકાસિતો છિન્નપિલોતિકો. એવં સ્વાક્ખાતે, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મે ઉત્તાને વિવટે પકાસિતે છિન્નપિલોતિકે યે તે ભિક્ખૂ ધમ્માનુસારિનો સદ્ધાનુસારિનો સબ્બે તે સમ્બોધિપરાયના. એવં સ્વાક્ખાતો, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મો ઉત્તાનો વિવટો પકાસિતો છિન્નપિલોતિકો. એવં સ્વાક્ખાતે, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મે ઉત્તાને વિવટે પકાસિતે છિન્નપિલોતિકે યેસં મયિ સદ્ધામત્તં પેમમત્તં સબ્બે તે સગ્ગપરાયના’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ.

અલગદ્દૂપમસુત્તં નિટ્ઠિતં દુતિયં.

૩. વમ્મિકસુત્તં

૨૪૯. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા કુમારકસ્સપો અન્ધવને વિહરતિ. અથ ખો અઞ્ઞતરા દેવતા અભિક્કન્તાય રત્તિયા અભિક્કન્તવણ્ણા કેવલકપ્પં અન્ધવનં ઓભાસેત્વા યેનાયસ્મા કુમારકસ્સપો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતા ખો સા દેવતા આયસ્મન્તં કુમારકસ્સપં એતદવોચ –

‘‘ભિક્ખુ ભિક્ખુ, અયં વમ્મિકો [વમ્મીકો (કત્થચિ) સક્કતાનુરૂપં] રત્તિં ધૂમાયતિ, દિવા પજ્જલતિ. બ્રાહ્મણો એવમાહ – ‘અભિક્ખણ, સુમેધ, સત્થં આદાયા’તિ. અભિક્ખણન્તો સુમેધો સત્થં આદાય અદ્દસ લઙ્ગિં ‘લઙ્ગી, ભદન્તે’તિ. બ્રાહ્મણો એવમાહ – ‘ઉક્ખિપ લઙ્ગિં; અભિક્ખણ, સુમેધ, સત્થં આદાયા’તિ. અભિક્ખણન્તો સુમેધો સત્થં આદાય અદ્દસ ઉદ્ધુમાયિકં. ‘ઉદ્ધુમાયિકા, ભદન્તે’તિ. બ્રાહ્મણો એવમાહ – ‘ઉક્ખિપ ઉદ્ધુમાયિકં; અભિક્ખણ, સુમેધ, સત્થં આદાયા’તિ. અભિક્ખણન્તો સુમેધો સત્થં આદાય અદ્દસ દ્વિધાપથં. ‘દ્વિધાપથો, ભદન્તે’તિ. બ્રાહ્મણો એવમાહ – ‘ઉક્ખિપ દ્વિધાપથં; અભિક્ખણ, સુમેધ, સત્થં આદાયા’તિ. અભિક્ખણન્તો સુમેધો સત્થં આદાય અદ્દસ ચઙ્ગવારં [પઙ્કવારં (સ્યા.), ચઙ્કવારં (ક.)]. ‘ચઙ્ગવારો, ભદન્તે’તિ. બ્રાહ્મણો એવમાહ – ‘ઉક્ખિપ ચઙ્ગવારં; અભિક્ખણ, સુમેધ, સત્થં આદાયા’તિ. અભિક્ખણન્તો સુમેધો સત્થં આદાય અદ્દસ કુમ્મં. ‘કુમ્મો, ભદન્તે’તિ. બ્રાહ્મણો એવમાહ – ‘ઉક્ખિપ કુમ્મં; અભિક્ખણ, સુમેધ, સત્થં આદાયા’તિ. અભિક્ખણન્તો સુમેધો સત્થં આદાય અદ્દસ અસિસૂનં. ‘અસિસૂના, ભદન્તે’તિ. બ્રાહ્મણો એવમાહ – ‘ઉક્ખિપ અસિસૂનં; અભિક્ખણ, સુમેધ, સત્થં આદાયા’તિ. અભિક્ખણન્તો સુમેધો સત્થં આદાય અદ્દસ મંસપેસિં. ‘મંસપેસિ, ભદન્તે’તિ. બ્રાહ્મણો એવમાહ – ‘ઉક્ખિપ મંસપેસિં; અભિક્ખણ, સુમેધ, સત્થં આદાયા’તિ. અભિક્ખણન્તો સુમેધો સત્થં આદાય અદ્દસ નાગં. ‘નાગો, ભદન્તે’તિ. બ્રાહ્મણો એવમાહ – ‘તિટ્ઠતુ નાગો, મા નાગં ઘટ્ટેસિ; નમો કરોહિ નાગસ્સા’’’તિ.

‘‘ઇમે ખો ત્વં, ભિક્ખુ, પઞ્હે ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છેય્યાસિ, યથા ચ તે ભગવા બ્યાકરોતિ તથા નં ધારેય્યાસિ. નાહં તં, ભિક્ખુ, પસ્સામિ સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય, યો ઇમેસં પઞ્હાનં વેય્યાકરણેન ચિત્તં આરાધેય્ય અઞ્ઞત્ર તથાગતેન વા, તથાગતસાવકેન વા, ઇતો વા પન સુત્વા’’તિ – ઇદમવોચ સા દેવતા. ઇદં વત્વા તત્થેવન્તરધાયિ.

૨૫૦. અથ ખો આયસ્મા કુમારકસ્સપો તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા કુમારકસ્સપો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇમં, ભન્તે, રત્તિં અઞ્ઞતરા દેવતા અભિક્કન્તાય રત્તિયા અભિક્કન્તવણ્ણા કેવલકપ્પં અન્ધવનં ઓભાસેત્વા યેનાહં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતા ખો, ભન્તે, સા દેવતા મં એતદવોચ – ‘ભિક્ખુ ભિક્ખુ, અયં વમ્મિકો રત્તિં ધૂમાયતિ, દિવા પજ્જલતિ’. બ્રાહ્મણો એવમાહ – ‘અભિક્ખણ, સુમેધ, સત્થં આદાયા’તિ. અભિક્ખણન્તો સુમેધો સત્થં આદાય…પે… ઇતો વા પન સુત્વાતિ. ઇદમવોચ, ભન્તે, સા દેવતા. ઇદં વત્વા તત્થેવન્તરધાયિ. ‘કો નુ ખો, ભન્તે, વમ્મિકો, કા રત્તિં ધૂમાયના, કા દિવા પજ્જલના, કો બ્રાહ્મણો, કો સુમેધો, કિં સત્થં, કિં અભિક્ખણં, કા લઙ્ગી, કા ઉદ્ધુમાયિકા, કો દ્વિધાપથો, કિં ચઙ્ગવારં, કો કુમ્મો, કા અસિસૂના, કા મંસપેસિ, કો નાગો’’’તિ?

૨૫૧. ‘‘‘વમ્મિકો’તિ ખો, ભિક્ખુ, ઇમસ્સેતં ચાતુમહાભૂતિકસ્સ [ચાતુમ્મહાભૂતિકસ્સ (સી. સ્યા. પી.)] કાયસ્સ અધિવચનં, માતાપેત્તિકસમ્ભવસ્સ ઓદનકુમ્માસૂપચયસ્સ અનિચ્ચુચ્છાદન-પરિમદ્દનભેદન-વિદ્ધંસન-ધમ્મસ્સ.

‘‘યં ખો, ભિક્ખુ, દિવા કમ્મન્તે [કમ્મન્તં (ક.)] આરબ્ભ રત્તિં અનુવિતક્કેતિ અનુવિચારેતિ – અયં રત્તિં ધૂમાયના. યં ખો, ભિક્ખુ, રત્તિં અનુવિતક્કેત્વા અનુવિચારેત્વા દિવા કમ્મન્તે પયોજેતિ કાયેન વાચાય ‘મનસા’ [( ) નત્થિ (સી. સ્યા.)] – અયં દિવા પજ્જલના.

‘‘‘બ્રાહ્મણો’તિ ખો, ભિક્ખુ, તથાગતસ્સેતં અધિવચનં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ. ‘સુમેધો’તિ ખો ભિક્ખુ સેક્ખસ્સેતં ભિક્ખુનો અધિવચનં.

‘‘‘સત્થ’ન્તિ ખો, ભિક્ખુ, અરિયાયેતં પઞ્ઞાય અધિવચનં. ‘અભિક્ખણ’ન્તિ ખો, ભિક્ખુ, વીરિયારમ્ભસ્સેતં અધિવચનં.

‘‘‘લઙ્ગી’તિ ખો, ભિક્ખુ, અવિજ્જાયેતં અધિવચનં. ઉક્ખિપ લઙ્ગિં, પજહ અવિજ્જં; અભિક્ખણ, સુમેધ, સત્થં આદાયાતિ અયમેતસ્સ અત્થો.

‘‘‘ઉદ્ધુમાયિકા’તિ ખો, ભિક્ખુ, કોધૂપાયાસસ્સેતં અધિવચનં. ઉક્ખિપ ઉદ્ધુમાયિકં, પજહ કોધૂપાયાસં; અભિક્ખણ, સુમેધ, સત્થં આદાયાતિ અયમેતસ્સ અત્થો.

‘‘‘દ્વિધાપથો’તિ ખો, ભિક્ખુ, વિચિકિચ્છાયેતં અધિવચનં. ઉક્ખિપ દ્વિધાપથં, પજહ વિચિકિચ્છં; અભિક્ખણ, સુમેધ, સત્થં આદાયાતિ અયમેતસ્સ અત્થો.

‘‘‘ચઙ્ગવાર’ન્તિ ખો, ભિક્ખુ, પઞ્ચન્નેતં નીવરણાનં અધિવચનં, સેય્યથિદં – કામચ્છન્દનીવરણસ્સ, બ્યાપાદનીવરણસ્સ, થીનમિદ્ધનીવરણસ્સ, ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચનીવરણસ્સ, વિચિકિચ્છાનીવરણસ્સ. ઉક્ખિપ ચઙ્ગવારં, પજહ પઞ્ચ નીવરણે; અભિક્ખણ, સુમેધ, સત્થં આદાયાતિ અયમેતસ્સ અત્થો.

‘‘‘કુમ્મો’તિ ખો, ભિક્ખુ, પઞ્ચન્નેતં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં અધિવચનં, સેય્યથિદં – રૂપુપાદાનક્ખન્ધસ્સ, વેદનુપાદાનક્ખન્ધસ્સ, સઞ્ઞુપાદાનક્ખન્ધસ્સ, સઙ્ખારુપાદાનક્ખન્ધસ્સ, વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધસ્સ. ઉક્ખિપ કુમ્મં, પજહ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે; અભિક્ખણ, સુમેધ, સત્થં આદાયાતિ અયમેતસ્સ અત્થો.

‘‘‘અસિસૂના’તિ ખો, ભિક્ખુ, પઞ્ચન્નેતં કામગુણાનં અધિવચનં – ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાનં રૂપાનં ઇટ્ઠાનં કન્તાનં મનાપાનં પિયરૂપાનં કામૂપસંહિતાનં રજનીયાનં, સોતવિઞ્ઞેય્યાનં સદ્દાનં…પે… ઘાનવિઞ્ઞેય્યાનં ગન્ધાનં…પે… જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યાનં રસાનં…પે… કાયવિઞ્ઞેય્યાનં ફોટ્ઠબ્બાનં ઇટ્ઠાનં કન્તાનં મનાપાનં પિયરૂપાનં કામૂપસંહિતાનં રજનીયાનં. ઉક્ખિપ અસિસૂનં, પજહ પઞ્ચ કામગુણે; અભિક્ખણ, સુમેધ, સત્થં આદાયાતિ અયમેતસ્સ અત્થો.

‘‘‘મંસપેસી’તિ ખો, ભિક્ખુ, નન્દીરાગસ્સેતં અધિવચનં. ઉક્ખિપ મંસપેસિં, પજહ નન્દીરાગં; અભિક્ખણ, સુમેધ, સત્થં આદાયાતિ અયમેતસ્સ અત્થો.

‘‘‘નાગો’તિ ખો, ભિક્ખુ, ખીણાસવસ્સેતં ભિક્ખુનો અધિવચનં. તિટ્ઠતુ નાગો, મા નાગં ઘટ્ટેસિ; નમો કરોહિ નાગસ્સાતિ અયમેતસ્સ અત્થો’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમનો આયસ્મા કુમારકસ્સપો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દીતિ.

વમ્મિકસુત્તં નિટ્ઠિતં તતિયં.

૪. રથવિનીતસુત્તં

૨૫૨. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. અથ ખો સમ્બહુલા જાતિભૂમકા ભિક્ખૂ જાતિભૂમિયં વસ્સંવુટ્ઠા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ને ખો તે ભિક્ખૂ ભગવા એતદવોચ –

‘‘કો નુ ખો, ભિક્ખવે, જાતિભૂમિયં જાતિભૂમકાનં ભિક્ખૂનં સબ્રહ્મચારીનં એવં સમ્ભાવિતો – ‘અત્તના ચ અપ્પિચ્છો અપ્પિચ્છકથઞ્ચ ભિક્ખૂનં કત્તા, અત્તના ચ સન્તુટ્ઠો સન્તુટ્ઠિકથઞ્ચ ભિક્ખૂનં કત્તા, અત્તના ચ પવિવિત્તો પવિવેકકથઞ્ચ ભિક્ખૂનં કત્તા, અત્તના ચ અસંસટ્ઠો અસંસગ્ગકથઞ્ચ ભિક્ખૂનં કત્તા, અત્તના ચ આરદ્ધવીરિયો વીરિયારમ્ભકથઞ્ચ ભિક્ખૂનં કત્તા, અત્તના ચ સીલસમ્પન્નો સીલસમ્પદાકથઞ્ચ ભિક્ખૂનં કત્તા, અત્તના ચ સમાધિસમ્પન્નો સમાધિસમ્પદાકથઞ્ચ ભિક્ખૂનં કત્તા, અત્તના ચ પઞ્ઞાસમ્પન્નો પઞ્ઞાસમ્પદાકથઞ્ચ ભિક્ખૂનં કત્તા, અત્તના ચ વિમુત્તિસમ્પન્નો વિમુત્તિસમ્પદાકથઞ્ચ ભિક્ખૂનં કત્તા, અત્તના ચ વિમુત્તિઞાણદસ્સનસમ્પન્નો વિમુત્તિઞાણદસ્સનસમ્પદાકથઞ્ચ ભિક્ખૂનં કત્તા, ઓવાદકો વિઞ્ઞાપકો સન્દસ્સકો સમાદપકો સમુત્તેજકો સમ્પહંસકો સબ્રહ્મચારીન’’’ન્તિ? ‘‘પુણ્ણો નામ, ભન્તે, આયસ્મા મન્તાણિપુત્તો જાતિભૂમિયં જાતિભૂમકાનં ભિક્ખૂનં સબ્રહ્મચારીનં એવં સમ્ભાવિતો – ‘અત્તના ચ અપ્પિચ્છો અપ્પિચ્છકથઞ્ચ ભિક્ખૂનં કત્તા, અત્તના ચ સન્તુટ્ઠો…પે… ઓવાદકો વિઞ્ઞાપકો સન્દસ્સકો સમાદપકો સમુત્તેજકો સમ્પહંસકો સબ્રહ્મચારીન’’’ન્તિ.

૨૫૩. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા સારિપુત્તો ભગવતો અવિદૂરે નિસિન્નો હોતિ. અથ ખો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘‘લાભા આયસ્મતો પુણ્ણસ્સ મન્તાણિપુત્તસ્સ, સુલદ્ધલાભા આયસ્મતો પુણ્ણસ્સ મન્તાણિપુત્તસ્સ, યસ્સ વિઞ્ઞૂ સબ્રહ્મચારી સત્થુ સમ્મુખા અનુમસ્સ અનુમસ્સ વણ્ણં ભાસન્તિ, તઞ્ચ સત્થા અબ્ભનુમોદતિ. અપ્પેવ નામ મયમ્પિ કદાચિ કરહચિ આયસ્મતા પુણ્ણેન મન્તાણિપુત્તેન સદ્ધિં સમાગચ્છેય્યામ [સમાગમં ગચ્છેય્ય (ક.)], અપ્પેવ નામ સિયા કોચિદેવ કથાસલ્લાપો’’તિ.

૨૫૪. અથ ખો ભગવા રાજગહે યથાભિરન્તં વિહરિત્વા યેન સાવત્થિ તેન ચારિકં પક્કામિ. અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો યેન સાવત્થિ તદવસરિ. તત્ર સુદં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અસ્સોસિ ખો આયસ્મા પુણ્ણો મન્તાણિપુત્તો – ‘‘ભગવા કિર સાવત્થિં અનુપ્પત્તો; સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે’’તિ.

૨૫૫. અથ ખો આયસ્મા પુણ્ણો મન્તાણિપુત્તો સેનાસનં સંસામેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન સાવત્થિ તેન ચારિકં પક્કામિ. અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો યેન સાવત્થિ જેતવનં અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં પુણ્ણં મન્તાણિપુત્તં ભગવા ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેસિ સમાદપેસિ સમુત્તેજેસિ સમ્પહંસેસિ. અથ ખો આયસ્મા પુણ્ણો મન્તાણિપુત્તો ભગવતા ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સિતો સમાદપિતો સમુત્તેજિતો સમ્પહંસિતો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા યેન અન્ધવનં તેનુપસઙ્કમિ દિવાવિહારાય.

૨૫૬. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચ – ‘‘યસ્સ ખો ત્વં, આવુસો સારિપુત્ત, પુણ્ણસ્સ નામ ભિક્ખુનો મન્તાણિપુત્તસ્સ અભિણ્હં કિત્તયમાનો અહોસિ, સો ભગવતા ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સિતો સમાદપિતો સમુત્તેજિતો સમ્પહંસિતો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા યેન અન્ધવનં તેન પક્કન્તો દિવાવિહારાયા’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો તરમાનરૂપો નિસીદનં આદાય આયસ્મન્તં પુણ્ણં મન્તાણિપુત્તં પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધિ સીસાનુલોકી. અથ ખો આયસ્મા પુણ્ણો મન્તાણિપુત્તો અન્ધવનં અજ્ઝોગાહેત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે દિવાવિહારં નિસીદિ. આયસ્માપિ ખો સારિપુત્તો અન્ધવનં અજ્ઝોગાહેત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે દિવાવિહારં નિસીદિ.

અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેનાયસ્મા પુણ્ણો મન્તાણિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા પુણ્ણેન મન્તાણિપુત્તેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા સારિપુત્તો આયસ્મન્તં પુણ્ણં મન્તાણિપુત્તં એતદવોચ –

૨૫૭. ‘‘ભગવતિ નો, આવુસો, બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ?

‘‘એવમાવુસો’’તિ.

‘‘કિં નુ ખો, આવુસો, સીલવિસુદ્ધત્થં ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ?

‘‘નો હિદં, આવુસો’’.

‘‘કિં પનાવુસો, ચિત્તવિસુદ્ધત્થં ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ?

‘‘નો હિદં, આવુસો’’.

‘‘કિં નુ ખો, આવુસો, દિટ્ઠિવિસુદ્ધત્થં ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ?

‘‘નો હિદં, આવુસો’’.

‘‘કિં પનાવુસો, કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધત્થં ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ?

‘‘નો હિદં, આવુસો’’.

‘‘કિં નુ ખો, આવુસો, મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધત્થં ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ?

‘‘નો હિદં, આવુસો’’.

‘‘કિં પનાવુસો, પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધત્થં ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ?

‘‘નો હિદં, આવુસો’’.

‘‘કિં નુ ખો, આવુસો, ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધત્થં ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ?

‘‘નો હિદં, આવુસો’’.

‘‘‘કિં નુ ખો, આવુસો, સીલવિસુદ્ધત્થં ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’તિ ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘નો હિદં, આવુસો’તિ વદેસિ. ‘કિં પનાવુસો, ચિત્તવિસુદ્ધત્થં ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’તિ ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘નો હિદં, આવુસો’તિ વદેસિ. ‘કિં નુ ખો, આવુસો, દિટ્ઠિવિસુદ્ધત્થં…પે… કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધત્થં…પે… મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધત્થં…પે… પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધત્થં…પે… કિં નુ ખો, આવુસો, ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધત્થં ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’તિ ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘નો હિદં આવુસો’તિ વદેસિ. કિમત્થં ચરહાવુસો, ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ? ‘‘અનુપાદાપરિનિબ્બાનત્થં ખો, આવુસો, ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ.

‘‘કિં નુ ખો, આવુસો, સીલવિસુદ્ધિ અનુપાદાપરિનિબ્બાન’’ન્તિ?

‘‘નો હિદં, આવુસો’’.

‘‘કિં પનાવુસો, ચિત્તવિસુદ્ધિ અનુપાદાપરિનિબ્બાન’’ન્તિ?

‘‘નો હિદં, આવુસો’’.

‘‘કિં નુ ખો, આવુસો, દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ અનુપાદાપરિનિબ્બાન’’ન્તિ?

‘‘નો હિદં, આવુસો’’.

‘‘કિં પનાવુસો કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિ અનુપાદાપરિનિબ્બાન’’ન્તિ?

‘‘નો હિદં, આવુસો’’.

‘‘કિં નુ ખો, આવુસો, મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ અનુપાદાપરિનિબ્બાન’’ન્તિ?

‘‘નો હિદં, આવુસો’’.

‘‘કિં પનાવુસો, પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ અનુપાદાપરિનિબ્બાન’’ન્તિ?

‘‘નો હિદં, આવુસો’’.

‘‘કિં નુ ખો, આવુસો, ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ અનુપાદાપરિનિબ્બાન’’ન્તિ?

‘‘નો હિદં, આવુસો’’.

‘‘કિં પનાવુસો, અઞ્ઞત્ર ઇમેહિ ધમ્મેહિ અનુપાદાપરિનિબ્બાન’’ન્તિ?

‘‘નો હિદં, આવુસો’’.

‘‘‘કિં નુ ખો, આવુસો, સીલવિસુદ્ધિ અનુપાદાપરિનિબ્બાન’ન્તિ ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘નો હિદં, આવુસો’તિ વદેસિ. ‘કિં પનાવુસો, ચિત્તવિસુદ્ધિ અનુપાદાપરિનિબ્બાન’ન્તિ ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘નો હિદં, આવુસો’તિ વદેસિ. ‘કિં નુ ખો, આવુસો, દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ અનુપાદાપરિનિબ્બાન’ન્તિ…પે… કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિ… મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ… પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ… ‘કિં નુ ખો, આવુસો, ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ અનુપાદાપરિનિબ્બાન’ન્તિ ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘નો હિદં, આવુસો’તિ વદેસિ. ‘કિં પનાવુસો, અઞ્ઞત્ર ઇમેહિ ધમ્મેહિ અનુપાદાપરિનિબ્બાન’ન્તિ ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘નો હિદં, આવુસો’તિ વદેસિ. યથાકથં પનાવુસો, ઇમસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ?

૨૫૮. ‘‘સીલવિસુદ્ધિં ચે, આવુસો, ભગવા અનુપાદાપરિનિબ્બાનં પઞ્ઞપેય્ય, સઉપાદાનંયેવ સમાનં અનુપાદાપરિનિબ્બાનં પઞ્ઞપેય્ય [પઞ્ઞાપેસ્સ (સી. સ્યા.) એવમઞ્ઞત્થપિ]. ચિત્તવિસુદ્ધિં ચે, આવુસો, ભગવા અનુપાદાપરિનિબ્બાનં પઞ્ઞપેય્ય, સઉપાદાનંયેવ સમાનં અનુપાદાપરિનિબ્બાનં પઞ્ઞપેય્ય. દિટ્ઠિવિસુદ્ધિં ચે, આવુસો, ભગવા અનુપાદાપરિનિબ્બાનં પઞ્ઞપેય્ય, સઉપાદાનંયેવ સમાનં અનુપાદાપરિનિબ્બાનં પઞ્ઞપેય્ય. કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિં ચે, આવુસો, ભગવા અનુપાદાપરિનિબ્બાનં પઞ્ઞપેય્ય, સઉપાદાનંયેવ સમાનં અનુપાદાપરિનિબ્બાનં પઞ્ઞપેય્ય. મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિં ચે, આવુસો, ભગવા અનુપાદાપરિનિબ્બાનં પઞ્ઞપેય્ય, સઉપાદાનંયેવ સમાનં અનુપાદાપરિનિબ્બાનં પઞ્ઞપેય્ય. પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિં ચે, આવુસો, ભગવા અનુપાદાપરિનિબ્બાનં પઞ્ઞપેય્ય, સઉપાદાનંયેવ સમાનં અનુપાદાપરિનિબ્બાનં પઞ્ઞપેય્ય. ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિં ચે, આવુસો, ભગવા અનુપાદાપરિનિબ્બાનં પઞ્ઞપેય્ય, સઉપાદાનંયેવ સમાનં અનુપાદાપરિનિબ્બાનં પઞ્ઞપેય્ય. અઞ્ઞત્ર ચે, આવુસો, ઇમેહિ ધમ્મેહિ અનુપાદાપરિનિબ્બાનં અભવિસ્સ, પુથુજ્જનો પરિનિબ્બાયેય્ય. પુથુજ્જનો હિ, આવુસો, અઞ્ઞત્ર ઇમેહિ ધમ્મેહિ. તેન હાવુસો, ઉપમં તે કરિસ્સામિ; ઉપમાયપિધેકચ્ચે વિઞ્ઞૂ પુરિસા ભાસિતસ્સ અત્થં આજાનન્તિ.

૨૫૯. ‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો, રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ સાવત્થિયં પટિવસન્તસ્સ સાકેતે કિઞ્ચિદેવ અચ્ચાયિકં કરણીયં ઉપ્પજ્જેય્ય. તસ્સ અન્તરા ચ સાવત્થિં અન્તરા ચ સાકેતં સત્ત રથવિનીતાનિ ઉપટ્ઠપેય્યું. અથ ખો, આવુસો, રાજા પસેનદિ કોસલો સાવત્થિયા નિક્ખમિત્વા અન્તેપુરદ્વારા પઠમં રથવિનીતં અભિરુહેય્ય, પઠમેન રથવિનીતેન દુતિયં રથવિનીતં પાપુણેય્ય, પઠમં રથવિનીતં વિસ્સજ્જેય્ય દુતિયં રથવિનીતં અભિરુહેય્ય. દુતિયેન રથવિનીતેન તતિયં રથવિનીતં પાપુણેય્ય, દુતિયં રથવિનીતં વિસ્સજ્જેય્ય, તતિયં રથવિનીતં અભિરુહેય્ય. તતિયેન રથવિનીતેન ચતુત્થં રથવિનીતં પાપુણેય્ય, તતિયં રથવિનીતં વિસ્સજ્જેય્ય, ચતુત્થં રથવિનીતં અભિરુહેય્ય. ચતુત્થેન રથવિનીતેન પઞ્ચમં રથવિનીતં પાપુણેય્ય, ચતુત્થં રથવિનીતં વિસ્સજ્જેય્ય, પઞ્ચમં રથવિનીતં અભિરુહેય્ય. પઞ્ચમેન રથવિનીતેન છટ્ઠં રથવિનીતં પાપુણેય્ય, પઞ્ચમં રથવિનીતં વિસ્સજ્જેય્ય, છટ્ઠં રથવિનીતં અભિરુહેય્ય. છટ્ઠેન રથવિનીતેન સત્તમં રથવિનીતં પાપુણેય્ય, છટ્ઠં રથવિનીતં વિસ્સજ્જેય્ય, સત્તમં રથવિનીતં અભિરુહેય્ય. સત્તમેન રથવિનીતેન સાકેતં અનુપાપુણેય્ય અન્તેપુરદ્વારં. તમેનં અન્તેપુરદ્વારગતં સમાનં મિત્તામચ્ચા ઞાતિસાલોહિતા એવં પુચ્છેય્યું – ‘ઇમિના ત્વં, મહારાજ, રથવિનીતેન સાવત્થિયા સાકેતં અનુપ્પત્તો અન્તેપુરદ્વાર’ન્તિ? કથં બ્યાકરમાનો નુ ખો, આવુસો, રાજા પસેનદિ કોસલો સમ્મા બ્યાકરમાનો બ્યાકરેય્યા’’તિ?

‘‘એવં બ્યાકરમાનો ખો, આવુસો, રાજા પસેનદિ કોસલો સમ્મા બ્યાકરમાનો બ્યાકરેય્ય – ‘ઇધ મે સાવત્થિયં પટિવસન્તસ્સ સાકેતે કિઞ્ચિદેવ અચ્ચાયિકં કરણીયં ઉપ્પજ્જિ [ઉપ્પજ્જતિ (ક.)]. તસ્સ મે અન્તરા ચ સાવત્થિં અન્તરા ચ સાકેતં સત્ત રથવિનીતાનિ ઉપટ્ઠપેસું. અથ ખ્વાહં સાવત્થિયા નિક્ખમિત્વા અન્તેપુરદ્વારા પઠમં રથવિનીતં અભિરુહિં. પઠમેન રથવિનીતેન દુતિયં રથવિનીતં પાપુણિં, પઠમં રથવિનીતં વિસ્સજ્જિં દુતિયં રથવિનીતં અભિરુહિં. દુતિયેન રથવિનીતેન તતિયં રથવિનીતં પાપુણિં, દુતિયં રથવિનીતં વિસ્સજ્જિં, તતિયં રથવિનીતં અભિરુહિં. તતિયેન રથવિનીતેન ચતુત્થં રથવિનીતં પાપુણિં, તતિયં રથવિનીતં વિસ્સજ્જિં, ચતુત્થં રથવિનીતં અભિરુહિં. ચતુત્થેન રથવિનીતેન પઞ્ચમં રથવિનીતં પાપુણિં, ચતુત્થં રથવિનીતં વિસ્સજ્જિં, પઞ્ચમં રથવિનીતં અભિરુહિં. પઞ્ચમેન રથવિનીતેન છટ્ઠં રથવિનીતં પાપુણિં, પઞ્ચમં રથવિનીતં વિસ્સજ્જિં, છટ્ઠં રથવિનીતં અભિરુહિં. છટ્ઠેન રથવિનીતેન સત્તમં રથવિનીતં પાપુણિં, છટ્ઠં રથવિનીતં વિસ્સજ્જિં, સત્તમં રથવિનીતં અભિરુહિં. સત્તમેન રથવિનીતેન સાકેતં અનુપ્પત્તો અન્તેપુરદ્વાર’ન્તિ. એવં બ્યાકરમાનો ખો, આવુસો, રાજા પસેનદિ કોસલો સમ્મા બ્યાકરમાનો બ્યાકરેય્યા’’તિ.

‘‘એવમેવ ખો, આવુસો, સીલવિસુદ્ધિ યાવદેવ ચિત્તવિસુદ્ધત્થા, ચિત્તવિસુદ્ધિ યાવદેવ દિટ્ઠિવિસુદ્ધત્થા, દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ યાવદેવ કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધત્થા, કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિ યાવદેવ મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધત્થા, મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ યાવદેવ પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધત્થા, પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ યાવદેવ ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધત્થા, ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ યાવદેવ અનુપાદાપરિનિબ્બાનત્થા. અનુપાદાપરિનિબ્બાનત્થં ખો, આવુસો, ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ.

૨૬૦. એવં વુત્તે, આયસ્મા સારિપુત્તો આયસ્મન્તં પુણ્ણં મન્તાણિપુત્તં એતદવોચ – ‘‘કોનામો આયસ્મા, કથઞ્ચ પનાયસ્મન્તં સબ્રહ્મચારી જાનન્તી’’તિ? ‘‘પુણ્ણોતિ ખો મે, આવુસો, નામં; મન્તાણિપુત્તોતિ ચ પન મં સબ્રહ્મચારી જાનન્તી’’તિ. ‘‘અચ્છરિયં, આવુસો, અબ્ભુતં, આવુસો! યથા તં સુતવતા સાવકેન સમ્મદેવ સત્થુસાસનં આજાનન્તેન, એવમેવ આયસ્મતા પુણ્ણેન મન્તાણિપુત્તેન ગમ્ભીરા ગમ્ભીરપઞ્હા અનુમસ્સ અનુમસ્સ બ્યાકતા. લાભા સબ્રહ્મચારીનં, સુલદ્ધલાભા સબ્રહ્મચારીનં, યે આયસ્મન્તં પુણ્ણં મન્તાણિપુત્તં લભન્તિ દસ્સનાય, લભન્તિ પયિરૂપાસનાય. ચેલણ્ડુકેન [ચેલણ્ડકેન (ક.), ચેલણ્ડુપેકેન (?)] ચેપિ સબ્રહ્મચારી આયસ્મન્તં પુણ્ણં મન્તાણિપુત્તં મુદ્ધના પરિહરન્તા લભેય્યું દસ્સનાય, લભેય્યું પયિરૂપાસનાય, તેસમ્પિ લાભા તેસમ્પિ સુલદ્ધં, અમ્હાકમ્પિ લાભા અમ્હાકમ્પિ સુલદ્ધં, યે મયં આયસ્મન્તં પુણ્ણં મન્તાણિપુત્તં લભામ દસ્સનાય, લભામ પયિરૂપાસનાયા’’તિ.

એવં વુત્તે, આયસ્મા પુણ્ણો મન્તાણિપુત્તો આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચ – ‘‘કો નામો આયસ્મા, કથઞ્ચ પનાયસ્મન્તં સબ્રહ્મચારી જાનન્તી’’તિ? ‘‘ઉપતિસ્સોતિ ખો મે, આવુસો, નામં; સારિપુત્તોતિ ચ પન મં સબ્રહ્મચારી જાનન્તી’’તિ. ‘‘સત્થુકપ્પેન વત કિર, ભો [ખો (ક.)], સાવકેન સદ્ધિં મન્તયમાના ન જાનિમ્હ – ‘આયસ્મા સારિપુત્તો’તિ. સચે હિ મયં જાનેય્યામ ‘આયસ્મા સારિપુત્તો’તિ, એત્તકમ્પિ નો નપ્પટિભાસેય્ય [નપ્પટિભેય્ય (?)]. અચ્છરિયં, આવુસો, અબ્ભુતં, આવુસો! યથા તં સુતવતા સાવકેન સમ્મદેવ સત્થુસાસનં આજાનન્તેન, એવમેવ આયસ્મતા સારિપુત્તેન ગમ્ભીરા ગમ્ભીરપઞ્હા અનુમસ્સ અનુમસ્સ પુચ્છિતા. લાભા સબ્રહ્મચારીનં સુલદ્ધલાભા સબ્રહ્મચારીનં, યે આયસ્મન્તં સારિપુત્તં લભન્તિ દસ્સનાય, લભન્તિ પયિરૂપાસનાય. ચેલણ્ડુકેન ચેપિ સબ્રહ્મચારી આયસ્મન્તં સારિપુત્તં મુદ્ધના પરિહરન્તા લભેય્યું દસ્સનાય, લભેય્યું પયિરૂપાસનાય, તેસમ્પિ લાભા તેસમ્પિ સુલદ્ધં, અમ્હાકમ્પિ લાભા અમ્હાકમ્પિ સુલદ્ધં, યે મયં આયસ્મન્તં સારિપુત્તં લભામ દસ્સનાય, લભામ પયિરૂપાસનાયા’’તિ.

ઇતિહ તે ઉભોપિ મહાનાગા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ સુભાસિતં સમનુમોદિંસૂતિ.

રથવિનીતસુત્તં નિટ્ઠિતં ચતુત્થં.

૫. નિવાપસુત્તં