૭. વત્થસુત્તં

૭૦. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, વત્થં સંકિલિટ્ઠં મલગ્ગહિતં; તમેનં રજકો યસ્મિં યસ્મિં રઙ્ગજાતે ઉપસંહરેય્ય – યદિ નીલકાય યદિ પીતકાય યદિ લોહિતકાય યદિ મઞ્જિટ્ઠકાય [મઞ્જેટ્ઠકાય (સી. પી.), મઞ્જેટ્ઠિકાય (સ્યા.)] દુરત્તવણ્ણમેવસ્સ અપરિસુદ્ધવણ્ણમેવસ્સ. તં કિસ્સ હેતુ? અપરિસુદ્ધત્તા, ભિક્ખવે, વત્થસ્સ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ચિત્તે સંકિલિટ્ઠે, દુગ્ગતિ પાટિકઙ્ખા. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, વત્થં પરિસુદ્ધં પરિયોદાતં; તમેનં રજકો યસ્મિં યસ્મિં રઙ્ગજાતે ઉપસંહરેય્ય – યદિ નીલકાય યદિ પીતકાય યદિ લોહિતકાય યદિ મઞ્જિટ્ઠકાય – સુરત્તવણ્ણમેવસ્સ પરિસુદ્ધવણ્ણમેવસ્સ. તં કિસ્સ હેતુ? પરિસુદ્ધત્તા, ભિક્ખવે, વત્થસ્સ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ચિત્તે અસંકિલિટ્ઠે, સુગતિ પાટિકઙ્ખા.

૭૧. ‘‘કતમે ચ, ભિક્ખવે, ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસા? અભિજ્ઝાવિસમલોભો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો, બ્યાપાદો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો, કોધો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો, ઉપનાહો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો, મક્ખો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો, પળાસો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો, ઇસ્સા ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો, મચ્છરિયં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો, માયા ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો, સાઠેય્યં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો, થમ્ભો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો, સારમ્ભો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો, માનો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો, અતિમાનો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો, મદો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો, પમાદો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો.

૭૨. ‘‘સ ખો સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ‘અભિજ્ઝાવિસમલોભો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા અભિજ્ઝાવિસમલોભં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહતિ; ‘બ્યાપાદો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા બ્યાપાદં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહતિ; ‘કોધો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા કોધં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહતિ; ‘ઉપનાહો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા ઉપનાહં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહતિ; ‘મક્ખો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા મક્ખં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહતિ; ‘પળાસો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા પળાસં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહતિ; ‘ઇસ્સા ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા ઇસ્સં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહતિ; ‘મચ્છરિયં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા મચ્છરિયં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહતિ; ‘માયા ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા માયં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહતિ; ‘સાઠેય્યં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા સાઠેય્યં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહતિ; ‘થમ્ભો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા થમ્ભં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહતિ; ‘સારમ્ભો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા સારમ્ભં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહતિ; ‘માનો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા માનં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહતિ; ‘અતિમાનો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા અતિમાનં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહતિ; ‘મદો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા મદં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહતિ; ‘પમાદો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા પમાદં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહતિ.

૭૩. ‘‘યતો ખો [યતો ચ ખો (સી. સ્યા.)], ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ‘અભિજ્ઝાવિસમલોભો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા અભિજ્ઝાવિસમલોભો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો હોતિ, ‘બ્યાપાદો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા બ્યાપાદો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો હોતિ; ‘કોધો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા કોધો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો હોતિ; ‘ઉપનાહો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા ઉપનાહો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો હોતિ; ‘મક્ખો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા મક્ખો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો હોતિ; ‘પળાસો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા પળાસો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો હોતિ; ‘ઇસ્સા ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા ઇસ્સા ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો હોતિ; ‘મચ્છરિયં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા મચ્છરિયં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો હોતિ; ‘માયા ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા માયા ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો હોતિ; ‘સાઠેય્યં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા સાઠેય્યં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો હોતિ; ‘થમ્ભો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા થમ્ભો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો હોતિ; ‘સારમ્ભો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા સારમ્ભો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો હોતિ; ‘માનો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા માનો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો હોતિ; ‘અતિમાનો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા અતિમાનો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો હોતિ; ‘મદો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા મદો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો હોતિ; ‘પમાદો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા પમાદો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો હોતિ.

૭૪. ‘‘સો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા’તિ; ધમ્મે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ‘સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો સન્દિટ્ઠિકો અકાલિકો એહિપસ્સિકો ઓપનેય્યિકો પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહી’તિ; સઙ્ઘે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ‘સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો, ઉજુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો, ઞાયપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો, સામીચિપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો, યદિદં ચત્તારિ પુરિસયુગાનિ, અટ્ઠ પુરિસપુગ્ગલા. એસ ભગવતો સાવકસઙ્ઘો આહુનેય્યો પાહુનેય્યો દક્ખિણેય્યો અઞ્જલિકરણીયો, અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા’તિ.

૭૫. ‘‘યથોધિ [યતોધિ (અટ્ઠકથાયં પાઠન્તરં)] ખો પનસ્સ ચત્તં હોતિ વન્તં મુત્તં પહીનં પટિનિસ્સટ્ઠં, સો ‘બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતોમ્હી’તિ લભતિ અત્થવેદં, લભતિ ધમ્મવેદં, લભતિ ધમ્મૂપસંહિતં પામોજ્જં. પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતિ, પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતિ, પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદેતિ, સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ; ‘ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતોમ્હી’તિ લભતિ અત્થવેદં, લભતિ ધમ્મવેદં, લભતિ ધમ્મૂપસંહિતં પામોજ્જં; પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતિ, પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતિ, પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદેતિ, સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ. ‘યથોધિ ખો પન મે ચત્તં વન્તં મુત્તં પહીનં પટિનિસ્સટ્ઠ’ન્તિ લભતિ અત્થવેદં, લભતિ ધમ્મવેદં, લભતિ ધમ્મૂપસંહિતં પામોજ્જં; પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતિ, પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતિ, પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદેતિ, સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ.

૭૬. ‘‘સ ખો સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવંસીલો એવંધમ્મો એવંપઞ્ઞો સાલીનં ચેપિ પિણ્ડપાતં ભુઞ્જતિ વિચિતકાળકં અનેકસૂપં અનેકબ્યઞ્જનં, નેવસ્સ તં હોતિ અન્તરાયાય. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, વત્થં સંકિલિટ્ઠં મલગ્ગહિતં અચ્છોદકં આગમ્મ પરિસુદ્ધં હોતિ પરિયોદાતં, ઉક્કામુખં વા પનાગમ્મ જાતરૂપં પરિસુદ્ધં હોતિ પરિયોદાતં, એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવંસીલો એવંધમ્મો એવંપઞ્ઞો સાલીનં ચેપિ પિણ્ડપાતં ભુઞ્જતિ વિચિતકાળકં અનેકસૂપં અનેકબ્યઞ્જનં, નેવસ્સ તં હોતિ અન્તરાયાય.

૭૭. ‘‘સો મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં, તથા ચતુત્થં [ચતુત્થિં (સી. પી.)]. ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં મેત્તાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન ફરિત્વા વિહરતિ; કરુણાસહગતેન ચેતસા…પે… મુદિતાસહગતેન ચેતસા…પે… ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં, તથા ચતુત્થં. ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન ફરિત્વા વિહરતિ.

૭૮. ‘‘સો ‘અત્થિ ઇદં, અત્થિ હીનં, અત્થિ પણીતં, અત્થિ ઇમસ્સ સઞ્ઞાગતસ્સ ઉત્તરિં નિસ્સરણ’ન્તિ પજાનાતિ. તસ્સ એવં જાનતો એવં પસ્સતો કામાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, ભવાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, અવિજ્જાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ. વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે – ‘ભિક્ખુ સિનાતો અન્તરેન સિનાનેના’’’તિ.

૭૯. તેન ખો પન સમયેન સુન્દરિકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો ભગવતો અવિદૂરે નિસિન્નો હોતિ. અથ ખો સુન્દરિકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ગચ્છતિ પન ભવં ગોતમો બાહુકં નદિં સિનાયિતુ’’ન્તિ? ‘‘કિં, બ્રાહ્મણ, બાહુકાય નદિયા? કિં બાહુકા નદી કરિસ્સતી’’તિ? ‘‘લોક્ખસમ્મતા [લોખ્યસમ્મતા (સી.), મોક્ખસમ્મતા (પી.)] હિ, ભો ગોતમ, બાહુકા નદી બહુજનસ્સ, પુઞ્ઞસમ્મતા હિ, ભો ગોતમ, બાહુકા નદી બહુજનસ્સ, બાહુકાય પન નદિયા બહુજનો પાપકમ્મં કતં પવાહેતી’’તિ. અથ ખો ભગવા સુન્દરિકભારદ્વાજં બ્રાહ્મણં ગાથાહિ અજ્ઝભાસિ –

‘‘બાહુકં અધિકક્કઞ્ચ, ગયં સુન્દરિકં મપિ [સુન્દરિકામપિ (સી. સ્યા. પી.), સુન્દરિકં મહિં (ઇતિપિ)];

સરસ્સતિં પયાગઞ્ચ, અથો બાહુમતિં નદિં;

નિચ્ચમ્પિ બાલો પક્ખન્દો [પક્ખન્નો (સી. સ્યા. પી.)], કણ્હકમ્મો ન સુજ્ઝતિ.

‘‘કિં સુન્દરિકા કરિસ્સતિ, કિં પયાગા [પયાગો (સી. સ્યા. પી.)] કિં બાહુકા નદી;

વેરિં કતકિબ્બિસં નરં, ન હિ નં સોધયે પાપકમ્મિનં.

‘‘સુદ્ધસ્સ વે સદા ફગ્ગુ, સુદ્ધસ્સુપોસથો સદા;

સુદ્ધસ્સ સુચિકમ્મસ્સ, સદા સમ્પજ્જતે વતં;

ઇધેવ સિનાહિ બ્રાહ્મણ, સબ્બભૂતેસુ કરોહિ ખેમતં.

‘‘સચે મુસા ન ભણસિ, સચે પાણં ન હિંસસિ;

સચે અદિન્નં નાદિયસિ, સદ્દહાનો અમચ્છરી;

કિં કાહસિ ગયં ગન્ત્વા, ઉદપાનોપિ તે ગયા’’તિ.

૮૦. એવં વુત્તે, સુન્દરિકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ, અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ! સેય્યથાપિ, ભો ગોતમ, નિક્કુજ્જિતં વા ઉક્કુજ્જેય્ય, પટિચ્છન્નં વા વિવરેય્ય, મૂળ્હસ્સ વા મગ્ગં આચિક્ખેય્ય, અન્ધકારે વા તેલપજ્જોતં ધારેય્ય – ચક્ખુમન્તો રૂપાનિ દક્ખન્તીતિ; એવમેવં ભોતા ગોતમેન અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતો. એસાહં ભવન્તં ગોતમં સરણં ગચ્છામિ ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. લભેય્યાહં ભોતો ગોતમસ્સ સન્તિકે પબ્બજ્જં, લભેય્યં ઉપસમ્પદ’’ન્તિ. અલત્થ ખો સુન્દરિકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો ભગવતો સન્તિકે પબ્બજ્જં, અલત્થ ઉપસમ્પદં. અચિરૂપસમ્પન્નો ખો પનાયસ્મા ભારદ્વાજો એકો વૂપકટ્ઠો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો નચિરસ્સેવ – યસ્સત્થાય કુલપુત્તા સમ્મદેવ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજન્તિ તદનુત્તરં – બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનં દિટ્ઠેવધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિ. ‘‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’’તિ અબ્ભઞ્ઞાસિ. અઞ્ઞતરો ખો પનાયસ્મા ભારદ્વાજો અરહતં અહોસીતિ.

વત્થસુત્તં નિટ્ઠિતં સત્તમં.