૧૬. મહાનિપાતો

૧. સુમેધાથેરીગાથા

૪૫૦. મન્તાવતિયા નગરે, રઞ્ઞો કોઞ્ચસ્સ અગ્ગમહેસિયા;

ધીતા આસિં સુમેધા, પસાદિતા સાસનકરેહિ.

૪૫૧. સીલવતી ચિત્તકથા, બહુસ્સુતા બુદ્ધસાસને વિનીતા;

માતાપિતરો ઉપગમ્મ, ભણતિ ‘‘ઉભયો નિસામેથ.

૪૫૨. ‘‘નિબ્બાનાભિરતાહં, અસસ્સતં ભવગતં યદિપિ દિબ્બં;

કિમઙ્ગં પન [કિમઙ્ગ પન (સી. સ્યા.), કિં પન (?)] તુચ્છા કામા, અપ્પસ્સાદા બહુવિઘાતા.

૪૫૩. ‘‘કામા કટુકા આસીવિસૂપમા, યેસુ મુચ્છિતા બાલા;

તે દીઘરત્તં નિરયે, સમપ્પિતા હઞ્ઞન્તે દુક્ખિતા [હઞ્ઞરે દુખિતા (?)].

૪૫૪. ‘‘સોચન્તિ પાપકમ્મા, વિનિપાતે પાપવદ્ધિનો સદા;

કાયેન ચ વાચાય ચ, મનસા ચ અસંવુતા બાલા.

૪૫૫. ‘‘બાલા તે દુપ્પઞ્ઞા, અચેતના દુક્ખસમુદયોરુદ્ધા;

દેસન્તે અજાનન્તા, ન બુજ્ઝરે અરિયસચ્ચાનિ.

૪૫૬. ‘‘સચ્ચાનિ અમ્મ બુદ્ધવરદેસિતાનિ, તે બહુતરા અજાનન્તા યે;

અભિનન્દન્તિ ભવગતં, પિહેન્તિ દેવેસુ ઉપપત્તિં.

૪૫૭. ‘‘દેવેસુપિ ઉપપત્તિ, અસસ્સતા ભવગતે અનિચ્ચમ્હિ;

ન ચ સન્તસન્તિ બાલા, પુનપ્પુનં જાયિતબ્બસ્સ.

૪૫૮. ‘‘ચત્તારો વિનિપાતા, દુવે [દ્વે (સબ્બત્થ)] ચ ગતિયો કથઞ્ચિ લબ્ભન્તિ;

ન ચ વિનિપાતગતાનં, પબ્બજ્જા અત્થિ નિરયેસુ.

૪૫૯. ‘‘અનુજાનાથ મં ઉભયો, પબ્બજિતું દસબલસ્સ પાવચને;

અપ્પોસ્સુક્કા ઘટિસ્સં, જાતિમરણપ્પહાનાય.

૪૬૦. ‘‘કિં ભવગતે [ભવગતેન (સ્યા.)] અભિનન્દિતેન, કાયકલિના અસારેન;

ભવતણ્હાય નિરોધા, અનુજાનાથ પબ્બજિસ્સામિ.

૪૬૧. ‘‘બુદ્ધાનં ઉપ્પાદો વિવજ્જિતો, અક્ખણો ખણો લદ્ધો;

સીલાનિ બ્રહ્મચરિયં, યાવજીવં ન દૂસેય્યં’’.

૪૬૨. એવં ભણતિ સુમેધા, માતાપિતરો ‘‘ન તાવ આહારં;

આહરિસ્સં [આહરિયામિ (સી.), આહારિસં (?)] ગહટ્ઠા, મરણવસં ગતાવ હેસ્સામિ’’.

૪૬૩. માતા દુક્ખિતા રોદતિ પિતા ચ, અસ્સા સબ્બસો સમભિહતો;

ઘટેન્તિ સઞ્ઞાપેતું, પાસાદતલે છમાપતિતં.

૪૬૪. ‘‘ઉટ્ઠેહિ પુત્તક કિં સોચિતેન, દિન્નાસિ વારણવતિમ્હિ;

રાજા અનીકરત્તો [અણીકદત્તો (સી. સ્યા.)], અભિરૂપો તસ્સ ત્વં દિન્ના.

૪૬૫. ‘‘અગ્ગમહેસી ભવિસ્સસિ, અનિકરત્તસ્સ રાજિનો ભરિયા;

સીલાનિ બ્રહ્મચરિયં, પબ્બજ્જા દુક્કરા પુત્તક.

૪૬૬. ‘‘રજ્જે આણાધનમિસ્સરિયં, ભોગા સુખા દહરિકાસિ;

ભુઞ્જાહિ કામભોગે, વારેય્યં હોતુ તે પુત્ત’’.

૪૬૭. અથ ને ભણતિ સુમેધા, ‘‘મા એદિસિકાનિ ભવગતમસારં;

પબ્બજ્જા વા હોહિતિ, મરણં વા મે ન ચેવ વારેય્યં.

૪૬૮. ‘‘કિમિવ પૂતિકાયમસુચિં, સવનગન્ધં ભયાનકં કુણપં;

અભિસંવિસેય્યં ભસ્તં, અસકિં પગ્ઘરિતં અસુચિપુણ્ણં.

૪૬૯. ‘‘કિમિવ તાહં જાનન્તી, વિકુલકં મંસસોણિતુપલિત્તં;

કિમિકુલાલયં સકુણભત્તં, કળેવરં કિસ્સ દિય્યતિ.

૪૭૦. ‘‘નિબ્બુય્હતિ સુસાનં, અચિરં કાયો અપેતવિઞ્ઞાણો;

છુદ્ધો [છડ્ડિતો (સ્યા.), છુટ્ઠો (ક.)] કળિઙ્ગરં વિય, જિગુચ્છમાનેહિ ઞાતીહિ.

૪૭૧. ‘‘છુદ્ધૂન [છડ્ડૂન (સ્યા.), છુટ્ઠૂન (ક.)] નં સુસાને, પરભત્તં ન્હાયન્તિ [ન્હાયરે (?)] જિગુચ્છન્તા;

નિયકા માતાપિતરો, કિં પન સાધારણા જનતા.

૪૭૨. ‘‘અજ્ઝોસિતા અસારે, કળેવરે અટ્ઠિન્હારુસઙ્ઘાતે;

ખેળસ્સુચ્ચારસ્સવ, પરિપુણ્ણે [ખેળસ્સુચ્ચારપસ્સવપરિપુણ્ણે (સી.)] પૂતિકાયમ્હિ.

૪૭૩. ‘‘યો નં વિનિબ્ભુજિત્વા, અબ્ભન્તરમસ્સ બાહિરં કયિરા;

ગન્ધસ્સ અસહમાના, સકાપિ માતા જિગુચ્છેય્ય.

૪૭૪. ‘‘ખન્ધધાતુઆયતનં, સઙ્ખતં જાતિમૂલકં દુક્ખં;

યોનિસો અનુવિચિનન્તી, વારેય્યં કિસ્સ ઇચ્છેય્યં.

૪૭૫. ‘‘દિવસે દિવસે તિસત્તિ, સતાનિ નવનવા પતેય્યું કાયમ્હિ;

વસ્સસતમ્પિ ચ ઘાતો, સેય્યો દુક્ખસ્સ ચેવં ખયો.

૪૭૬. ‘‘અજ્ઝુપગચ્છે ઘાતં, યો વિઞ્ઞાયેવં સત્થુનો વચનં;

‘દીઘો તેસં [વો (ક.)] સંસારો, પુનપ્પુનં હઞ્ઞમાનાનં’.

૪૭૭. ‘‘દેવેસુ મનુસ્સેસુ ચ, તિરચ્છાનયોનિયા અસુરકાયે;

પેતેસુ ચ નિરયેસુ ચ, અપરિમિતા દિસ્સરે ઘાતા.

૪૭૮. ‘‘ઘાતા નિરયેસુ બહૂ, વિનિપાતગતસ્સ પીળિયમાનસ્સ [કિલિસ્સમાનસ્સ (સ્યા. ક.)];

દેવેસુપિ અત્તાણં, નિબ્બાનસુખા પરં નત્થિ.

૪૭૯. ‘‘પત્તા તે નિબ્બાનં, યે યુત્તા દસબલસ્સ પાવચને;

અપ્પોસ્સુક્કા ઘટેન્તિ, જાતિમરણપ્પહાનાય.

૪૮૦. ‘‘અજ્જેવ તાતભિનિક્ખમિસ્સં, ભોગેહિ કિં અસારેહિ;

નિબ્બિન્ના મે કામા, વન્તસમા તાલવત્થુકતા’’.

૪૮૧. સા ચેવં ભણતિ પિતરમનીકરત્તો ચ યસ્સ સા દિન્ના;

ઉપયાસિ વારણવતે, વારેય્યમુપટ્ઠિતે કાલે.

૪૮૨. અથ અસિતનિચિતમુદુકે, કેસે ખગ્ગેન છિન્દિય સુમેધા;

પાસાદં પિદહિત્વા [પિધેત્વા (સી. સ્યા.), પિધિત્વા (ક.)], પઠમજ્ઝાનં સમાપજ્જિ.

૪૮૩. સા ચ તહિં સમાપન્ના, અનીકરત્તો ચ આગતો નગરં;

પાસાદે ચ [પાસાદેવ (સી. સ્યા.)] સુમેધા, અનિચ્ચસઞ્ઞં [અનિચ્ચસઞ્ઞા (સબ્બત્થ)] સુભાવેતિ.

૪૮૪. સા ચ મનસિ કરોતિ, અનીકરત્તો ચ આરુહી તુરિતં;

મણિકનકભૂસિતઙ્ગો, કતઞ્જલી યાચતિ સુમેધં.

૪૮૫. ‘‘રજ્જે આણાધનમિસ્સરિયં, ભોગા સુખા દહરિકાસિ;

ભુઞ્જાહિ કામભોગે, કામસુખા દુલ્લભા લોકે.

૪૮૬. ‘‘નિસ્સટ્ઠં તે રજ્જં, ભોગે ભુઞ્જસ્સુ દેહિ દાનાનિ;

મા દુમ્મના અહોસિ, માતાપિતરો તે દુક્ખિતા’’ [માતાપિતરો ચ તે દુખિતા (?)].

૪૮૭. તં તં ભણતિ સુમેધા, કામેહિ અનત્થિકા વિગતમોહા;

‘‘મા કામે અભિનન્દિ, કામેસ્વાદીનવં પસ્સ.

૪૮૮. ‘‘ચાતુદ્દીપો રાજા મન્ધાતા, આસિ કામભોગિન મગ્ગો;

અતિત્તો કાલઙ્કતો, ન ચસ્સ પરિપૂરિતા ઇચ્છા.

૪૮૯. ‘‘સત્ત રતનાનિ વસ્સેય્ય, વુટ્ઠિમા દસદિસા સમન્તેન;

ન ચત્થિ તિત્તિ કામાનં, અતિત્તાવ મરન્તિ નરા.

૪૯૦. ‘‘અસિસૂનૂપમા કામા, કામા સપ્પસિરોપમા;

ઉક્કોપમા અનુદહન્તિ, અટ્ઠિકઙ્કલ [કઙ્ખલ (સી.)] સન્નિભા.

૪૯૧. ‘‘અનિચ્ચા અદ્ધુવા કામા, બહુદુક્ખા મહાવિસા;

અયોગુળોવ સન્તત્તો, અઘમૂલા દુખપ્ફલા.

૪૯૨. ‘‘રુક્ખપ્ફલૂપમા કામા, મંસપેસૂપમા દુખા;

સુપિનોપમા વઞ્ચનિયા, કામા યાચિતકૂપમા.

૪૯૩. ‘‘સત્તિસૂલૂપમા કામા, રોગો ગણ્ડો અઘં નિઘં;

અઙ્ગારકાસુસદિસા, અઘમૂલં ભયં વધો.

૪૯૪. ‘‘એવં બહુદુક્ખા કામા, અક્ખાતા અન્તરાયિકા;

ગચ્છથ ન મે ભગવતે, વિસ્સાસો અત્થિ અત્તનો.

૪૯૫. ‘‘કિં મમ પરો કરિસ્સતિ, અત્તનો સીસમ્હિ ડય્હમાનમ્હિ;

અનુબન્ધે જરામરણે, તસ્સ ઘાતાય ઘટિતબ્બં’’.

૪૯૬. દ્વારં અપાપુરિત્વાનહં [અવાપુરિત્વાહં (સી.)], માતાપિતરો અનીકરત્તઞ્ચ;

દિસ્વાન છમં નિસિન્ને, રોદન્તે ઇદમવોચં.

૪૯૭. ‘‘દીઘો બાલાનં સંસારો, પુનપ્પુનઞ્ચ રોદતં;

અનમતગ્ગે પિતુ મરણે, ભાતુ વધે અત્તનો ચ વધે.

૪૯૮. ‘‘અસ્સુ થઞ્ઞં રુધિરં, સંસારં અનમતગ્ગતો સરથ;

સત્તાનં સંસરતં, સરાહિ અટ્ઠીનઞ્ચ સન્નિચયં.

૪૯૯. ‘‘સર ચતુરોદધી [સરસ્સુ ચતુરો ઉદધી (?)], ઉપનીતે અસ્સુથઞ્ઞરુધિરમ્હિ;

સર એકકપ્પમટ્ઠીનં, સઞ્ચયં વિપુલેન સમં.

૫૦૦. ‘‘અનમતગ્ગે સંસરતો, મહિં [મહામહિં (?)] જમ્બુદીપમુપનીતં;

કોલટ્ઠિમત્તગુળિકા, માતા માતુસ્વેવ નપ્પહોન્તિ.

૫૦૧. ‘‘તિણકટ્ઠસાખાપલાસં [સર તિણકટ્ઠસાખાપલાસં (સી.)], ઉપનીતં અનમતગ્ગતો સર;

ચતુરઙ્ગુલિકા ઘટિકા, પિતુપિતુસ્વેવ નપ્પહોન્તિ.

૫૦૨. ‘‘સર કાણકચ્છપં પુબ્બસમુદ્દે, અપરતો ચ યુગછિદ્દં;

સિરં [સર (સી.)] તસ્સ ચ પટિમુક્કં, મનુસ્સલાભમ્હિ ઓપમ્મં.

૫૦૩. ‘‘સર રૂપં ફેણપિણ્ડોપમસ્સ, કાયકલિનો અસારસ્સ;

ખન્ધે પસ્સ અનિચ્ચે, સરાહિ નિરયે બહુવિઘાતે.

૫૦૪. ‘‘સર કટસિં વડ્ઢેન્તે, પુનપ્પુનં તાસુ તાસુ જાતીસુ;

સર કુમ્ભીલભયાનિ ચ, સરાહિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ.

૫૦૫. ‘‘અમતમ્હિ વિજ્જમાને, કિં તવ પઞ્ચકટુકેન પીતેન;

સબ્બા હિ કામરતિયો, કટુકતરા પઞ્ચકટુકેન.

૫૦૬. ‘‘અમતમ્હિ વિજ્જમાને, કિં તવ કામેહિ યે પરિળાહા [સપરિળાહા (સી. અટ્ઠ.)];

સબ્બા હિ કામરતિયો, જલિતા કુથિતા કમ્પિતા સન્તાપિતા.

૫૦૭. ‘‘અસપત્તમ્હિ સમાને, કિં તવ કામેહિ યે બહુસપત્તા;

રાજગ્ગિચોરઉદકપ્પિયેહિ, સાધારણા કામા બહુસપત્તા.

૫૦૮. ‘‘મોક્ખમ્હિ વિજ્જમાને, કિં તવ કામેહિ યેસુ વધબન્ધો;

કામેસુ હિ અસકામા, વધબન્ધદુખાનિ અનુભોન્તિ.

૫૦૯. ‘‘આદીપિતા તિણુક્કા, ગણ્હન્તં દહન્તિ નેવ મુઞ્ચન્તં;

ઉક્કોપમા હિ કામા, દહન્તિ યે તે ન મુઞ્ચન્તિ.

૫૧૦. ‘‘મા અપ્પકસ્સ હેતુ, કામસુખસ્સ વિપુલં જહી સુખં;

મા પુથુલોમોવ બળિસં, ગિલિત્વા પચ્છા વિહઞ્ઞસિ.

૫૧૧. ‘‘કામં કામેસુ દમસ્સુ, તાવ સુનખોવ સઙ્ખલાબદ્ધો;

કાહિન્તિ ખુ તં કામા, છાતા સુનખંવ ચણ્ડાલા.

૫૧૨. ‘‘અપરિમિતઞ્ચ દુક્ખં, બહૂનિ ચ ચિત્તદોમનસ્સાનિ;

અનુભોહિસિ કામયુત્તો, પટિનિસ્સજ [પટિનિસ્સર (સી.)] અદ્ધુવે કામે.

૫૧૩. ‘‘અજરમ્હિ વિજ્જમાને, કિં તવ કામેહિ [યેસુ જરાય ચ; મરણબ્યાધિહિ ગહિતા (?)] યેસુ જરા;

મરણબ્યાધિગહિતા [યેસુ જરાય ચ; મરણબ્યાધિહિ ગહિતા (?)], સબ્બા સબ્બત્થ જાતિયો.

૫૧૪. ‘‘ઇદમજરમિદમમરં [ઇદં અજરં ઇદં અમરં (?)], ઇદમજરામરં પદમસોકં;

અસપત્તમસમ્બાધં, અખલિતમભયં નિરુપતાપં.

૫૧૫. ‘‘અધિગતમિદં બહૂહિ, અમતં અજ્જાપિ ચ લભનીયમિદં;

યો યોનિસો પયુઞ્જતિ, ન ચ સક્કા અઘટમાનેન’’.

૫૧૬. એવં ભણતિ સુમેધા, સઙ્ખારગતે રતિં અલભમાના;

અનુનેન્તી અનિકરત્તં, કેસે ચ છમં ખિપિ સુમેધા.

૫૧૭. ઉટ્ઠાય અનિકરત્તો, પઞ્જલિકો યાચિતસ્સા પિતરં સો;

‘‘વિસ્સજ્જેથ સુમેધં, પબ્બજિતું વિમોક્ખસચ્ચદસ્સા’’.

૫૧૮. વિસ્સજ્જિતા માતાપિતૂહિ, પબ્બજિ સોકભયભીતા;

છ અભિઞ્ઞા સચ્છિકતા, અગ્ગફલં સિક્ખમાનાય.

૫૧૯. અચ્છરિયમબ્ભુતં તં, નિબ્બાનં આસિ રાજકઞ્ઞાય;

પુબ્બેનિવાસચરિતં, યથા બ્યાકરિ પચ્છિમે કાલે.

૫૨૦. ‘‘ભગવતિ કોણાગમને, સઙ્ઘારામમ્હિ નવનિવેસમ્હિ;

સખિયો તિસ્સો જનિયો, વિહારદાનં અદાસિમ્હ.

૫૨૧. ‘‘દસક્ખત્તું સતક્ખત્તું, દસસતક્ખત્તું સતાનિ ચ સતક્ખત્તું;

દેવેસુ ઉપ્પજ્જિમ્હ, કો પન વાદો મનુસ્સેસુ.

૫૨૨. ‘‘દેવેસુ મહિદ્ધિકા અહુમ્હ, માનુસકમ્હિ કો પન વાદો;

સત્તરતનસ્સ મહેસી, ઇત્થિરતનં અહં આસિં.

૫૨૩. ‘‘સો હેતુ સો પભવો, તં મૂલં સાવ સાસને ખન્તી;

તં પઠમસમોધાનં, તં ધમ્મરતાય નિબ્બાનં’’.