૨. સચ્ચકથા

૮. પુરિમનિદાનં. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે [સં. નિ. ૫.૧૦૯૦], તથાનિ અવિતથાનિ અનઞ્ઞથાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ, ભિક્ખવે, તથમેતં અવિતથમેતં અનઞ્ઞથમેતં; ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ તથમેતં અવિતથમેતં અનઞ્ઞથમેતં, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ તથમેતં અવિતથમેતં અનઞ્ઞથમેતં, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ તથમેતં અવિતથમેતં અનઞ્ઞથમેતં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ તથાનિ અવિતથાનિ અનઞ્ઞથાનિ’’.

૧. પઠમસુત્તન્તનિદ્દેસો

કથં દુક્ખં તથટ્ઠેન સચ્ચં? ચત્તારો દુક્ખસ્સ દુક્ખટ્ઠા તથા અવિતથા અનઞ્ઞથા. દુક્ખસ્સ પીળનટ્ઠો, સઙ્ખતટ્ઠો, સન્તાપટ્ઠો, વિપરિણામટ્ઠો – ઇમે ચત્તારો દુક્ખસ્સ દુક્ખટ્ઠા તથા અવિતથા અનઞ્ઞથા. એવં દુક્ખં તથટ્ઠેન સચ્ચં.

કથં સમુદયો તથટ્ઠેન સચ્ચં? ચત્તારો સમુદયસ્સ સમુદયટ્ઠા તથા અવિતથા અનઞ્ઞથા. સમુદયસ્સ આયૂહનટ્ઠો, નિદાનટ્ઠો, સંયોગટ્ઠો પલિબોધટ્ઠો – ઇમે ચત્તારો સમુદયસ્સ સમુદયટ્ઠા તથા અવિતથા અનઞ્ઞથા. એવં સમુદયો તથટ્ઠેન સચ્ચં.

કથં નિરોધો તથટ્ઠેન સચ્ચં? ચત્તારો નિરોધસ્સ નિરોધટ્ઠા તથા અવિતથા અનઞ્ઞથા. નિરોધસ્સ નિસ્સરણટ્ઠો, વિવેકટ્ઠો, અસઙ્ખતટ્ઠો, અમતટ્ઠો – ઇમે ચત્તારો નિરોધસ્સ નિરોધટ્ઠા તથા અવિતથા અનઞ્ઞથા. એવં નિરોધો તથટ્ઠેન સચ્ચં.

કથં મગ્ગો તથટ્ઠેન સચ્ચં? ચત્તારો મગ્ગસ્સ મગ્ગટ્ઠા તથા અવિતથા અનઞ્ઞથા. મગ્ગસ્સ નિય્યાનટ્ઠો, હેતુટ્ઠો, દસ્સનટ્ઠો, આધિપતેય્યટ્ઠો – ઇમે ચત્તારો મગ્ગસ્સ મગ્ગટ્ઠા તથા અવિતથા અનઞ્ઞથા. એવં મગ્ગો તથટ્ઠેન સચ્ચં.

૯. કતિહાકારેહિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ? ચતૂહાકારેહિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ. તથટ્ઠેન, અનત્તટ્ઠેન, સચ્ચટ્ઠેન, પટિવેધટ્ઠેન – ઇમેહિ ચતૂહાકારેહિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકસઙ્ગહિતાનિ. યં એકસઙ્ગહિતં તં એકત્તં. એકત્તં એકેન ઞાણેન પટિવિજ્ઝતીતિ – ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ.

કથં તથટ્ઠેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ? ચતૂહાકારેહિ તથટ્ઠેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ. દુક્ખસ્સ દુક્ખટ્ઠો તથટ્ઠો, સમુદયસ્સ સમુદયટ્ઠો તથટ્ઠો, નિરોધસ્સ નિરોધટ્ઠો તથટ્ઠો, મગ્ગસ્સ મગ્ગટ્ઠો તથટ્ઠો – ઇમેહિ ચતૂહાકારેહિ તથટ્ઠેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકસઙ્ગહિતાનિ. યં એકસઙ્ગહિતં તં એકત્તં. એકત્તં એકેન ઞાણેન પટિવિજ્ઝતીતિ – ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ.

કથં અનત્તટ્ઠેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ? ચતૂહાકારેહિ અનત્તટ્ઠેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ. દુક્ખસ્સ દુક્ખટ્ઠો અનત્તટ્ઠો, સમુદયસ્સ સમુદયટ્ઠો અનત્તટ્ઠો, નિરોધસ્સ નિરોધટ્ઠો અનત્તટ્ઠો, મગ્ગસ્સ મગ્ગટ્ઠો અનત્તટ્ઠો – ઇમેહિ ચતૂહાકારેહિ અનત્તટ્ઠેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકસઙ્ગહિતાનિ. યં એકસઙ્ગહિતં તં એકત્તં. એકત્તં એકેન ઞાણેન પટિવિજ્ઝતીતિ – ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ.

કથં સચ્ચટ્ઠેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ? ચતૂહાકારેહિ સચ્ચટ્ઠેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ. દુક્ખસ્સ દુક્ખટ્ઠો સચ્ચટ્ઠો, સમુદયસ્સ સમુદયટ્ઠો સચ્ચટ્ઠો, નિરોધસ્સ નિરોધટ્ઠો સચ્ચટ્ઠો, મગ્ગસ્સ મગ્ગટ્ઠો સચ્ચટ્ઠો – ઇમેહિ ચતૂહાકારેહિ સચ્ચટ્ઠેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકસઙ્ગહિતાનિ. યં એકસઙ્ગહિતં તં એકત્તં. એકત્તં એકેન ઞાણેન પટિવિજ્ઝતીતિ – ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ.

કથં પટિવેધટ્ઠેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ? ચતૂહાકારેહિ પટિવેધટ્ઠેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ. દુક્ખસ્સ દુક્ખટ્ઠો પટિવેધટ્ઠો, સમુદયસ્સ સમુદયટ્ઠો પટિવેધટ્ઠો નિરોધસ્સ નિરોધટ્ઠો પટિવેધટ્ઠો, મગ્ગસ્સ મગ્ગટ્ઠો પટિવેધટ્ઠો – ઇમેહિ ચતૂહાકારેહિ પટિવેધટ્ઠેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકસઙ્ગહિતાનિ યં એકસઙ્ગહિતં તં એકત્તં. એકત્તં એકેન ઞાણેન પટિવિજ્ઝતીતિ – ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ.

૧૦. કતિહાકારેહિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ? યં અનિચ્ચં તં દુક્ખં, યં દુક્ખં તં અનિચ્ચં, યં અનિચ્ચઞ્ચ દુક્ખઞ્ચ તં અનત્તા. યં અનિચ્ચઞ્ચ દુક્ખઞ્ચ અનત્તા ચ તં તથં. યં અનિચ્ચં ચ દુક્ખઞ્ચ અનત્તા ચ તથઞ્ચ તં સચ્ચં. યં અનિચ્ચઞ્ચ દુક્ખઞ્ચ અનત્તા ચ તથઞ્ચ સચ્ચઞ્ચ તં એકસઙ્ગહિતં. યં એકસઙ્ગહિતં તં એકત્તં. એકત્તં એકેન ઞાણેન પટિવિજ્ઝતીતિ – ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ.

કતિહાકારેહિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ? નવહાકારેહિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ. તથટ્ઠેન, અનત્તટ્ઠેન, સચ્ચટ્ઠેન, પટિવેધટ્ઠેન, અભિઞ્ઞટ્ઠેન, પરિઞ્ઞટ્ઠેન, પહાનટ્ઠેન, ભાવનટ્ઠેન, સચ્છિકિરિયટ્ઠેન – ઇમેહિ નવહાકારેહિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકસઙ્ગહિતાનિ. યં એકસઙ્ગહિતં તં એકત્તં. એકત્તં એકેન ઞાણેન પટિવિજ્ઝતીતિ – ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ.

કથં તથટ્ઠેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ? નવહાકારેહિ તથટ્ઠેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ. દુક્ખસ્સ દુક્ખટ્ઠો તથટ્ઠો, સમુદયસ્સ સમુદયટ્ઠો તથટ્ઠો, નિરોધસ્સ નિરોધટ્ઠો તથટ્ઠો, મગ્ગસ્સ મગ્ગટ્ઠો તથટ્ઠો, અભિઞ્ઞાય અભિઞ્ઞટ્ઠો તથટ્ઠો, પરિઞ્ઞાય પરિઞ્ઞટ્ઠો તથટ્ઠો, પહાનસ્સ પહાનટ્ઠો તથટ્ઠો, ભાવનાય ભાવનટ્ઠો તથટ્ઠો, સચ્છિકિરિયાય સચ્છિકિરિયટ્ઠો તથટ્ઠો – ઇમેહિ નવહાકારેહિ તથટ્ઠેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકસઙ્ગહિતાનિ. યં એકસઙ્ગહિતં તં એકત્તં. એકત્તં એકેન ઞાણેન પટિવિજ્ઝતીતિ – ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ.

કથં અનત્તટ્ઠેન… સચ્ચટ્ઠેન… પટિવેધટ્ઠેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ? નવહાકારેહિ પટિવેધટ્ઠેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ. દુક્ખસ્સ દુક્ખટ્ઠો પટિવેધટ્ઠો, સમુદયસ્સ સમુદયટ્ઠો પટિવેધટ્ઠો, નિરોધસ્સ નિરોધટ્ઠો પટિવેધટ્ઠો, મગ્ગસ્સ મગ્ગટ્ઠો પટિવેધટ્ઠો, અભિઞ્ઞાય અભિઞ્ઞટ્ઠો પટિવેધટ્ઠો, પરિઞ્ઞાય પરિઞ્ઞટ્ઠો પટિવેધટ્ઠો, પહાનસ્સ પહાનટ્ઠો પટિવેધટ્ઠો, ભાવનાય ભાવનટ્ઠો પટિવેધટ્ઠો, સચ્છિકિરિયાય સચ્છિકિરિયટ્ઠો પટિવેધટ્ઠો – ઇમેહિ નવહાકારેહિ પટિવેધટ્ઠેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકસઙ્ગહિતાનિ. યં એકસઙ્ગહિતં તં એકત્તં. એકત્તં એકેન ઞાણેન પટિવિજ્ઝતીતિ – ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ.

૧૧. કતિહાકારેહિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ? દ્વાદસહિ આકારેહિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ. તથટ્ઠેન, અનત્તટ્ઠેન, સચ્ચટ્ઠેન, પટિવેધટ્ઠેન, અભિજાનનટ્ઠેન, પરિજાનનટ્ઠેન, ધમ્મટ્ઠેન, તથટ્ઠેન, ઞાતટ્ઠેન, સચ્છિકિરિયટ્ઠેન, ફસ્સનટ્ઠેન, અભિસમયટ્ઠેન – ઇમેહિ દ્વાદસહિ આકારેહિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકસઙ્ગહિતાનિ. યં એકસઙ્ગહિતં તં એકત્તં. એકત્તં એકેન ઞાણેન પટિવિજ્ઝતીતિ – ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ.

કથં તથટ્ઠેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ? સોળસહિ આકારેહિ તથટ્ઠેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ. દુક્ખસ્સ પીળનટ્ઠો, સઙ્ખતટ્ઠો, સન્તાપટ્ઠો, વિપરિણામટ્ઠો, તથટ્ઠો; સમુદયસ્સ આયૂહનટ્ઠો, નિદાનટ્ઠો, સંયોગટ્ઠો, પલિબોધટ્ઠો તથટ્ઠો; નિરોધસ્સ નિસ્સરણટ્ઠો, વિવેકટ્ઠો, અસઙ્ખતટ્ઠો, અમતટ્ઠો તથટ્ઠો; મગ્ગસ્સ નિય્યાનટ્ઠો, હેતુટ્ઠો, દસ્સનટ્ઠો, આધિપતેય્યટ્ઠો તથટ્ઠો – ઇમેહિ સોળસહિ આકારેહિ તથટ્ઠેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકસઙ્ગહિતાનિ. યં એકસઙ્ગહિતં તં એકત્તં. એકત્તં એકેન ઞાણેન પટિવિજ્ઝતીતિ – ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ.

કથં અનત્તટ્ઠેન…પે… સચ્ચટ્ઠેન… પટિવેધટ્ઠેન… અભિજાનનટ્ઠેન… પરિજાનનટ્ઠેન… ધમ્મટ્ઠેન… તથટ્ઠેન… ઞાતટ્ઠેન… સચ્છિકિરિયટ્ઠેન… ફસ્સનટ્ઠેન… અભિસમયટ્ઠેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ? સોળસહિ આકારેહિ અભિસમયટ્ઠેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ. દુક્ખસ્સ પીળનટ્ઠો, સઙ્ખતટ્ઠો, સન્તાપટ્ઠો, વિપરિણામટ્ઠો, અભિસમયટ્ઠો; સમુદયસ્સ આયૂહનટ્ઠો, નિદાનટ્ઠો, સંયોગટ્ઠો, પલિબોધટ્ઠો, અભિસમયટ્ઠો; નિરોધસ્સ નિસ્સરણટ્ઠો, વિવેકટ્ઠો, અસઙ્ખતટ્ઠો, અમતટ્ઠો, અભિસમયટ્ઠો; મગ્ગસ્સ નિય્યાનટ્ઠો, હેતુટ્ઠો, દસ્સનટ્ઠો, આધિપતેય્યટ્ઠો, અભિસમયટ્ઠો – ઇમેહિ સોળસહિ આકારેહિ અભિસમયટ્ઠેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકસઙ્ગહિતાનિ. યં એકસઙ્ગહિતં તં એકત્તં. એકત્તં એકેન ઞાણેન પટિવિજ્ઝતીતિ – ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધાનિ.

૧૨. સચ્ચાનં કતિ લક્ખણાનિ? સચ્ચાનં દ્વે લક્ખણાનિ. સઙ્ખતલક્ખણઞ્ચ, અસઙ્ખતલક્ખણઞ્ચ – સચ્ચાનં ઇમાનિ દ્વે લક્ખણાનિ.

સચ્ચાનં કતિ લક્ખણાનિ? સચ્ચાનં છ લક્ખણાનિ. સઙ્ખતાનં સચ્ચાનં ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ, વયો પઞ્ઞાયતિ, ઠિતાનં અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતિ અસઙ્ખતસ્સ સચ્ચસ્સ ન ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ, ન વયો પઞ્ઞાયતિ, ન ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતિ – સચ્ચાનં ઇમાનિ છ લક્ખણાનિ.

સચ્ચાનં કતિ લક્ખણાનિ? સચ્ચાનં દ્વાદસ લક્ખણાનિ. દુક્ખસચ્ચસ્સ ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ, વયો પઞ્ઞાયતિ, ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતિ; સમુદયસચ્ચસ્સ ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ, વયો પઞ્ઞાયતિ, ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતિ; મગ્ગસચ્ચસ્સ ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ, વયો પઞ્ઞાયતિ, ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતિ; નિરોધસચ્ચસ્સ ન ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ, ન વયો પઞ્ઞાયતિ, ન ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતિ – સચ્ચાનં ઇમાનિ દ્વાદસ લક્ખણાનિ.

ચતુન્નં સચ્ચાનં કતિ કુસલા, કતિ અકુસલા, કતિ અબ્યાકતા? સમુદયસચ્ચં અકુસલં, મગ્ગસચ્ચં કુસલં, નિરોધસચ્ચં અબ્યાકતં. દુક્ખસચ્ચં સિયા કુસલં, સિયા અકુસલં, સિયા અબ્યાકતં.

સિયા તીણિ સચ્ચાનિ એકસચ્ચેન સઙ્ગહિતાનિ, એકસચ્ચં તીહિ સચ્ચેહિ સઙ્ગહિતં? વત્થુવસેન પરિયાયેન સિયાતિ. કથઞ્ચ સિયા? યં દુક્ખસચ્ચં અકુસલં, સમુદયસચ્ચં અકુસલં – એવં અકુસલટ્ઠેન દ્વે સચ્ચાનિ એકસચ્ચેન સઙ્ગહિતાનિ, એકસચ્ચં દ્વીહિ સચ્ચેહિ સઙ્ગહિતં. યં દુક્ખસચ્ચં કુસલં, મગ્ગસચ્ચં કુસલં – એવં કુસલટ્ઠેન દ્વે સચ્ચાનિ એકસચ્ચેન સઙ્ગહિતાનિ, એકસચ્ચં દ્વીહિ સચ્ચેહિ સઙ્ગહિતં. યં દુક્ખસચ્ચં અબ્યાકતં, નિરોધસચ્ચં અબ્યાકતં – એવં અબ્યાકતટ્ઠેન દ્વે સચ્ચાનિ એકસચ્ચેન સઙ્ગહિતાનિ, એકસચ્ચં દ્વીહિ સચ્ચેહિ સઙ્ગહિતં. એવં સિયા તીણિ સચ્ચાનિ એકસચ્ચેન સઙ્ગહિતાનિ, એકસચ્ચં તીહિ સચ્ચેહિ સઙ્ગહિતં વત્થુવસેન પરિયાયેનાતિ.

૨. દુતિયસુત્તન્તપાળિ

૧૩. ‘‘પુબ્બે મે, ભિક્ખવે [સં. નિ. ૩.૨૬], સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો એતદહોસિ – ‘કો નુ ખો રૂપસ્સ અસ્સાદો, કો આદીનવો, કિં નિસ્સરણં; કો વેદનાય અસ્સાદો, કો આદીનવો, કિં નિસ્સરણં; કો સઞ્ઞાય અસ્સાદો, કો આદીનવો, કિં નિસ્સરણં; કો સઙ્ખારાનં અસ્સાદો, કો આદીનવો, કિં નિસ્સરણં; કો વિઞ્ઞાણસ્સ અસ્સાદો, કો આદીનવો, કિં નિસ્સરણ’ન્તિ? તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – ‘યં ખો રૂપં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં – અયં રૂપસ્સ અસ્સાદો. યં રૂપં અનિચ્ચં, તં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં – અયં રૂપસ્સ આદીનવો. યો રૂપસ્મિં છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં – ઇદં રૂપસ્સ નિસ્સરણં. યં વેદનં પટિચ્ચ…પે… યં સઞ્ઞં પટિચ્ચ… યં સઙ્ખારે પટિચ્ચ… યં વિઞ્ઞાણં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં – અયં વિઞ્ઞાણસ્સ અસ્સાદો. યં વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં તં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં – અયં વિઞ્ઞાણસ્સ આદીનવો. યો વિઞ્ઞાણસ્મિં છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં – ઇદં વિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સરણં’’.

‘‘યાવકીવઞ્ચાહં, ભિક્ખવે, ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં એવં અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં નાબ્ભઞ્ઞાસિં, નેવ તાવાહં, ભિક્ખવે, સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય ‘અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’તિ પચ્ચઞ્ઞાસિં [અભિસમ્બુદ્ધો પચ્ચઞ્ઞાસિં (સ્યા.) સં. નિ. ૩.૨૬ પસ્સિતબ્બા] યતો ચ ખ્વાહં, ભિક્ખવે, ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં એવં અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં, અથાહં, ભિક્ખવે, ‘સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’તિ પચ્ચઞ્ઞાસિં. ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદિ – ‘અકુપ્પા મે વિમુત્તિ [ચેતોવિમુત્તિ (સ્યા. ક.) સં. નિ. ૩.૨૭ પસ્સિતબ્બા]. અયમન્તિમા જાતિ, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’’તિ.

૩. દુતિયસુત્તન્તનિદ્દેસો

૧૪. યં રૂપં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં રૂપસ્સ અસ્સાદોતિ – પહાનપ્પટિવેધો સમુદયસચ્ચં. યં રૂપં અનિચ્ચં તં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, અયં રૂપસ્સ આદીનવોતિ – પરિઞ્ઞાપટિવેધો દુક્ખસચ્ચં. યો રૂપસ્મિં છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં, ઇદં રૂપસ્સ નિસ્સરણન્તિ – સચ્છિકિરિયાપટિવેધો નિરોધસચ્ચં. યા ઇમેસુ તીસુ ઠાનેસુ દિટ્ઠિ સઙ્કપ્પો વાચા કમ્મન્તો આજીવો વાયામો સતિ સમાધિ – ભાવનાપટિવેધો મગ્ગસચ્ચં.

યં વેદનં પટિચ્ચ…પે… યં સઞ્ઞં પટિચ્ચ… યં સઙ્ખારે પટિચ્ચ… યં વિઞ્ઞાણં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં વિઞ્ઞાણસ્સ અસ્સાદોતિ – પહાનપ્પટિવેધો સમુદયસચ્ચં. યં વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં તં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, અયં વિઞ્ઞાણસ્સ આદીનવોતિ – પરિઞ્ઞાપટિવેધો દુક્ખસચ્ચં. યો વિઞ્ઞાણસ્મિં છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં, ઇદં વિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સરણન્તિ – સચ્છિકિરિયાપટિવેધો નિરોધસચ્ચં. યા ઇમેસુ તીસુ ઠાનેસુ દિટ્ઠિ સઙ્કપ્પો વાચા કમ્મન્તો આજીવો વાયામો સતિ સમાધિ – ભાવનાપટિવેધો મગ્ગસચ્ચં.

૧૫. સચ્ચન્તિ કતિહાકારેહિ સચ્ચં? એસનટ્ઠેન, પરિગ્ગહટ્ઠેન, પટિવેધટ્ઠેન. કથં એસનટ્ઠેન સચ્ચં? જરામરણં કિંનિદાનં, કિંસમુદયં, કિંજાતિકં, કિંપભવન્તિ – એવં એસનટ્ઠેન સચ્ચં. જરામરણં જાતિનિદાનં, જાતિસમુદયં, જાતિજાતિકં, જાતિપ્પભવન્તિ – એવં પરિગ્ગહટ્ઠેન સચ્ચં. જરામરણઞ્ચ પજાનાતિ, જરામરણસમુદયઞ્ચ પજાનાતિ, જરામરણનિરોધઞ્ચ પજાનાતિ, જરામરણનિરોધગામિનિં પટિપદઞ્ચ પજાનાતિ – એવં પટિવેધટ્ઠેન સચ્ચં.

જાતિ કિંનિદાના, કિંસમુદયા, કિંજાતિકા, કિંપભવાતિ – એવં એસનટ્ઠેન સચ્ચં. જાતિ ભવનિદાના, ભવસમુદયા, ભવજાતિકા, ભવપ્પભવાતિ – એવં પરિગ્ગહટ્ઠેન સચ્ચં. જાતિઞ્ચ પજાનાતિ, જાતિસમુદયઞ્ચ પજાનાતિ, જાતિનિરોધઞ્ચ પજાનાતિ, જાતિનિરોધગામિનિં પટિપદઞ્ચ પજાનાતિ – એવં પટિવેધટ્ઠેન સચ્ચં.

ભવો કિંનિદાનો, કિંસમુદયો, કિંજાતિકો, કિંપભવોતિ – એવં એસનટ્ઠેન સચ્ચં. ભવો ઉપાદાનનિદાનો, ઉપાદાનસમુદયો, ઉપાદાનજાતિકો, ઉપાદાનપ્પભવોતિ – એવં પરિગ્ગહટ્ઠેન સચ્ચં. ભવં ચ પજાનાતિ, ભવસમુદયઞ્ચ પજાનાતિ, ભવનિરોધઞ્ચ પજાનાતિ, ભવનિરોધગામિનિં પટિપદઞ્ચ પજાનાતિ – એવં પટિવેધટ્ઠેન સચ્ચં.

ઉપાદાનં કિંનિદાનં, કિંસમુદયં, કિંજાતિકં, કિંપભવન્તિ – એવં એસનટ્ઠેન સચ્ચં. ઉપાદાનં તણ્હાનિદાનં, તણ્હાસમુદયં, તણ્હાજાતિકં, તણ્હાપભવન્તિ – એવં પરિગ્ગહટ્ઠેન સચ્ચં. ઉપાદાનઞ્ચ પજાનાતિ, ઉપાદાનસમુદયઞ્ચ પજાનાતિ, ઉપાદાનનિરોધઞ્ચ પજાનાતિ ઉપાદાનનિરોધગામિનિં પટિપદઞ્ચ પજાનાતિ – એવં પટિવેધટ્ઠેન સચ્ચં.

તણ્હા કિંનિદાના, કિંસમુદયા, કિંજાતિકા, કિંપભવાતિ – એવં એસનટ્ઠેન સચ્ચં. તણ્હા વેદનાનિદાના, વેદનાસમુદયા, વેદનાજાતિકા, વેદનાપભવાતિ – એવં પરિગ્ગહટ્ઠેન સચ્ચં. તણ્હઞ્ચ પજાનાતિ, તણ્હાસમુદયઞ્ચ પજાનાતિ, તણ્હાનિરોધઞ્ચ પજાનાતિ, તણ્હાનિરોધગામિનિં પટિપદઞ્ચ પજાનાતિ – એવં પટિવેધટ્ઠેન સચ્ચં.

વેદના કિંનિદાના, કિંસમુદયા, કિંજાતિકા, કિંપભવાતિ – એવં એસનટ્ઠેન સચ્ચં. વેદના ફસ્સનિદાના, ફસ્સસમુદયા, ફસ્સજાતિકા, ફસ્સપ્પભવાતિ – એવં પરિગ્ગહટ્ઠેન સચ્ચં. વેદનઞ્ચ પજાનાતિ, વેદનાસમુદયઞ્ચ પજાનાતિ, વેદનાનિરોધઞ્ચ પજાનાતિ, વેદનાનિરોધગામિનિં પટિપદઞ્ચ પજાનાતિ – એવં પટિવેધટ્ઠેન સચ્ચં.

ફસ્સો કિંનિદાનો, કિંસમુદયો, કિંજાતિકો, કિંપભવોતિ – એવં એસનટ્ઠેન સચ્ચં. ફસ્સો સળાયતનનિદાનો, સળાયતનસમુદયો, સળાયતનજાતિકો, સળાયતનપ્પભવોતિ – એવં પરિગ્ગહટ્ઠેન સચ્ચં. ફસ્સઞ્ચ પજાનાતિ, ફસ્સસમુદયઞ્ચ પજાનાતિ, ફસ્સનિરોધઞ્ચ પજાનાતિ, ફસ્સનિરોધગામિનિં પટિપદઞ્ચ પજાનાતિ – એવં પટિવેધટ્ઠેન સચ્ચં.

સળાયતનં કિંનિદાનં, કિંસમુદયં, કિંજાતિકં, કિંપભવન્તિ – એવં એસનટ્ઠેન સચ્ચં. સળાયતનં નામરૂપનિદાનં, નામરૂપસમુદયં, નામરૂપજાતિકં, નામરૂપપ્પભવન્તિ – એવં પરિગ્ગહટ્ઠેન સચ્ચં. સળાયતનઞ્ચ પજાનાતિ, સળાયતનસમુદયઞ્ચ પજાનાતિ, સળાયતનનિરોધઞ્ચ પજાનાતિ, સળાયતનનિરોધગામિનિં પટિપદઞ્ચ પજાનાતિ – એવં પટિવેધટ્ઠેન સચ્ચં.

નામરૂપં કિંનિદાનં, કિંસમુદયં, કિંજાતિકં, કિંપભવન્તિ – એવં એસનટ્ઠેન સચ્ચં. નામરૂપં વિઞ્ઞાણનિદાનં, વિઞ્ઞાણસમુદયં, વિઞ્ઞાણજાતિકં, વિઞ્ઞાણપ્પભવન્તિ – એવં પરિગ્ગહટ્ઠેન સચ્ચં. નામરૂપઞ્ચ પજાનાતિ, નામરૂપસમુદયઞ્ચ પજાનાતિ, નામરૂપનિરોધઞ્ચ પજાનાતિ, નામરૂપનિરોધગામિનિં પટિપદઞ્ચ પજાનાતિ – એવં પટિવેધટ્ઠેન સચ્ચં.

વિઞ્ઞાણં કિંનિદાનં, કિંસમુદયં, કિંજાતિકં, કિંપભવન્તિ – એવં એસનટ્ઠેન સચ્ચં. વિઞ્ઞાણં સઙ્ખારનિદાનં, સઙ્ખારસમુદયં, સઙ્ખારજાતિકં, સઙ્ખારપ્પભવન્તિ – એવં પરિગ્ગહટ્ઠેન સચ્ચં. વિઞ્ઞાણઞ્ચ પજાનાતિ, વિઞ્ઞાણસમુદયઞ્ચ પજાનાતિ, વિઞ્ઞાણનિરોધઞ્ચ પજાનાતિ, વિઞ્ઞાણનિરોધગામિનિં પટિપદઞ્ચ પજાનાતિ – એવં પટિવેધટ્ઠેન સચ્ચં.

સઙ્ખારા કિંનિદાના, કિંસમુદયા, કિંજાતિકા, કિંપભવાતિ – એવં એસનટ્ઠેન સચ્ચં. સઙ્ખારા અવિજ્જાનિદાના, અવિજ્જાસમુદયા, અવિજ્જાજાતિકા, અવિજ્જાપભવાતિ – એવં પરિગ્ગહટ્ઠેન સચ્ચં. સઙ્ખારે ચ પજાનાતિ, સઙ્ખારસમુદયઞ્ચ પજાનાતિ, સઙ્ખારનિરોધઞ્ચ પજાનાતિ, સઙ્ખારનિરોધગામિનિં પટિપદઞ્ચ પજાનાતિ – એવં પટિવેધટ્ઠેન સચ્ચં.

૧૬. જરામરણં દુક્ખસચ્ચં, જાતિ સમુદયસચ્ચં, ઉભિન્નમ્પિ નિસ્સરણં નિરોધસચ્ચં, નિરોધપ્પજાનના મગ્ગસચ્ચં. જાતિ દુક્ખસચ્ચં, ભવો સમુદયસચ્ચં, ઉભિન્નમ્પિ નિસ્સરણં નિરોધસચ્ચં, નિરોધપ્પજાનના મગ્ગસચ્ચં. ભવો દુક્ખસચ્ચં, ઉપાદાનં સમુદયસચ્ચં, ઉભિન્નમ્પિ નિસ્સરણં નિરોધસચ્ચં, નિરોધપ્પજાનના મગ્ગસચ્ચં. ઉપાદાનં દુક્ખસચ્ચં, તણ્હા સમુદયસચ્ચં, ઉભિન્નમ્પિ નિસ્સરણં નિરોધસચ્ચં, નિરોધપ્પજાનના મગ્ગસચ્ચં. તણ્હા દુક્ખસચ્ચં, વેદના સમુદયસચ્ચં, ઉભિન્નમ્પિ નિસ્સરણં નિરોધસચ્ચં, નિરોધપ્પજાનના મગ્ગસચ્ચં. વેદના દુક્ખસચ્ચં, ફસ્સો સમુદયસચ્ચં, ઉભિન્નમ્પિ નિસ્સરણં નિરોધસચ્ચં, નિરોધપ્પજાનના મગ્ગસચ્ચં. ફસ્સો દુક્ખસચ્ચં, સળાયતનં સમુદયસચ્ચં, ઉભિન્નમ્પિ નિસ્સરણં નિરોધસચ્ચં, નિરોધપ્પજાનના મગ્ગસચ્ચં. સળાયતનં દુક્ખસચ્ચં, નામરૂપં સમુદયસચ્ચં, ઉભિન્નમ્પિ નિસ્સરણં નિરોધસચ્ચં, નિરોધપ્પજાનના મગ્ગસચ્ચં. નામરૂપં દુક્ખસચ્ચં, વિઞ્ઞાણં સમુદયસચ્ચં, ઉભિન્નમ્પિ નિસ્સરણં નિરોધસચ્ચં, નિરોધપ્પજાનના મગ્ગસચ્ચં. વિઞ્ઞાણં દુક્ખસચ્ચં, સઙ્ખારા સમુદયસચ્ચં, ઉભિન્નમ્પિ નિસ્સરણં નિરોધસચ્ચં, નિરોધપ્પજાનના મગ્ગસચ્ચં. સઙ્ખારા દુક્ખસચ્ચં, અવિજ્જા સમુદયસચ્ચં, ઉભિન્નમ્પિ નિસ્સરણં નિરોધસચ્ચં, નિરોધપ્પજાનના મગ્ગસચ્ચં.

જરામરણં સિયા દુક્ખસચ્ચં, સિયા સમુદયસચ્ચં, ઉભિન્નમ્પિ નિસ્સરણં નિરોધસચ્ચં, નિરોધપ્પજાનના મગ્ગસચ્ચં. જાતિ સિયા દુક્ખસચ્ચં, સિયા સમુદયસચ્ચં…પે… ભવો સિયા દુક્ખસચ્ચં, સિયા સમુદયસચ્ચં, ઉભિન્નમ્પિ નિસ્સરણં નિરોધસચ્ચં, નિરોધપ્પજાનના મગ્ગસચ્ચન્તિ.

ભાણવારો.

સચ્ચકથા નિટ્ઠિતા.