૧. યુગનદ્ધકથા

૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં આયસ્મા આનન્દો કોસમ્બિયં વિહરતિ ઘોસિતારામે. તત્ર ખો આયસ્મા આનન્દો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘આવુસો ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘આવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો આનન્દસ્સ પચ્ચસ્સોસું. આયસ્મા આનન્દો એતદવોચ –

‘‘યો હિ કોચિ, આવુસો, ભિક્ખુ વા ભિક્ખુની વા મમ સન્તિકે અરહત્તપત્તં [અરહત્તં (સ્યા.), અરહત્તપત્તિં અ. નિ. ૪.૧૭૦] બ્યાકરોતિ, સબ્બસો ચતૂહિ મગ્ગેહિ એતેસં વા અઞ્ઞતરેન. કતમેહિ ચતૂહિ?

‘‘ઇધાવુસો, ભિક્ખુ સમથપુબ્બઙ્ગમં વિપસ્સનં ભાવેતિ. તસ્સ સમથપુબ્બઙ્ગમં વિપસ્સનં ભાવયતો મગ્ગો સઞ્જાયતિ. સો તં મગ્ગં આસેવતિ ભાવેતિ બહુલીકરોતિ [બહુલિં કરોતિ (ક.) અ. નિ. ૪.૧૭૦ પસ્સિતબ્બા]. તસ્સ તં મગ્ગં આસેવતો ભાવયતો બહુલીકરોતો સઞ્ઞોજનાનિ પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, આવુસો, ભિક્ખુ વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમં સમથં ભાવેતિ. તસ્સ વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમં સમથં ભાવયતો મગ્ગો સઞ્જાયતિ. સો તં મગ્ગં આસેવતિ ભાવેતિ બહુલીકરોતિ. તસ્સ તં મગ્ગં આસેવતો ભાવયતો બહુલીકરોતો સઞ્ઞોજનાનિ પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, આવુસો, ભિક્ખુ સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં [યુગનન્ધં (ક. સી. અટ્ઠ.)] ભાવેતિ. તસ્સ સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવયતો મગ્ગો સઞ્જાયતિ. સો તં મગ્ગં આસેવતિ ભાવેતિ બહુલીકરોતિ. તસ્સ તં મગ્ગં આસેવતો ભાવયતો બહુલીકરોતો સઞ્ઞોજનાનિ પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, આવુસો, ભિક્ખુનો ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહિતં માનસં હોતિ. સો, આવુસો, સમયો યં તં ચિત્તં અજ્ઝત્તમેવ [અજ્ઝત્તઞ્ઞેવ (સ્યા. ક.)] સન્તિટ્ઠતિ સન્નિસીદતિ એકોદિ હોતિ સમાધિયતિ. તસ્સ મગ્ગો સઞ્જાયતિ. સો તં મગ્ગં આસેવતિ ભાવેતિ બહુલીકરોતિ. તસ્સ તં મગ્ગં આસેવતો ભાવયતો બહુલીકરોતો સઞ્ઞોજનાનિ પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ.

‘‘યો હિ કોચિ, આવુસો, ભિક્ખુ વા ભિક્ખુની વા મમ સન્તિકે અરહત્તપત્તં બ્યાકરોતિ, સબ્બસો ઇમેહિ ચતૂહિ મગ્ગેહિ, એતેસં વા અઞ્ઞતરેના’’તિ.

૧. સુત્તન્તનિદ્દેસો

૨. કથં સમથપુબ્બઙ્ગમં વિપસ્સનં ભાવેતિ? નેક્ખમ્મવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા અવિક્ખેપો સમાધિ. તત્થ જાતે ધમ્મે અનિચ્ચતો અનુપસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સના, દુક્ખતો અનુપસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સના, અનત્તતો અનુપસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સના. ઇતિ પઠમં સમથો, પચ્છા વિપસ્સના. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘સમથપુબ્બઙ્ગમં વિપસ્સનં ભાવેતી’’તિ. ભાવેતીતિ ચતસ્સો ભાવના – તત્થ જાતાનં ધમ્માનં અનતિવત્તનટ્ઠેન ભાવના, ઇન્દ્રિયાનં એકરસટ્ઠેન ભાવના, તદુપગવીરિયવાહનટ્ઠેન ભાવના, આસેવનટ્ઠેન ભાવના.

મગ્ગો સઞ્જાયતીતિ કથં મગ્ગો સઞ્જાયતિ? દસ્સનટ્ઠેન સમ્માદિટ્ઠિ મગ્ગો સઞ્જાયતિ, અભિનિરોપનટ્ઠેન સમ્માસઙ્કપ્પો મગ્ગો સઞ્જાયતિ, પરિગ્ગહટ્ઠેન સમ્માવાચા મગ્ગો સઞ્જાયતિ, સમુટ્ઠાનટ્ઠેન સમ્માકમ્મન્તો મગ્ગો સઞ્જાયતિ, વોદાનટ્ઠેન સમ્માઆજીવો મગ્ગો સઞ્જાયતિ, પગ્ગહટ્ઠેન સમ્માવાયામો મગ્ગો સઞ્જાયતિ, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સમ્માસતિ મગ્ગો સઞ્જાયતિ, અવિક્ખેપટ્ઠેન સમ્માસમાધિ મગ્ગો સઞ્જાયતિ – એવં મગ્ગો સઞ્જાયતિ.

સો તં મગ્ગં આસેવતિ ભાવેતિ બહુલીકરોતિ આસેવતીતિ કથં આસેવતિ? આવજ્જન્તો આસેવતિ, જાનન્તો આસેવતિ, પસ્સન્તો આસેવતિ, પચ્ચવેક્ખન્તો આસેવતિ, ચિત્તં અધિટ્ઠહન્તો આસેવતિ, સદ્ધાય અધિમુચ્ચન્તો આસેવતિ, વીરિયં પગ્ગણ્હન્તો આસેવતિ, સતિં ઉપટ્ઠાપેન્તો આસેવતિ, ચિત્તં સમાદહન્તો આસેવતિ, પઞ્ઞાય પજાનન્તો આસેવતિ, અભિઞ્ઞેય્યં અભિજાનન્તો આસેવતિ, પરિઞ્ઞેય્યં પરિજાનન્તો આસેવતિ, પહાતબ્બં પજહન્તો આસેવતિ, ભાવેતબ્બં ભાવેન્તો આસેવતિ, સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકરોન્તો આસેવતિ – એવં આસેવતિ.

ભાવેતીતિ કથં ભાવેતિ? આવજ્જન્તો ભાવેતિ, જાનન્તો ભાવેતિ, પસ્સન્તો ભાવેતિ, પચ્ચવેક્ખન્તો ભાવેતિ, ચિત્તં અધિટ્ઠહન્તો ભાવેતિ, સદ્ધાય અધિમુચ્ચન્તો ભાવેતિ, વીરિયં પગ્ગણ્હન્તો ભાવેતિ, સતિં ઉપટ્ઠાપેન્તો ભાવેતિ, ચિત્તં સમાદહન્તો ભાવેતિ, પઞ્ઞાય પજાનન્તો ભાવેતિ, અભિઞ્ઞેય્યં અભિજાનન્તો ભાવેતિ, પરિઞ્ઞેય્યં પરિજાનન્તો ભાવેતિ, પહાતબ્બં પજહન્તો ભાવેતિ, ભાવેતબ્બં ભાવેન્તો ભાવેતિ, સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકરોન્તો ભાવેતિ – એવં ભાવેતિ.

બહુલીકરોતીતિ કથં બહુલીકરોતિ? આવજ્જન્તો બહુલીકરોતિ, જાનન્તો બહુલીકરોતિ, પસ્સન્તો બહુલીકરોતિ, પચ્ચવેક્ખન્તો બહુલીકરોતિ, ચિત્તં અધિટ્ઠહન્તો બહુલીકરોતિ, સદ્ધાય અધિમુચ્ચન્તો બહુલીકરોતિ, વીરિયં પગ્ગણ્હન્તો બહુલીકરોતિ, સતિં ઉપટ્ઠાપેન્તો બહુલીકરોતિ, ચિત્તં સમાદહન્તો બહુલીકરોતિ, પઞ્ઞાય પજાનન્તો બહુલીકરોતિ, અભિઞ્ઞેય્યં અભિજાનન્તો બહુલીકરોતિ, પરિઞ્ઞેય્યં પરિજાનન્તો બહુલીકરોતિ, પહાતબ્બં પજહન્તો બહુલીકરોતિ, ભાવેતબ્બં ભાવેન્તો બહુલીકરોતિ, સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકરોન્તો બહુલીકરોતિ – એવં બહુલીકરોતિ.

તસ્સ તં મગ્ગં આસેવતો ભાવયતો બહુલીકરોતો સઞ્ઞોજનાનિ પહીયન્તિ અનુસયા બ્યન્તીહોન્તીતિ કથં સઞ્ઞોજનાનિ પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ? સોતાપત્તિમગ્ગેન, સક્કાયદિટ્ઠિ, વિચિકિચ્છા, સીલબ્બતપરામાસો – ઇમાનિ તીણિ સઞ્ઞોજનાનિ પહીયન્તિ; દિટ્ઠાનુસયો, વિચિકિચ્છાનુસયો – ઇમે દ્વે અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ. સકદાગામિમગ્ગેન ઓળારિકં કામરાગસઞ્ઞોજનં, પટિઘસઞ્ઞોજનં – ઇમાનિ દ્વે સઞ્ઞોજનાનિ પહીયન્તિ; ઓળારિકો કામરાગાનુસયો, પટિઘાનુસયો – ઇમે દ્વે અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ. અનાગામિમગ્ગેન અનુસહગતં કામરાગસઞ્ઞોજનં, પટિઘસઞ્ઞોજનં – ઇમાનિ દ્વે સઞ્ઞોજનાનિ પહીયન્તિ; અનુસહગતો કામરાગાનુસયો, પટિઘાનુસયો – ઇમે દ્વે અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ. અરહત્તમગ્ગેન રૂપરાગો, અરૂપરાગો, માનો, ઉદ્ધચ્ચં, અવિજ્જા – ઇમાનિ પઞ્ચ સઞ્ઞોજનાનિ પહીયન્તિ; માનાનુસયો, ભવરાગાનુસયો, અવિજ્જાનુસયો – ઇમે તયો અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ. એવં સઞ્ઞોજનાનિ પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ.

૩. અબ્યાપાદવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા અવિક્ખેપો સમાધિ…પે… આલોકસઞ્ઞાવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા અવિક્ખેપો સમાધિ…પે… પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી અસ્સાસવસેન પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી પસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા અવિક્ખેપો સમાધિ. તત્થ જાતે ધમ્મે અનિચ્ચતો અનુપસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સના, દુક્ખતો અનુપસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સના, અનત્તતો અનુપસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સના. ઇતિ પઠમં સમથો, પચ્છા વિપસ્સના. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘સમથપુબ્બઙ્ગમં વિપસ્સનં ભાવેતી’’તિ. ભાવેતીતિ ચતસ્સો ભાવના – તત્થ જાતાનં ધમ્માનં અનતિવત્તનટ્ઠેન ભાવના, ઇન્દ્રિયાનં એકરસટ્ઠેન ભાવના, તદુપગવીરિયવાહનટ્ઠેન ભાવના, આસેવનટ્ઠેન ભાવના.

મગ્ગો સઞ્જાયતીતિ કથં મગ્ગો સઞ્જાયતિ? દસ્સનટ્ઠેન સમ્માદિટ્ઠિ મગ્ગો સઞ્જાયતિ, અભિનિરોપનટ્ઠેન સમ્માસઙ્કપ્પો મગ્ગો સઞ્જાયતિ…પે… અવિક્ખેપટ્ઠેન સમ્માસમાધિ મગ્ગો સઞ્જાયતિ. એવં મગ્ગો સઞ્જાયતિ.

સો તં મગ્ગં આસેવતિ ભાવેતિ બહુલીકરોતિ આસેવતીતિ કથં આસેવતિ? આવજ્જન્તો આસેવતિ…પે… સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકરોન્તો આસેવતિ, એવં આસેવતિ. ભાવેતીતિ કથં ભાવેતિ? આવજ્જન્તો ભાવેતિ, જાનન્તો ભાવેતિ…પે… સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકરોન્તો ભાવેતિ, એવં ભાવેતિ. બહુલીકરોતીતિ કથં બહુલીકરોતિ? આવજ્જન્તો બહુલીકરોતિ, જાનન્તો બહુલીકરોતિ…પે… સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકરોન્તો બહુલીકરોતિ, એવં બહુલીકરોતિ.

તસ્સ તં મગ્ગં આસેવતો ભાવયતો બહુલીકરોતો સઞ્ઞોજનાનિ પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તીહોન્તીતિ કથં સઞ્ઞોજના પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ? સોતાપત્તિમગ્ગેન સક્કાયદિટ્ઠિ વિચિકિચ્છા સીલબ્બતપરામાસો – ઇમાનિ તીણિ સઞ્ઞોજનાનિ પહીયન્તિ; દિટ્ઠાનુસયો, વિચિકિચ્છાનુસયો – ઇમે દ્વે અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ. સકદાગામિમગ્ગેન ઓળારિકં કામરાગસઞ્ઞોજનં, પટિઘસઞ્ઞોજનં – ઇમાનિ દ્વે સઞ્ઞોજનાનિ પહીયન્તિ; ઓળારિકો કામરાગાનુસયો પટિઘાનુસયો – ઇમે દ્વે અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ. અનાગામિમગ્ગેન અનુસહગતં કામરાગસઞ્ઞોજનં, પટિઘસઞ્ઞોજનં – ઇમાનિ દ્વે સઞ્ઞોજનાનિ પહીયન્તિ; અનુસહગતો કામરાગાનુસયો, પટિઘાનુસયો – ઇમે દ્વે અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ. અરહત્તમગ્ગેન રૂપરાગો, અરૂપરાગો, માનો, ઉદ્ધચ્ચં, અવિજ્જા – ઇમાનિ પઞ્ચ સઞ્ઞોજનાનિ પહીયન્તિ; માનાનુસયો, ભવરાગાનુસયો, અવિજ્જાનુસયો – ઇમે તયો અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ. એવં સઞ્ઞોજનાનિ પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ. એવં સમથપુબ્બઙ્ગમં વિપસ્સનં ભાવેતિ.

૪. કથં વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમં સમથં ભાવેતિ? અનિચ્ચતો અનુપસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સના, દુક્ખતો અનુપસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સના, અનત્તતો અનુપસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સના. તત્થ જાતાનં ધમ્માનઞ્ચ વોસગ્ગારમ્મણતા [વોસ્સગ્ગારમ્મણતા (સ્યા. ક.)] ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા અવિક્ખેપો. સમાધિ ઇતિ પઠમં વિપસ્સના, પચ્છા સમથો. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમં સમથં ભાવેતી’’તિ. ભાવેતીતિ ચતસ્સો ભાવના – આસેવનટ્ઠેન ભાવના…પે… મગ્ગો સઞ્જાયતીતિ કથં મગ્ગો સઞ્જાયતિ…પે… એવં મગ્ગો સઞ્જાયતિ. એવં સઞ્ઞોજનાનિ પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ.

રૂપં અનિચ્ચતો અનુપસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સના, રૂપં દુક્ખતો અનુપસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સના, રૂપં અનત્તતો અનુપસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સના. તત્થ જાતાનં ધમ્માનઞ્ચ વોસગ્ગારમ્મણતા ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા અવિક્ખેપો સમાધિ. ઇતિ પઠમં વિપસ્સના, પચ્છા સમથો. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમં સમથં ભાવેતી’’તિ. ભાવેતીતિ ચતસ્સો ભાવના – આસેવનટ્ઠેન ભાવના…પે… મગ્ગો સઞ્જાયતીતિ કથં મગ્ગો સઞ્જાયતિ…પે… એવં મગ્ગો સઞ્જાયતિ. એવં સઞ્ઞોજનાનિ પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ.

વેદનં…પે… સઞ્ઞં … સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં… ચક્ખું…પે… જરામરણં અનિચ્ચતો અનુપસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સના, જરામરણં દુક્ખતો…પે… અનત્તતો અનુપસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સના. તત્થ જાતાનં ધમ્માનઞ્ચ વોસગ્ગારમ્મણતા ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા અવિક્ખેપો સમાધિ. ઇતિ પઠમં વિપસ્સના, પચ્છા સમથો. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમં સમથં ભાવેતી’’તિ. ભાવેતીતિ ચતસ્સો ભાવના – આસેવનટ્ઠેન ભાવના…પે… મગ્ગો સઞ્જાયતીતિ કથં મગ્ગો સઞ્જાયતિ…પે… એવં મગ્ગો સઞ્જાયતિ. એવં સઞ્ઞોજનાનિ પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ. એવં વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમં સમથં ભાવેતિ.

૫. કથં સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતિ? સોળસહિ આકારેહિ સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતિ. આરમ્મણટ્ઠેન ગોચરટ્ઠેન પહાનટ્ઠેન પરિચ્ચાગટ્ઠેન વુટ્ઠાનટ્ઠેન વિવટ્ટનટ્ઠેન સન્તટ્ઠેન પણીતટ્ઠેન વિમુત્તટ્ઠેન અનાસવટ્ઠેન તરણટ્ઠેન અનિમિત્તટ્ઠેન અપ્પણિહિતટ્ઠેન સુઞ્ઞતટ્ઠેન એકરસટ્ઠેન અનતિવત્તનટ્ઠેન યુગનદ્ધટ્ઠેન.

કથં આરમ્મણટ્ઠેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતિ? ઉદ્ધચ્ચં પજહતો ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા અવિક્ખેપો સમાધિ નિરોધારમ્મણો, અવિજ્જં પજહતો અનુપસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સના નિરોધારમ્મણા. ઇતિ આરમ્મણટ્ઠેન સમથવિપસ્સના એકરસા હોન્તિ, યુગનદ્ધા હોન્તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં નાતિવત્તન્તીતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘આરમ્મણટ્ઠેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતી’’તિ. ભાવેતીતિ ચતસ્સો ભાવના – આસેવનટ્ઠેન ભાવના…પે… મગ્ગો સઞ્જાયતીતિ કથં મગ્ગો સઞ્જાયતિ…પે… એવં મગ્ગો સઞ્જાયતિ. એવં સઞ્ઞોજનાનિ પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ. એવં આરમ્મણટ્ઠેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતિ.

કથં ગોચરટ્ઠેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતિ? ઉદ્ધચ્ચં પજહતો ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા અવિક્ખેપો સમાધિ નિરોધગોચરો, અવિજ્જં પજહતો અનુપસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સના નિરોધગોચરા. ઇતિ ગોચરટ્ઠેન સમથવિપસ્સના એકરસા હોન્તિ, યુગનદ્ધા હોન્તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં નાતિવત્તન્તીતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘ગોચરટ્ઠેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતી’’તિ.

કથં પહાનટ્ઠેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતિ? ઉદ્ધચ્ચસહગતકિલેસે ચ ખન્ધે ચ પજહતો ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા અવિક્ખેપો સમાધિ નિરોધગોચરો, અવિજ્જાસહગતકિલેસે ચ ખન્ધે ચ પજહતો અનુપસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સના નિરોધગોચરા. ઇતિ પહાનટ્ઠેન સમથવિપસ્સના એકરસા હોન્તિ, યુગનદ્ધા હોન્તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં નાતિવત્તન્તીતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘પહાનટ્ઠેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતી’’તિ.

કથં પરિચ્ચાગટ્ઠેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતિ? ઉદ્ધચ્ચસહગતકિલેસે ચ ખન્ધે ચ પરિચ્ચજતો ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા અવિક્ખેપો સમાધિ નિરોધગોચરો, અવિજ્જાસહગતકિલેસે ચ ખન્ધે ચ પરિચ્ચજતો અનુપસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સના નિરોધગોચરા. ઇતિ પરિચ્ચાગટ્ઠેન સમથવિપસ્સના એકરસા હોન્તિ, યુગનદ્ધા હોન્તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં નાતિવત્તન્તીતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘પરિચ્ચાગટ્ઠેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતી’’તિ.

કથં વુટ્ઠાનટ્ઠેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતિ? ઉદ્ધચ્ચસહગતકિલેસેહિ ચ ખન્ધેહિ ચ વુટ્ઠહતો ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા અવિક્ખેપો સમાધિ નિરોધગોચરો, અવિજ્જાસહગતકિલેસેહિ ચ ખન્ધેહિ ચ વુટ્ઠહતો અનુપસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સના નિરોધગોચરા. ઇતિ વુટ્ઠાનટ્ઠેન સમથવિપસ્સના એકરસા હોન્તિ, યુગનદ્ધા હોન્તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં નાતિવત્તન્તીતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘વુટ્ઠાનટ્ઠેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતી’’તિ.

કથં વિવટ્ટનટ્ઠેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતિ? ઉદ્ધચ્ચસહગતકિલેસેહિ ચ ખન્ધેહિ ચ વિવટ્ટતો ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા અવિક્ખેપો સમાધિ નિરોધગોચરો, અવિજ્જાસહગતકિલેસેહિ ચ ખન્ધેહિ ચ વિવટ્ટતો અનુપસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સના નિરોધગોચરા. ઇતિ વિવટ્ટનટ્ઠેન સમથવિપસ્સના એકરસા હોન્તિ, યુગનદ્ધા હોન્તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં નાતિવત્તન્તીતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘વિવટ્ટનટ્ઠેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતી’’તિ.

કથં સન્તટ્ઠેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતિ? ઉદ્ધચ્ચં પજહતો ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા અવિક્ખેપો સમાધિ સન્તો હોન્તિ નિરોધગોચરો, અવિજ્જં પજહતો અનુપસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સના સન્તા હોતિ નિરોધગોચરા. ઇતિ સન્તટ્ઠેન સમથવિપસ્સના એકરસા હોન્તિ, યુગનદ્ધા હોન્તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં નાતિવત્તન્તીતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘સન્તટ્ઠેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતી’’તિ.

કથં પણીતટ્ઠેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતિ? ઉદ્ધચ્ચં પજહતો ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા અવિક્ખેપો સમાધિ પણીતો હોતિ નિરોધગોચરો, અવિજ્જં પજહતો અનુપસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સના પણીતા હોતિ નિરોધગોચરા. ઇતિ પણીતટ્ઠેન સમથવિપસ્સના એકરસા હોન્તિ, યુગનદ્ધા હોન્તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં નાતિવત્તન્તીતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘પણીતટ્ઠેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતી’’તિ.

કથં વિમુત્તટ્ઠેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતિ? ઉદ્ધચ્ચં પજહતો ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા અવિક્ખેપો સમાધિ કામાસવા વિમુત્તો હોતિ નિરોધગોચરો, અવિજ્જં પજહતો અનુપસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સના અવિજ્જાસવા વિમુત્તા હોતિ નિરોધગોચરા. ઇતિ રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તિ અવિજ્જાવિરાગા પઞ્ઞા વિમુત્તટ્ઠેન સમથવિપસ્સના એકરસા હોન્તિ, યુગનદ્ધા હોન્તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં નાતિવત્તન્તીતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘વિમુત્તટ્ઠેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતી’’તિ.

કથં અનાસવટ્ઠેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતિ? ઉદ્ધચ્ચં પજહતો ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા અવિક્ખેપો સમાધિ કામાસવેન અનાસવો હોતિ નિરોધગોચરો, અવિજ્જં પજહતો અનુપસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સના અવિજ્જાસવેન અનાસવા હોતિ નિરોધગોચરા. ઇતિ અનાસવટ્ઠેન સમથવિપસ્સના એકરસા હોન્તિ, યુગનદ્ધા હોન્તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં નાતિવત્તન્તીતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘અનાસવટ્ઠેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતી’’તિ.

કથં તરણટ્ઠેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતિ? ઉદ્ધચ્ચસહગતકિલેસે ચ ખન્ધે ચ તરતો ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા અવિક્ખેપો સમાધિ નિરોધગોચરો, અવિજ્જાસહગતકિલેસે ચ ખન્ધે ચ તરતો અનુપસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સના નિરોધગોચરા. ઇતિ તરણટ્ઠેન સમથવિપસ્સના એકરસા હોન્તિ, યુગનદ્ધા હોન્તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં નાતિવત્તન્તીતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘તરણટ્ઠેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતી’’તિ.

કથં અનિમિત્તટ્ઠેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતિ? ઉદ્ધચ્ચં પજહતો ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા અવિક્ખેપો સમાધિ સબ્બનિમિત્તેહિ અનિમિત્તો હોતિ નિરોધગોચરો, અવિજ્જં પજહતો અનુપસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સના સબ્બનિમિત્તેહિ અનિમિત્તા હોતિ નિરોધગોચરા. ઇતિ અનિમિત્તટ્ઠેન સમથવિપસ્સના એકરસા હોન્તિ, યુગનદ્ધા હોન્તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં નાતિવત્તન્તીતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘અનિમિત્તટ્ઠેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતી’’તિ.

કથં અપ્પણિહિતટ્ઠેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતિ? ઉદ્ધચ્ચં પજહતો ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા અવિક્ખેપો સમાધિ સબ્બપણિધીહિ અપ્પણિહિતો હોતિ નિરોધગોચરો, અવિજ્જં પજહતો અનુપસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સના સબ્બપણિધીહિ અપ્પણિહિતા હોતિ નિરોધગોચરા. ઇતિ અપ્પણિહિતટ્ઠેન સમથવિપસ્સના એકરસા હોન્તિ, યુગનદ્ધા હોન્તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં નાતિવત્તન્તીતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘અપ્પણિહિતટ્ઠેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતી’’તિ.

કથં સુઞ્ઞતટ્ઠેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતિ? ઉદ્ધચ્ચં પજહતો ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા અવિક્ખેપો સમાધિ સબ્બાભિનિવેસેહિ સુઞ્ઞો હોતિ નિરોધગોચરો, અવિજ્જં પજહતો અનુપસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સના સબ્બાભિનિવેસેહિ સુઞ્ઞા હોતિ નિરોધગોચરા. ઇતિ સુઞ્ઞતટ્ઠેન સમથવિપસ્સના એકરસા હોન્તિ, યુગનદ્ધા હોન્તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં નાતિવત્તન્તીતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘સુઞ્ઞતટ્ઠેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતી’’તિ. ભાવેતીતિ ચતસ્સો ભાવના – આસેવનટ્ઠેન ભાવના…પે… મગ્ગો સઞ્જાયતીતિ કથં મગ્ગો સઞ્જાયતિ…પે… એવં મગ્ગો સઞ્જાયતિ. એવં સઞ્ઞોજનાનિ પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ. એવં સુઞ્ઞતટ્ઠેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતિ. ઇમેહિ સોળસહિ આકારેહિ સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતિ, એવં સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતિ.

સુત્તન્તનિદ્દેસો.

૨. ધમ્મુદ્ધચ્ચવારનિદ્દેસો

૬. કથં ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહિતં માનસં હોતિ? અનિચ્ચતો મનસિકરોતો ઓભાસો ઉપ્પજ્જતિ, ઓભાસો ધમ્મોતિ ઓભાસં આવજ્જતિ, તતો વિક્ખેપો ઉદ્ધચ્ચં. તેન ઉદ્ધચ્ચેન વિગ્ગહિતમાનસો અનિચ્ચતો ઉપટ્ઠાનં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, દુક્ખતો ઉપટ્ઠાનં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, અનત્તતો ઉપટ્ઠાનં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહિતમાનસો હોતિ સો સમયો, યં તં ચિત્તં અજ્ઝત્તમેવ સન્તિટ્ઠતિ સન્નિસીદતિ એકોદિ હોતિ સમાધિયતિ. તસ્સ મગ્ગો સઞ્જાયતી’’તિ કથં મગ્ગો સઞ્જાયતિ…પે… એવં મગ્ગો સઞ્જાયતિ, એવં સઞ્ઞોજનાનિ પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ.

અનિચ્ચતો મનસિકરોતો ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, પીતિ ઉપ્પજ્જતિ, પસ્સદ્ધિ ઉપ્પજ્જતિ, સુખં ઉપ્પજ્જતિ, અધિમોક્ખો ઉપ્પજ્જતિ, પગ્ગહો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપટ્ઠાનં ઉપ્પજ્જતિ, ઉપેક્ખા ઉપ્પજ્જતિ, નિકન્તિ ઉપ્પજ્જતિ, ‘નિકન્તિ ધમ્મો’તિ નિકન્તિં આવજ્જતિ. તતો વિક્ખેપો ઉદ્ધચ્ચં. તેન ઉદ્ધચ્ચેન વિગ્ગહિતમાનસો અનિચ્ચતો ઉપટ્ઠાનં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, દુક્ખતો ઉપટ્ઠાનં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, અનત્તતો ઉપટ્ઠાનં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહિતમાનસો હોતિ સો સમયો, યં તં ચિત્તં અજ્ઝત્તમેવ સન્તિટ્ઠતિ સન્નિસીદતિ એકોદિ હોતિ સમાધિયતિ. તસ્સ મગ્ગો સઞ્જાયતી’’તિ. કથં મગ્ગો સઞ્જાયતિ…પે… એવં મગ્ગો સઞ્જાયતિ, એવં સઞ્ઞોજનાનિ પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ.

દુક્ખતો મનસિકરોતો…પે… અનત્તતો મનસિકરોતો ઓભાસો ઉપ્પજ્જતિ…પે… ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, પીતિ ઉપ્પજ્જતિ, પસ્સદ્ધિ ઉપ્પજ્જતિ, સુખં ઉપ્પજ્જતિ, અધિમોક્ખો ઉપ્પજ્જતિ, પગ્ગહો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપટ્ઠાનં ઉપ્પજ્જતિ, ઉપેક્ખા ઉપ્પજ્જતિ, નિકન્તિ ઉપ્પજ્જતિ, ‘નિકન્તિ ધમ્મો’તિ નિકન્તિં આવજ્જતિ. તતો વિક્ખેપો ઉદ્ધચ્ચં. તેન ઉદ્ધચ્ચેન વિગ્ગહિતમાનસો અનત્તતો ઉપટ્ઠાનં, અનિચ્ચતો ઉપટ્ઠાનં, દુક્ખતો ઉપટ્ઠાનં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહિતમાનસો…પે… એવં સઞ્ઞોજનાનિ પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ’’.

રૂપં અનિચ્ચતો મનસિકરોતો…પે… રૂપં દુક્ખતો મનસિકરોતો… રૂપં અનત્તતો મનસિકરોતો… વેદનં…પે… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં… ચક્ખું…પે… જરામરણં અનિચ્ચતો મનસિકરોતો…પે… જરામરણં દુક્ખતો મનસિકરોતો, જરામરણં અનત્તતો મનસિકરોતો ઓભાસો ઉપ્પજ્જતિ…પે… ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, પીતિ ઉપ્પજ્જતિ, પસ્સદ્ધિ ઉપ્પજ્જતિ, સુખં ઉપ્પજ્જતિ, અધિમોક્ખો ઉપ્પજ્જતિ, પગ્ગહો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપટ્ઠાનં ઉપ્પજ્જતિ, ઉપેક્ખા ઉપ્પજ્જતિ, નિકન્તિ ઉપ્પજ્જતિ, ‘નિકન્તિ ધમ્મો’તિ નિકન્તિં આવજ્જતિ. તતો વિક્ખેપો ઉદ્ધચ્ચં. તેન ઉદ્ધચ્ચેન વિગ્ગહિતમાનસો. જરામરણં અનત્તતો ઉપટ્ઠાનં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. જરામરણં અનિચ્ચતો ઉપટ્ઠાનં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, જરામરણં દુક્ખતો ઉપટ્ઠાનં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહિતમાનસો હોતિ. સો સમયો, યં તં ચિત્તં અજ્ઝત્તમેવ સન્તિટ્ઠતિ સન્નિસીદતિ એકોદિ હોતિ સમાધિયતિ. તસ્સ મગ્ગો સઞ્જાયતી’’તિ. કથં મગ્ગો સઞ્જાયતિ…પે… એવં મગ્ગો સઞ્જાયતિ. એવં સઞ્ઞોજનાનિ પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ. એવં ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહિતં માનસં હોતિ.

૭. ઓભાસે ચેવ ઞાણે ચ, પીતિયા ચ વિકમ્પતિ;

પસ્સદ્ધિયા સુખે ચેવ, યેહિ ચિત્તં પવેધતિ.

અધિમોક્ખે ચ પગ્ગાહે, ઉપટ્ઠાને ચ કમ્પતિ;

ઉપેક્ખાવજ્જનાય ચેવ, ઉપેક્ખાય ચ નિકન્તિયા.

ઇમાનિ દસ ઠાનાનિ, પઞ્ઞા યસ્સ પરિચ્ચિતા;

ધમ્મુદ્ધચ્ચકુસલો હોતિ, ન ચ સમ્મોહ ગચ્છતિ.

વિક્ખિપતિ ચેવ કિલિસ્સતિ ચ, ચવતિ ચિત્તભાવના;

વિક્ખિપતિ ન કિલિસ્સતિ, ભાવના પરિહાયતિ.

વિક્ખિપતિ ન કિલિસ્સતિ, ભાવના ન પરિહાયતિ;

ન ચ વિક્ખિપતે ચિત્તં ન કિલિસ્સતિ, ન ચવતિ ચિત્તભાવના.

ઇમેહિ ચતૂહિ ઠાનેહિ ચિત્તસ્સ સઙ્ખેપવિક્ખેપવિગ્ગહિતં [સઙ્ખેપં વિક્ખેપં વિગ્ગહિતં (સ્યા.)] દસ ઠાને સમ્પજાનાતીતિ.

યુગનદ્ધકથા નિટ્ઠિતા.