૧૫-૧૬. ભવ-વિભવદિટ્ઠિનિદ્દેસો

૧૪૮. ઓલીયનાભિનિવેસો ભવદિટ્ઠિ. અતિધાવનાભિનિવેસો વિભવદિટ્ઠિ. અસ્સાદદિટ્ઠિયા પઞ્ચતિંસાય આકારેહિ અભિનિવેસો કતિ ભવદિટ્ઠિયો, કતિ વિભવદિટ્ઠિયો? અત્તાનુદિટ્ઠિયા વીસતિયા આકારેહિ અભિનિવેસો કતિ ભવદિટ્ઠિયો કતિ વિભવદિટ્ઠિયો…પે… લોકવાદપટિસંયુત્તાય દિટ્ઠિયા અટ્ઠહિ આકારેહિ અભિનિવેસો કતિ ભવદિટ્ઠિયો કતિ વિભવદિટ્ઠિયો?

અસ્સાદદિટ્ઠિયા પઞ્ચતિંસાય આકારેહિ અભિનિવેસો સિયા ભવદિટ્ઠિયો, સિયા વિભવદિટ્ઠિયો. અત્તાનુદિટ્ઠિયા વીસતિયા આકારેહિ અભિનિવેસો પન્નરસ ભવદિટ્ઠિયો, પઞ્ચ વિભવદિટ્ઠિયો. મિચ્છાદિટ્ઠિયા દસહિ આકારેહિ અભિનિવેસો સબ્બાવ તા વિભવદિટ્ઠિયો. સક્કાયદિટ્ઠિયા વીસતિયા આકારેહિ અભિનિવેસો પન્નરસ ભવદિટ્ઠિયો, પઞ્ચ વિભવદિટ્ઠિયો. સક્કાયવત્થુકાય સસ્સતદિટ્ઠિયા પન્નરસહિ આકારેહિ અભિનિવેસો સબ્બાવ તા ભવદિટ્ઠિયો. સક્કાયવત્થુકાય ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો સબ્બાવ તા વિભવદિટ્ઠિયો.

‘‘સસ્સતો લોકો’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો સબ્બાવ તા ભવદિટ્ઠિયો. ‘‘અસસ્સતો લોકો’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો સબ્બાવ તા વિભવદિટ્ઠિયો. ‘‘અન્તવા લોકો’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો સિયા ભવદિટ્ઠિયો, સિયા વિભવદિટ્ઠિયો. ‘‘અનન્તવા લોકો’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો સિયા ભવદિટ્ઠિયો, સિયા વિભવદિટ્ઠિયો. ‘‘તં જીવં તં સરીર’’ન્તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો સબ્બાવ તા વિભવદિટ્ઠિયો. ‘‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીર’’ન્તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો સબ્બાવ તા ભવદિટ્ઠિયો. ‘‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો સબ્બાવ તા ભવદિટ્ઠિયો. ‘‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો સબ્બાવ તા વિભવદિટ્ઠિયો. ‘‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો સિયા ભવદિટ્ઠિયો, સિયા વિભવદિટ્ઠિયો ‘‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો સિયા ભવદિટ્ઠિયો, સિયા વિભવદિટ્ઠિયો.

પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિયા અટ્ઠારસહિ આકારેહિ અભિનિવેસો સિયા ભવદિટ્ઠિયો, સિયા વિભવદિટ્ઠિયો. અપરન્તાનુદિટ્ઠિયા ચતુચત્તારીસાય આકારેહિ અભિનિવેસો સિયા ભવદિટ્ઠિયો, સિયા વિભવદિટ્ઠિયો. સઞ્ઞોજનિકાય દિટ્ઠિયા અટ્ઠારસહિ આકારેહિ અભિનિવેસો સિયા ભવદિટ્ઠિયો, સિયા વિભવદિટ્ઠિયો. અહન્તિ – માનવિનિબન્ધાય દિટ્ઠિયા અટ્ઠારસહિ આકારેહિ અભિનિવેસો સબ્બાવ તા વિભવદિટ્ઠિયો. મમન્તિ – માનવિનિબન્ધાય દિટ્ઠિયા અટ્ઠારસહિ આકારેહિ અભિનિવેસો સબ્બાવ તા ભવદિટ્ઠિયો. અત્તવાદપટિસંયુત્તાય દિટ્ઠિયા વીસતિયા આકારેહિ અભિનિવેસો પન્નરસ ભવદિટ્ઠિયો, પઞ્ચ વિભવદિટ્ઠિયો. લોકવાદપટિસંયુત્તાય દિટ્ઠિયા અટ્ઠહિ આકારેહિ અભિનિવેસો સિયા ભવદિટ્ઠિયો, સિયા વિભવદિટ્ઠિયો.

સબ્બાવ તા દિટ્ઠિયો અસ્સાદદિટ્ઠિયો. સબ્બાવ તા દિટ્ઠિયો અત્તાનુદિટ્ઠિયો. સબ્બાવ તા દિટ્ઠિયો મિચ્છાદિટ્ઠિયો. સબ્બાવ તા દિટ્ઠિયો સક્કાયદિટ્ઠિયો. સબ્બાવ તા દિટ્ઠિયો અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિયો. સબ્બાવ તા દિટ્ઠિયો સઞ્ઞોજનિકા દિટ્ઠિયો. સબ્બાવ તા દિટ્ઠિયો અત્તવાદપટિસંયુત્તા દિટ્ઠિયો.

ભવઞ્ચ દિટ્ઠિં વિભવઞ્ચ દિટ્ઠિં, એતં દ્વયં તક્કિકા નિસ્સિતાસે;

તેસં નિરોધમ્હિ ન હત્થિ ઞાણં, યત્થાયં લોકો વિપરીતસઞ્ઞીતિ.

૧૪૯. ‘‘દ્વીહિ, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિગતેહિ પરિયુટ્ઠિતા દેવમનુસ્સા ઓલીયન્તિ [ઓલિયન્તિ (સ્યા. ક.) ઇતિવુ. ૪૯ પસ્સિતબ્બા] એકે, અતિધાવન્તિ એકે; ચક્ખુમન્તો ચ પસ્સન્તિ. કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ઓલીયન્તિ એકે? ભવારામા, ભિક્ખવે, દેવમનુસ્સા ભવરતા ભવસમ્મુદિતા. તેસં ભવનિરોધાય ધમ્મે દેસિયમાને ચિત્તં ન પક્ખન્દતિ ન પસીદતિ ન સન્તિટ્ઠતિ નાધિમુચ્ચતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ઓલીયન્તિ એકે.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, અતિધાવન્તિ એકે? ભવેનેવ ખો પનેકે અટ્ટીયમાના [અટ્ટિયમાના (સ્યા. ક.) ઇતિવુ. ૪૯ પસ્સિતબ્બા] હરાયમાના જિગુચ્છમાના વિભવં અભિનન્દન્તિ – ‘‘યતો કિર, ભો, અયં અત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ ન હોતિ પરં મરણા, એતં સન્તં એતં પણીતં એતં યાથાવન્તિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, અતિધાવન્તિ એકે.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ચક્ખુમન્તો ચ પસ્સન્તિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ભૂતં ભૂતતો પસ્સતિ. ભૂતં ભૂતતો દિસ્વા ભૂતસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ચક્ખુમન્તો ચ પસ્સન્તિ.

‘‘યો [અયં ગાથા ઇતિવુ. ૪૯ દિસ્સતિ] ભૂતં ભૂતતો દિસ્વા, ભૂતસ્સ ચ અતિક્કમં;

યથાભૂતેધિમુચ્ચતિ, ભવતણ્હા પરિક્ખયા.

‘‘સ વે ભૂતપરિઞ્ઞાતો, વીતતણ્હો ભવાભવે;

ભૂતસ્સ વિભવા ભિક્ખુ, નાગચ્છતિ પુનબ્ભવ’’ન્તિ.

૧૫૦. તયો પુગ્ગલા વિપન્નદિટ્ઠી, તયો પુગ્ગલા સમ્પન્નદિટ્ઠી. કતમે તયો પુગ્ગલા વિપન્નદિટ્ઠી? તિત્થિયો ચ, તિત્થિયસાવકો ચ, યો ચ મિચ્છાદિટ્ઠિકો – ઇમે તયો પુગ્ગલા વિપન્નદિટ્ઠી.

કતમે તયો પુગ્ગલા સમ્પન્નદિટ્ઠી? તથાગતો ચ, તથાગતસાવકો ચ, યો ચ સમ્માદિટ્ઠિકો – ઇમે તયો પુગ્ગલા સમ્પન્નદિટ્ઠી.

‘‘કોધનો ઉપનાહી ચ, પાપમક્ખી ચ યો નરો;

વિપન્નદિટ્ઠિ માયાવી, તં જઞ્ઞા વસલો ઇતિ’’ [ઇમે (સ્યા.) સુ. નિ. ૧૧૬ પસ્સિતબ્બા].

અક્કોધનો અનુપનાહી, વિસુદ્ધો [અમક્ખી (સ્યા.) અટ્ઠકથા ઓલોકેતબ્બા] સુદ્ધતં ગતો;

સમ્પન્નદિટ્ઠિ મેધાવી, તં જઞ્ઞા અરિયો ઇતીતિ.

તિસ્સો વિપન્નદિટ્ઠિયો, તિસ્સો સમ્પન્નદિટ્ઠિયો. કતમા તિસ્સો વિપન્નદિટ્ઠિયો? એતં મમાતિ – વિપન્નદિટ્ઠિ. એસોહમસ્મીતિ – વિપન્નદિટ્ઠિ. એસો મે અત્તાતિ – વિપન્નદિટ્ઠિ. ઇમા તિસ્સો વિપન્નદિટ્ઠિયો.

કતમા તિસ્સો સમ્પન્નદિટ્ઠિયો? નેતં મમાતિ – સમ્પન્નદિટ્ઠિ. નેસોહમસ્મીતિ – સમ્પન્નદિટ્ઠિ. ન મેસો અત્તાતિ – સમ્પન્નદિટ્ઠિ. ઇમા તિસ્સો સમ્પન્નદિટ્ઠિયો.

એતં મમાતિ – કા દિટ્ઠિ, કતિ દિટ્ઠિયો, કતમન્તાનુગ્ગહિતા તા દિટ્ઠિયો? એસોહમસ્મીતિ – કા દિટ્ઠિ, કતિ દિટ્ઠિયો, કતમન્તાનુગ્ગહિતા તા દિટ્ઠિયો? એસો મે અત્તાતિ – કા દિટ્ઠિ, કતિ દિટ્ઠિયો, કતમન્તાનુગ્ગહિતા તા દિટ્ઠિયો?

એતં મમાતિ – પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિ. અટ્ઠારસ દિટ્ઠિયો. પુબ્બન્તાનુગ્ગહિતા તા દિટ્ઠિયો. એસોહમસ્મીતિ – અપરન્તાનુદિટ્ઠિ. ચતુચત્તારીસં દિટ્ઠિયો. અપરન્તાનુગ્ગહિતા તા દિટ્ઠિયો. એસો મે અત્તાતિ – વીસતિવત્થુકા અત્તાનુદિટ્ઠિ. વીસતિવત્થુકા સક્કાયદિટ્ઠિ. સક્કાયદિટ્ઠિપ્પમુખાનિ [સક્કાયદિટ્ઠિપ્પમુખેન (સ્યા.)] દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ. પુબ્બન્તાપરન્તાનુગ્ગહિતા તા દિટ્ઠિયો.

૧૫૧. ‘‘યે કેચિ, ભિક્ખવે, મયિ નિટ્ઠં ગતા, સબ્બે તે દિટ્ઠિસમ્પન્ના. તેસં દિટ્ઠિસમ્પન્નાનં પઞ્ચન્નં ઇધ નિટ્ઠા, પઞ્ચન્નં ઇધ વિહાય નિટ્ઠા. કતમેસં પઞ્ચન્નં ઇધ નિટ્ઠા? સત્તક્ખત્તુપરમસ્સ, કોલંકોલસ્સ, એકબીજિસ્સ, સકદાગામિસ્સ, યો ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે અરહા – ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇધ નિટ્ઠા.

‘‘કતમેસં પઞ્ચન્નં ઇધ વિહાય નિટ્ઠા? અન્તરાપરિનિબ્બાયિસ્સ, ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયિસ્સ, અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિસ્સ, સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિસ્સ, ઉદ્ધંસોતસ્સ, અકનિટ્ઠગામિનો – ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇધ વિહાય નિટ્ઠા.

‘‘યે કેચિ, ભિક્ખવે, મયિ નિટ્ઠં ગતા, સબ્બે તે દિટ્ઠિસમ્પન્ના. તેસં દિટ્ઠિસમ્પન્નાનં ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇધ નિટ્ઠા, ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇધ વિહાય નિટ્ઠા.

‘‘યે કેચિ, ભિક્ખવે, મયિ અવેચ્ચપ્પસન્ના, સબ્બે તે સોતાપન્ના. તેસં સોતાપન્નાનં પઞ્ચન્નં ઇધ નિટ્ઠા, પઞ્ચન્નં ઇધ વિહાય નિટ્ઠા. કતમેસં પઞ્ચન્નં ઇધ નિટ્ઠા? સત્તક્ખત્તુપરમસ્સ, કોલંકોલસ્સ, એકબીજિસ્સ, સકદાગામિસ્સ, યો ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે અરહા – ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇધ નિટ્ઠા.

‘‘યે કેચિ, ભિક્ખવે, મયિ અવેચ્ચપ્પસન્ના, સબ્બે તે સોતાપન્ના. તેસં સોતાપન્નાનં ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇધ નિટ્ઠા. ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇધ વિહાય નિટ્ઠાતિ’’.

ભવવિભવદિટ્ઠિનિદ્દેસો સોળસમો.

દિટ્ઠિકથા નિટ્ઠિતા.