૩. આનાપાનસ્સતિકથા

૧. ગણનવાર

૧૫૨. સોળસવત્થુકં આનાપાનસ્સતિસમાધિં [આનાપાનસતિસમાધિં (સી. અટ્ઠ.)] ભાવયતો સમાધિકાનિ દ્વે ઞાણસતાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ – અટ્ઠ પરિપન્થે [પરિબન્ધે (ક.)] ઞાણાનિ, અટ્ઠ ચ ઉપકારે ઞાણાનિ, અટ્ઠારસ ઉપક્કિલેસે ઞાણાનિ, તેરસ વોદાને ઞાણાનિ, બાત્તિંસ સતોકારિસ્સ [સતોકારીસુ (સ્યા.)] ઞાણાનિ, ચતુવીસતિ સમાધિવસેન ઞાણાનિ, દ્વેસત્તતિ વિપસ્સનાવસેન ઞાણાનિ, અટ્ઠ નિબ્બિદાઞાણાનિ, અટ્ઠ નિબ્બિદાનુલોમઞાણાનિ, અટ્ઠ નિબ્બિદાપટિપ્પસ્સદ્ધિઞાણાનિ, એકવીસતિ વિમુત્તિસુખે ઞાણાનિ.

કતમાનિ અટ્ઠ પરિપન્થે ઞાણાનિ, અટ્ઠ ચ ઉપકારે ઞાણાનિ? કામચ્છન્દો સમાધિસ્સ પરિપન્થો, નેક્ખમ્મં સમાધિસ્સ ઉપકારં. બ્યાપાદો સમાધિસ્સ પરિપન્થો, અબ્યાપાદો સમાધિસ્સ ઉપકારં. થિનમિદ્ધં સમાધિસ્સ પરિપન્થો, આલોકસઞ્ઞા સમાધિસ્સ ઉપકારં. ઉદ્ધચ્ચં સમાધિસ્સ પરિપન્થો, અવિક્ખેપો સમાધિસ્સ ઉપકારં. વિચિકિચ્છા સમાધિસ્સ પરિપન્થો, ધમ્મવવત્થાનં સમાધિસ્સ ઉપકારં. અવિજ્જા સમાધિસ્સ પરિપન્થો, ઞાણં સમાધિસ્સ ઉપકારં. અરતિ સમાધિસ્સ પરિપન્થો, પામોજ્જં સમાધિસ્સ ઉપકારં. સબ્બેપિ અકુસલા ધમ્મા સમાધિસ્સ પરિપન્થા, સબ્બેપિ કુસલા ધમ્મા સમાધિસ્સ ઉપકારા. ઇમાનિ અટ્ઠ પરિપન્થે ઞાણાનિ, અટ્ઠ ચ ઉપકારે ઞાણાનિ.

ગણનવારો પઠમો.

૨. સોળસઞાણનિદ્દેસો

૧૫૩. ઇમેહિ સોળસહિ આકારેહિ ઉદુચિત્તં ચિત્તં સમુદુચિતં ચિત્તં એકત્તે સન્તિટ્ઠતિ, નીવરણેહિ વિસુજ્ઝતિ. કતમે તે એકત્તા? નેક્ખમ્મં એકત્તં, અબ્યાપાદો એકત્તં, આલોકસઞ્ઞા એકત્તં, અવિક્ખેપો એકત્તં, ધમ્મવવત્થાનં એકત્તં, ઞાણં એકત્તં, પામોજ્જં એકત્તં, સબ્બેપિ કુસલા ધમ્મા એકત્તા.

નીવરણાતિ, કતમે તે નીવરણા? કામચ્છન્દો નીવરણં, બ્યાપાદો નીવરણં, થિનમિદ્ધં નીવરણં, ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં નીવરણં, વિચિકિચ્છા નીવરણં, અવિજ્જા નીવરણં, અરતિ નીવરણં, સબ્બેપિ અકુસલા ધમ્મા નીવરણા.

નીવરણાતિ, કેનટ્ઠેન નીવરણા? નિય્યાનાવરણટ્ઠેન નીવરણા. કતમે તે નિય્યાના? નેક્ખમ્મં અરિયાનં નિય્યાનં. તેન ચ નેક્ખમ્મેન અરિયા નિય્યન્તિ. કામચ્છન્દો નિય્યાનાવરણં. તેન ચ કામચ્છન્દેન નિવુતત્તા નેક્ખમ્મં અરિયાનં નિય્યાનં નપ્પજાનાતીતિ – કામચ્છન્દો નિય્યાનાવરણં. અબ્યાપાદો અરિયાનં નિય્યાનં. તેન ચ અબ્યાપાદેન અરિયા નિય્યન્તિ. બ્યાપાદો નિય્યાનાવરણં. તેન ચ બ્યાપાદેન નિવુતત્તા અબ્યાપાદં અરિયાનં નિય્યાનં નપ્પજાનાતીતિ – બ્યાપાદો નિય્યાનાવરણં. આલોકસઞ્ઞા અરિયાનં નિય્યાનં. તાય ચ આલોકસઞ્ઞાય અરિયા નિય્યન્તિ. થિનમિદ્ધં નિય્યાનાવરણં. તેન ચ થિનમિદ્ધેન નિવુતત્તા આલોકસઞ્ઞં અરિયાનં નિય્યાનં નપ્પજાનાતીતિ – થિનમિદ્ધં નિય્યાનાવરણં. અવિક્ખેપો અરિયાનં નિય્યાનં. તેન ચ અવિક્ખેપેન અરિયા નિય્યન્તિ. ઉદ્ધચ્ચં નિય્યાનાવરણં. તેન ચ ઉદ્ધચ્ચેન નિવુતત્તા અવિક્ખેપં અરિયાનં નિય્યાનં નપ્પજાનાતીતિ – ઉદ્ધચ્ચં નિય્યાનાવરણં. ધમ્મવવત્થાનં અરિયાનં નિય્યાનં. તેન ચ ધમ્મવવત્થાનેન અરિયા નિય્યન્તિ. વિચિકિચ્છા નિય્યાનાવરણં. તાય ચ વિચિકિચ્છાય નિવુતત્તા ધમ્મવવત્થાનં અરિયાનં નિય્યાનં નપ્પજાનાતીતિ – વિચિકિચ્છા નિય્યાનાવરણં. ઞાણં અરિયાનં નિય્યાનં. તેન ચ ઞાણેન અરિયા નિય્યન્તિ. અવિજ્જા નિય્યાનાવરણં. તાય ચ અવિજ્જાય નિવુતત્તા ઞાણં અરિયાનં નિય્યાનં નપ્પજાનાતીતિ – અવિજ્જા નિય્યાનાવરણં. પામોજ્જં અરિયાનં નિય્યાનં. તેન ચ પામોજ્જેન અરિયા નિય્યન્તિ. અરતિ નિય્યાનાવરણં. તાય ચ અરતિયા નિવુતત્તા પામોજ્જં અરિયાનં નિય્યાનં નપ્પજાનાતીતિ – અરતિ નિય્યાનાવરણં. સબ્બેપિ કુસલા ધમ્મા અરિયાનં નિય્યાનં. તેહિ ચ કુસલેહિ ધમ્મેહિ અરિયા નિય્યન્તિ. સબ્બેપિ અકુસલા ધમ્મા નિય્યાનાવરણા. તેહિ ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ નિવુતત્તા કુસલે ધમ્મે અરિયાનં નિય્યાનં નપ્પજાનાતીતિ – સબ્બેપિ અકુસલા ધમ્મા નિય્યાનાવરણા. ઇમેહિ ચ પન નીવરણેહિ વિસુદ્ધચિત્તસ્સ સોળસવત્થુકં આનાપાનસ્સતિસમાધિં ભાવયતો ખણિકસમોધાના.

સોળસઞાણનિદ્દેસો દુતિયો.

૩. ઉપક્કિલેસઞાણનિદ્દેસો

પઠમચ્છક્કં

૧૫૪. ઇમેહિ ચ પન નીવરણેહિ વિસુદ્ધચિત્તસ્સ સોળસવત્થુકં આનાપાનસ્સતિસમાધિં ભાવયતો ખણિકસમોધાના કતમે અટ્ઠારસ ઉપક્કિલેસા ઉપ્પજ્જન્તિ? અસ્સાસાદિમજ્ઝપરિયોસાનં સતિયા અનુગચ્છતો અજ્ઝત્તવિક્ખેપગતં ચિત્તં સમાધિસ્સ પરિપન્થો. પસ્સાસાદિમજ્ઝપરિયોસાનં સતિયા અનુગચ્છતો બહિદ્ધાવિક્ખેપગતં ચિત્તં સમાધિસ્સ પરિપન્થો. અસ્સાસપટિકઙ્ખના નિકન્તિ તણ્હાચરિયા સમાધિસ્સ પરિપન્થો. પસ્સાસપટિકઙ્ખના નિકન્તિ તણ્હાચરિયા સમાધિસ્સ પરિપન્થો. અસ્સાસેનાભિતુન્નસ્સ પસ્સાસપટિલાભે મુચ્છના સમાધિસ્સ પરિપન્થો. પસ્સાસેનાભિતુન્નસ્સ અસ્સાસપટિલાભે મુચ્છના સમાધિસ્સ પરિપન્થો.

અનુગચ્છના ચ અસ્સાસં, પસ્સાસં અનુગચ્છના;

સતિ અજ્ઝત્તવિક્ખેપા, કઙ્ખના બહિદ્ધાવિક્ખેપપત્થના [વિક્ખેપપન્થના (સ્યા.)].

અસ્સાસેનાભિતુન્નસ્સ, પસ્સાસપટિલાભે મુચ્છના;

પસ્સાસેનાભિતુન્નસ્સ, અસ્સાસપટિલાભે મુચ્છના.

છ એતે ઉપક્કિલેસા, આનાપાનસ્સતિસમાધિસ્સ;

યેહિ વિક્ખિપ્પમાનસ્સ [વિકમ્પમાનસ્સ (સ્યા.)], નો ચ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ;

વિમોક્ખં અપ્પજાનન્તા, તે હોન્તિ પરપત્તિયાતિ.

દુતિયચ્છક્કં

૧૫૫. નિમિત્તં આવજ્જતો અસ્સાસે ચિત્તં વિકમ્પતિ – સમાધિસ્સ પરિપન્થો. અસ્સાસં આવજ્જતો નિમિત્તે ચિત્તં વિકમ્પતિ – સમાધિસ્સ પરિપન્થો. નિમિત્તં આવજ્જતો પસ્સાસે ચિત્તં વિકમ્પતિ – સમાધિસ્સ પરિપન્થો. પસ્સાસં આવજ્જતો નિમિત્તે ચિત્તં વિકમ્પતિ – સમાધિસ્સ પરિપન્થો. અસ્સાસં આવજ્જતો પસ્સાસે ચિત્તં વિકમ્પતિ – સમાધિસ્સ પરિપન્થો. પસ્સાસં આવજ્જતો અસ્સાસે ચિત્તં વિકમ્પતિ – સમાધિસ્સ પરિપન્થો.

નિમિત્તં આવજ્જમાનસ્સ, અસ્સાસે વિક્ખિપતે મનો;

અસ્સાસં આવજ્જમાનસ્સ, નિમિત્તે ચિત્તં વિકમ્પતિ.

નિમિત્તં આવજ્જમાનસ્સ, પસ્સાસે વિક્ખિપતે મનો;

પસ્સાસં આવજ્જમાનસ્સ, નિમિત્તે ચિત્તં વિકમ્પતિ.

અસ્સાસં આવજ્જમાનસ્સ, પસ્સાસે વિક્ખિપતે મનો;

પસ્સાસં આવજ્જમાનસ્સ, અસ્સાસે ચિત્તં વિકમ્પતિ.

છ એતે ઉપક્કિલેસા, આનાપાનસ્સતિસમાધિસ્સ;

યેહિ વિક્ખિપ્પમાનસ્સ, નો ચ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ;

વિમોક્ખં અપ્પજાનન્તા, તે હોન્તિ પરપત્તિયાતિ.

તતિયચ્છક્કં

૧૫૬. અતીતાનુધાવનં ચિત્તં વિક્ખેપાનુપતિતં – સમાધિસ્સ પરિપન્થો. અનાગતપટિકઙ્ખનં ચિત્તં વિકમ્પિતં – સમાધિસ્સ પરિપન્થો. લીનં ચિત્તં કોસજ્જાનુપતિતં – સમાધિસ્સ પરિપન્થો. અતિપગ્ગહિતં ચિત્તં ઉદ્ધચ્ચાનુપતિતં – સમાધિસ્સ પરિપન્થો. અભિનતં ચિત્તં રાગાનુપતિતં – સમાધિસ્સ પરિપન્થો. અપનતં ચિત્તં બ્યાપાદાનુપતિતં – સમાધિસ્સ પરિપન્થો.

અતીતાનુધાવનં ચિત્તં, અનાગતપટિકઙ્ખનં લીનં;

અતિપગ્ગહિતં અભિનતં, અપનતં ચિત્તં ન સમાધિયતિ.

છ એતે ઉપક્કિલેસા, આનાપાનસ્સતિસમાધિસ્સ;

યેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠસઙ્કપ્પો, અધિચિત્તં નપ્પજાનાતીતિ.

૧૫૭. અસ્સાસાદિમજ્ઝપરિયોસાનં સતિયા અનુગચ્છતો અજ્ઝત્તં વિક્ખેપગતેન ચિત્તેન કાયોપિ ચિત્તમ્પિ સારદ્ધા ચ હોન્તિ ઇઞ્જિતા ચ ફન્દિતા ચ. પસ્સાસાદિમજ્ઝપરિયોસાનં સતિયા અનુગચ્છતો બહિદ્ધાવિક્ખેપગતેન ચિત્તેન કાયોપિ ચિત્તમ્પિ સારદ્ધા ચ હોન્તિ ઇઞ્જિતા ચ ફન્દિતા ચ. અસ્સાસપટિકઙ્ખનાય નિકન્તિયા તણ્હાચરિયાય કાયોપિ ચિત્તમ્પિ સારદ્ધા ચ હોન્તિ ઇઞ્જિતા ચ ફન્દિતા ચ. પસ્સાસપટિકઙ્ખનાય નિકન્તિયા તણ્હાચરિયાય કાયોપિ ચિત્તમ્પિ સારદ્ધા ચ હોન્તિ ઇઞ્જિતા ચ ફન્દિતા ચ. અસ્સાસેનાભિતુન્નસ્સ પસ્સાસપટિલાભે મુચ્છિતત્તા કાયોપિ ચિત્તમ્પિ સારદ્ધા ચ હોન્તિ ઇઞ્જિતા ચ ફન્દિતા ચ. પસ્સાસેનાભિતુન્નસ્સ અસ્સાસપટિલાભે મુચ્છિતત્તા કાયોપિ ચિત્તમ્પિ સારદ્ધા ચ હોન્તિ ઇઞ્જિતા ચ ફન્દિતા ચ. નિમિત્તં આવજ્જતો અસ્સાસે ચિત્તં વિકમ્પિતત્તા કાયોપિ ચિત્તમ્પિ સારદ્ધા ચ હોન્તિ ઇઞ્જિતા ચ ફન્દિતા ચ. અસ્સાસં આવજ્જતો નિમિત્તે ચિત્તં વિકમ્પિતત્તા કાયોપિ ચિત્તમ્પિ સારદ્ધા ચ હોન્તિ ઇઞ્જિતા ચ ફન્દિતા ચ. નિમિત્તં આવજ્જતો પસ્સાસે ચિત્તં વિકમ્પિતત્તા કાયોપિ ચિત્તમ્પિ સારદ્ધા ચ હોન્તિ ઇઞ્જિતા ચ ફન્દિતા ચ. પસ્સાસં આવજ્જતો નિમિત્તે ચિત્તં વિકમ્પિતત્તા કાયોપિ ચિત્તમ્પિ સારદ્ધા ચ હોન્તિ ઇઞ્જિતા ચ ફન્દિતા ચ. અસ્સાસં આવજ્જતો પસ્સાસે ચિત્તં વિકમ્પિતત્તા કાયોપિ ચિત્તમ્પિ સારદ્ધા ચ હોન્તિ ઇઞ્જિતા ચ ફન્દિતા ચ. પસ્સાસં આવજ્જતો અસ્સાસે ચિત્તં વિકમ્પિતત્તા કાયોપિ ચિત્તમ્પિ સારદ્ધા ચ હોન્તિ ઇઞ્જિતા ચ ફન્દિતા ચ. અતીતાનુધાવનેન ચિત્તેન વિક્ખેપાનુપતિતેન કાયોપિ ચિત્તમ્પિ સારદ્ધા ચ હોન્તિ ઇઞ્જિતા ચ ફન્દિતા ચ. અનાગતપટિકઙ્ખનેન ચિત્તેન વિકમ્પિતેન કાયોપિ ચિત્તમ્પિ સારદ્ધા ચ હોન્તિ ઇઞ્જિતા ચ ફન્દિતા ચ. લીનેન ચિત્તેન કોસજ્જાનુપતિતેન કાયોપિ ચિત્તમ્પિ સારદ્ધા ચ હોન્તિ ઇઞ્જિતા ચ ફન્દિતા ચ. અતિપગ્ગહિતેન ચિત્તેન ઉદ્ધચ્ચાનુપતિતેન કાયોપિ ચિત્તમ્પિ સારદ્ધા ચ હોન્તિ ઇઞ્જિતા ચ ફન્દિતા ચ. અભિનતેન ચિત્તેન રાગાનુપતિતેન કાયોપિ ચિત્તમ્પિ સારદ્ધા ચ હોન્તિ ઇઞ્જિતા ચ ફન્દિતા ચ. અપનતેન ચિત્તેન બ્યાપાદાનુપતિતેન કાયોપિ ચિત્તમ્પિ સારદ્ધા ચ હોન્તિ ઇઞ્જિતા ચ ફન્દિતા ચ.

આનાપાનસ્સતિ યસ્સ, પરિપુણ્ણા અભાવિતા;

કાયોપિ ઇઞ્જિતો હોતિ, ચિત્તમ્પિ હોતિ ઇઞ્જિતં;

કાયોપિ ફન્દિતો હોતિ, ચિત્તમ્પિ હોતિ ફન્દિતં.

આનાપાનસ્સતિ યસ્સ, પરિપુણ્ણા સુભાવિતા;

કાયોપિ અનિઞ્જિતો હોતિ, ચિત્તમ્પિ હોતિ અનિઞ્જિતં;

કાયોપિ અફન્દિતો હોતિ, ચિત્તમ્પિ હોતિ અફન્દિતન્તિ.

ઇમેહિ ચ પન નીવરણેહિ વિસુદ્ધચિત્તસ્સ સોળસવત્થુકં આનાપાનસ્સતિસમાધિં ભાવયતો ખણિકસમોધાના ઇમે અટ્ઠારસ ઉપક્કિલેસા ઉપ્પજ્જન્તિ.

ઉપક્કિલેસઞાણનિદ્દેસો તતિયો.

૪. વોદાનઞાણનિદ્દેસો

૧૫૮. કતમાનિ તેરસ વોદાને ઞાણાનિ? અતીતાનુધાવનં ચિત્તં વિક્ખેપાનુપતિતં; તં વિવજ્જયિત્વા એકટ્ઠાને સમાદહતિ – એવમ્પિ ચિત્તં ન વિક્ખેપં ગચ્છતિ. અનાગતપટિકઙ્ખનં ચિત્તં વિકમ્પિતં; તં વિવજ્જયિત્વા તત્થેવ અધિમોચેતિ – એવમ્પિ ચિત્તં ન વિક્ખેપં ગચ્છતિ. લીનં ચિત્તં કોસજ્જાનુપતિતં; તં પગ્ગણ્હિત્વા કોસજ્જં પજહતિ – એવમ્પિ ચિત્તં ન વિક્ખેપં ગચ્છતિ. અતિપગ્ગહિતં ચિત્તં ઉદ્ધચ્ચાનુપતિતં; તં વિનિગ્ગણ્હિત્વા ઉદ્ધચ્ચં પજહતિ – એવમ્પિ ચિત્તં ન વિક્ખેપં ગચ્છતિ. અભિનતં ચિત્તં રાગાનુપતિતં; તં સમ્પજાનો હુત્વા રાગં પજહતિ – એવમ્પિ ચિત્તં ન વિક્ખેપં ગચ્છતિ. અપનતં ચિત્તં બ્યાપાદાનુપતિતં; તં સમ્પજાનો હુત્વા બ્યાપાદં પજહતિ – એવમ્પિ ચિત્તં ન વિક્ખેપં ગચ્છતિ. ઇમેહિ છહિ ઠાનેહિ પરિસુદ્ધં ચિત્તં પરિયોદાતં એકત્તગતં હોતિ.

કતમે તે એકત્તા? દાનવોસગ્ગુપટ્ઠાનેકત્તં, સમથનિમિત્તુપટ્ઠાનેકત્તં, વયલક્ખણુપટ્ઠાનેકત્તં, નિરોધુપટ્ઠાનેકત્તં. દાનવોસગ્ગુપટ્ઠાનેકત્તં ચાગાધિમુત્તાનં, સમથનિમિત્તુપટ્ઠાનેકત્તઞ્ચ અધિચિત્તમનુયુત્તાનં, વયલક્ખણુપટ્ઠાનેકત્તઞ્ચ વિપસ્સકાનં, નિરોધુપટ્ઠાનેકત્તઞ્ચ અરિયપુગ્ગલાનં – ઇમેહિ ચતૂહિ ઠાનેહિ એકત્તગતં ચિત્તં પટિપદાવિસુદ્ધિપક્ખન્દઞ્ચેવ હોતિ, ઉપેક્ખાનુબ્રૂહિતઞ્ચ, ઞાણેન ચ સમ્પહંસિતં.

પઠમસ્સ ઝાનસ્સ કો આદિ, કિં મજ્ઝે, કિં પરિયોસાનં? પઠમસ્સ ઝાનસ્સ પટિપદાવિસુદ્ધિ આદિ, ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના મજ્ઝે, સમ્પહંસના પરિયોસાનં. પઠમસ્સ ઝાનસ્સ પટિપદાવિસુદ્ધિ આદિ. આદિસ્સ કતિ લક્ખણાનિ? આદિસ્સ તીણિ લક્ખણાનિ. યો તસ્સ પરિપન્થો તતો ચિત્તં વિસુજ્ઝતિ, વિસુદ્ધત્તા ચિત્તં મજ્ઝિમં સમથનિમિત્તં પટિપજ્જતિ, પટિપન્નત્તા તત્થ ચિત્તં પક્ખન્દતિ. યઞ્ચ પરિપન્થતો ચિત્તં વિસુજ્ઝતિ, યઞ્ચ વિસુદ્ધત્તા ચિત્તં મજ્ઝિમં સમથનિમિત્તં પટિપજ્જતિ, યઞ્ચ પટિપન્નત્તા તત્થ ચિત્તં પક્ખન્દતિ. પઠમસ્સ ઝાનસ્સ પટિપદાવિસુદ્ધિ આદિ. આદિસ્સ ઇમાનિ તીણિ લક્ખણાનિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘પઠમં ઝાનં આદિકલ્યાણઞ્ચેવ હોતિ લક્ખણસમ્પન્નઞ્ચ’’.

પઠમસ્સ ઝાનસ્સ ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના મજ્ઝે. મજ્ઝસ્સ કતિ લક્ખણાનિ? મજ્ઝસ્સ તીણિ લક્ખણાનિ. વિસુદ્ધં ચિત્તં અજ્ઝુપેક્ખતિ, સમથપટિપન્નં અજ્ઝુપેક્ખતિ, એકત્તુપટ્ઠાનં અજ્ઝુપેક્ખતિ. યઞ્ચ વિસુદ્ધં ચિત્તં અજ્ઝુપેક્ખતિ, યઞ્ચ સમથપટિપન્નં અજ્ઝુપેક્ખતિ, યઞ્ચ એકત્તુપટ્ઠાનં અજ્ઝુપેક્ખતિ – પઠમસ્સ ઝાનસ્સ ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના મજ્ઝે. મજ્ઝસ્સ ઇમાનિ તીણિ લક્ખણાનિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘પઠમં ઝાનં મજ્ઝેકલ્યાણઞ્ચેવ હોતિ લક્ખણસમ્પન્નઞ્ચ’’.

પઠમસ્સ ઝાનસ્સ સમ્પહંસના પરિયોસાનં. પરિયોસાનસ્સ કતિ લક્ખણાનિ? પરિયોસાનસ્સ ચત્તારિ લક્ખણાનિ. તત્થ જાતાનં ધમ્માનં અનતિવત્તનટ્ઠેન સમ્પહંસના, ઇન્દ્રિયાનં એકરસટ્ઠેન સમ્પહંસના, તદુપગવીરિયવાહનટ્ઠેન સમ્પહંસના, આસેવનટ્ઠેન સમ્પહંસના. પઠમસ્સ ઝાનસ્સ સમ્પહંસના પરિયોસાનં. પરિયોસાનસ્સ ઇમાનિ ચત્તારિ લક્ખણાનિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘પઠમં ઝાનં પરિયોસાનકલ્યાણઞ્ચેવ હોતિ લક્ખણસમ્પન્નઞ્ચ’’. એવં તિવત્તગતં ચિત્તં તિવિધકલ્યાણકં દસલક્ખણસમ્પન્નં વિતક્કસમ્પન્નઞ્ચેવ હોતિ વિચારસમ્પન્નઞ્ચ પીતિસમ્પન્નઞ્ચ સુખસમ્પન્નઞ્ચ ચિત્તસ્સ અધિટ્ઠાનસમ્પન્નઞ્ચ સદ્ધાસમ્પન્નઞ્ચ વીરિયસમ્પન્નઞ્ચ સતિસમ્પન્નઞ્ચ સમાધિસમ્પન્નઞ્ચ પઞ્ઞાસમ્પન્નઞ્ચ.

દુતિયસ્સ ઝાનસ્સ કો આદિ, કિં મજ્ઝે, કિં પરિયોસાનં? દુતિયસ્સ ઝાનસ્સ પટિપદાવિસુદ્ધિ આદિ, ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના મજ્ઝે, સમ્પહંસના પરિયોસાનં…પે… એવં તિવત્તગતં ચિત્તં તિવિધકલ્યાણકં દસલક્ખણસમ્પન્નં પીતિસમ્પન્નઞ્ચેવ હોતિ સુખસમ્પન્નઞ્ચ ચિત્તસ્સ અધિટ્ઠાનસમ્પન્નઞ્ચ સદ્ધાસમ્પન્નઞ્ચ વીરિયસમ્પન્નઞ્ચ સતિસમ્પન્નઞ્ચ સમાધિસમ્પન્નઞ્ચ પઞ્ઞાસમ્પન્નઞ્ચ.

તતિયસ્સ ઝાનસ્સ કો આદિ, કિં મજ્ઝે, કિં પરિયોસાનં…પે… એવં તિવત્તગતં ચિત્તં તિવિધકલ્યાણકં દસલક્ખણસમ્પન્નં સુખસમ્પન્નઞ્ચેવ હોતિ ચિત્તસ્સ અધિટ્ઠાનસમ્પન્નઞ્ચ સદ્ધાસમ્પન્નઞ્ચ વીરિયસમ્પન્નઞ્ચ સતિસમ્પન્નઞ્ચ સમાધિસમ્પન્નઞ્ચ પઞ્ઞાસમ્પન્નઞ્ચ.

ચતુત્થસ્સ ઝાનસ્સ કો આદિ, કિં મજ્ઝે, કિં પરિયોસાનં…પે… એવં તિવત્તગતં ચિત્તં તિવિધકલ્યાણકં દસલક્ખણસમ્પન્નઞ્ચ ઉપેક્ખાસમ્પન્નઞ્ચેવ હોતિ ચિત્તસ્સ અધિટ્ઠાનસમ્પન્નઞ્ચ સદ્ધાસમ્પન્નઞ્ચ વીરિયસમ્પન્નઞ્ચ સતિસમ્પન્નઞ્ચ સમાધિસમ્પન્નઞ્ચ પઞ્ઞાસમ્પન્નઞ્ચ.

આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિયા…પે… વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસમાપત્તિયા… આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા કો આદિ, કિં મજ્ઝે, કિં પરિયોસાનં…પે… એવં તિવત્તગતં ચિત્તં તિવિધકલ્યાણકં દસલક્ખણસમ્પન્નં ઉપેક્ખાસમ્પન્નઞ્ચેવ હોતિ ચિત્તસ્સ અધિટ્ઠાનસમ્પન્નં ચ…પે… પઞ્ઞાસમ્પન્નઞ્ચ.

અનિચ્ચાનુપસ્સનાય કો આદિ, કિં મજ્ઝે, કિં પરિયોસાનં…પે… એવં તિવત્તગતં ચિત્તં તિવિધકલ્યાણકં દસલક્ખણસમ્પન્નં વિતક્કસમ્પન્નઞ્ચેવ હોતિ વિચારસમ્પન્નઞ્ચ પીતિસમ્પન્નઞ્ચ સુખસમ્પન્નઞ્ચ ચિત્તસ્સ અધિટ્ઠાનસમ્પન્નઞ્ચ સદ્ધાસમ્પન્નઞ્ચ વીરિયસમ્પન્નઞ્ચ સતિસમ્પન્નઞ્ચ સમાધિસમ્પન્નઞ્ચ પઞ્ઞાસમ્પન્નઞ્ચ. દુક્ખાનુપસ્સનાય…પે… અનત્તાનુપસ્સનાય… નિબ્બિદાનુપસ્સનાય… વિરાગાનુપસ્સનાય… નિરોધાનુપસ્સનાય… પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનાય… ખયાનુપસ્સનાય… વયાનુપસ્સનાય… વિપરિણામાનુપસ્સનાય… અનિમિત્તાનુપસ્સનાય… અપ્પણિહિતાનુપસ્સનાય… સુઞ્ઞતાનુપસ્સનાય… અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાય… યથાભૂતઞાણદસ્સનાય… આદીનવાનુપસ્સનાય… પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાય… વિવટ્ટનાનુપસ્સનાય… પઞ્ઞાસમ્પન્નઞ્ચ.

સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ…પે… સકદાગામિમગ્ગસ્સ… અનાગામિમગ્ગસ્સ… અરહત્તમગ્ગસ્સ કો આદિ, કિં મજ્ઝે, કિં પરિયોસાનં? અરહત્તમગ્ગસ્સ પટિપદાવિસુદ્ધિ આદિ ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના મજ્ઝે, સમ્પહંસના પરિયોસાનં. અરહત્તમગ્ગસ્સ પટિપદાવિસુદ્ધિ આદિ. આદિસ્સ કતિ લક્ખણાનિ? આદિસ્સ તીણિ લક્ખણાનિ. યો તસ્સ પરિપન્થો તતો ચિત્તં વિસુજ્ઝતિ, વિસુદ્ધત્તા ચિત્તં મજ્ઝિમં સમથનિમિત્તં પટિપજ્જતિ, પટિપન્નત્તા તત્થ ચિત્તં પક્ખન્દતિ. યઞ્ચ પરિપન્થતો ચિત્તં વિસુજ્ઝતિ, યઞ્ચ વિસુદ્ધત્તા ચિત્તં મજ્ઝિમં સમથનિમિત્તં પટિપજ્જતિ, યઞ્ચ પટિપન્નત્તા તત્થ ચિત્તં પક્ખન્દતિ – અરહત્તમગ્ગસ્સ પટિપદાવિસુદ્ધિ આદિ. આદિસ્સ ઇમાનિ તીણિ લક્ખણાનિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘અરહત્તમગ્ગો આદિકલ્યાણો ચેવ હોતિ લક્ખણસમ્પન્નો ચ’’.

અરહત્તમગ્ગસ્સ ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના મજ્ઝે. મજ્ઝસ્સ કતિ લક્ખણાનિ? મજ્ઝસ્સ તીણિ લક્ખણાનિ. વિસુદ્ધં ચિત્તં અજ્ઝુપેક્ખતિ, સમથપટિપન્નં અજ્ઝુપેક્ખતિ, એકત્તુપટ્ઠાનં અજ્ઝુપેક્ખતિ. યઞ્ચ વિસુદ્ધં ચિત્તં અજ્ઝુપેક્ખતિ, યઞ્ચ સમથપટિપન્નં અજ્ઝુપેક્ખતિ, યઞ્ચ એકત્તુપટ્ઠાનં અજ્ઝુપેક્ખતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘અરહત્તમગ્ગો મજ્ઝેકલ્યાણો ચેવ હોતિ લક્ખણસમ્પન્નો ચ’’.

અરહત્તમગ્ગસ્સ સમ્પહંસના પરિયોસાનં. પરિયોસાનસ્સ કતિ લક્ખણાનિ? પરિયોસાનસ્સ ચત્તારિ લક્ખણાનિ. તત્થ જાતાનં ધમ્માનં અનતિવત્તનટ્ઠેન સમ્પહંસના, ઇન્દ્રિયાનં એકરસટ્ઠેન સમ્પહંસના, તદુપગવીરિયવાહનટ્ઠેન સમ્પહંસના, આસેવનટ્ઠેન સમ્પહંસના. અરહત્તમગ્ગસ્સ સમ્પહંસના પરિયોસાનં. પરિયોસાનસ્સ ઇમાનિ ચત્તારિ લક્ખણાનિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘અરહત્તમગ્ગો પરિયોસાનકલ્યાણો ચેવ હોતિ લક્ખણસમ્પન્નો ચ’’. એવં તિવત્તગતં ચિત્તં તિવિધકલ્યાણકં દસલક્ખણસમ્પન્નં વિતક્કસમ્પન્નઞ્ચેવ હોતિ વિચારસમ્પન્નઞ્ચ પીતિસમ્પન્નઞ્ચ સુખસમ્પન્નઞ્ચ ચિત્તસ્સ અધિટ્ઠાનસમ્પન્નઞ્ચ સદ્ધાસમ્પન્નઞ્ચ વીરિયસમ્પન્નઞ્ચ સતિસમ્પન્નઞ્ચ સમાધિસમ્પન્નઞ્ચ પઞ્ઞાસમ્પન્નઞ્ચ.

૧૫૯. નિમિત્તં અસ્સાસપસ્સાસા, અનારમ્મણમેકચિત્તસ્સ;

અજાનતો ચ તયો ધમ્મે, ભાવના નુપલબ્ભતિ.

નિમિત્તં અસ્સાસપસ્સાસા, અનારમ્મણમેકચિત્તસ્સ;

જાનતો ચ તયો ધમ્મે, ભાવના ઉપલબ્ભતીતિ.

કથં ઇમે તયો ધમ્મા એકચિત્તસ્સ આરમ્મણા ન હોન્તિ, ન ચિમે તયો ધમ્મા અવિદિતા હોન્તિ, ન ચ ચિત્તં વિક્ખેપં ગચ્છતિ, પધાનઞ્ચ પઞ્ઞાયતિ, પયોગઞ્ચ સાધેતિ, વિસેસમધિગચ્છતિ? સેય્યથાપિ રુક્ખો સમે ભૂમિભાગે નિક્ખિત્તો. તમેનં પુરિસો કકચેન છિન્દેય્ય. રુક્ખે ફુટ્ઠકકચદન્તાનં વસેન પુરિસસ્સ સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ; ન આગતે વા ગતે વા કકચદન્તે મનસિ કરોતિ. ન આગતા વા ગતા વા કકચદન્તા અવિદિતા હોન્તિ, પધાનઞ્ચ પઞ્ઞાયતિ, પયોગઞ્ચ સાધેતિ. યથા રુક્ખો સમે ભૂમિભાગે નિક્ખિત્તો. એવં ઉપનિબન્ધના નિમિત્તં. યથા કકચદન્તા, એવં અસ્સાસપસ્સાસા. યથા રુક્ખે ફુટ્ઠકકચદન્તાનં વસેન પુરિસસ્સ સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ, ન આગતે વા ગતે વા કકચદન્તે મનસિ કરોતિ, ન આગતા વા ગતા વા કકચદન્તા અવિદિતા હોન્તિ, પધાનઞ્ચ પઞ્ઞાયતિ, પયોગઞ્ચ સાધેતિ. એવમેવં ભિક્ખુ નાસિકગ્ગે વા મુખનિમિત્તે વા સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા નિસિન્નો હોતિ, ન આગતે વા ગતે વા અસ્સાસપસ્સાસે મનસિ કરોતિ, ન આગતા વા ગતા વા અસ્સાસપસ્સાસા અવિદિતા હોન્તિ, પધાનઞ્ચ પઞ્ઞાયતિ, પયોગઞ્ચ સાધેતિ. વિસેસમધિગચ્છતિ પધાનઞ્ચ.

કતમં પધાનં? આરદ્ધવીરિયસ્સ કાયોપિ ચિત્તમ્પિ કમ્મનિયં હોતિ – ઇદં પધાનં. કતમો પયોગો? આરદ્ધવીરિયસ્સ ઉપક્કિલેસા પહીયન્તિ, વિતક્કા વૂપસમન્તિ – અયં પયોગો. કતમો વિસેસો? આરદ્ધવીરિયસ્સ સઞ્ઞોજના પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ [અનુસયા બ્યાસન્તિ (સ્યા.)]. અયં વિસેસો. એવં ઇમે તયો ધમ્મા એકચિત્તસ્સ આરમ્મણા ન હોન્તિ, ન ચિમે તયો ધમ્મા અવિદિતા હોન્તિ, ન ચ ચિત્તં વિક્ખેપં ગચ્છતિ, પધાનઞ્ચ પઞ્ઞાયતિ, પયોગઞ્ચ સાધેતિ, વિસેસમધિગચ્છતિ.

૧૬૦. આનાપાનસ્સતિ યસ્સ, પરિપુણ્ણા સુભાવિતા;

અનુપુબ્બં પરિચિતા, યથા બુદ્ધેન દેસિતા;

સો ઇમં લોકં પભાસેતિ, અબ્ભા મુત્તોવ ચન્દિમાતિ.

આનન્તિ અસ્સાસો, નો પસ્સાસો. અપાનન્તિ [અપાનન્તિ (ક.)] પસ્સાસો, નો અસ્સાસો. અસ્સાસવસેન ઉપટ્ઠાનં સતિ, પસ્સાસવસેન ઉપટ્ઠાનં સતિ.

યો અસ્સસતિ તસ્સુપટ્ઠાતિ, યો પસ્સસતિ તસ્સુપટ્ઠાતિ. પરિપુણ્ણાતિ પરિગ્ગહટ્ઠેન પરિપુણ્ણા, પરિવારટ્ઠેન પરિપુણ્ણા, પરિપૂરટ્ઠેન પરિપુણ્ણા. સુભાવિતાતિ ચતસ્સો ભાવના – તત્થ જાતાનં ધમ્માનં અનતિવત્તનટ્ઠેન ભાવના, ઇન્દ્રિયાનં એકરસટ્ઠેન ભાવના, તદુપગવીરિયવાહનટ્ઠેન ભાવના, આસેવનટ્ઠેન ભાવના. તસ્સિમે ચત્તારો ભાવનટ્ઠા યાનીકતા હોન્તિ વત્થુકતા અનુટ્ઠિતા પરિચિતા સુસમારદ્ધા.

યાનીકતાતિ યત્થ યત્થ આકઙ્ખતિ તત્થ તત્થ વસિપ્પત્તો હોતિ બલપ્પત્તો વેસારજ્જપ્પત્તો. તસ્સ મે તે ધમ્મા આવજ્જનપટિબદ્ધા [આવજ્જનપટિબન્ધા (ક.) એવમીદિસેસુ પદેસુ] હોન્તિ આકઙ્ખપટિબદ્ધા મનસિકારપટિબદ્ધા ચિત્તુપ્પાદપટિબદ્ધા. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘યાનીકતા’’તિ. વત્થુકતાતિ યસ્મિં યસ્મિં વત્થુસ્મિં ચિત્તં સ્વાધિટ્ઠિતં હોતિ, તસ્મિં તસ્મિં વત્થુસ્મિં સતિ સુપટ્ઠિતા હોતિ. યસ્મિં યસ્મિં વા પન વત્થુસ્મિં સતિ સૂપટ્ઠિતા [સુપટ્ઠિતા (ક.)] હોતિ, તસ્મિં તસ્મિં વત્થુસ્મિં ચિત્તં સ્વાધિટ્ઠિતં હોતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘વત્થુકતા’’તિ. અનુટ્ઠિતાતિ વત્થુસ્મિં યેન યેન ચિત્તં અભિનીહરતિ તેન તેન સતિ અનુપરિવત્તતિ. યેન યેન વા પન સતિ અનુપરિવત્તતિ તેન તેન ચિત્તં અભિનીહરતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘અનુટ્ઠિતા’’તિ. પરિચિતાતિ પરિગ્ગહટ્ઠેન પરિચિતા, પરિવારટ્ઠેન પરિચિતા, પરિપૂરટ્ઠેન પરિચિતા. સતિયા પરિગ્ગણ્હન્તો જિનાતિ પાપકે અકુસલે ધમ્મે. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘પરિચિતા’’તિ. સુસમારદ્ધાતિ ચત્તારો સુસમારદ્ધા – તત્થ જાતાનં ધમ્માનં અનતિવત્તનટ્ઠેન સુસમારદ્ધા, ઇન્દ્રિયાનં એકરસટ્ઠેન સુસમારદ્ધા, તદુપગવીરિયવાહનટ્ઠેન સુસમારદ્ધા, તપ્પચ્ચનીકાનં કિલેસાનં સુસમૂહતત્તા [સુસમુહતત્તા (ક.)] સુસમારદ્ધા.

૧૬૧. સુસમન્તિ અત્થિ સમં, અત્થિ સુસમં. કતમં સમં? યે તત્થ જાતા અનવજ્જા કુસલા બોધિપક્ખિયા – ઇદં સમં. કતમં સુસમં? યં તેસં તેસં ધમ્માનં આરમ્મણં નિરોધો નિબ્બાનં – ઇદં સુસમં. ઇતિ ઇદઞ્ચ સમં ઇદઞ્ચ સુસમં ઞાતં હોતિ દિટ્ઠં વિદિતં સચ્છિકતં ફસ્સિતં પઞ્ઞાય. આરદ્ધં હોતિ વીરિયં અસલ્લીનં, ઉપટ્ઠિતા સતિ અસમ્મૂળા [અપમુટ્ઠા (સ્યા.)], પસ્સદ્ધો કાયો અસારદ્ધો, સમાહિતં ચિત્તં એકગ્ગં. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘સુસમારદ્ધા’’તિ.

અનુપુબ્બં પરિચિતાતિ દીઘં અસ્સાસવસેન પુરિમા પુરિમા પરિચિતા, પચ્છિમા પચ્છિમા અનુપરિચિતા. દીઘં પસ્સાસવસેન પુરિમા પુરિમા પરિચિતા, પચ્છિમા પચ્છિમા અનુપરિચિતા. રસ્સં અસ્સાસવસેન પુરિમા પુરિમા પરિચિતા, પચ્છિમા પચ્છિમા અનુપરિચિતા. રસ્સં પસ્સાસવસેન પુરિમા પુરિમા પરિચિતા, પચ્છિમા પચ્છિમા અનુપરિચિતા…પે… પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી અસ્સાસવસેન પુરિમા પુરિમા પરિચિતા, પચ્છિમા પચ્છિમા અનુપરિચિતા. પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી પસ્સાસવસેન પુરિમા પુરિમા પરિચિતા, પચ્છિમા પચ્છિમા અનુપરિચિતા. સબ્બાપિ સોળસવત્થુકા આનાપાનસ્સતિયો અઞ્ઞમઞ્ઞં પરિચિતા ચેવ હોન્તિ અનુપરિચિતા ચ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘અનુપુબ્બપરિચિતા’’તિ.

યથાતિ દસ યથત્થા – અત્તદમથત્થો યથત્થો, અત્તસમથત્થો યથત્થો, અત્તપરિનિબ્બાપનત્થો યથત્થો, અભિઞ્ઞત્થો યથત્થો, પરિઞ્ઞત્થો યથત્થો, પહાનત્થો યથત્થો, ભાવનત્થો યથત્થો, સચ્છિકિરિયત્થો યથત્થો, સચ્ચાભિસમયત્થો યથત્થો, નિરોધે પતિટ્ઠાપકત્થો યથત્થો.

બુદ્ધોતિ યો સો ભગવા સયમ્ભૂ અનાચરિયકો પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ સામં સચ્ચાનિ અભિસમ્બુજ્ઝિ, તત્થ ચ સબ્બઞ્ઞુતં પાપુણિ, બલેસુ ચ વસીભાવં.

૧૬૨. બુદ્ધોતિ કેનટ્ઠેન બુદ્ધો? બુજ્ઝિતા સચ્ચાનીતિ – બુદ્ધો. બોધેતા પજાયાતિ – બુદ્ધો. સબ્બઞ્ઞુતાય બુદ્ધો. સબ્બદસ્સાવિતાય બુદ્ધો. અનઞ્ઞનેય્યતાય બુદ્ધો. વિસવિતાય [વિકતિતાય (સ્યા.)] બુદ્ધો. ખીણાસવસઙ્ખાતેન બુદ્ધો. નિરુપલેપસઙ્ખાતેન [નિરુપક્કિલેસસઙ્ખાતેન (સ્યા.)] બુદ્ધો. એકન્તવીતરાગોતિ – બુદ્ધો. એકન્તવીતદોસોતિ – બુદ્ધો. એકન્તવીતમોહોતિ – બુદ્ધો. એકન્તનિક્કિલેસોતિ – બુદ્ધો. એકાયનમગ્ગં ગતોતિ – બુદ્ધો. એકો અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ – બુદ્ધો. અબુદ્ધિવિહતત્તા બુદ્ધિપટિલાભા – બુદ્ધો. બુદ્ધોતિ નેતં નામં માતરા કતં, ન પિતરા કતં, ન ભાતરા કતં, ન ભગિનિયા કતં, ન મિત્તામચ્ચેહિ કતં, ન ઞાતિસાલોહિતેહિ કતં, ન સમણબ્રાહ્મણેહિ કતં, ન દેવતાહિ કતં. વિમોક્ખન્તિકમેતં બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં બોધિયા મૂલે સહ સબ્બઞ્ઞુતઞાણસ્સ પટિલાભા સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ યદિદં – બુદ્ધોતિ. દેસિતાતિ અત્તદમથત્થો યથત્થો યથા બુદ્ધેન દેસિતો, અત્તસમથત્થો યથત્થો યથા બુદ્ધેન દેસિતો, અત્તપરિનિબ્બાપનત્થો યથત્થો યથા બુદ્ધેન દેસિતો…પે… નિરોધે પતિટ્ઠાપકત્થો યથત્થો યથા બુદ્ધેન દેસિતો.

સોતિ ગહટ્ઠો વા હોતિ પબ્બજિતો વા. લોકોતિ. ખન્ધલોકો ધાતુલોકો આયતનલોકો વિપત્તિભવલોકો વિપત્તિસમ્ભવલોકો સમ્પત્તિભવલોકો સમ્પત્તિસમ્ભવલોકો. એકો લોકો – સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકા…પે… અટ્ઠારસ લોકા – અટ્ઠારસ ધાતુયો. પભાસેતીતિ અત્તદમથત્થં યથત્થં અભિસમ્બુદ્ધત્તા. સો ઇમં લોકં ઓભાસેતિ ભાસેતિ પભાસેતિ. અત્તસમથત્થં યથત્થં અભિસમ્બુદ્ધત્તા. સો ઇમં લોકં ઓભાસેતિ ભાસેતિ પભાસેતિ. અત્તપરિનિબ્બાપનત્થં યથત્થં અભિસમ્બુદ્ધત્તા. સો ઇમં લોકં ઓભાસેતિ ભાસેતિ પભાસેતિ…પે… નિરોધે પતિટ્ઠાપકત્થં યથત્થં અભિસમ્બુદ્ધત્તા. સો ઇમં લોકં ઓભાસેતિ ભાસેતિ પભાસેતિ.

અબ્ભા મુત્તોવ ચન્દિમાતિ યથા અબ્ભા, એવં કિલેસા. યથા ચન્દો, એવં અરિયઞાણં. યથા ચન્દિમા દેવપુત્તો, એવં ભિક્ખુ. યથા ચન્દો અબ્ભા મુત્તો મહિકા મુત્તો ધૂમરજા મુત્તો રાહુગહણા [રાહુપાણા (સ્યા.)] વિપ્પમુત્તો ભાસતે ચ તપતે ચ વિરોચતે [વિરોચતિ (સ્યા.)] ચ, એવમેવં ભિક્ખુ સબ્બકિલેસેહિ વિપ્પમુત્તો ભાસતે ચ તપતે ચ વિરોચતે ચ. તેન વુચ્ચતિ – અબ્ભા મુત્તોવ ચન્દિમાતિ. ઇમાનિ તેરસ વોદાને ઞાણાનિ.

વોદાનઞાણનિદ્દેસો ચતુત્થો.

ભાણવારો.

૫. સતોકારિઞાણનિદ્દેસો

૧૬૩. કતમાનિ બાત્તિંસ સતોકારિસ્સ ઞાણાનિ? ઇધ ભિક્ખુ અરઞ્ઞગતો વા રુક્ખમૂલગતો વા સુઞ્ઞાગારગતો વા નિસીદતિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા. સો સતોવ અસ્સસતિ સતો પસ્સસતિ. દીઘં વા અસ્સસન્તો ‘‘દીઘં અસ્સસામી’’તિ પજાનાતિ. દીઘં વા પસ્સસન્તો ‘‘દીઘં પસ્સસામી’’તિ પજાનાતિ. રસ્સં વા અસ્સસન્તો ‘‘રસ્સં અસ્સસામી’’તિ પજાનાતિ. રસ્સં વા પસ્સસન્તો ‘‘રસ્સં પસ્સસામી’’તિ પજાનાતિ. ‘‘સબ્બકાયપટિસંવેદી અસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ. ‘‘સબ્બકાયપટિસંવેદી પસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ. ‘‘પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં અસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ. ‘‘પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં પસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ. પીતિપટિસંવેદી…પે… સુખપટિસંવેદી… ચિત્તસઙ્ખારપટિસંવેદી … પસ્સમ્ભયં ચિત્તસઙ્ખારં… ચિત્તપટિસંવેદી… અભિપ્પમોદયં ચિત્તં… સમાદહં ચિત્તં… વિમોચયં ચિત્તં… અનિચ્ચાનુપસ્સી… વિરાગાનુપસ્સી… નિરોધાનુપસ્સી… ‘‘પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી અસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ. ‘‘પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી પસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ.

૧૬૪. ઇધાતિ ઇમિસ્સા દિટ્ઠિયા, ઇમિસ્સા ખન્તિયા, ઇમિસ્સા રુચિયા, ઇમસ્મિં આદાયે, ઇમસ્મિં ધમ્મે, ઇમસ્મિં વિનયે, ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે, ઇમસ્મિં પાવચને, ઇમસ્મિં બ્રહ્મચરિયે, ઇમસ્મિં સત્થુસાસને. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘ઇધા’’તિ. ભિક્ખૂતિ પુથુજ્જનકલ્યાણકો વા હોતિ ભિક્ખુ સેક્ખો વા અરહા વા અકુપ્પધમ્મો. અરઞ્ઞન્તિ નિક્ખમિત્વા બહિ ઇન્દખીલા સબ્બમેતં અરઞ્ઞં. રુક્ખમૂલન્તિ યત્થ ભિક્ખુનો આસનં પઞ્ઞત્તં હોતિ મઞ્ચો વા પીઠં વા ભિસિ વા તટ્ટિકા વા ચમ્મખણ્ડો વા તિણસન્થરો [તિણસણ્ઠરો (સ્યા.)] વા પણ્ણસન્થરો વા પલાલસન્થરો [પલાસસણ્ઠરો (સ્યા.)] વા, તત્થ ભિક્ખુ ચઙ્કમતિ વા તિટ્ઠતિ વા નિસીદતિ વા સેય્યં વા કપ્પેતિ. સુઞ્ઞન્તિ કેનચિ અનાકિણ્ણં હોતિ ગહટ્ઠેહિ વા પબ્બજિતેહિ વા. અગારન્તિ [આગારન્તિ (સ્યા.)] વિહારો અડ્ઢયોગો પાસાદો હમ્મિયં ગુહા. નિસીદતિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વાતિ નિસિન્નો હોતિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા. ઉજું કાયં પણિધાયાતિ ઉજુકો હોતિ કાયો ઠિતો [પનિધિતો (સ્યા.)] સુપણિહિતો. પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વાતિ. પરીતિ પરિગ્ગહટ્ઠો. મુખન્તિ નિય્યાનટ્ઠો. સતીતિ ઉપટ્ઠાનટ્ઠો. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા’’તિ.

૧૬૫. સતોવ અસ્સસતિ, સતો પસ્સસતીતિ બાત્તિંસાય આકારેહિ સતો કારી હોતિ. દીઘં અસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ. તાય સતિયા તેન ઞાણેન સતો કારી હોતિ. દીઘં પસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ. તાય સતિયા તેન ઞાણેન સતો કારી હોતિ. રસ્સં અસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ. તાય સતિયા તેન ઞાણેન સતો કારી હોતિ. રસ્સં પસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ. તાય સતિયા તેન ઞાણેન સતો કારી હોતિ…પે… પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી અસ્સાસવસેન પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી પસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ. તાય સતિયા તેન ઞાણેન સતો કારી હોતિ.

પઠમચતુક્કનિદ્દેસો

૧૬૬. કથં દીઘં અસ્સસન્તો ‘‘દીઘં અસ્સસામી’’તિ પજાનાતિ, દીઘં પસ્સસન્તો ‘‘દીઘં પસ્સસામી’’તિ પજાનાતિ? દીઘં અસ્સાસં અદ્ધાનસઙ્ખાતે અસ્સસતિ, દીઘં પસ્સાસં અદ્ધાનસઙ્ખાતે પસ્સસતિ, દીઘં અસ્સાસપસ્સાસં અદ્ધાનસઙ્ખાતે અસ્સસતિપિ પસ્સસતિપિ. દીઘં અસ્સાસપસ્સાસં અદ્ધાનસઙ્ખાતે અસ્સસતોપિ પસ્સસતોપિ છન્દો ઉપ્પજ્જતિ. છન્દવસેન તતો સુખુમતરં દીઘં અસ્સાસં અદ્ધાનસઙ્ખાતે અસ્સસતિ, છન્દવસેન તતો સુખુમતરં દીઘં પસ્સાસં અદ્ધાનસઙ્ખાતે પસ્સસતિ, છન્દવસેન તતો સુખુમતરં દીઘં અસ્સાસપસ્સાસં અદ્ધાનસઙ્ખાતે અસ્સસતિપિ પસ્સસતિપિ. છન્દવસેન તતો સુખુમતરં દીઘં અસ્સાસપસ્સાસં અદ્ધાનસઙ્ખાતે અસ્સસતોપિ પસ્સસતોપિ પામોજ્જં ઉપ્પજ્જતિ. પામોજ્જવસેન તતો સુખુમતરં દીઘં અસ્સાસં અદ્ધાનસઙ્ખાતે અસ્સસતિ, પામોજ્જવસેન તતો સુખુમતરં દીઘં પસ્સાસં અદ્ધાનસઙ્ખાતે પસ્સસતિ, પામોજ્જવસેન તતો સુખુમતરં દીઘં અસ્સાસપસ્સાસં અદ્ધાનસઙ્ખાતે અસ્સસતિપિ પસ્સસતિપિ. પામોજ્જવસેન તતો સુખુમતરં દીઘં અસ્સાસપસ્સાસં અદ્ધાનસઙ્ખાતે અસ્સસતોપિ પસ્સસતોપિ દીઘં અસ્સાસપસ્સાસાપિ ચિત્તં વિવત્તતિ, ઉપેક્ખા સણ્ઠાતિ. ઇમેહિ નવહાકારેહિ દીઘં અસ્સાસપસ્સાસા કાયો. ઉપટ્ઠાનં સતિ. અનુપસ્સના ઞાણં. કાયો ઉપટ્ઠાનં, નો સતિ; સતિ ઉપટ્ઠાનઞ્ચેવ સતિ ચ. તાય સતિયા તેન ઞાણેન તં કાયં અનુપસ્સતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘કાયે કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનભાવના’’તિ.

૧૬૭. અનુપસ્સતીતિ કથં તં કાયં અનુપસ્સતિ? અનિચ્ચતો અનુપસ્સતિ, નો નિચ્ચતો. દુક્ખતો અનુપસ્સતિ, નો સુખતો. અનત્તતો અનુપસ્સતિ, નો અત્તતો. નિબ્બિન્દતિ, નો નન્દતિ. વિરજ્જતિ, નો રજ્જતિ. નિરોધેતિ, નો સમુદેતિ. પટિનિસ્સજ્જતિ, નો આદિયતિ. અનિચ્ચતો અનુપસ્સન્તો નિચ્ચસઞ્ઞં પજહતિ. દુક્ખતો અનુપસ્સન્તો સુખસઞ્ઞં પજહતિ. અનત્તતો અનુપસ્સન્તો અત્તસઞ્ઞં પજહતિ. નિબ્બિન્દન્તો નન્દિં પજહતિ. વિરજ્જન્તો રાગં પજહતિ. નિરોધેન્તો સમુદયં પજહતિ. પટિનિસ્સજ્જન્તો આદાનં પજહતિ. એવં તં કાયં અનુપસ્સતિ.

ભાવનાતિ ચતસ્સો ભાવના – તત્થ જાતાનં ધમ્માનં અનતિવત્તનટ્ઠેન ભાવના, ઇન્દ્રિયાનં એકરસટ્ઠેન ભાવના, તદુપગવીરિયવાહનટ્ઠેન ભાવના, આસેવનટ્ઠેન ભાવના. દીઘં અસ્સાસપસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો વિદિતા વેદના ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. વિદિતા સઞ્ઞા ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. વિદિતા વિતક્કા ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ.

કથં વિદિતા વેદના ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ? કથં વેદનાય ઉપ્પાદો વિદિતો હોતિ? અવિજ્જાસમુદયા વેદનાસમુદયોતિ – પચ્ચયસમુદયટ્ઠેન વેદનાય ઉપ્પાદો વિદિતો હોતિ. તણ્હાસમુદયા વેદનાસમુદયોતિ… કમ્મસમુદયા વેદનાસમુદયોતિ… ફસ્સસમુદયા વેદનાસમુદયોતિ પચ્ચયસમુદયટ્ઠેન વેદનાય ઉપ્પાદો વિદિતો હોતિ. નિબ્બત્તિલક્ખણં પસ્સતોપિ વેદનાય ઉપ્પાદો વિદિતો હોતિ. એવં વેદનાય ઉપ્પાદો વિદિતો હોતિ.

કથં વેદનાય ઉપટ્ઠાનં વિદિતં હોતિ? અનિચ્ચતો મનસિકરોતો ખયતુપટ્ઠાનં વિદિતં હોતિ. દુક્ખતો મનસિકરોતો ભયતુપટ્ઠાનં વિદિતં હોતિ. અનત્તતો મનસિકરોતો સુઞ્ઞતુપટ્ઠાનં વિદિતં હોતિ. એવં વેદનાય ઉપટ્ઠાનં વિદિતં હોતિ.

કથં વેદનાય અત્થઙ્ગમો વિદિતો હોતિ? અવિજ્જાનિરોધા વેદનાનિરોધોતિ – પચ્ચયનિરોધટ્ઠેન વેદનાય અત્થઙ્ગમો વિદિતો હોતિ. તણ્હાનિરોધા વેદનાનિરોધોતિ …પે… કમ્મનિરોધા વેદનાનિરોધોતિ…પે… ફસ્સનિરોધા વેદનાનિરોધોતિ પચ્ચયનિરોધટ્ઠેન વેદનાય અત્થઙ્ગમો વિદિતો હોતિ. વિપરિણામલક્ખણં પસ્સતોપિ વેદનાય અત્થઙ્ગમો વિદિતો હોતિ. એવં વેદનાય અત્થઙ્ગમો વિદિતો હોતિ. એવં વિદિતા વેદના ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ.

કથં વિદિતા સઞ્ઞા ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ? કથં સઞ્ઞાય ઉપ્પાદો વિદિતો હોતિ? અવિજ્જાસમુદયા સઞ્ઞાસમુદયોતિ – પચ્ચયસમુદયટ્ઠેન સઞ્ઞાય ઉપ્પાદો વિદિતો હોતિ. તણ્હાસમુદયા સઞ્ઞાસમુદયોતિ…પે… કમ્મસમુદયા સઞ્ઞાસમુદયોતિ…પે… ફસ્સસમુદયા સઞ્ઞાસમુદયોતિ – પચ્ચયસમુદયટ્ઠેન સઞ્ઞાય ઉપ્પાદો વિદિતો હોતિ. નિબ્બત્તિલક્ખણં પસ્સતોપિ સઞ્ઞાય ઉપ્પાદો વિદિતો હોતિ. એવં સઞ્ઞાય ઉપ્પાદો વિદિતો હોતિ.

કથં સઞ્ઞાય ઉપટ્ઠાનં વિદિતં હોતિ? અનિચ્ચતો મનસિકરોતો ખયતુપટ્ઠાનં વિદિતં હોતિ. દુક્ખતો મનસિકરોતો ભયતુપટ્ઠાનં વિદિતં હોતિ. અનત્તતો મનસિકરોતો સુઞ્ઞતુપટ્ઠાનં વિદિતં હોતિ. એવં સઞ્ઞાય ઉપટ્ઠાનં વિદિતં હોતિ.

કથં સઞ્ઞાય અત્થઙ્ગમો વિદિતો હોતિ? અવિજ્જાનિરોધા સઞ્ઞાનિરોધોતિ – પચ્ચયનિરોધટ્ઠેન સઞ્ઞાય અત્થઙ્ગમો વિદિતો હોતિ. તણ્હાનિરોધા સઞ્ઞાનિરોધોતિ…પે… કમ્મનિરોધા સઞ્ઞાનિરોધોતિ…પે… ફસ્સનિરોધા સઞ્ઞાનિરોધોતિ – પચ્ચયનિરોધટ્ઠેન સઞ્ઞાય અત્થઙ્ગમો વિદિતો હોતિ. વિપરિણામલક્ખણં પસ્સતોપિ સઞ્ઞાય અત્થઙ્ગમો વિદિતો હોતિ. એવં સઞ્ઞાય અત્થઙ્ગમો વિદિતો હોતિ. એવં વિદિતા સઞ્ઞા ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ.

કથં વિદિતા વિતક્કા ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ? કથં વિતક્કાનં ઉપ્પાદો વિદિતો હોતિ? અવિજ્જાસમુદયા વિતક્કસમુદયોતિ – પચ્ચયસમુદયટ્ઠેન વિતક્કાનં ઉપ્પાદો વિદિતો હોતિ. તણ્હાસમુદયા વિતક્કસમુદયોતિ…પે… કમ્મસમુદયા વિતક્કસમુદયોતિ…પે… સઞ્ઞાસમુદયા વિતક્કસમુદયોતિ – પચ્ચયસમુદયટ્ઠેન વિતક્કાનં ઉપ્પાદો વિદિતો હોતિ. નિબ્બત્તિલક્ખણં પસ્સતોપિ વિતક્કાનં ઉપ્પાદો વિદિતો હોતિ. એવં વિતક્કાનં ઉપ્પાદો વિદિતો હોતિ.

કથં વિતક્કાનં ઉપટ્ઠાનં વિદિતં હોતિ? અનિચ્ચતો મનસિકરોતો ખયતુપટ્ઠાનં વિદિતં હોતિ. દુક્ખતો મનસિકરોતો ભયતુપટ્ઠાનં વિદિતં હોતિ. અનત્તતો મનસિકરોતો સુઞ્ઞતુપટ્ઠાનં વિદિતં હોતિ. એવં વિતક્કાનં ઉપટ્ઠાનં વિદિતં હોતિ.

કથં વિતક્કાનં અત્થઙ્ગમો વિદિતો હોતિ? અવિજ્જાનિરોધા વિતક્કનિરોધોતિ – પચ્ચયનિરોધટ્ઠેન વિતક્કાનં અત્થઙ્ગમો વિદિતો હોતિ. તણ્હાનિરોધા વિતક્કનિરોધોતિ…પે… કમ્મનિરોધા વિતક્કનિરોધોતિ…પે… સઞ્ઞાનિરોધા વિતક્કનિરોધોતિ – પચ્ચયનિરોધટ્ઠેન વિતક્કાનં અત્થઙ્ગમો વિદિતો હોતિ. વિપરિણામલક્ખણં પસ્સતોપિ વિતક્કાનં અત્થઙ્ગમો વિદિતો હોતિ. એવં વિતક્કાનં અત્થઙ્ગમો વિદિતો હોતિ. એવં વિદિતા વિતક્કા ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ.

૧૬૮. દીઘં અસ્સાસપસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનન્તો ઇન્દ્રિયાનિ સમોધાનેતિ, ગોચરઞ્ચ પજાનાતિ, સમત્થઞ્ચ પટિવિજ્ઝતિ…પે… મગ્ગં સમોધાનેતિ, ધમ્મે સમોધાનેતિ, ગોચરઞ્ચ પજાનાતિ, સમત્થઞ્ચ પટિવિજ્ઝતિ.

ઇન્દ્રિયાનિ સમોધાનેતીતિ કથં ઇન્દ્રિયાનિ સમોધાનેતિ? અધિમોક્ખટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં સમોધાનેતિ, પગ્ગહટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયં સમોધાનેતિ, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિન્દ્રિયં સમોધાનેતિ, અવિક્ખેપટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયં સમોધાનેતિ, દસ્સનટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં સમોધાનેતિ. અયં પુગ્ગલો ઇમાનિ ઇન્દ્રિયાનિ ઇમસ્મિં આરમ્મણે સમોધાનેતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘ઇન્દ્રિયાનિ સમોધાનેતી’’તિ.

ગોચરઞ્ચ પજાનાતીતિ યં તસ્સ આરમ્મણં, તં તસ્સ ગોચરં. યં તસ્સ ગોચરં, તં તસ્સ આરમ્મણં. પજાનાતીતિ પુગ્ગલો. પજાનના પઞ્ઞા.

સમન્તિ આરમ્મણસ્સ ઉપટ્ઠાનં સમં, ચિત્તસ્સ અવિક્ખેપો સમં, ચિત્તસ્સ અધિટ્ઠાનં સમં, ચિત્તસ્સ વોદાનં સમં. અત્થોતિ અનવજ્જટ્ઠો નિક્કિલેસટ્ઠો વોદાનટ્ઠો પરમટ્ઠો. પટિવિજ્ઝતીતિ આરમ્મણસ્સ ઉપટ્ઠાનટ્ઠં પટિવિજ્ઝતિ, ચિત્તસ્સ અવિક્ખેપટ્ઠં પટિવિજ્ઝતિ, ચિત્તસ્સ અધિટ્ઠાનટ્ઠં પટિવિજ્ઝતિ, ચિત્તસ્સ વોદાનટ્ઠં પટિવિજ્ઝતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘સમત્થઞ્ચ પટિવિજ્ઝતી’’તિ.

બલાનિ સમોધાનેતીતિ કથં બલાનિ સમોધાનેતિ? અસ્સદ્ધિયે અકમ્પિયટ્ઠેન સદ્ધાબલં સમોધાનેતિ, કોસજ્જે અકમ્પિયટ્ઠેન વીરિયબલં સમોધાનેતિ, પમાદે અકમ્પિયટ્ઠેન સતિબલં સમોધાનેતિ, ઉદ્ધચ્ચે અકમ્પિયટ્ઠેન સમાધિબલં સમોધાનેતિ, અવિજ્જાય અકમ્પિયટ્ઠેન પઞ્ઞાબલં સમોધાનેતિ. અયં પુગ્ગલો ઇમાનિ બલાનિ ઇમસ્મિં આરમ્મણે સમોધાનેતિ. તેન વુચ્ચતિ – બલાનિ સમોધાનેતીતિ. ગોચરઞ્ચ પજાનાતીતિ…પે… તેન વુચ્ચતિ – ‘‘સમત્થઞ્ચ પટિવિજ્ઝતી’’તિ.

બોજ્ઝઙ્ગે સમોધાનેતીતિ કથં બોજ્ઝઙ્ગે સમોધાનેતિ? ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં સમોધાનેતિ, પવિચયટ્ઠેન ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગં સમોધાનેતિ, પગ્ગહટ્ઠેન વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગં સમોધાનેતિ, ફરણટ્ઠેન પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં સમોધાનેતિ, ઉપસમટ્ઠેન પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં સમોધાનેતિ, અવિક્ખેપટ્ઠેન સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં સમોધાનેતિ, પટિસઙ્ખાનટ્ઠેન ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં સમોધાનેતિ. અયં પુગ્ગલો ઇમે બોજ્ઝઙ્ગે ઇમસ્મિં આરમ્મણે સમોધાનેતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘બોજ્ઝઙ્ગે સમોધાનેતી’’તિ. ગોચરઞ્ચ પજાનાતીતિ…પે… તેન વુચ્ચતિ – ‘‘સમત્થઞ્ચ પટિવિજ્ઝતી’’તિ.

મગ્ગં સમોધાનેતીતિ કથં મગ્ગં સમોધાનેતિ? દસ્સનટ્ઠેન સમ્માદિટ્ઠિં સમોધાનેતિ, અભિનિરોપનટ્ઠેન સમ્માસઙ્કપ્પં સમોધાનેતિ, પરિગ્ગહટ્ઠેન સમ્માવાચં સમોધાનેતિ, સમુટ્ઠાનટ્ઠેન સમ્માકમ્મન્તં સમોધાનેતિ, વોદાનટ્ઠેન સમ્માઆજીવં સમોધાનેતિ, પગ્ગહટ્ઠેન સમ્માવાયામં સમોધાનેતિ, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સમ્માસતિં સમોધાનેતિ, અવિક્ખેપટ્ઠેન સમ્માસમાધિં સમોધાનેતિ. અયં પુગ્ગલો ઇમં મગ્ગં ઇમસ્મિં આરમ્મણે સમોધાનેતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘મગ્ગં સમોધાનેતી’’તિ. ગોચરઞ્ચ પજાનાતીતિ…પે… તેન વુચ્ચતિ – ‘‘સમત્થઞ્ચ પટિવિજ્ઝતી’’તિ.

ધમ્મે સમોધાનેતીતિ કથં ધમ્મે સમોધાનેતિ? આધિપતેય્યટ્ઠેન ઇન્દ્રિયાનિ સમોધાનેતિ, અકમ્પિયટ્ઠેન બલાનિ સમોધાનેતિ, નિય્યાનટ્ઠેન બોજ્ઝઙ્ગે સમોધાનેતિ, હેતુટ્ઠેન મગ્ગં સમોધાનેતિ, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિપટ્ઠાનં સમોધાનેતિ, પદહનટ્ઠેન સમ્મપ્પધાનં સમોધાનેતિ, ઇજ્ઝનટ્ઠેન ઇદ્ધિપાદં સમોધાનેતિ તથટ્ઠેન સચ્ચં સમોધાનેતિ, અવિક્ખેપટ્ઠેન સમથં સમોધાનેતિ, અનુપસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સનં સમોધાનેતિ, એકરસટ્ઠેન સમથવિપસ્સનં સમોધાનેતિ, અનતિવત્તનટ્ઠેન યુગનદ્ધં સમોધાનેતિ, સંવરટ્ઠેન સીલવિસુદ્ધિં સમોધાનેતિ, અવિક્ખેપટ્ઠેન ચિત્તવિસુદ્ધિં સમોધાનેતિ, દસ્સનટ્ઠેન દિટ્ઠિવિસુદ્ધિં સમોધાનેતિ, વિમુત્તટ્ઠેન વિમોક્ખં સમોધાનેતિ, પટિવેધટ્ઠેન વિજ્જં સમોધાનેતિ, પરિચ્ચાગટ્ઠેન વિમુત્તિં સમોધાનેતિ, સમુચ્છેદટ્ઠેન ખયે ઞાણં સમોધાનેતિ, પટિપ્પસ્સદ્ધટ્ઠેન અનુપ્પાદે ઞાણં સમોધાનેતિ, છન્દં મૂલટ્ઠેન સમોધાનેતિ, મનસિકારં સમુટ્ઠાનટ્ઠેન સમોધાનેતિ, ફસ્સં સમોધાનટ્ઠેન સમોધાનેતિ, વેદનં સમોસરણટ્ઠેન સમોધાનેતિ, સમાધિં પમુખટ્ઠેન સમોધાનેતિ, સતિં આધિપતેય્યટ્ઠેન સમોધાનેતિ, પઞ્ઞં તતુત્તરટ્ઠેન સમોધાનેતિ, વિમુત્તિં સારટ્ઠેન સમોધાનેતિ, અમતોગધં નિબ્બાનં પરિયોસાનટ્ઠેન સમોધાનેતિ. અયં પુગ્ગલો ઇમે ધમ્મે ઇમસ્મિં આરમ્મણે સમોધાનેતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘ધમ્મે સમોધાનેતી’’તિ.

ગોચરઞ્ચ પજાનાતીતિ યં તસ્સ આરમ્મણં, તં તસ્સ ગોચરં. યં તસ્સ ગોચરં, તં તસ્સ આરમ્મણં પજાનાતીતિ પુગ્ગલો. પજાનના પઞ્ઞા. સમન્તિ આરમ્મણસ્સ ઉપટ્ઠાનં સમં, ચિત્તસ્સ અવિક્ખેપો સમં, ચિત્તસ્સ અધિટ્ઠાનં સમં, ચિત્તસ્સ વોદાનં સમં. અત્થોતિ અનવજ્જટ્ઠો નિક્કિલેસટ્ઠો વોદાનટ્ઠો પરમટ્ઠો. પટિવિજ્ઝતીતિ આરમ્મણસ્સ ઉપટ્ઠાનટ્ઠં પટિવિજ્ઝતિ, ચિત્તસ્સ અવિક્ખેપટ્ઠં પટિવિજ્ઝતિ, ચિત્તસ્સ અધિટ્ઠાનટ્ઠં પટિવિજ્ઝતિ, ચિત્તસ્સ વોદાનટ્ઠં પટિવિજ્ઝતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘સમત્થઞ્ચ પટિવિજ્ઝતી’’તિ.

૧૬૯. કથં રસ્સં અસ્સસન્તો ‘‘રસ્સં અસ્સસામી’’તિ પજાનાતિ, રસ્સં પસ્સસન્તો ‘‘રસ્સં પસ્સસામી’’તિ પજાનાતિ? રસ્સં અસ્સાસં ઇત્તરસઙ્ખાતે અસ્સસતિ, રસ્સં પસ્સાસં ઇત્તરસઙ્ખાતે પસ્સસતિ, રસ્સં અસ્સાસપસ્સાસં ઇત્તરસઙ્ખાતે અસ્સસતિપિ પસ્સસતિપિ. રસ્સં અસ્સાસપસ્સાસં ઇત્તરસઙ્ખાતે અસ્સસતોપિ પસ્સસતોપિ છન્દો ઉપ્પજ્જતિ. છન્દવસેન તતો સુખુમતરં રસ્સં અસ્સાસં ઇત્તરસઙ્ખાતે અસ્સસતિ. છન્દવસેન તતો સુખુમતરં રસ્સં પસ્સાસં ઇત્તરસઙ્ખાતે પસ્સસતિ. છન્દવસેન તતો સુખુમતરં રસ્સં અસ્સાસપસ્સાસં ઇત્તરસઙ્ખાતે અસ્સસતિપિ પસ્સસતિપિ. છન્દવસેન તતો સુખુમતરં રસ્સં અસ્સાસપસ્સાસં ઇત્તરસઙ્ખાતે અસ્સસતોપિ પસ્સસતોપિ પામોજ્જં ઉપ્પજ્જતિ. પામોજ્જવસેન તતો સુખુમતરં રસ્સં અસ્સાસં ઇત્તરસઙ્ખાતે અસ્સસતિ, પામોજ્જવસેન તતો સુખુમતરં રસ્સં પસ્સાસં ઇત્તરસઙ્ખાતે પસ્સસતિ, પામોજ્જવસેન તતો સુખુમતરં રસ્સં અસ્સાસપસ્સાસં ઇત્તરસઙ્ખાતે અસ્સસતિપિ પસ્સસતિપિ. પામોજ્જવસેન તતો સુખુમતરં રસ્સં અસ્સાસપસ્સાસં ઇત્તરસઙ્ખાતે અસ્સસતોપિ પસ્સસતોપિ રસ્સા અસ્સાસપસ્સાસા ચિત્તં વિવત્તતિ, ઉપેક્ખા સણ્ઠાતિ. ઇમેહિ નવહાકારેહિ રસ્સા અસ્સાસપસ્સાસા કાયો ઉપટ્ઠાનં સતિ અનુપસ્સના ઞાણં. કાયો ઉપટ્ઠાનં, નો સતિ; સતિ ઉપટ્ઠાનઞ્ચેવ સતિ ચ. તાય સતિયા તેન ઞાણેન તં કાયં અનુપસ્સતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘કાયે કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનભાવના’’તિ.

અનુપસ્સતીતિ કથં તં કાયં અનુપસ્સતિ…પે… એવં તં કાયં અનુપસ્સતિ. ભાવનાતિ ચતસ્સો ભાવના…પે… આસેવનટ્ઠેન ભાવના. રસ્સં અસ્સાસપસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો વિદિતા વેદના ઉપ્પજ્જન્તિ…પે… રસ્સં અસ્સાસપસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનન્તો ઇન્દ્રિયાનિ સમોધાનેતિ…પે… તેન વુચ્ચતિ – ‘‘સમત્થઞ્ચ પટિવિજ્ઝતી’’તિ.

૧૭૦. કથં ‘‘સબ્બકાયપટિસંવેદી અસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ, ‘‘સબ્બકાયપટિસંવેદી પસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ? કાયોતિ દ્વે કાયા – નામકાયો ચ રૂપકાયો ચ. કતમો નામકાયો? વેદના, સઞ્ઞા, ચેતના, ફસ્સો, મનસિકારો, નામઞ્ચ નામકાયો ચ, યે ચ વુચ્ચન્તિ ચિત્તસઙ્ખારા – અયં નામકાયો. કતમો રૂપકાયો? ચત્તારો ચ મહાભૂતા, ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાયરૂપં, અસ્સાસો ચ પસ્સાસો ચ, નિમિત્તઞ્ચ ઉપનિબન્ધના, યે ચ વુચ્ચન્તિ કાયસઙ્ખારા – અયં રૂપકાયો.

કથં તે કાયા પટિવિદિતા હોન્તિ? દીઘં અસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ. તાય સતિયા તેન ઞાણેન તે કાયા પટિવિદિતા હોન્તિ. દીઘં પસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ. તાય સતિયા તેન ઞાણેન તે કાયા પટિવિદિતા હોન્તિ. રસ્સં અસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ. તાય સતિયા તેન ઞાણેન તે કાયા પટિવિદિતા હોન્તિ. રસ્સં પસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ. તાય સતિયા તેન ઞાણેન તે કાયા પટિવિદિતા હોન્તિ.

આવજ્જતો તે કાયા પટિવિદિતા હોન્તિ, પજાનતો તે કાયા પટિવિદિતા હોન્તિ, પસ્સતો તે કાયા પટિવિદિતા હોન્તિ, પચ્ચવેક્ખતો તે કાયા પટિવિદિતા હોન્તિ, ચિત્તં અધિટ્ઠહતો તે કાયા પટિવિદિતા હોન્તિ, સદ્ધાય અધિમુચ્ચતો તે કાયા પટિવિદિતા હોન્તિ, વીરિયં પગ્ગણ્હતો તે કાયા પટિવિદિતા હોન્તિ, સતિં ઉપટ્ઠાપયતો તે કાયા પટિવિદિતા હોન્તિ, ચિત્તં સમાદહતો તે કાયા પટિવિદિતા હોન્તિ, પઞ્ઞાય પજાનતો તે કાયા પટિવિદિતા હોન્તિ, અભિઞ્ઞેય્યં અભિજાનતો તે કાયા પટિવિદિતા હોન્તિ, પરિઞ્ઞેય્યં પરિજાનતો તે કાયા પટિવિદિતા હોન્તિ, પહાતબ્બં પજહતો તે કાયા પટિવિદિતા હોન્તિ, ભાવેતબ્બં ભાવયતો તે કાયા પટિવિદિતા હોન્તિ, સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકરોતો તે કાયા પટિવિદિતા હોન્તિ. એવં તે કાયા પટિવિદિતા હોન્તિ. સબ્બકાયપટિસંવેદી અસ્સાસપસ્સાસા કાયો ઉપટ્ઠાનં સતિ અનુપસ્સના ઞાણં. કાયો ઉપટ્ઠાનં, નો સતિ. સતિ ઉપટ્ઠાનઞ્ચેવ સતિ ચ. તાય સતિયા તેન ઞાણેન તં કાયં અનુપસ્સતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘કાયે કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનભાવના’’તિ.

અનુપસ્સતીતિ કથં તં કાયં અનુપસ્સતિ…પે… એવં તં કાયં અનુપસ્સતિ. ભાવનાતિ ચતસ્સો ભાવના…પે… આસેવનટ્ઠેન ભાવના.

સબ્બકાયપટિસંવેદી અસ્સાસપસ્સાસાનં [અસ્સાસપસ્સાસા (સ્યા.)] સંવરટ્ઠેન સીલવિસુદ્ધિ, અવિક્ખેપટ્ઠેન ચિત્તવિસુદ્ધિ, દસ્સનટ્ઠેન દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ. યો તત્થ સંવરટ્ઠો, અયં અધિસીલસિક્ખા. યો તત્થ અવિક્ખેપટ્ઠો, અયં અધિચિત્તસિક્ખા. યો તત્થ દસ્સનટ્ઠો, અયં અધિપઞ્ઞાસિક્ખા. ઇમા તિસ્સો સિક્ખાયો આવજ્જન્તો સિક્ખતિ, જાનન્તો સિક્ખતિ, પસ્સન્તો સિક્ખતિ, પચ્ચવેક્ખન્તો સિક્ખતિ, ચિત્તં અધિટ્ઠહન્તો સિક્ખતિ, સદ્ધાય અધિમુચ્ચન્તો સિક્ખતિ, વીરિયં પગ્ગણ્હન્તો સિક્ખતિ, સતિં ઉપટ્ઠપેન્તો સિક્ખતિ, ચિત્તં સમાદહન્તો સિક્ખતિ, પઞ્ઞાય પજાનન્તો સિક્ખતિ, અભિઞ્ઞેય્યં અભિજાનન્તો સિક્ખતિ, પરિઞ્ઞેય્યં પરિજાનન્તો સિક્ખતિ, પહાતબ્બં પજહન્તો સિક્ખતિ, ભાવેતબ્બં ભાવેન્તો સિક્ખતિ, સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકરોન્તો સિક્ખતિ.

સબ્બકાયપટિસંવેદી અસ્સાસપસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો વિદિતા વેદના ઉપ્પજ્જન્તિ…પે… સબ્બકાયપટિસંવેદી અસ્સાસપસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનન્તો ઇન્દ્રિયાનિ સમોધાનેતિ…પે… તેન વુચ્ચતિ – ‘‘સમત્થઞ્ચ પટિવિજ્ઝતી’’તિ.

૧૭૧. કથં ‘‘પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં અસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ, ‘‘પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં પસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ? કતમો કાયસઙ્ખારો? દીઘં અસ્સાસા કાયિકા. એતે ધમ્મા કાયપટિબદ્ધા કાયસઙ્ખારા. તે કાયસઙ્ખારે પસ્સમ્ભેન્તો નિરોધેન્તો વૂપસમેન્તો સિક્ખતિ. દીઘં પસ્સાસા કાયિકા. એતે ધમ્મા કાયપટિબદ્ધા કાયસઙ્ખારા. તે કાયસઙ્ખારે પસ્સમ્ભેન્તો નિરોધેન્તો વૂપસમેન્તો સિક્ખતિ. રસ્સં અસ્સાસા રસ્સં પસ્સાસા. સબ્બકાયપટિસંવેદી અસ્સાસા સબ્બકાયપટિસંવેદી પસ્સાસા કાયિકા. એતે ધમ્મા કાયપટિબદ્ધા કાયસઙ્ખારા. તે કાયસઙ્ખારે પસ્સમ્ભેન્તો નિરોધેન્તો વૂપસમેન્તો સિક્ખતિ.

યથારૂપેહિ કાયસઙ્ખારેહિ યા કાયસ્સ આનમના વિનમના સન્નમના પણમના ઇઞ્જના ફન્દના ચલના પકમ્પના – પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં અસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતિ, પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતિ. યથારૂપેહિ કાયસઙ્ખારેહિ યા કાયસ્સ ન આનમના ન વિનમના ન સન્નમના ન પણમના અનિઞ્જના અફન્દના અચલના અકમ્પના સન્તં સુખુમં પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં અસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતિ, પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતિ.

ઇતિ કિર ‘‘પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં અસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ, ‘‘પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં પસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ. એવં સન્તે વાતૂપલદ્ધિયા ચ પભાવના ન હોતિ, અસ્સાસપસ્સાસાનઞ્ચ પભાવના ન હોતિ, આનાપાનસ્સતિયા ચ પભાવના ન હોતિ, આનાપાનસ્સતિસમાધિસ્સ ચ પભાવના ન હોતિ; ન ચ નં તં સમાપત્તિં પણ્ડિતા સમાપજ્જન્તિપિ વુટ્ઠહન્તિપિ.

ઇતિ કિર ‘‘પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં અસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ, ‘‘પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં પસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ. એવં સન્તે વાતૂપલદ્ધિયા ચ પભાવના હોતિ, અસ્સાસપસ્સાસાનઞ્ચ પભાવના હોતિ, આનાપાનસ્સતિયા ચ પભાવના હોતિ. આનાપાનસ્સતિસમાધિસ્સ ચ પભાવના હોતિ; તઞ્ચ નં સમાપત્તિં પણ્ડિતા સમાપજ્જન્તિપિ વુટ્ઠહન્તિપિ. યથા કથં વિય? સેય્યથાપિ કંસે આકોટિતે પઠમં ઓળારિકા સદ્દા પવત્તન્તિ. ઓળારિકાનં સદ્દાનં નિમિત્તં સુગ્ગહિતત્તા સુમનસિકતત્તા સૂપધારિતત્તા નિરુદ્ધેપિ ઓળારિકે સદ્દે, અથ પચ્છા સુખુમકા સદ્દા પવત્તન્તિ. સુખુમકાનં સદ્દાનં નિમિત્તં સુગ્ગહિતત્તા સુમનસિકતત્તા સૂપધારિતત્તા નિરુદ્ધેપિ સુખુમકે સદ્દે, અથ પચ્છા સુખુમસદ્દનિમિત્તારમ્મણતાપિ ચિત્તં પવત્તતિ. એવમેવં પઠમં ઓળારિકા અસ્સાસપસ્સાસા પવત્તન્તિ; ઓળારિકાનં અસ્સાસપસ્સાસાનં નિમિત્તં સુગ્ગહિતત્તા સુમનસિકતત્તા સૂપધારિતત્તા નિરુદ્ધેપિ ઓળારિકે અસ્સાસપસ્સાસે, અથ પચ્છા સુખુમકા અસ્સાસપસ્સાસા પવત્તન્તિ. સુખુમકાનં અસ્સાસપસ્સાસાનં નિમિત્તં સુગ્ગહિતત્તા સુમનસિકતત્તા સૂપધારિતત્તા નિરુદ્ધેપિ સુખુમકે અસ્સાસપસ્સાસે, અથ પચ્છા સુખુમકઅસ્સાસપસ્સાસાનં નિમિત્તારમ્મણતાપિ ચિત્તં ન વિક્ખેપં ગચ્છતિ.

એવં સન્તે વાતૂપલદ્ધિયા ચ પભાવના હોતિ, અસ્સાસપસ્સાસાનઞ્ચ પભાવના હોતિ, આનાપાનસ્સતિયા ચ પભાવના હોતિ, આનાપાનસ્સતિસમાધિસ્સ ચ પભાવના હોતિ; તઞ્ચ નં સમાપત્તિં પણ્ડિતા સમાપજ્જન્તિપિ વુટ્ઠહન્તિપિ. પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં અસ્સાસપસ્સાસા કાયો ઉપટ્ઠાનં સતિ અનુપસ્સના ઞાણં. કાયો ઉપટ્ઠાનં, નો સતિ; સતિ ઉપટ્ઠાનઞ્ચેવ સતિ ચ. તાય સતિયા તેન ઞાણેન તં કાયં અનુપસ્સતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘કાયે કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનભાવના’’તિ.

અનુપસ્સતીતિ કથં તં કાયં અનુપસ્સતિ…પે… એવં તં કાયં અનુપસ્સતિ. ભાવનાતિ ચતસ્સો ભાવના…પે… આસેવનટ્ઠેન ભાવના. પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં, અસ્સાસપસ્સાસાનં સંવરટ્ઠેન સીલવિસુદ્ધિ, અવિક્ખેપટ્ઠેન ચિત્તવિસુદ્ધિ, દસ્સનટ્ઠેન દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ. યો તત્થ સંવરટ્ઠો, અયં અધિસીલસિક્ખા; યો તત્થ અવિક્ખેપટ્ઠો, અયં અધિચિત્તસિક્ખા; યો તત્થ દસ્સનટ્ઠો અયં અધિપઞ્ઞાસિક્ખા. ઇમા તિસ્સો સિક્ખાયો આવજ્જન્તો સિક્ખતિ…પે… સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકરોન્તો સિક્ખતિ, પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં અસ્સાસપસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો વિદિતા વેદના ઉપ્પજ્જન્તિ…પે… પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં અસ્સાસપસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનન્તો ઇન્દ્રિયાનિ સમોધાનેતિ…પે… તેન વુચ્ચતિ – ‘‘સમત્થઞ્ચ પટિવિજ્ઝતી’’તિ.

અટ્ઠ અનુપસ્સનાઞાણાનિ, અટ્ઠ ચ ઉપટ્ઠાનાનુસ્સતિયો, ચત્તારિ સુત્તન્તિકવત્થૂનિ કાયે કાયાનુપસ્સનાય.

ભાણવારો.

દુતિયચતુક્કનિદ્દેસો

૧૭૨. કથં ‘‘પીતિપટિસંવેદી અસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ ‘‘પીતિપટિસંવેદી પસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ? કતમા પીતિ? દીઘં અસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો ઉપ્પજ્જતિ પીતિ પામોજ્જં. યા પીતિ પામોજ્જં આમોદના પમોદના હાસો પહાસો વિત્તિ ઓદગ્યં અત્તમનતા. ચિત્તસ્સ દીઘં પસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો ઉપ્પજ્જતિ પીતિ પામોજ્જં…પે… રસ્સં અસ્સાસવસેન, રસ્સં પસ્સાસવસેન, સબ્બકાયપટિસંવેદી અસ્સાસવસેન, સબ્બકાયપટિસંવેદી પસ્સાસવસેન, પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં અસ્સાસવસેન, પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં પસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો ઉપ્પજ્જતિ પીતિ પામોજ્જં. યા પીતિ પામોજ્જં આમોદના પમોદના હાસો પહાસો વિત્તિ ઓદગ્યં અત્તમનતા ચિત્તસ્સ – અયં પીતિ.

કથં સા પીતિ પટિવિદિતા હોતિ? દીઘં અસ્સાસપસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ. તાય સતિયા તેન ઞાણેન સા પીતિ પટિવિદિતા હોતિ. દીઘં પસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ. તાય સતિયા તેન ઞાણેન સા પીતિ પટિવિદિતા હોતિ. રસ્સં અસ્સાસવસેન…પે… રસ્સં પસ્સાસવસેન… સબ્બકાયપટિસંવેદી અસ્સાસવસેન… સબ્બકાયપટિસંવેદી પસ્સાસવસેન… પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં અસ્સાસવસેન… પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં પસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ. તાય સતિયા તેન ઞાણેન સા પીતિ પટિવિદિતા હોતિ. આવજ્જતો સા પીતિ પટિવિદિતા હોતિ, જાનતો…પે… પસ્સતો… પચ્ચવેક્ખતો… ચિત્તં અધિટ્ઠહતો… સદ્ધાય અધિમુચ્ચતો… વીરિયં પગ્ગણ્હતો… સતિં ઉપટ્ઠાપયતો… ચિત્તં સમાદહતો… પઞ્ઞાય પજાનતો… અભિઞ્ઞેય્યં અભિજાનતો… પરિઞ્ઞેય્યં પરિજાનતો… પહાતબ્બં પજહતો… ભાવેતબ્બં ભાવયતો… સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકરોતો સા પીતિ પટિવિદિતા હોતિ. એવં સા પીતિ પટિવિદિતા હોતિ.

પીતિપટિસંવેદી અસ્સાસપસ્સાસવસેન વેદના ઉપટ્ઠાનં સતિ અનુપસ્સના ઞાણં. વેદના ઉપટ્ઠાનં, નો સતિ; સતિ ઉપટ્ઠાનઞ્ચેવ સતિ ચ. તાય સતિયા તેન ઞાણેન તં વેદનં અનુપસ્સતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનભાવના’’તિ.

અનુપસ્સતીતિ કથં તં વેદનં અનુપસ્સતિ? અનિચ્ચતો અનુપસ્સતિ…પે… એવં તં વેદનં અનુપસ્સતિ. ભાવનાતિ ચતસ્સો ભાવના…પે… આસેવનટ્ઠેન ભાવના. પીતિપટિસંવેદી અસ્સાસપસ્સાસાનં સંવરટ્ઠેન સીલવિસુદ્ધિ…પે… પીતિપટિસંવેદી અસ્સાસપસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો…પે… પજાનન્તો ઇન્દ્રિયાનિ સમોધાનેતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘સમત્થઞ્ચ પટિવિજ્ઝતી’’તિ.

૧૭૩. કથં ‘‘સુખપટિસંવેદી અસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ, ‘‘સુખપટિસંવેદી પસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ? સુખન્તિ દ્વે સુખાનિ – કાયિકઞ્ચ સુખં, ચેતસિકઞ્ચ સુખં. કતમં કાયિકં સુખં? યં કાયિકં સાતં કાયિકં સુખં, કાયસમ્ફસ્સજં સાતં સુખં વેદયિતં, કાયસમ્ફસ્સજા સાતા સુખા વેદના – ઇદં કાયિકં સુખં. કતમં ચેતસિકં સુખં? યં ચેતસિકં સાતં ચેતસિકં સુખં, ચેતોસમ્ફસ્સજં સાતં સુખં વેદયિતં, ચેતોસમ્ફસ્સજા સાતા સુખા વેદના – ઇદં ચેતસિકં સુખં.

કથં તે સુખા પટિવિદિતા હોન્તિ? દીઘં અસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ. તાય સતિયા તેન ઞાણેન તે સુખા પટિવિદિતા હોન્તિ. દીઘં પસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ. તાય સતિયા તેન ઞાણેન તે સુખા પટિવિદિતા હોન્તિ…પે… સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકરોતો તે સુખા પટિવિદિતા હોન્તિ. એવં તે સુખા પટિવિદિતા હોન્તિ. સુખપટિસંવેદી અસ્સાસપસ્સાસવસેન વેદના ઉપટ્ઠાનં સતિ અનુપસ્સના ઞાણં. વેદના ઉપટ્ઠાનં, નો સતિ; સતિ ઉપટ્ઠાનઞ્ચેવ સતિ ચ. તાય સતિયા તેન ઞાણેન તં વેદનં અનુપસ્સતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનભાવના’’તિ.

અનુપસ્સતીતિ કથં તં વેદનં અનુપસ્સતિ. અનિચ્ચતો અનુપસ્સતિ…પે… એવં તં વેદનં અનુપસ્સતિ. ભાવનાતિ ચતસ્સો ભાવના…પે… આસેવનટ્ઠેન ભાવના. સુખપટિસંવેદી અસ્સાસપસ્સાસાનં સંવરટ્ઠેન સીલવિસુદ્ધિ…પે… સુખપટિસંવેદી અસ્સાસપસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો…પે… પજાનન્તો ઇન્દ્રિયાનિ સમોધાનેતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘સમત્થઞ્ચ પટિવિજ્ઝતી’’તિ.

૧૭૪. કથં ‘‘ચિત્તસઙ્ખારપટિસંવેદી અસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ, ‘‘ચિત્તસઙ્ખારપટિસંવેદી પસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ? કતમો ચિત્તસઙ્ખારો? દીઘં અસ્સાસવસેન સઞ્ઞા ચ વેદના ચ ચેતસિકા – એતે ધમ્મા ચિત્તપટિબદ્ધા ચિત્તસઙ્ખારા. દીઘં પસ્સાસવસેન સઞ્ઞા ચ વેદના ચ ચેતસિકા – એતે ધમ્મા ચિત્તપટિબદ્ધા ચિત્તસઙ્ખારા…પે… સુખપટિસંવેદી અસ્સાસવસેન… સુખપટિસંવેદી પસ્સાસવસેન સઞ્ઞા ચ વેદના ચ ચેતસિકા – એતે ધમ્મા ચિત્તપટિબદ્ધા ચિત્તસઙ્ખારા – અયં ચિત્તસઙ્ખારો.

કથં તે ચિત્તસઙ્ખારા પટિવિદિતા હોન્તિ? દીઘં અસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ. તાય સતિયા તેન ઞાણેન તે ચિત્તસઙ્ખારા પટિવિદિતા હોન્તિ. દીઘં પસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ. તાય સતિયા તેન ઞાણેન તે ચિત્તસઙ્ખારા પટિવિદિતા હોન્તિ…પે… સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકરોતો તે ચિત્તસઙ્ખારા પટિવિદિતા હોન્તિ. એવં તે ચિત્તસઙ્ખારા પટિવિદિતા હોન્તિ. ચિત્તસઙ્ખારપટિસંવેદી અસ્સાસપસ્સાસવસેન વેદના ઉપટ્ઠાનં સતિ અનુપસ્સના ઞાણં વેદના ઉપટ્ઠાનં, નો સતિ; સતિ ઉપટ્ઠાનઞ્ચેવ સતિ ચ. તાય સતિયા તે ઞાણેન તં વેદનં અનુપસ્સતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનભાવના’’તિ.

અનુપસ્સતીતિ કથં તં વેદનં અનુપસ્સતિ? અનિચ્ચતો અનુપસ્સતિ…પે… એવં તં વેદનં અનુપસ્સતિ. ભાવનાતિ ચતસ્સો ભાવના…પે… આસેવનટ્ઠેન ભાવના. ચિત્તસઙ્ખારપટિસંવેદી અસ્સાસપસ્સાસાનં સંવરટ્ઠેન સીલવિસુદ્ધિ…પે… ચિત્તસઙ્ખારપટિસંવેદી અસ્સાસપસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો…પે… પજાનન્તો ઇન્દ્રિયાનિ સમોધાનેતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘સમત્થઞ્ચ પટિવિજ્ઝતી’’તિ.

૧૭૫. કથં ‘‘પસ્સમ્ભયં ચિત્તસઙ્ખારં અસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ, ‘‘પસ્સમ્ભયં ચિત્તસઙ્ખારં પસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ? કતમો ચિત્તસઙ્ખારો? દીઘં અસ્સાસવસેન સઞ્ઞા ચ વેદના ચ ચેતસિકા – એતે ધમ્મા ચિત્તપટિબદ્ધા ચિત્તસઙ્ખારા. તે ચિત્તસઙ્ખારે પસ્સમ્ભેન્તો નિરોધેન્તો વૂપસમેન્તો સિક્ખતિ. દીઘં પસ્સાસવસેન સઞ્ઞા ચ વેદના ચ ચેતસિકા – એતે ધમ્મા ચિત્તપટિબદ્ધા ચિત્તસઙ્ખારા. તે ચિત્તસઙ્ખારે પસ્સમ્ભેન્તો નિરોધેન્તો વૂપસમેન્તો સિક્ખતિ. ચિત્તસઙ્ખારપટિસંવેદી અસ્સાસવસેન… ચિત્તસઙ્ખારપટિસંવેદી પસ્સાસવસેન સઞ્ઞા ચ વેદના ચ ચેતસિકા – એતે ધમ્મા ચિત્તપટિબદ્ધા ચિત્તસઙ્ખારા. તે ચિત્તસઙ્ખારે પસ્સમ્ભેન્તો નિરોધેન્તો વૂપસમેન્તો સિક્ખતિ. પસ્સમ્ભયં ચિત્તસઙ્ખારં અસ્સાસપસ્સાસવસેન વેદના ઉપટ્ઠાનં સતિ અનુપસ્સના ઞાણં. વેદના ઉપટ્ઠાનં, નો સતિ; સતિ ઉપટ્ઠાનઞ્ચેવ સતિ ચ. તાય સતિયા તેન ઞાણેન તં વેદનં અનુપસ્સતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનભાવના’’તિ.

અનુપસ્સતીતિ કથં તં વેદનં અનુપસ્સતિ…પે… એવં તં વેદનં અનુપસ્સતિ. ભાવનાતિ ચતસ્સો ભાવના…પે… આસેવનટ્ઠેન ભાવના. પસ્સમ્ભયં ચિત્તસઙ્ખારં અસ્સાસપસ્સાસાનં સંવરટ્ઠેન સીલવિસુદ્ધિ…પે… પસ્સમ્ભયં ચિત્તસઙ્ખારં અસ્સાસપસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો…પે… પજાનન્તો ઇન્દ્રિયાનિ સમોધાનેતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘સમત્થઞ્ચ પટિવિજ્ઝતી’’તિ.

અટ્ઠ અનુપસ્સનાઞાણાનિ અટ્ઠ ચ ઉપટ્ઠાનાનુસ્સતિયો ચત્તારિ સુત્તન્તિકવત્થૂનિ વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સનાય.

તતિયચતુક્કનિદ્દેસો

૧૭૬. કથં ‘‘ચિત્તપટિસંવેદી અસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ, ‘‘ચિત્તપટિસંવેદી પસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ? કતમં તં ચિત્તં? દીઘં અસ્સાસવસેન વિઞ્ઞાણં ચિત્તં. યં ચિત્તં મનો માનસં હદયં પણ્ડરં મનો મનાયતનં મનિન્દ્રિયં વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો તજ્જા મનોવિઞ્ઞાણધાતુ. દીઘં પસ્સાસવસેન …પે… પસ્સમ્ભયં ચિત્તસઙ્ખારં અસ્સાસવસેન… પસ્સમ્ભયં ચિત્તસઙ્ખારં પસ્સાસવસેન વિઞ્ઞાણં ચિત્તં. યં ચિત્તં મનો માનસં હદયં પણ્ડરં મનો માનયતનં મનિન્દ્રિયં વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો તજ્જા મનોવિઞ્ઞાણધાતુ – ઇદં ચિત્તં.

કથં તં ચિત્તં પટિવિદિતં હોતિ? દીઘં અસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ. તાય સતિયા તેન ઞાણેન તં ચિત્તં પટિવિદિતં હોતિ. દીઘં પસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ. તાય સતિયા તેન ઞાણેન તં ચિત્તં પટિવિદિતં હોતિ…પે… સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકરોતો તં ચિત્તં પટિવિદિતં હોતિ. એવં તં ચિત્તં પટિવિદિતં હોતિ. ચિત્તપટિસંવેદી અસ્સાસપસ્સાસવસેન વિઞ્ઞાણં ચિત્તં ઉપટ્ઠાનં સતિ અનુપસ્સના ઞાણં. ચિત્તં ઉપટ્ઠાનં, નો સતિ; સતિ ઉપટ્ઠાનઞ્ચેવ સતિ ચ. તાય સતિયા તેન ઞાણેન તં ચિત્તં અનુપસ્સતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનભાવના’’તિ.

અનુપસ્સતીતિ કથં તં ચિત્તં અનુપસ્સતિ…પે… એવં તં ચિત્તં અનુપસ્સતિ. ભાવનાતિ ચતસ્સો ભાવના…પે… આસેવનટ્ઠેન ભાવના. ચિત્તપટિસંવેદી અસ્સાસપસ્સાસાનં સંવરટ્ઠેન સીલવિસુદ્ધિ…પે… ચિત્તપટિસંવેદી અસ્સાસપસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો…પે… પજાનન્તો ઇન્દ્રિયાનિ સમોધાનેતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘સમત્થઞ્ચ પટિવિજ્ઝતી’’તિ.

૧૭૭. કથં ‘‘અભિપ્પમોદયં ચિત્તં અસ્સસિસ્સામી’’તિ, ‘‘અભિપ્પમોદયં ચિત્તં પસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ? કતમો ચિત્તસ્સ અભિપ્પમોદો? દીઘં અસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તસ્સ અભિપ્પમોદો. યા ચિત્તસ્સ આમોદના પમોદના હાસો પહાસો વિત્તિ ઓદગ્યં અત્તમનતા. ચિત્તસ્સ દીઘં અસ્સાસપસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તસ્સ અભિપ્પમોદો. યા ચિત્તસ્સ આમોદના પમોદના હાસો પહાસો વિત્તિ ઓદગ્યં અત્તમનતા ચિત્તસ્સ…પે… ચિત્તપટિસંવેદી અસ્સાસવસેન… ચિત્તપટિસંવેદી પસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તસ્સ અભિપ્પમોદો. યા ચિત્તસ્સ આમોદના પમોદના હાસો પહાસો વિત્તિ ઓદગ્યં અત્તમનતા ચિત્તસ્સ – અયં ચિત્તસ્સ અભિપ્પમોદો. અભિપ્પમોદયં ચિત્તં અસ્સાસપસ્સાસવસેન વિઞ્ઞાણં ચિત્તં ઉપટ્ઠાનં સતિ અનુપસ્સના ઞાણં. ચિત્તં ઉપટ્ઠાનં, નો સતિ; સતિ ઉપટ્ઠાનઞ્ચેવ સતિ ચ. તાય સતિયા તેન ઞાણેન તં ચિત્તં અનુપસ્સતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનભાવના’’તિ.

અનુપસ્સતીતિ કથં તં ચિત્તં અનુપસ્સતિ…પે… એવં તં ચિત્તં અનુપસ્સતીતિ. ભાવનાતિ ચતસ્સો ભાવના…પે… આસેવનટ્ઠેન ભાવના. અભિપ્પમોદયં ચિત્તં અસ્સાસપસ્સાસાનં સંવરટ્ઠેન સીલવિસુદ્ધિ…પે… અભિપ્પમોદયં ચિત્તં અસ્સાસપસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો…પે… પજાનન્તો ઇન્દ્રિયાનિ સમોધાનેતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘સમત્થઞ્ચ પટિવિજ્ઝતી’’તિ.

૧૭૮. કથં ‘‘સમાદહં ચિત્તં અસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ, ‘‘સમાદહં ચિત્તં પસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ? કતમો સમાધિ [કતમઞ્ચ સમાધિન્દિયં (સ્યા.)]? દીઘં અસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા અવિક્ખેપો સમાધિ, યા ચિત્તસ્સ ઠિતિ સણ્ઠિતિ અવટ્ઠિતિ [અધિટ્ટિતિ (સ્યા.)] અવિસાહારો અવિક્ખેપો અવિસાહટમાનસતા [અવિસાહતમાનસતા (સ્યા. ક.)] સમથો સમાધિન્દ્રિયં સમાધિબલં સમ્માસમાધિ. દીઘં પસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા અવિક્ખેપો સમાધિ…પે… સમાદહં ચિત્તં અસ્સાસવસેન…પે… સમાદહં ચિત્તં પસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા અવિક્ખેપો સમાધિ. યા ચિત્તસ્સ ઠિતિ સણ્ઠિતિ અવટ્ઠિતિ અવિસાહારો અવિક્ખેપો અવિસાહટમાનસતા સમથો સમાધિન્દ્રિયં સમાધિબલં સમ્માસમાધિ – અયં સમાધિ. સમાદહં ચિત્તં અસ્સાસપસ્સાસવસેન વિઞ્ઞાણં ચિત્તં ઉપટ્ઠાનં સતિ અનુપસ્સના ઞાણં. ચિત્તં ઉપટ્ઠાનં, નો સતિ; સતિ ઉપટ્ઠાનઞ્ચેવ સતિ ચ. તાય સતિયા તેન ઞાણેન તં ચિત્તં અનુપસ્સતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનભાવના’’તિ.

અનુપસ્સતીતિ કથં તં ચિત્તં અનુપસ્સતિ…પે… એવં તં ચિત્તં અનુપસ્સતિ. ભાવનાતિ ચતસ્સો ભાવના…પે… આસેવનટ્ઠેન ભાવના. સમાદહં ચિત્તં અસ્સાસપસ્સાસાનં સંવરટ્ઠેન સીલવિસુદ્ધિ…પે… સમાદહં ચિત્તં અસ્સાસપસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો…પે… પજાનન્તો ઇન્દ્રિયાનિ સમોધાનેતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘સમત્થઞ્ચ પટિવિજ્ઝતી’’તિ.

૧૭૯. કથં ‘‘વિમોચયં ચિત્તં અસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ, ‘‘વિમોચયં ચિત્તં પસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ? ‘‘રાગતો વિમોચયં ચિત્તં અસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ, ‘‘રાગતો વિમોચયં ચિત્તં પસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ. ‘‘દોસતો વિમોચયં ચિત્તં અસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ, ‘‘દોસતો વિમોચયં ચિત્તં પસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ. ‘‘મોહતો વિમોચયં ચિત્તં અસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ…પે… માનતો વિમોચયં ચિત્તં… દિટ્ઠિયા વિમોચયં ચિત્તં… વિચિકિચ્છાય વિમોચયં ચિત્તં… થિનતો વિમોચયં ચિત્તં… ઉદ્ધચ્ચતો વિમોચયં ચિત્તં… અહિરિકતો વિમોચયં ચિત્તં… ‘‘અનોત્તપ્પતો વિમોચયં ચિત્તં અસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ, ‘‘અનોત્તપ્પતો વિમોચયં ચિત્તં પસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ. વિમોચયં ચિત્તં અસ્સાસપસ્સાસવસેન વિઞ્ઞાણં ચિત્તં ઉપટ્ઠાનં સતિ…પે….

અનુપસ્સતીતિ કથં તં ચિત્તં અનુપસ્સતિ…પે… એવં તં ચિત્તં અનુપસ્સતિ. ભાવનાતિ ચતસ્સો ભાવના…પે… આસેવનટ્ઠેન ભાવના. વિમોચયં ચિત્તં અસ્સાસપસ્સાસાનં સંવરટ્ઠેન સીલવિસુદ્ધિ…પે… વિમોચયં ચિત્તં અસ્સાસપસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો …પે… પજાનન્તો ઇન્દ્રિયાનિ સમોધાનેતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘સમત્થઞ્ચ પટિવિજ્ઝતી’’તિ.

અટ્ઠ અનુપસ્સનાઞાણાનિ અટ્ઠ ચ ઉપટ્ઠાનાનુસ્સતિયો ચત્તારિ સુત્તન્તિકવત્થૂનિ ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સનાય.

ચતુત્થચતુક્કનિદ્દેસો

૧૮૦. કથં ‘‘અનિચ્ચાનુપસ્સી અસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ, ‘‘અનિચ્ચાનુપસ્સી પસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ? અનિચ્ચન્તિ કિં અનિચ્ચં? પઞ્ચક્ખન્ધા અનિચ્ચા. કેનટ્ઠેન અનિચ્ચા? ઉપ્પાદવયટ્ઠેન અનિચ્ચા. પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં ઉદયં પસ્સન્તો કતિ લક્ખણાનિ પસ્સતિ, વયં પસ્સન્તો કતિ લક્ખણાનિ પસ્સતિ, ઉદયબ્બયં પસ્સન્તો કતિ લક્ખણાનિ પસ્સતિ? પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં ઉદયં પસ્સન્તો પઞ્ચવીસતિ લક્ખણાનિ પસ્સતિ, વયં પસ્સન્તો પઞ્ચવીસતિ લક્ખણાનિ પસ્સતિ. પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં પસ્સન્તો ઇમાનિ પઞ્ઞાસ લક્ખણાનિ પસ્સતિ.