૪. ઇન્દ્રિયકથા

૧. પઠમસુત્તન્તનિદ્દેસો

૧૮૪. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ [‘‘ભદ્દન્તે’’તિ (ક.)] તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સદ્ધિન્દ્રિયં, વીરિયિન્દ્રિયં, સતિન્દ્રિયં, સમાધિન્દ્રિયં, પઞ્ઞિન્દ્રિયં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ’’ [સં. નિ. ૫.૪૭૧].

૧૮૫. ઇમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ કતિહાકારેહિ વિસુજ્ઝન્તિ? ઇમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ પન્નરસહિ આકારેહિ વિસુજ્ઝન્તિ. અસ્સદ્ધે પુગ્ગલે પરિવજ્જયતો, સદ્ધે પુગ્ગલે સેવતો ભજતો પયિરુપાસતો, પસાદનીયે સુત્તન્તે પચ્ચવેક્ખતો – ઇમેહિ તીહાકારેહિ સદ્ધિન્દ્રિયં વિસુજ્ઝતિ. કુસીતે પુગ્ગલે પરિવજ્જયતો, આરદ્ધવીરિયે પુગ્ગલે સેવતો ભજતો પયિરુપાસતો, સમ્મપ્પધાને પચ્ચવેક્ખતો – ઇમેહિ તીહાકારેહિ વીરિયિન્દ્રિયં વિસુજ્ઝતિ. મુટ્ઠસ્સતી પુગ્ગલે પરિવજ્જયતો, ઉપટ્ઠિતસ્સતી પુગ્ગલે સેવતો ભજતો પયિરુપાસતો, સતિપટ્ઠાને પચ્ચવેક્ખતો – ઇમેહિ તીહાકારેહિ સતિન્દ્રિયં વિસુજ્ઝતિ. અસમાહિતે પુગ્ગલે પરિવજ્જયતો, સમાહિતે પુગ્ગલે સેવતો ભજતો પયિરુપાસતો, ઝાનવિમોક્ખે પચ્ચવેક્ખતો – ઇમેહિ તીહાકારેહિ સમાધિન્દ્રિયં વિસુજ્ઝતિ. દુપ્પઞ્ઞે પુગ્ગલે પરિવજ્જયતો, પઞ્ઞવન્તે પુગ્ગલે સેવતો ભજતો પયિરુપાસતો, ગમ્ભીરઞાણચરિયં પચ્ચવેક્ખતો – ઇમેહિ તીહાકારેહિ પઞ્ઞિન્દ્રિયં વિસુજ્ઝતિ. ઇતિ ઇમે પઞ્ચ પુગ્ગલે પરિવજ્જયતો, પઞ્ચ પુગ્ગલે સેવતો ભજતો પયિરુપાસતો, પઞ્ચ સુત્તન્તક્ખન્ધે પચ્ચવેક્ખતો – ઇમેહિ પન્નરસહિ આકારેહિ ઇમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ વિસુજ્ઝન્તિ.

કતિહાકારેહિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવિયન્તિ, કતિહાકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં ભાવના હોતિ? દસહાકારેહિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવિયન્તિ, દસહાકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં ભાવના હોતિ. અસ્સદ્ધિયં પજહન્તો સદ્ધિન્દ્રિયં ભાવેતિ, સદ્ધિન્દ્રિયં ભાવેન્તો અસ્સદ્ધિયં પજહતિ; કોસજ્જં પજહન્તો વીરિયિન્દ્રિયં ભાવેતિ, વીરિયિન્દ્રિયં ભાવેન્તો કોસજ્જં પજહતિ; પમાદં પજહન્તો સતિન્દ્રિયં ભાવેતિ, સતિન્દ્રિયં ભાવેન્તો પમાદં પજહતિ; ઉદ્ધચ્ચં પજહન્તો સમાધિન્દ્રિયં ભાવેતિ, સમાધિન્દ્રિયં ભાવેન્તો ઉદ્ધચ્ચં પજહતિ; અવિજ્જં પજહન્તો પઞ્ઞિન્દ્રિયં ભાવેતિ, પઞ્ઞિન્દ્રિયં ભાવેન્તો અવિજ્જં પજહતિ. ઇમેહિ દસહાકારેહિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવિયન્તિ, ઇમેહિ દસહાકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં ભાવના હોતિ.

કતિહાકારેહિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવિતાનિ હોન્તિ સુભાવિતાનિ? દસહાકારેહિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવિતાનિ હોન્તિ સુભાવિતાનિ. અસ્સદ્ધિયસ્સ પહીનત્તા સુપ્પહીનત્તા સદ્ધિન્દ્રિયં ભાવિતં હોતિ સુભાવિતં; સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ ભાવિતત્તા સુભાવિતત્તા અસ્સદ્ધિયં પહીનં હોતિ સુપ્પહીનં. કોસજ્જસ્સ પહીનત્તા સુપ્પહીનત્તા વીરિયિન્દ્રિયં ભાવિતં હોતિ સુભાવિતં; વીરિયિન્દ્રિયસ્સ ભાવિતત્તા સુભાવિતત્તા કોસજ્જં પહીનં હોતિ સુપ્પહીનં. પમાદસ્સ પહીનત્તા સુપ્પહીનત્તા સતિન્દ્રિયં ભાવિતં હોતિ સુભાવિતં; સતિન્દ્રિયસ્સ ભાવિતત્તા સુભાવિતત્તા પમાદો પહીનો હોતિ સુપ્પહીનો. ઉદ્ધચ્ચસ્સ પહીનત્તા સુપ્પહીનત્તા સમાધિન્દ્રિયં ભાવિતં હોતિ સુભાવિતં; સમાધિન્દ્રિયસ્સ ભાવિતત્તા સુભાવિતત્તા ઉદ્ધચ્ચં પહીનં હોતિ સુપ્પહીનં. અવિજ્જાય પહીનત્તા પઞ્ઞિન્દ્રિયં ભાવિતં હોતિ સુભાવિતં; પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ ભાવિતત્તા સુભાવિતત્તા અવિજ્જા પહીના હોતિ સુપ્પહીના. ઇમેહિ દસહાકારેહિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવિતાનિ હોન્તિ સુભાવિતાનિ.

૧૮૬. કતિહાકારેહિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવિયન્તિ, કતિહાકારેહિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવિતાનિ ચેવ હોન્તિ સુભાવિતાનિ ચ પટિપ્પસ્સદ્ધાનિ ચ સુપ્પટિપ્પસ્સદ્ધાનિ ચ? ચતૂહાકારેહિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવિયન્તિ ચતૂહાકારેહિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવિતાનિ ચેવ હોન્તિ સુભાવિતાનિ ચ પટિપ્પસ્સદ્ધાનિ ચ સુપ્પટિપ્પસ્સદ્ધાનિ ચ. સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવિયન્તિ; સોતાપત્તિફલક્ખણે પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવિતાનિ ચેવ હોન્તિ સુભાવિતાનિ ચ પટિપ્પસ્સદ્ધાનિ ચ સુપ્પટિપ્પસ્સદ્ધાનિ ચ. સકદાગામિમગ્ગક્ખણે પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવિયન્તિ; સકદાગામિફલક્ખણે પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવિતાનિ ચેવ હોન્તિ સુભાવિતાનિ ચ પટિપ્પસ્સદ્ધાનિ ચ સુપ્પટિપ્પસ્સદ્ધાનિ ચ. અનાગામિમગ્ગક્ખણે પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવિયન્તિ; અનાગામિફલક્ખણે પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવિતાનિ ચેવ હોન્તિ સુભાવિતાનિ ચ પટિપ્પસ્સદ્ધાનિ ચ સુપ્પટિપ્પસ્સદ્ધાનિ ચ. અરહત્તમગ્ગક્ખણે પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવિયન્તિ; અરહત્તફલક્ખણે પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવિતાનિ ચેવ હોન્તિ સુભાવિતાનિ ચ પટિપ્પસ્સદ્ધાનિ ચ સુપ્પટિપ્પસ્સદ્ધાનિ ચ. ઇતિ ચતસ્સો મગ્ગવિસુદ્ધિયો, ચતસ્સો ફલવિસુદ્ધિયો, ચતસ્સો સમુચ્છેદવિસુદ્ધિયો, ચતસ્સો પટિપ્પસ્સદ્ધિવિસુદ્ધિયો. ઇમેહિ ચતૂહાકારેહિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવિયન્તિ; ઇમેહિ ચતૂહાકારેહિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવિતાનિ ચેવ હોન્તિ સુભાવિતાનિ ચ પટિપ્પસ્સદ્ધાનિ ચ સુપ્પટિપ્પસ્સદ્ધાનિ ચ.

કતિનં પુગ્ગલાનં ઇન્દ્રિયભાવના; કતિ પુગ્ગલા ભાવિતિન્દ્રિયા? અટ્ઠન્નં પુગ્ગલાનં ઇન્દ્રિયભાવના; તયો પુગ્ગલા ભાવિતિન્દ્રિયા. કતમેસં અટ્ઠન્નં પુગ્ગલાનં ઇન્દ્રિયભાવના? સત્તન્નઞ્ચ સેક્ખાનં, પુથુજ્જનકલ્યાણકસ્સ ચ – ઇમેસં અટ્ઠન્નં પુગ્ગલાનં ઇન્દ્રિયભાવના. કતમે તયો પુગ્ગલા ભાવિતિન્દ્રિયા? સવનેન બુદ્ધો તથાગતસ્સ સાવકો ખીણાસવો ભાવિતિન્દ્રિયો, સયં ભૂતટ્ઠેન પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો ભાવિતિન્દ્રિયો, અપ્પમેય્યટ્ઠેન તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો ભાવિતિન્દ્રિયો – ઇમે તયો પુગ્ગલા ભાવિતિન્દ્રિયા. ઇતિ ઇમેસં અટ્ઠન્નં પુગ્ગલાનં ઇન્દ્રિયભાવના; ઇમે તયો પુગ્ગલા ભાવિતિન્દ્રિયા.

સુત્તન્તનિદ્દેસો પઠમો.

૨. દુતિયસુત્તન્તનિદ્દેસો

૧૮૭. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સદ્ધિન્દ્રિયં, વીરિયિન્દ્રિયં, સતિન્દ્રિયં, સમાધિન્દ્રિયં, પઞ્ઞિન્દ્રિયં. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ, ન મે તે, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ [ચેવ (ક.) સં. નિ. ૫.૪૭૬] વા સમણસમ્મતા, બ્રાહ્મણેસુ વા બ્રાહ્મણસમ્મતા; ન ચ પનેતે આયસ્મન્તા [આયસ્મન્તો સં. નિ. ૫.૪૭૬] સામઞ્ઞત્થં વા બ્રહ્મઞ્ઞત્થં વા દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તિ. યે ચ ખો કેચિ [યે કેચિ ખો (સ્યા.), યે હિ કેચિ ખો (ક.) સં. નિ. ૫.૪૭૬ પસ્સિતબ્બા] ભિક્ખવે સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં પજાનન્તિ, તે ખો મે, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ વા સમણસમ્મતા, બ્રાહ્મણેસુ વા બ્રાહ્મણસમ્મતા; તે ચ પનાયસ્મન્તા સામઞ્ઞત્થઞ્ચ બ્રહ્મઞ્ઞત્થઞ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તી’’તિ.

૧૮૮. કતિહાકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં સમુદયો હોતિ; કતિહાકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં સમુદયં પજાનાતિ? કતિહાકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં અત્થઙ્ગમો હોતિ; કતિહાકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં અત્થઙ્ગમં પજાનાતિ? કતિહાકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં અસ્સાદો હોતિ, કતિહાકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં અસ્સાદં પજાનાતિ? કતિહાકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં આદીનવો હોતિ; કતિહાકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં આદીનવં પજાનાતિ? કતિહાકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં નિસ્સરણં હોતિ; કતિહાકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં નિસ્સરણં પજાનાતિ?

ચત્તારીસાય આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં સમુદયો હોતિ; ચત્તારીસાય આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં સમુદયં પજાનાતિ. ચત્તારીસાય આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં અત્થઙ્ગમો હોતિ; ચત્તારીસાય આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં અત્થઙ્ગમં પજાનાતિ. પઞ્ચવીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં અસ્સાદો હોતિ; પઞ્ચવીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં અસ્સાદં પજાનાતિ. પઞ્ચવીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં આદીનવો હોતિ; પઞ્ચવીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં આદીનવં પજાનાતિ. અસીતિસતં આકારેહિ [અસીતિસતાકારેહિ (સ્યા.)] પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં નિસ્સરણં હોતિ; અસીતિસતં આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં નિસ્સરણં પજાનાતિ.

કતમેહિ ચત્તારીસાય આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં સમુદયો હોતિ; કતમેહિ ચત્તારીસાય આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં સમુદયં પજાનાતિ? અધિમોક્ખત્થાય આવજ્જનાય સમુદયો સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ, અધિમોક્ખવસેન છન્દસ્સ સમુદયો સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ, અધિમોક્ખવસેન મનસિકારસ્સ સમુદયો સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ, સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ વસેન એકત્તુપટ્ઠાનં સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ; પગ્ગહત્થાય આવજ્જનાય સમુદયો વીરિયિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ, પગ્ગહવસેન છન્દસ્સ સમુદયો વીરિયિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ, પગ્ગહવસેન મનસિકારસ્સ સમુદયો વીરિયિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ, વીરિયિન્દ્રિયસ્સ વસેન એકત્તુપટ્ઠાનં વીરિયિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ; ઉપટ્ઠાનત્થાય આવજ્જનાય સમુદયો સતિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ, ઉપટ્ઠાનવસેન છન્દસ્સ સમુદયો સતિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ, ઉપટ્ઠાનવસેન મનસિકારસ્સ સમુદયો સતિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ, સતિન્દ્રિયસ્સ વસેન એકત્તુપટ્ઠાનં સતિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ; અવિક્ખેપત્થાય આવજ્જનાય સમુદયો સમાધિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ, અવિક્ખેપવસેન છન્દસ્સ સમુદયો સમાધિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ, અવિક્ખેપવસેન મનસિકારસ્સ સમુદયો સમાધિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ, સમાધિન્દ્રિયસ્સ વસેન એકત્તુપટ્ઠાનં સમાધિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ; દસ્સનત્થાય આવજ્જનાય સમુદયો પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ, દસ્સનવસેન છન્દસ્સ સમુદયો પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ, દસ્સનવસેન મનસિકારસ્સ સમુદયો પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ, પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ વસેન એકત્તુપટ્ઠાનં પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ. અધિમોક્ખત્થાય આવજ્જનાય સમુદયો સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ, પગ્ગહત્થાય આવજ્જનાય સમુદયો વીરિયિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ, ઉપટ્ઠાનત્થાય આવજ્જનાય સમુદયો સતિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ, અવિક્ખેપત્થાય આવજ્જનાય સમુદયો સમાધિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ, દસ્સનત્થાય આવજ્જનાય સમુદયો પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ. અધિમોક્ખવસેન છન્દસ્સ સમુદયો સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ, પગ્ગહવસેન છન્દસ્સ સમુદયો વીરિયિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ, ઉપટ્ઠાનવસેન છન્દસ્સ સમુદયો સતિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ, અવિક્ખેપવસેન છન્દસ્સ સમુદયો સમાધિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ, દસ્સનવસેન છન્દસ્સ સમુદયો પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ. અધિમોક્ખવસેન મનસિકારસ્સ સમુદયો સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ, પગ્ગહવસેન મનસિકારસ્સ સમુદયો વીરિયિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ, ઉપટ્ઠાનવસેન મનસિકારસ્સ સમુદયો સતિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ, અવિક્ખેપવસેન મનસિકારસ્સ સમુદયો સમાધિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ, દસ્સનવસેન મનસિકારસ્સ સમુદયો પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ. સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ વસેન એકત્તુપટ્ઠાનં સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ વીરિયિન્દ્રિયસ્સ વસેન એકત્તુપટ્ઠાનં વીરિયિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ, સતિન્દ્રિયસ્સ વસેન એકત્તુપટ્ઠાનં સતિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ, સમાધિન્દ્રિયસ્સ વસેન એકત્તુપટ્ઠાનં સમાધિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ, પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ વસેન એકત્તુપટ્ઠાનં પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ સમુદયો હોતિ.

ઇમેહિ ચત્તારીસાય આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં સમુદયો હોતિ, ઇમેહિ ચત્તારીસાય આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં સમુદયં પજાનાતિ.

કતમેહિ ચત્તારીસાય આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં અત્થઙ્ગમો હોતિ; કતમેહિ ચત્તારીસાય આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં અત્થઙ્ગમં પજાનાતિ? અધિમોક્ખત્થાય આવજ્જનાય અત્થઙ્ગમો સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ, અધિમોક્ખવસેન છન્દસ્સ અત્થઙ્ગમો સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ, અધિમોક્ખવસેન મનસિકારસ્સ અત્થઙ્ગમો સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ, સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ વસેન એકત્તઅનુપટ્ઠાનં [એકત્તં અનુપટ્ઠાનં (સ્યા.)] સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ વસેન અત્થઙ્ગમો હોતિ; પગ્ગહત્થાય આવજ્જનાય અત્થઙ્ગમો વીરિયિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ, પગ્ગહવસેન છન્દસ્સ અત્થઙ્ગમો વીરિયિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ, પગ્ગહવસેન મનસિકારસ્સ અત્થઙ્ગમો વીરિયિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ, વીરિયિન્દ્રિયસ્સ વસેન એકત્તઅનુપટ્ઠાનં વીરિયિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ; ઉપટ્ઠાનત્થાય આવજ્જનાય અત્થઙ્ગમો સતિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ, ઉપટ્ઠાનવસેન છન્દસ્સ અત્થઙ્ગમો સતિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ, ઉપટ્ઠાનવસેન મનસિકારસ્સ અત્થઙ્ગમો સતિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ, સતિન્દ્રિયસ્સ વસેન એકત્તઅનુપટ્ઠાનં સતિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ; અવિક્ખેપત્થાય આવજ્જનાય અત્થઙ્ગમો સમાધિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ, અવિક્ખેપવસેન છન્દસ્સ અત્થઙ્ગમો સમાધિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ, અવિક્ખેપવસેન મનસિકારસ્સ અત્થઙ્ગમો સમાધિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ, સમાધિન્દ્રિયસ્સ વસેન એકત્તઅનુપટ્ઠાનં સમાધિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ; દસ્સનત્થાય આવજ્જનાય અત્થઙ્ગમો પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ, દસ્સનવસેન છન્દસ્સ અત્થઙ્ગમો પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ, દસ્સનવસેન મનસિકારસ્સ અત્થઙ્ગમો પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ, પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ વસેન એકત્તઅનુપટ્ઠાનં પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ.

અધિમોક્ખત્થાય આવજ્જનાય અત્થઙ્ગમો સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ, પગ્ગહત્થાય આવજ્જનાય અત્થઙ્ગમો વીરિયિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ, ઉપટ્ઠાનત્થાય આવજ્જનાય અત્થઙ્ગમો સતિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ, અવિક્ખેપત્થાય આવજ્જનાય અત્થઙ્ગમો સમાધિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ, દસ્સનત્થાય આવજ્જનાય અત્થઙ્ગમો પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ. અધિમોક્ખવસેન છન્દસ્સ અત્થઙ્ગમો સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ, પગ્ગહવસેન છન્દસ્સ અત્થઙ્ગમો વીરિયિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ, ઉપટ્ઠાનવસેન છન્દસ્સ અત્થઙ્ગમો સતિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ, અવિક્ખેપવસેન છન્દસ્સ અત્થઙ્ગમો સમાધિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ, દસ્સનવસેન છન્દસ્સ અત્થઙ્ગમો પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ. અધિમોક્ખવસેન મનસિકારસ્સ અત્થઙ્ગમો સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ, પગ્ગહવસેન મનસિકારસ્સ અત્થઙ્ગમો વીરિયિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ, ઉપટ્ઠાનવસેન મનસિકારસ્સ અત્થઙ્ગમો સતિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ, અવિક્ખેપવસેન મનસિકારસ્સ અત્થઙ્ગમો સમાધિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ, દસ્સનવસેન મનસિકારસ્સ અત્થઙ્ગમો પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ. સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ વસેન એકત્તઅનુપટ્ઠાનં સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ, વીરિયિન્દ્રિયસ્સ વસેન એકત્તઅનુપટ્ઠાનં વીરિયિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ, સતિન્દ્રિયસ્સ વસેન એકત્તઅનુપટ્ઠાનં સતિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ, સમાધિન્દ્રિયસ્સ વસેન એકત્તઅનુપટ્ઠાનં સમાધિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ, પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ વસેન એકત્તઅનુપટ્ઠાનં પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ અત્થઙ્ગમો હોતિ.

ઇમેહિ ચત્તારીસાય આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં અત્થઙ્ગમો હોતિ; ઇમેહિ ચત્તારીસાય આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં અત્થઙ્ગમં પજાનાતિ.

ક. અસ્સાદનિદ્દેસો

૧૮૯. કતમેહિ પઞ્ચવીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં અસ્સાદો હોતિ; કતમેહિ પઞ્ચવીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં અસ્સાદં પજાનાતિ? અસ્સદ્ધિયસ્સ અનુપટ્ઠાનં સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અસ્સાદો હોતિ, અસ્સદ્ધિયપરિળાહસ્સ અનુપટ્ઠાનં સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અસ્સાદો હોતિ, અધિમોક્ખચરિયાય વેસારજ્જં સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અસ્સાદો હોતિ, સન્તો ચ વિહારાધિગમો સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અસ્સાદો હોતિ, યં સદ્ધિન્દ્રિયં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં અયં સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અસ્સાદો.

કોસજ્જસ્સ અનુપટ્ઠાનં વીરિયિન્દ્રિયસ્સ અસ્સાદો હોતિ, કોસજ્જપરિળાહસ્સ અનુપટ્ઠાનં વીરિયિન્દ્રિયસ્સ અસ્સાદો હોતિ, પગ્ગહચરિયાય વેસારજ્જં વીરિયિન્દ્રિયસ્સ અસ્સાદો હોતિ, સન્તો ચ વિહારાધિગમો વીરિયિન્દ્રિયસ્સ અસ્સાદો હોતિ, યં વીરિયિન્દ્રિયં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં અયં વીરિયિન્દ્રિયસ્સ અસ્સાદો.

પમાદસ્સ અનુપટ્ઠાનં સતિન્દ્રિયસ્સ અસ્સાદો હોતિ, પમાદપરિળાહસ્સ અનુપટ્ઠાનં સતિન્દ્રિયસ્સ અસ્સાદો હોતિ, ઉપટ્ઠાનચરિયાય વેસારજ્જં સતિન્દ્રિયસ્સ અસ્સાદો હોતિ, સન્તો ચ વિહારાધિગમો સતિન્દ્રિયસ્સ અસ્સાદો હોતિ, યં સતિન્દ્રિયં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં અયં સતિન્દ્રિયસ્સ અસ્સાદો.

ઉદ્ધચ્ચસ્સ અનુપટ્ઠાનં સમાધિન્દ્રિયસ્સ અસ્સાદો હોતિ, ઉદ્ધચ્ચપરિળાહસ્સ અનુપટ્ઠાનં સમાધિન્દ્રિયસ્સ અસ્સાદો હોતિ, અવિક્ખેપચરિયાય વેસારજ્જં સમાધિન્દ્રિયસ્સ અસ્સાદો હોતિ, સન્તો ચ વિહારાધિગમો સમાધિન્દ્રિયસ્સ અસ્સાદો હોતિ, યં સમાધિન્દ્રિયં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં અયં સમાધિન્દ્રિયસ્સ અસ્સાદો.

અવિજ્જાય અનુપટ્ઠાનં પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ અસ્સાદો હોતિ, અવિજ્જાપરિળાહસ્સ અનુપટ્ઠાનં પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ અસ્સાદો હોતિ, દસ્સનચરિયાય વેસારજ્જં પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ અસ્સાદો હોતિ, સન્તો ચ વિહારાધિગમો પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ અસ્સાદો હોતિ, યં પઞ્ઞિન્દ્રિયં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં અયં પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ અસ્સાદો.

ઇમેહિ પઞ્ચવીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં અસ્સાદો હોતિ; ઇમેહિ પઞ્ચવીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં અસ્સાદં પજાનાતિ.

ખ. આદીનવનિદ્દેસો

૧૯૦. કતમેહિ પઞ્ચવીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં આદીનવો હોતિ; કતમેહિ પઞ્ચવીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં આદીનવં પજાનાતિ? અસ્સદ્ધિયસ્સ ઉપટ્ઠાનં સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ આદીનવો હોતિ, અસ્સદ્ધિયપરિળાહસ્સ ઉપટ્ઠાનં સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ આદીનવો હોતિ, અનિચ્ચટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ આદીનવો હોતિ, દુક્ખટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ આદીનવો હોતિ, અનત્તટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ આદીનવો હોતિ.

કોસજ્જસ્સ ઉપટ્ઠાનં વીરિયિન્દ્રિયસ્સ આદીનવો હોતિ, કોસજ્જપરિળાહસ્સ ઉપટ્ઠાનં વીરિયિન્દ્રિયસ્સ આદીનવો હોતિ, અનિચ્ચટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયસ્સ આદીનવો હોતિ, દુક્ખટ્ઠેન…પે… અનત્તટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયસ્સ આદીનવો હોતિ.

પમાદસ્સ ઉપટ્ઠાનં સતિન્દ્રિયસ્સ આદીનવો હોતિ, પમાદપરિળાહસ્સ ઉપટ્ઠાનં સતિન્દ્રિયસ્સ આદીનવો હોતિ, અનિચ્ચટ્ઠેન સતિન્દ્રિયસ્સ આદીનવો હોતિ, દુક્ખટ્ઠેન…પે… અનત્તટ્ઠેન સતિન્દ્રિયસ્સ આદીનવો હોતિ.

ઉદ્ધચ્ચસ્સ ઉપટ્ઠાનં સમાધિન્દ્રિયસ્સ આદીનવો હોતિ, ઉદ્ધચ્ચપરિળાહસ્સ ઉપટ્ઠાનં સમાધિન્દ્રિયસ્સ આદીનવો હોતિ, અનિચ્ચટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયસ્સ આદીનવો હોતિ, દુક્ખટ્ઠેન…પે… અનત્તટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયસ્સ આદીનવો હોતિ.

અવિજ્જાય ઉપટ્ઠાનં પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ આદીનવો હોતિ, અવિજ્જાપરિળાહસ્સ ઉપટ્ઠાનં પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ આદીનવો હોતિ, અનિચ્ચટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ આદીનવો હોતિ, દુક્ખટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ આદીનવો હોતિ, અનત્તટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ આદીનવો હોતિ.

ઇમેહિ પઞ્ચવીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં આદીનવો હોતિ; ઇમેહિ પઞ્ચવીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં આદીનવં પજાનાતિ.

ગ. નિસ્સરણનિદ્દેસો

૧૯૧. કતમેહિ અસીતિસતં આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં નિસ્સરણં હોતિ; કતમેહિ અસીતિસતં આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં નિસ્સરણં પજાનાતિ? અધિમોક્ખટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં અસ્સદ્ધિયા નિસ્સટં હોતિ, અસ્સદ્ધિયપરિળાહા નિસ્સટં હોતિ, તદનુવત્તકકિલેસેહિ ચ ખન્ધેહિ ચ નિસ્સટં હોતિ, બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેહિ નિસ્સટં હોતિ, તતો પણીતતરસદ્ધિન્દ્રિયસ્સ પટિલાભા પુરિમતરસદ્ધિન્દ્રિયા નિસ્સટં હોતિ; પગ્ગહટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયં કોસજ્જા નિસ્સટં હોતિ, કોસજ્જપરિળાહા નિસ્સટં હોતિ, તદનુવત્તકકિલેસેહિ ચ ખન્ધેહિ ચ નિસ્સટં હોતિ, બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેહિ નિસ્સટં હોતિ, તતો પણીતતરવીરિયિન્દ્રિયસ્સ પટિલાભા પુરિમતરવીરિયિન્દ્રિયા નિસ્સટં હોતિ; ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિન્દ્રિયં પમાદા નિસ્સટં હોતિ, પમાદપરિળાહા નિસ્સટં હોતિ, તદનુવત્તકકિલેસેહિ ચ ખન્ધેહિ ચ નિસ્સટં હોતિ, બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેહિ નિસ્સટં હોતિ, તતો પણીતતરસતિન્દ્રિયસ્સ પટિલાભા પુરિમતરસતિન્દ્રિયા નિસ્સટં હોતિ; અવિક્ખેપટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયં ઉદ્ધચ્ચા નિસ્સટં હોતિ, ઉદ્ધચ્ચપરિળાહા નિસ્સટં હોતિ, તદનુવત્તકકિલેસેહિ ચ ખન્ધેહિ ચ નિસ્સટં હોતિ, બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેહિ નિસ્સટં હોતિ, તતો પણીતતરસમાધિન્દ્રિયસ્સ પટિલાભા પુરિમતરસમાધિન્દ્રિયા નિસ્સટં હોતિ; દસ્સનટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં અવિજ્જાય નિસ્સટં હોતિ, અવિજ્જાપરિળાહા નિસ્સટં હોતિ, તદનુવત્તકકિલેસેહિ ચ ખન્ધેહિ ચ નિસ્સટં હોતિ, બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેહિ નિસ્સટં હોતિ, તતો પણીતતરપઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ પટિલાભા પુરિમતરપઞ્ઞિન્દ્રિયા નિસ્સટં હોતિ.

૧૯૨. પુબ્બભાગે પઞ્ચહિ ઇન્દ્રિયેહિ પઠમજ્ઝાનવસેન પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, પઠમે ઝાને પઞ્ચહિન્દ્રિયેહિ દુતિયજ્ઝાનવસેન પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, દુતિયે ઝાને પઞ્ચહિન્દ્રિયેહિ તતિયજ્ઝાનવસેન પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, તતિયે ઝાને પઞ્ચહિન્દ્રિયેહિ ચતુત્થજ્ઝાનવસેન પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, ચતુત્થે ઝાને પઞ્ચહિન્દ્રિયેહિ આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિવસેન પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિયા પઞ્ચહિન્દ્રિયેહિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસમાપત્તિવસેન પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસમાપત્તિયા પઞ્ચહિન્દ્રિયેહિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિવસેન પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા પઞ્ચહિન્દ્રિયેહિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિવસેન પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા પઞ્ચહિન્દ્રિયેહિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાવસેન પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ.

અનિચ્ચાનુપસ્સના પઞ્ચહિન્દ્રિયેહિ દુક્ખાનુપસ્સનાવસે પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, દુક્ખાનુપસ્સના પઞ્ચહિન્દ્રિયેહિ અનત્તાનુપસ્સનાવસે પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, અનત્તાનુપસ્સના પઞ્ચહિન્દ્રિયેહિ નિબ્બિદાનુપસ્સનાવસેન પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, નિબ્બિદાનુપસ્સનાય પઞ્ચહિન્દ્રિયેહિ વિરાગાનુપસ્સનાવસેન પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, વિરાગાનુપસ્સનાય પઞ્ચહિન્દ્રિયેહિ નિરોધાનુપસ્સનાવસેન પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, નિરોધાનુપસ્સનાય પઞ્ચહિન્દ્રિયેહિ પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનાવસેન પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનાય પઞ્ચહિન્દ્રિયેહિ ખયાનુપસ્સનાવસેન પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, ખયાનુપસ્સનાય પઞ્ચહિન્દ્રિયેહિ વયાનુપસ્સનાવસેન પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, વયાનુપસ્સનાય પઞ્ચહિન્દ્રિયેહિ વિપરિણામાનુપસ્સનાવસેન પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, વિપરિણામાનુપસ્સનાય પઞ્ચહિન્દ્રિયેહિ અનિમિત્તાનુપસ્સનાવસેન પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, અનિમિત્તાનુપસ્સનાય પઞ્ચહિન્દ્રિયેહિ અપ્પણિહિતાનુપસ્સનાવસેન પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, અપ્પણિહિતાનુપસ્સનાય પઞ્ચહિન્દ્રિયેહિ સુઞ્ઞતાનુપસ્સનાવસેન પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ સુઞ્ઞતાનુપસ્સનાય પઞ્ચહિન્દ્રિયેહિ અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાવસેન પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ. અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાય પઞ્ચહિન્દ્રિયેહિ યથાભૂતઞાણદસ્સનવસેન પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, યથાભૂતઞાણદસ્સને પઞ્ચહિન્દ્રિયેહિ આદીનવાનુપસ્સનાવસેન પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, આદીનવાનુપસ્સનાય પઞ્ચહિન્દ્રિયેહિ પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાવસેન પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાય પઞ્ચહિન્દ્રિયેહિ વિવટ્ટનાનુપસ્સનાવસેન પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ. વિવટ્ટનાનુપસ્સનાય પઞ્ચહિન્દ્રિયેહિ સોતાપત્તિમગ્ગવસેન પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ.

સોતાપત્તિમગ્ગે પઞ્ચહિન્દ્રિયેહિ સોતાપત્તિફલસમાપત્તિવસેન પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, સોતાપત્તિફલસમાપત્તિયા પઞ્ચહિન્દ્રિયેહિ સકદાગામિમગ્ગવસેન પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, સકદાગામિમગ્ગે પઞ્ચહિન્દ્રિયેહિ સકદાગામિફલસમાપત્તિવસેન પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, સકદાગામિફલસમાપત્તિયા પઞ્ચહિન્દ્રિયેહિ અનાગામિમગ્ગવસેન પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, અનાગામિમગ્ગે પઞ્ચહિન્દ્રિયેહિ અનાગામિફલસમાપત્તિવસેન પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, અનાગામિફલસમાપત્તિયા પઞ્ચહિન્દ્રિયેહિ અરહત્તમગ્ગવસેન પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, અરહત્તમગ્ગે પઞ્ચહિન્દ્રિયેહિ અરહત્તફલસમાપત્તિવસેન પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ.

નેક્ખમ્મે પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ કામચ્છન્દતો નિસ્સટાનિ હોન્તિ, અબ્યાપાદે પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ બ્યાપાદતો નિસ્સટાનિ હોન્તિ, આલોકસઞ્ઞાય પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ થિનમિદ્ધતો નિસ્સટાનિ હોન્તિ, અવિક્ખેપે પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ઉદ્ધચ્ચતો નિસ્સટાનિ હોન્તિ, ધમ્મવવત્થાને પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ વિચિકિચ્છાય નિસ્સટાનિ હોન્તિ, ઞાણે પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ અવિજ્જાય નિસ્સટાનિ હોન્તિ, પામોજ્જે પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ અરતિયા નિસ્સટાનિ હોન્તિ.

૧૯૩. પઠમે ઝાને પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નીવરણેહિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, દુતિયે ઝાને પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ વિતક્કવિચારેહિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, તતિયે ઝાને પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ પીતિયા નિસ્સટાનિ હોન્તિ, ચતુત્થે ઝાને પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ સુખદુક્ખેહિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિયા પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ રૂપસઞ્ઞાય પટિઘસઞ્ઞાય નાનત્તસઞ્ઞાય નિસ્સટાનિ હોન્તિ, વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસમાપત્તિયા પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞાય નિસ્સટાનિ હોન્તિ, આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞાય નિસ્સટાનિ હોન્તિ, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞાય નિસ્સટાનિ હોન્તિ.

અનિચ્ચાનુપસ્સના પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિચ્ચસઞ્ઞાય નિસ્સટાનિ હોન્તિ, દુક્ખાનુપસ્સના પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ સુખસઞ્ઞાય નિસ્સટાનિ હોન્તિ, અનત્તાનુપસ્સના પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ અત્તસઞ્ઞાય નિસ્સટાનિ હોન્તિ, નિબ્બિદાનુપસ્સનાય પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નન્દિયા નિસ્સટાનિ હોન્તિ, વિરાગાનુપસ્સનાય પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ રાગતો નિસ્સટાનિ હોન્તિ, નિરોધાનુપસ્સનાય પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ સમુદયતો નિસ્સટાનિ હોન્તિ, પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનાય પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ આદાનતો નિસ્સટાનિ હોન્તિ, ખયાનુપસ્સનાય પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ઘનસઞ્ઞાય નિસ્સટાનિ હોન્તિ, વયાનુપસ્સનાય પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ આયૂહનતો નિસ્સટાનિ હોન્તિ, વિપરિણામાનુપસ્સનાય પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ધુવસઞ્ઞાય નિસ્સટાનિ હોન્તિ, અનિમિત્તાનુપસ્સનાય પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિમિત્તતો નિસ્સટાનિ હોન્તિ, અપ્પણિહિતાનુપસ્સનાય પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ પણિધિયા નિસ્સટાનિ હોન્તિ, સુઞ્ઞતાનુપસ્સનાય પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ અભિનિવેસતો નિસ્સટાનિ હોન્તિ. અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાય પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ સારાદાનાભિનિવેસતો નિસ્સટાનિ હોન્તિ, યથાભૂતઞાણદસ્સને પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ સમ્મોહાભિનિવેસતો નિસ્સટાનિ હોન્તિ, આદીનવાનુપસ્સનાય પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ આલયાભિનિવેસતો નિસ્સટાનિ હોન્તિ, પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાય પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ અપ્પટિસઙ્ખાય નિસ્સટાનિ હોન્તિ, વિવટ્ટનાનુપસ્સનાય પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ સઞ્ઞોગાભિનિવેસતો નિસ્સટાનિ હોન્તિ.

સોતાપત્તિમગ્ગે પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ દિટ્ઠેકટ્ઠેહિ કિલેસેહિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, સકદાગામિમગ્ગે પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ઓળારિકેહિ કિલેસેહિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, અનાગામિમગ્ગે પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ અનુસહગતેહિ કિલેસેહિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, અરહત્તમગ્ગે પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ સબ્બકિલેસેહિ નિસ્સટાનિ હોન્તિ, સબ્બેસઞ્ઞેવ ખીણાસવાનં તત્થ તત્થ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિસ્સટાનિ ચેવ હોન્તિ સુનિસ્સટાનિ ચ પટિપ્પસ્સદ્ધાનિ ચ સુપ્પટિપ્પસ્સદ્ધાનિ ચ.

ઇમેહિ અસીતિસતં આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં નિસ્સરણં હોતિ; ઇમેહિ અસીતિસતં આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં નિસ્સરણં પજાનાતિ.

સુત્તન્તનિદ્દેસો દુતિયો.

પઠમભાણવારો.

૩. તતિયસુત્તન્તનિદ્દેસો

૧૯૪. સાવત્થિનિદાનં [સં. નિ. ૫.૪૭૮-૪૭૯ પસ્સિતબ્બા]. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સદ્ધિન્દ્રિયં, વીરિયિન્દ્રિયં, સતિન્દ્રિયં, સમાધિન્દ્રિયં, પઞ્ઞિન્દ્રિયં. કત્થ ચ, ભિક્ખવે, સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં? ચતૂસુ સોતાપત્તિયઙ્ગેસુ – એત્થ સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. કત્થ ચ, ભિક્ખવે, વીરિયિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં? ચતૂસુ સમ્મપ્પધાનેસુ – એત્થ વીરિયિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. કત્થ ચ, ભિક્ખવે, સતિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં? ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ – એત્થ સતિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. કત્થ ચ, ભિક્ખવે, સમાધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં? ચતૂસુ ઝાનેસુ – એત્થ સમાધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. કત્થ ચ, ભિક્ખવે, પઞ્ઞિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં? ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ – એત્થ પઞ્ઞિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં’’.

ચતૂસુ સોતાપત્તિયઙ્ગેસુ સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ વસેન કતિહાકારેહિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ? ચતૂસુ સમ્મપ્પધાનેસુ વીરિયિન્દ્રિયસ્સ વસેન કતિહાકારેહિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ? ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સતિન્દ્રિયસ્સ વસેન કતિહાકારેહિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ? ચતૂસુ ઝાનેસુ સમાધિન્દ્રિયસ્સ વસેન કતિહાકારેહિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ? ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ વસેન કતિહાકારેહિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ?

ચતૂસુ સોતાપત્તિયઙ્ગેસુ સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ વસેન વીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ. ચતૂસુ સમ્મપ્પધાનેસુ વીરિયિન્દ્રિયસ્સ વસેન વીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ. ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સતિન્દ્રિયસ્સ વસેન વીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ. ચતૂસુ ઝાનેસુ સમાધિન્દ્રિયસ્સ વસેન વીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ. ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ વસેન વીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ.

ક. પભેદગણનનિદ્દેસો

૧૯૫. ચતૂસુ સોતાપત્તિયઙ્ગેસુ સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ વસેન કતમેહિ વીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ? સપ્પુરિસસંસેવે સોતાપત્તિયઙ્ગે અધિમોક્ખાધિપતેય્યટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ વસેન પગ્ગહટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, અવિક્ખેપટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, દસ્સનટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં; સદ્ધમ્મસવને સોતાપત્તિયઙ્ગે… યોનિસોમનસિકારે સોતાપત્તિયઙ્ગે… ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિયા સોતાપત્તિયઙ્ગે અધિમોક્ખાધિપતેય્યટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ વસેન પગ્ગહટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, અવિક્ખેપટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, દસ્સનટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. ચતૂસુ સોતાપત્તિયઙ્ગેસુ સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ વસેન ઇમેહિ વીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ.

ચતૂસુ સમ્મપ્પધાનેસુ વીરિયિન્દ્રિયસ્સ વસેન કતમેહિ વીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ? અનુપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં અનુપ્પાદાય સમ્મપ્પધાને પગ્ગહાધિપતેય્યટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, વીરિયિન્દ્રિયસ્સ વસેન ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, અવિક્ખેપટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, દસ્સનટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, અધિમોક્ખટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. ઉપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય સમ્મપ્પધાને…પે… અનુપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઉપ્પાદાય સમ્મપ્પધાને…પે… ઉપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઠિતિયા અસમ્મોસાય ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય ભાવનાય પારિપૂરિયા સમ્મપ્પધાને પગ્ગહાધિપતેય્યટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, વીરિયિન્દ્રિયસ્સ વસેન ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, અવિક્ખેપટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, દસ્સનટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, અધિમોક્ખટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. ચતૂસુ સમ્મપ્પધાનેસુ વીરિયિન્દ્રિયસ્સ વસેન ઇમેહિ વીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ.

ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સતિન્દ્રિયસ્સ વસેન કતમેહિ વીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ? કાયે કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાને ઉપટ્ઠાનાધિપતેય્યટ્ઠેન સતિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, સતિન્દ્રિયસ્સ વસેન અવિક્ખેપટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, દસ્સનટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, અધિમોક્ખટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, પગ્ગહટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાને…પે… ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાને… ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાને ઉપટ્ઠાનાધિપતેય્યટ્ઠેન સતિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, સતિન્દ્રિયસ્સ વસેન અવિક્ખેપટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, દસ્સનટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, અધિમોક્ખટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, પગ્ગહટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સતિન્દ્રિયસ્સ વસેન ઇમેહિ વીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ.

ચતૂસુ ઝાનેસુ સમાધિન્દ્રિયસ્સ વસેન કતમેહિ વીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ? પઠમે ઝાને અવિક્ખેપાધિપતેય્યટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, સમાધિન્દ્રિયસ્સ વસેન દસ્સનટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, અધિમોક્ખટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, પગ્ગહટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. દુતિયે ઝાને…પે… તતિયે ઝાને… ચતુત્થે ઝાને અવિક્ખેપાધિપતેય્યટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, સમાધિન્દ્રિયસ્સ વસેન દસ્સનટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, અધિમોક્ખટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, પગ્ગહટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. ચતૂસુ ઝાનેસુ સમાધિન્દ્રિયસ્સ વસેન ઇમેહિ વીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ.

ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ વસેન કતમેહિ વીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ? દુક્ખે અરિયસચ્ચે દસ્સનાધિપતેય્યટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ વસેન અધિમોક્ખટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, પગ્ગહટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, અવિક્ખેપટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. દુક્ખસમુદયે અરિયસચ્ચે…પે… દુક્ખનિરોધે અરિયસચ્ચે… દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય અરિયસચ્ચે દસ્સનાધિપતેય્યટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ વસેન અધિમોક્ખટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, પગ્ગહટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, અવિક્ખેપટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ વસેન ઇમેહિ વીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ.

ખ. ચરિયવારો

૧૯૬. ચતૂસુ સોતાપત્તિયઙ્ગેસુ સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ વસેન કતિહાકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં ચરિયા દટ્ઠબ્બા?

ચતૂસુ સમ્મપ્પધાનેસુ…પે… ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ… ચતૂસુ ઝાનેસુ… ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ વસેન કતિહાકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં ચરિયા દટ્ઠબ્બા? ચતૂસુ સોતાપત્તિયઙ્ગેસુ સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ વસેન વીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં ચરિયા દટ્ઠબ્બા. ચતૂસુ સમ્મપ્પધાનેસુ…પે… ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ… ચતૂસુ ઝાનેસુ… ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ વસેન વીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં ચરિયા દટ્ઠબ્બા.

ચતૂસુ સોતાપત્તિયઙ્ગેસુ સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ વસેન કતમેહિ વીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં ચરિયા દટ્ઠબ્બા? સપ્પુરિસસંસેવે સોતાપત્તિયઙ્ગે અધિમોક્ખાધિપતેય્યટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા, સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ વસેન પગ્ગહટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા, અવિક્ખેપટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા, દસ્સનટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા. સદ્ધમ્મસવને સોતાપત્તિયઙ્ગે…પે… યોનિસો મનસિકારે સોતાપત્તિયઙ્ગે… ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિયા સોતાપત્તિયઙ્ગે અધિમોક્ખાધિપતેય્યટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા, સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ વસેન પગ્ગહટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા, અવિક્ખેપટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા, દસ્સનટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા. ચતૂસુ સોતાપત્તિયઙ્ગેસુ સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ વસેન ઇમેહિ વીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં ચરિયા દટ્ઠબ્બા.

ચતૂસુ સમ્મપ્પધાનેસુ વીરિયિન્દ્રિયસ્સ વસેન કતમેહિ વીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં ચરિયા દટ્ઠબ્બા? અનુપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં અનુપ્પાદાય સમ્મપ્પધાને પગ્ગહાધિપતેય્યટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા, વીરિયિન્દ્રિયસ્સ વસેન ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા, અવિક્ખેપટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા, દસ્સનટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા, અધિમોક્ખટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા. ઉપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય સમ્મપ્પધાને…પે… અનુપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઉપ્પાદાય સમ્મપ્પધાને…પે… ઉપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઠિતિયા અસમ્મોસાય ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય ભાવનાય પારિપૂરિયા સમ્મપ્પધાને પગ્ગહાધિપતેય્યટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા…પે… ચતૂસુ સમ્મપ્પધાનેસુ વીરિયિન્દ્રિયસ્સ વસેન ઇમેહિ વીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં ચરિયા દટ્ઠબ્બા.

ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સતિન્દ્રિયસ્સ વસેન કતમેહિ વીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં ચરિયા દટ્ઠબ્બા? કાયે કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાને ઉપટ્ઠાનાધિપતેય્યટ્ઠેન સતિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા, સતિન્દ્રિયસ્સ વસેન અવિક્ખેપટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા, દસ્સનટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા, અધિમોક્ખટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા, પગ્ગહટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા. વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાને…પે… ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાને…પે… ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાને ઉપટ્ઠાનાધિપતેય્યટ્ઠેન સતિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા…પે… ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સતિન્દ્રિયસ્સ વસેન ઇમેહિ વીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં ચરિયા દટ્ઠબ્બા.

ચતૂસુ ઝાનેસુ સમાધિન્દ્રિયસ્સ વસેન કતમેહિ વીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં ચરિયા દટ્ઠબ્બા? પઠમે ઝાને અવિક્ખેપાધિપતેય્યટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા, સમાધિન્દ્રિયસ્સ વસેન દસ્સનટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા, અધિમોક્ખટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા, પગ્ગહટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા. દુતિયે ઝાને…પે… તતિયે ઝાને…પે… ચતુત્થે ઝાને અવિક્ખેપાધિપતેય્યટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા…પે… ચતૂસુ ઝાનેસુ સમાધિન્દ્રિયસ્સ વસેન ઇમેહિ વીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં ચરિયા દટ્ઠબ્બા.

ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ વસેન કતમેહિ વીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં ચરિયા દટ્ઠબ્બા? દુક્ખે અરિયસચ્ચે દસ્સનાધિપતેય્યટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા, પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ વસેન અધિમોક્ખટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા, પગ્ગહટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા, અવિક્ખેપટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા. દુક્ખસમુદયે અરિયસચ્ચે…પે… દુક્ખનિરોધે અરિયસચ્ચે… દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય અરિયસચ્ચે દસ્સનાધિપતેય્યટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા, પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ વસેન અધિમોક્ખટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા, પગ્ગહટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા, અવિક્ખેપટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયસ્સ ચરિયા દટ્ઠબ્બા. ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ વસેન ઇમેહિ વીસતિયા આકારેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં ચરિયા દટ્ઠબ્બા.

ગ. ચારવિહારનિદ્દેસો

૧૯૭. ચારો ચ વિહારો ચ અનુબુદ્ધો હોતિ પટિવિદ્ધો, યથાચરન્તં યથાવિહરન્તં વિઞ્ઞૂ સબ્રહ્મચારી ગમ્ભીરેસુ ઠાનેસુ ઓકપ્પેય્યું – ‘‘અદ્ધા, અયમાયસ્મા પત્તો વા પાપુણિસ્સતિ વા’’.

ચરિયાતિ અટ્ઠ ચરિયાયો – ઇરિયાપથચરિયા, આયતનચરિયા, સતિચરિયા, સમાધિચરિયા, ઞાણચરિયા, મગ્ગચરિયા, પત્તિચરિયા, લોકત્થચરિયાતિ. ઇરિયાપથચરિયાતિ ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ. આયતનચરિયાતિ છસુ અજ્ઝત્તિકબાહિરેસુ આયતનેસુ. સતિચરિયાતિ ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ. સમાધિચરિયાતિ ચતૂસુ ઝાનેસુ. ઞાણચરિયાતિ ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ. મગ્ગચરિયાતિ ચતૂસુ અરિયમગ્ગેસુ. પત્તિચરિયાતિ ચતૂસુ સામઞ્ઞફલેસુ. લોકત્થચરિયાતિ તથાગતેસુ અરહન્તેસુ સમ્માસમ્બુદ્ધેસુ, પદેસે પચ્ચેકબુદ્ધેસુ, પદેસે સાવકેસુ. ઇરિયાપથચરિયા ચ પણિધિસમ્પન્નાનં, આયતનચરિયા ચ ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારાનં, સતિચરિયા ચ અપ્પમાદવિહારીનં, સમાધિચરિયા ચ અધિચિત્તમનુયુત્તાનં, ઞાણચરિયા ચ બુદ્ધિસમ્પન્નાનં, મગ્ગચરિયા ચ સમ્માપટિપન્નાનં, પત્તિચરિયા ચ અધિગતફલાનં, લોકત્થચરિયા ચ તથાગતાનં અરહન્તાનં સમ્માસમ્બુદ્ધાનં, પદેસે પચ્ચેકબુદ્ધાનં, પદેસે સાવકાનં. ઇમા અટ્ઠ ચરિયાયો.

અપરાપિ અટ્ઠ ચરિયાયો. અધિમુચ્ચન્તો સદ્ધાય ચરતિ, પગ્ગણ્હન્તો વીરિયેન ચરતિ, ઉપટ્ઠાપેન્તો સતિયા ચરતિ, અવિક્ખેપં કરોન્તો સમાધિના ચરતિ, પજાનન્તો પઞ્ઞાય ચરતિ, વિજાનન્તો વિઞ્ઞાણચરિયાય ચરતિ, એવં પટિપન્નસ્સ કુસલા ધમ્મા આયાપેન્તીતિ આયતનચરિયાય ચરતિ, એવં પટિપન્નો વિસેસમધિગચ્છતીતિ વિસેસચરિયાય ચરતિ – ઇમા અટ્ઠ ચરિયાયો.

અપરાપિ અટ્ઠ ચરિયાયો. દસ્સનચરિયા ચ સમ્માદિટ્ઠિયા, અભિનિરોપનચરિયા ચ સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ, પરિગ્ગહચરિયા ચ સમ્માવાચાય, સમુટ્ઠાનચરિયા ચ સમ્માકમ્મન્તસ્સ, વોદાનચરિયા ચ સમ્માઆજીવસ્સ, પગ્ગહચરિયા ચ સમ્માવાયામસ્સ, ઉપટ્ઠાનચરિયા ચ સમ્માસતિયા, અવિક્ખેપચરિયા ચ સમ્માસમાધિસ્સ – ઇમા અટ્ઠ ચરિયાયો.

વિહારોતિ અધિમુચ્ચન્તો સદ્ધાય વિહરતિ, પગ્ગણ્હન્તો વીરિયેન વિહરતિ, ઉપટ્ઠાપેન્તો સતિયા વિહરતિ, અવિક્ખેપં કરોન્તો સમાધિના વિહરતિ, પજાનન્તો પઞ્ઞાય વિહરતિ.

અનુબુદ્ધોતિ સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અધિમોક્ખટ્ઠો અનુબુદ્ધો હોતિ, વીરિયિન્દ્રિયસ્સ પગ્ગહટ્ઠો અનુબુદ્ધો હોતિ, સતિન્દ્રિયસ્સ ઉપટ્ઠાનટ્ઠો અનુબુદ્ધો હોતિ, સમાધિન્દ્રિયસ્સ અવિક્ખેપટ્ઠો અનુબુદ્ધો હોતિ, પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ દસ્સનટ્ઠો અનુબુદ્ધો હોતિ.

પટિવિદ્ધોતિ સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અધિમોક્ખટ્ઠો પટિવિદ્ધો હોતિ, વીરિયિન્દ્રિયસ્સ પગ્ગહટ્ઠો પટિવિદ્ધો હોતિ, સતિન્દ્રિયસ્સ ઉપટ્ઠાનટ્ઠો પટિવિદ્ધો હોતિ, સમાધિન્દ્રિયસ્સ અવિક્ખેપટ્ઠો પટિવિદ્ધો હોતિ, પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ દસ્સનટ્ઠો પટિવિદ્ધો હોતિ. યથાચરન્તન્તિ એવં સદ્ધાય ચરન્તં, એવં વીરિયેન ચરન્તં, એવં સતિયા ચરન્તં, એવં સમાધિના ચરન્તં, એવં પઞ્ઞાય ચરન્તં. યથાવિહરન્તન્તિ એવં સદ્ધાય વિહરન્તં, એવં વીરિયેન વિહરન્તં, એવં સતિયા વિહરન્તં, એવં સમાધિના વિહરન્તં, એવં પઞ્ઞાય વિહરન્તં. વિઞ્ઞૂતિ વિઞ્ઞૂ વિભાવી મેધાવી પણ્ડિતા બુદ્ધિસમ્પન્ના. સબ્રહ્મચારીતિ એકકમ્મં એકુદ્દેસો સમસિક્ખતા. ગમ્ભીરેસુ ઠાનેસૂતિ ગમ્ભીરાનિ ઠાનાનિ વુચ્ચન્તિ ઝાના ચ વિમોક્ખા ચ સમાધી ચ સમાપત્તિયો ચ મગ્ગા ચ ફલાનિ ચ અભિઞ્ઞાયો ચ પટિસમ્ભિદા ચ. ઓકપ્પેય્યુન્તિ સદ્દહેય્યું અધિમુચ્ચેય્યું. અદ્ધાતિ એકંસવચનમેતં નિસ્સંસયવચનમેતં નિક્કઙ્ખવચનમેતં અદ્વેજ્ઝવચનમેતં અદ્વેળ્હકવચનમેતં નિયોગવચનમેતં અપણ્ણકવચનમેતં અવત્થાપનવચનમેતં – અદ્ધાતિ. આયસ્માતિ પિયવચનમેતં ગરુવચનમેતં સગારવસપ્પતિસ્સાધિવચનમેતં – આયસ્માતિ. પત્તો વાતિ અધિગતો વા. પાપુણિસ્સતિ વાતિ અધિગમિસ્સતિ વા.

સુત્તન્તનિદ્દેસો તતિયો.

૪. ચતુત્થસુત્તન્તનિદ્દેસો

૧૯૮. પુરિમનિદાનં [પરિપુણ્ણનિદાનં (સ્યા. ક.)]. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સદ્ધિન્દ્રિયં, વીરિયિન્દ્રિયં, સતિન્દ્રિયં, સમાધિન્દ્રિયં, પઞ્ઞિન્દ્રિયં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ. ઇમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ કતિહાકારેહિ કેનટ્ઠેન દટ્ઠબ્બાનિ? ઇમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ છહાકારેહિ તેનટ્ઠેન દટ્ઠબ્બાનિ – આધિપતેય્યટ્ઠેન આદિવિસોધનટ્ઠેન અધિમત્તટ્ઠેન, અધિટ્ઠાનટ્ઠેન, પરિયાદાનટ્ઠેન, પતિટ્ઠાપકટ્ઠેન’’.

ક. આધિપતેય્યટ્ઠનિદ્દેસો

૧૯૯. કથં આધિપતેય્યટ્ઠેન ઇન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ? અસ્સદ્ધિયં પજહતો અધિમોક્ખાધિપતેય્યટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ વસેન પગ્ગહટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, અવિક્ખેપટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, દસ્સનટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. કોસજ્જં પજહતો પગ્ગહાધિપતેય્યટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, વીરિયિન્દ્રિયસ્સ વસેન ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, અવિક્ખેપટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, દસ્સનટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, અધિમોક્ખટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. પમાદં પજહતો ઉપટ્ઠાનાધિપતેય્યટ્ઠેન સતિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, સતિન્દ્રિયસ્સ વસેન અવિક્ખેપટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, દસ્સનટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, અધિમોક્ખટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, પગ્ગહટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. ઉદ્ધચ્ચં પજહતો અવિક્ખેપાધિપતેય્યટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, સમાધિન્દ્રિયસ્સ વસેન દસ્સનટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, અધિમોક્ખટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, પગ્ગહટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. અવિજ્જં પજહતો દસ્સનાધિપતેય્યટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ વસેન અધિમોક્ખટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, પગ્ગહટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, અવિક્ખેપટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, દસ્સનટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં.

કામચ્છન્દં પજહતો નેક્ખમ્મવસેન અધિમોક્ખાધિપતેય્યટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ વસેન પગ્ગહટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, અવિક્ખેપટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, દસ્સનટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. કામચ્છન્દં પજહતો નેક્ખમ્મવસેન પગ્ગહાધિપતેય્યટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, વીરિયિન્દ્રિયસ્સ વસેન ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, અવિક્ખેપટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, દસ્સનટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, અધિમોક્ખટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. કામચ્છન્દં પજહતો નેક્ખમ્મવસેન ઉપટ્ઠાનાધિપતેય્યટ્ઠેન સતિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, સતિન્દ્રિયસ્સ વસેન અવિક્ખેપટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, દસ્સનટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, અધિમોક્ખટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, પગ્ગહટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. કામચ્છન્દં પજહતો નેક્ખમ્મવસેન અવિક્ખેપાધિપતેય્યટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, સમાધિન્દ્રિયસ્સ વસેન દસ્સનટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, અધિમોક્ખટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, પગ્ગહટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. કામચ્છન્દં પજહતો નેક્ખમ્મવસેન દસ્સનાધિપતેય્યટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ વસેન અધિમોક્ખટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, પગ્ગહટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, અવિક્ખેપટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં.

બ્યાપાદં પજહતો અબ્યાપાદવસેન…પે… થિનમિદ્ધં પજહતો આલોકસઞ્ઞાવસેન…પે… સબ્બકિલેસે પજહતો અરહત્તમગ્ગવસેન અધિમોક્ખાધિપતેય્યટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ વસેન પગ્ગહટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, અવિક્ખેપટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, દસ્સનટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં…પે… સબ્બકિલેસે પજહતો અરહત્તમગ્ગવસેન દસ્સનાધિપતેય્યટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ વસેન અધિમોક્ખટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, પગ્ગહટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, અવિક્ખેપટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. એવં આધિપતેય્યટ્ઠેન ઇન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ.

ખ. આદિવિસોધનટ્ઠનિદ્દેસો

૨૦૦. કથં આદિવિસોધનટ્ઠેન ઇન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ? અધિમોક્ખટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં, અસ્સદ્ધિયસંવરટ્ઠેન [અસ્સદ્ધિયં સંવરટ્ઠેન (સ્યા. ક.) એવમીદિસેસુ પદેસુપિ] સીલવિસુદ્ધિ – સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ આદિવિસોધના. પગ્ગહટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયં, કોસજ્જસંવરટ્ઠેન સીલવિસુદ્ધિ – વીરિયિન્દ્રિયસ્સ આદિવિસોધના. ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિન્દ્રિયં, પમાદસંવરટ્ઠેન સીલવિસુદ્ધિ – સતિન્દ્રિયસ્સ આદિવિસોધના. અવિક્ખેપટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયં, ઉદ્ધચ્ચસંવરટ્ઠેન સીલવિસુદ્ધિ – સમાધિન્દ્રિયસ્સ આદિવિસોધના. દસ્સનટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં, અવિજ્જાસંવરટ્ઠેન સીલવિસુદ્ધિ – પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ આદિવિસોધના. નેક્ખમ્મે પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, કામચ્છન્દસંવરટ્ઠેન સીલવિસુદ્ધિ – પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં આદિવિસોધના. અબ્યાપાદે પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, બ્યાપાદસંવરટ્ઠેન સીલવિસુદ્ધિ – પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં આદિવિસોધના…પે… અરહત્તમગ્ગે પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, સબ્બકિલેસસંવરટ્ઠેન સીલવિસુદ્ધિ – પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં આદિવિસોધના. એવં આદિવિસોધનટ્ઠેન ઇન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ.

ગ. અધિમત્તટ્ઠનિદ્દેસો

૨૦૧. કથં અધિમત્તટ્ઠેન ઇન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ? સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ ભાવનાય છન્દો ઉપ્પજ્જતિ – છન્દવસેન સદ્ધાવસેન સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. છન્દવસેન પામોજ્જં ઉપ્પજ્જતિ – પામોજ્જવસેન સદ્ધાવસેન સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. પામોજ્જવસેન પીતિ ઉપ્પજ્જતિ – પીતિવસેન સદ્ધાવસેન સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. પીતિવસેન પસ્સદ્ધિ ઉપ્પજ્જતિ – પસ્સદ્ધિવસેન સદ્ધાવસેન સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. પસ્સદ્ધિવસેન સુખં ઉપ્પજ્જતિ – સુખવસેન સદ્ધાવસેન સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. સુખવસેન ઓભાસો ઉપ્પજ્જતિ – ઓભાસવસેન સદ્ધાવસેન સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. ઓભાસવસેન સંવેગો ઉપ્પજ્જતિ – સંવેગવસેન સદ્ધાવસેન સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. સંવેજેત્વા ચિત્તં સમાદહતિ – સમાધિવસેન સદ્ધાવસેન સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. તથા સમાહિતં ચિત્તં સાધુકં પગ્ગણ્હાતિ – પગ્ગહવસેન સદ્ધાવસેન સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. તથાપગ્ગહિતં ચિત્તં સાધુકં અજ્ઝુપેક્ખતિ – ઉપેક્ખાવસેન સદ્ધાવસેન સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. ઉપેક્ખાવસેન નાનત્તકિલેસેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ – વિમોક્ખવસેન સદ્ધાવસેન સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. વિમુત્તત્તા તે ધમ્મા એકરસા હોન્તિ – એકરસટ્ઠેન ભાવનાવસેન સદ્ધાવસેન સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. ભાવિતત્તા તતો પણીતતરે વિવટ્ટન્તિ – વિવટ્ટનાવસેન સદ્ધાવસેન સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. વિવટ્ટિતત્તા તતો વોસજ્જતિ [વોસ્સજ્જતિ (સ્યા. ક.)] – વોસગ્ગવસેન સદ્ધાવસેન સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. વોસજ્જિતત્તા તતો નિરુજ્ઝન્તિ – નિરોધવસેન સદ્ધાવસેન સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. નિરોધવસેન દ્વે વોસગ્ગા – પરિચ્ચાગવોસગ્ગો ચ, પક્ખન્દનવોસગ્ગો ચ. કિલેસે ચ ખન્ધે ચ પરિચ્ચજતીતિ – પરિચ્ચાગવોસગ્ગો. નિરોધનિબ્બાનધાતુયા ચિત્તં પક્ખન્દતીતિ – પક્ખન્દનવોસગ્ગો. નિરોધવસેન ઇમે દ્વે વોસગ્ગા.

અસ્સદ્ધિયસ્સ પહાનાય છન્દો ઉપ્પજ્જતિ…પે… અસ્સદ્ધિયપરિળાહસ્સ પહાનાય છન્દો ઉપ્પજ્જતિ… દિટ્ઠેકટ્ઠાનં કિલેસાનં પહાનાય છન્દો ઉપ્પજ્જતિ… ઓળારિકાનં કિલેસાનં પહાનાય છન્દો ઉપ્પજ્જતિ… અનુસહગતાનં કિલેસાનં પહાનાય છન્દો ઉપ્પજ્જતિ… સબ્બકિલેસાનં પહાનાય છન્દો ઉપ્પજ્જતિ – છન્દવસેન સદ્ધાવસેન સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ…પે… વીરિયિન્દ્રિયસ્સ ભાવનાય છન્દો ઉપ્પજ્જતિ…પે… કોસજ્જસ્સ પહાનાય છન્દો ઉપ્પજ્જતિ… કોસજ્જપરિળાહસ્સ પહાનાય છન્દો ઉપ્પજ્જતિ… દિટ્ઠેકટ્ઠાનં કિલેસાનં પહાનાય છન્દો ઉપ્પજ્જતિ…પે… સબ્બકિલેસાનં પહાનાય છન્દો ઉપ્પજ્જતિ… સતિન્દ્રિયસ્સ ભાવનાય છન્દો ઉપ્પજ્જતિ…પે… પમાદસ્સ પહાનાય છન્દો ઉપ્પજ્જતિ… પમાદપરિળાહસ્સ પહાનાય છન્દો ઉપ્પજ્જતિ…પે… સબ્બકિલેસાનં પહાનાય છન્દો ઉપ્પજ્જતિ… સમાધિન્દ્રિયસ્સ ભાવનાય છન્દો ઉપ્પજ્જતિ…પે… ઉદ્ધચ્ચસ્સ પહાનાય છન્દો ઉપ્પજ્જતિ ઉદ્ધચ્ચપરિળાહસ્સ પહાનાય છન્દો ઉપ્પજ્જતિ…પે… સબ્બકિલેસાનં પહાનાય છન્દો ઉપ્પજ્જતિ… પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ ભાવનાય છન્દો ઉપ્પજ્જતિ…પે… અવિજ્જાય પહાનાય છન્દો ઉપ્પજ્જતિ… અવિજ્જાપરિળાહસ્સ પહાનાય છન્દો ઉપ્પજ્જતિ… દિટ્ઠેકટ્ઠાનં કિલેસાનં પહાનાય છન્દો ઉપ્પજ્જતિ… ઓળારિકાનં કિલેસાનં પહાનાય છન્દો ઉપ્પજ્જતિ… અનુસહગતાનં કિલેસાનં પહાનાય છન્દો ઉપ્પજ્જતિ… સબ્બકિલેસાનં પહાનાય છન્દો ઉપ્પજ્જતિ – છન્દવસેન પઞ્ઞાવસેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. છન્દવસેન પામોજ્જં ઉપ્પજ્જતિ – પામોજ્જવસેન પઞ્ઞાવસેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. પામોજ્જવસેન પીતિ ઉપ્પજ્જતિ – પીતિવસેન પઞ્ઞા વસેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. પીતિવસેન પસ્સદ્ધિ ઉપ્પજ્જતિ – પસ્સદ્ધિવસેન પઞ્ઞાવસેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. પસ્સદ્ધિવસેન સુખં ઉપ્પજ્જતિ – સુખવસેન પઞ્ઞાવસેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. સુખવસેન ઓભાસો ઉપ્પજ્જતિ – ઓભાસવસેન પઞ્ઞાવસેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. ઓભાસવસેન સંવેગો ઉપ્પજ્જતિ – સંવેગવસેન પઞ્ઞાવસેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. સંવેજેત્વા ચિત્તં સમાદહતિ – સમાધિવસેન પઞ્ઞાવસેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. તથાસમાહિતં ચિત્તં સાધુકં પગ્ગણ્હાતિ – પગ્ગહવસેન પઞ્ઞાવસેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. તથાપગ્ગહિતં ચિત્તં સાધુકં અજ્ઝુપેક્ખતિ – ઉપેક્ખાવસેન પઞ્ઞાવસેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. ઉપેક્ખાવસેન નાનત્તકિલેસેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ – વિમોક્ખવસેન પઞ્ઞાવસેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. વિમુત્તત્તા તે ધમ્મા એકરસા હોન્તિ – ભાવનાવસેન [એકરસટ્ઠેન ભાવનાવસેન (સ્યા. ક.) અટ્ઠકથા ઓલોકેતબ્બો] પઞ્ઞાવસેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. ભાવિતત્તા તતો પણીતતરે વિવટ્ટન્તિ – વિવટ્ટનાવસેન પઞ્ઞાવસેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. વિવટ્ટિતત્તા તતો વોસજ્જતિ – વોસગ્ગવસેન પઞ્ઞાવસેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. વોસજ્જિતત્તા તતો નિરુજ્ઝન્તિ – નિરોધવસેન પઞ્ઞાવસેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. નિરોધવસેન દ્વે વોસગ્ગા – પરિચ્ચાગવોસગ્ગો ચ, પક્ખન્દનવોસગ્ગો ચ. કિલેસે ચ ખન્ધે ચ પરિચ્ચજતીતિ – પરિચ્ચાગવોસગ્ગો. નિરોધનિબ્બાનધાતુયા ચિત્તં પક્ખન્દતીતિ – પક્ખન્દનવોસગ્ગો. નિરોધવસેન ઇમે દ્વે વોસગ્ગા. એવં અધિમત્તટ્ઠેન ઇન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ.

દુતિયભાણવારો.

ઘ. અધિટ્ઠાનટ્ઠનિદ્દેસો

૨૦૨. કથં અધિટ્ઠાનટ્ઠેન ઇન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ? સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ ભાવનાય છન્દો ઉપ્પજ્જતિ – છન્દવસેન સદ્ધાવસેન સદ્ધિન્દ્રિયં અધિટ્ઠાતિ. છન્દવસેન પામોજ્જં ઉપ્પજ્જતિ – પામોજ્જવસેન સદ્ધાવસેન સદ્ધિન્દ્રિયં અધિટ્ઠાતિ…પે… એવં અધિટ્ઠાનટ્ઠેન ઇન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ.

ઙ. પરિયાદાનટ્ઠનિદ્દેસો

કથં પરિયાદાનટ્ઠેન ઇન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ? અધિમોક્ખટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં અસ્સદ્ધિયં પરિયાદિયતિ, અસ્સદ્ધિયપરિળાહં પરિયાદિયતિ. પગ્ગહટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયં કોસજ્જં પરિયાદિયતિ, કોસજ્જપરિળાહં પરિયાદિયતિ. ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિન્દ્રિયં પમાદં પરિયાદિયતિ, પમાદપરિળાહં પરિયાદિયતિ. અવિક્ખેપટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયં ઉદ્ધચ્ચં પરિયાદિયતિ, ઉદ્ધચ્ચપરિળાહં પરિયાદિયતિ. દસ્સનટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં અવિજ્જં પરિયાદિયતિ, અવિજ્જાપરિળાહં પરિયાદિયતિ. નેક્ખમ્મે પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ કામચ્છન્દં પરિયાદિયન્તિ. અબ્યાપાદે પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ બ્યાપાદં પરિયાદિયન્તિ. આલોકસઞ્ઞાય પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ થિનમિદ્ધં પરિયાદિયન્તિ. અવિક્ખેપે પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ઉદ્ધચ્ચં પરિયાદિયન્તિ…પે… અરહત્તમગ્ગે પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ સબ્બકિલેસે પરિયાદિયન્તિ. એવં પરિયાદાનટ્ઠેન ઇન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ.

ચ. પતિટ્ઠાપકટ્ઠનિદ્દેસો

૨૦૩. કથં પતિટ્ઠાપકટ્ઠેન ઇન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ? સદ્ધો સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમોક્ખે પતિટ્ઠાપેતિ, સદ્ધસ્સ સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમોક્ખે પતિટ્ઠાપેતિ. વીરિયવા વીરિયિન્દ્રિયં પગ્ગહે પતિટ્ઠાપેતિ, વીરિયવતો વીરિયિન્દ્રિયં પગ્ગહે પતિટ્ઠાપેતિ. સતિમા સતિન્દ્રિયં ઉપટ્ઠાને પતિટ્ઠાપેતિ, સતિમતો સતિન્દ્રિયં ઉપટ્ઠાને પતિટ્ઠાપેતિ. સમાહિતો સમાધિન્દ્રિયં અવિક્ખેપે પતિટ્ઠાપેતિ, સમાહિતસ્સ સમાધિન્દ્રિયં અવિક્ખેપે પતિટ્ઠાપેતિ. પઞ્ઞવા પઞ્ઞિન્દ્રિયં દસ્સને પતિટ્ઠાપેતિ, પઞ્ઞવતો પઞ્ઞિન્દ્રિયં દસ્સને પતિટ્ઠાપેતિ. યોગાવચરો પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નેક્ખમ્મે પતિટ્ઠાપેતિ, યોગાવચરસ્સ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નેક્ખમ્મે પતિટ્ઠાપેન્તિ. યોગાવચરો પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ અબ્યાપાદે પતિટ્ઠાપેતિ, યોગાવચરસ્સ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ અબ્યાપાદે પતિટ્ઠાપેન્તિ. યોગાવચરો પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ આલોકસઞ્ઞાય પતિટ્ઠાપેતિ, યોગાવચરસ્સ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ આલોકસઞ્ઞાય પતિટ્ઠાપેન્તિ. યોગાવચરો પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ અવિક્ખેપે પતિટ્ઠાપેતિ, યોગાવચરસ્સ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ અવિક્ખેપે પતિટ્ઠાપેન્તિ…પે… યોગાવચરો પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ અરહત્તમગ્ગે પતિટ્ઠાપેતિ, યોગાવચરસ્સ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ અરહત્તમગ્ગે પતિટ્ઠાપેન્તિ. એવં પતિટ્ઠાપકટ્ઠેન ઇન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ.

સુત્તન્તનિદ્દેસો ચતુત્થો.

૫. ઇન્દ્રિયસમોધાનં

૨૦૪. પુથુજ્જનો સમાધિં ભાવેન્તો કતિહાકારેહિ ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતિ? સેક્ખો સમાધિં ભાવેન્તો કતિહાકારેહિ ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતિ? વીતરાગો સમાધિં ભાવેન્તો કતિહાકારેહિ ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતિ? પુથુજ્જનો સમાધિં ભાવેન્તો સત્તહિ આકારેહિ ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતિ. સેક્ખો સમાધિં ભાવેન્તો અટ્ઠહિ આકારેહિ ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતિ. વીતરાગો સમાધિં ભાવેન્તો દસહિ આકારેહિ ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતિ.

પુથુજ્જનો સમાધિં ભાવેન્તો કતમેહિ સત્તહાકારેહિ ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતિ? આવજ્જિતત્તા આરમ્મણૂપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, સમથનિમિત્તૂપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, પગ્ગહનિમિત્તૂપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, અવિક્ખેપૂપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, ઓભાસૂપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, સમ્પહંસનૂપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, ઉપેક્ખૂપટ્ઠાનકુસલો હોતિ – પુથુજ્જનો સમાધિં ભાવેન્તો ઇમેહિ સત્તહિ આકારેહિ ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતિ.

સેક્ખો સમાધિં ભાવેન્તો કતમેહિ અટ્ઠહિ આકારેહિ ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતિ? આવજ્જિતત્તા આરમ્મણૂપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, સમથનિમિત્તૂપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, પગ્ગહનિમિત્તૂપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, અવિક્ખેપૂપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, ઓભાસૂપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, સમ્પહંસનૂપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, ઉપેક્ખૂપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, એકત્તૂપટ્ઠાનકુસલો હોતિ – સેક્ખો સમાધિં ભાવેન્તો ઇમેહિ અટ્ઠહિ આકારેહિ ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતિ.

વીતરાગો સમાધિં ભાવેન્તો કતમેહિ દસહિ આકારેહિ ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતિ? આવજ્જિતત્તા આરમ્મણૂપટ્ઠાનકુસલો હોતિ…પે… એકત્તૂપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, ઞાણૂપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, વિમુત્તૂપટ્ઠાનકુસલો હોતિ – વીતરાગો સમાધિં ભાવેન્તો ઇમેહિ દસહિ આકારેહિ ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતિ.

૨૦૫. પુથુજ્જનો વિપસ્સનં ભાવેન્તો કતિહાકારેહિ ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, કતિહાકારેહિ અનુપટ્ઠાનકુસલો હોતિ? સેક્ખો વિપસ્સનં ભાવેન્તો કતિહાકારેહિ ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, કતિહાકારેહિ અનુપટ્ઠાનકુસલો હોતિ? વીતરાગો વિપસ્સનં ભાવેન્તો કતિહાકારેહિ ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, કતિહાકારેહિ અનુપટ્ઠાનકુસલો હોતિ?

પુથુજ્જનો વિપસ્સનં ભાવેન્તો નવહિ આકારેહિ ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, નવહિ આકારેહિ અનુપટ્ઠાનકુસલો હોતિ. સેક્ખો વિપસ્સનં ભાવેન્તો દસહિ આકારેહિ ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, દસહિ આકારેહિ અનુપટ્ઠાનકુસલો હોતિ. વીતરાગો વિપસ્સનં ભાવેન્તો દ્વાદસહિ આકારેહિ ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, દ્વાદસહિ આકારેહિ અનુપટ્ઠાનકુસલો હોતિ.

પુથુજ્જનો વિપસ્સનં ભાવેન્તો કતમેહિ નવહિ આકારેહિ ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, કતમેહિ નવહિ આકારેહિ અનુપટ્ઠાનકુસલો હોતિ? અનિચ્ચતો ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, નિચ્ચતો અનુપટ્ઠાનકુસલો હોતિ. દુક્ખતો ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, સુખતો અનુપટ્ઠાનકુસલો હોતિ. અનત્તતો ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, અત્તતો અનુપટ્ઠાનકુસલો હોતિ. ખયતો ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, ઘનતો અનુપટ્ઠાનકુસલો હોતિ. વયતો ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, આયૂહનાનુપટ્ઠાનકુસલો હોતિ. વિપરિણામૂપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, ધુવતો અનુપટ્ઠાનકુસલો હોતિ. અનિમિત્તૂપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, નિમિત્તાનુપટ્ઠાનકુસલો હોતિ. અપ્પણિહિતૂપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, પણિધિઅનુપટ્ઠાનકુસલો [પણિધાનુપટ્ઠાનકુસલો (સ્યા.)] હોતિ. સુઞ્ઞતૂપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, અભિનિવેસાનુપટ્ઠાનકુસલો હોતિ – પુથુજ્જનો વિપસ્સનં ભાવેન્તો ઇમેહિ નવહિ આકારેહિ ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, ઇમેહિ નવહિ આકારેહિ અનુપટ્ઠાનકુસલો હોતિ.

૨૦૬. સેક્ખો વિપસ્સનં ભાવેન્તો કતમેહિ દસહિ આકારેહિ ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, કતમેહિ દસહિ આકારેહિ અનુપટ્ઠાનકુસલો હોતિ? અનિચ્ચતો ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, નિચ્ચતો અનુપટ્ઠાનકુસલો હોતિ…પે… સુઞ્ઞતૂપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, અભિનિવેસાનૂપટ્ઠાનકુસલો હોતિ. ઞાણૂપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, અઞાણઅનુપટ્ઠાનકુસલો હોતિ – સેક્ખો વિપસ્સનં ભાવેન્તો ઇમેહિ દસહિ આકારેહિ ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, ઇમેહિ દસહિ આકારેહિ અનુપટ્ઠાનકુસલો હોતિ.

વીતરાગો વિપસ્સનં ભાવેન્તો કતમેહિ દ્વાદસહિ આકારેહિ ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, કતમેહિ દ્વાદસહિ આકારેહિ અનુપટ્ઠાનકુસલો હોતિ? અનિચ્ચતો ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, નિચ્ચતો અનુપટ્ઠાનકુસલો હોતિ…પે… ઞાણૂપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, અઞાણાનુપટ્ઠાનકુસલો હોતિ. વિસઞ્ઞોગૂપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, સઞ્ઞોગાનુપટ્ઠાનકુસલો હોતિ. નિરોધૂપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, સઙ્ખારાનુપટ્ઠાનકુસલો હોતિ – વીતરાગો વિપસ્સનં ભાવેન્તો ઇમેહિ દ્વાદસહિ આકારેહિ ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, ઇમેહિ દ્વાદસહિ આકારેહિ અનુપટ્ઠાનકુસલો હોતિ.

આવજ્જિતત્તા આરમ્મણૂપટ્ઠાનકુસલવસેન ઇન્દ્રિયાનિ સમોધાનેતિ, ગોચરઞ્ચ પજાનાતિ, સમત્થઞ્ચ પટિવિજ્ઝતિ…પે… ધમ્મે સમોધાનેતિ, ગોચરઞ્ચ પજાનાતિ, સમત્થઞ્ચ પટિવિજ્ઝતિ. ઇન્દ્રિયાનિ સમોધાનેતીતિ કથં ઇન્દ્રિયાનિ સમોધાનેતિ? અધિમોક્ખટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં સમોધાનેતિ…પે… સમથનિમિત્તૂપટ્ઠાનકુસલવસેન, પગ્ગહનિમિત્તૂપટ્ઠાનકુસલવસેન, અવિક્ખેપૂપટ્ઠાનકુસલવસેન, ઓભાસૂપટ્ઠાનકુસલવસેન, સમ્પહંસનૂપટ્ઠાનકુસલવસેન, ઉપેક્ખૂપટ્ઠાનકુસલવસેન, એકત્તૂપટ્ઠાનકુસલવસેન, ઞાણૂપટ્ઠાનકુસલવસેન, વિમુત્તૂપટ્ઠાનકુસલવસેન.

અનિચ્ચતો ઉપટ્ઠાનકુસલવસેન, નિચ્ચતો અનુપટ્ઠાનકુસલવસેન, દુક્ખતો ઉપટ્ઠાનકુસલવસેન, સુખતો અનુપટ્ઠાનકુસલવસેન, અનત્તતો ઉપટ્ઠાનકુસલવસેન, અત્તતો અનુપટ્ઠાનકુસલવસેન, ખયતો ઉપટ્ઠાનકુસલવસેન, ઘનતો અનુપટ્ઠાનકુસલવસેન, વયતો ઉપટ્ઠાનકુસલવસેન, આયૂહનાનુપટ્ઠાનકુસલવસેન, વિપરિણામૂપટ્ઠાનકુસલવસેન, ધુવતો અનુપટ્ઠાનકુસલવસેન, અનિમિત્તૂપટ્ઠાનકુસલવસેન, નિમિત્તાનુપટ્ઠાનકુસલવસેન, અપ્પણિહિતૂપટ્ઠાનકુસલવસેન, પણિધિઅનુપટ્ઠાનકુસલવસેન, સુઞ્ઞતૂપટ્ઠાનકુસલવસેન, અભિનિવેસાનુપટ્ઠાનકુસલવસેન, ઞાણૂપટ્ઠાનકુસલવસેન, અઞાણાનુપટ્ઠાનકુસલવસેન, વિસઞ્ઞોગૂપટ્ઠાનકુસલવસેન, સઞ્ઞોગાનુપટ્ઠાનકુસલવસેન, નિરોધૂપટ્ઠાનકુસલવસેન, સઙ્ખારાનુપટ્ઠાનકુસલવસેન ઇન્દ્રિયાનિ સમોધાનેતિ, ગોચરઞ્ચ પજાનાતિ, સમત્થઞ્ચ પટિવિજ્ઝતિ.

૨૦૭. ચતુસટ્ઠિયા આકારેહિ તિણ્ણન્નં ઇન્દ્રિયાનં વસીભાવતાપઞ્ઞા આસવાનં ખયે ઞાણં. કતમેસં તિણ્ણન્નં ઇન્દ્રિયાનં? અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયસ્સ, અઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ, અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયસ્સ.

અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં કતિ ઠાનાનિ ગચ્છતિ? અઞ્ઞિન્દ્રિયં કતિ ઠાનાનિ ગચ્છતિ? અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં કતિ ઠાનાનિ ગચ્છતિ? અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં એકં ઠાનં ગચ્છતિ – સોતાપત્તિમગ્ગં. અઞ્ઞિન્દ્રિયં છ ઠાનાનિ ગચ્છતિ – સોતાપત્તિફલં, સકદાગામિમગ્ગં, સકદાગામિફલં, અનાગામિમગ્ગં, અનાગામિફલં, અરહત્તમગ્ગં. અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં એકં ઠાનં ગચ્છતિ – અરહત્તફલં.

સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયસ્સ સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમોક્ખપરિવારં હોતિ, વીરિયિન્દ્રિયં પગ્ગહપરિવારં હોતિ, સતિન્દ્રિયં ઉપટ્ઠાનપરિવારં હોતિ, સમાધિન્દ્રિયં અવિક્ખેપપરિવારં હોતિ, પઞ્ઞિન્દ્રિયં દસ્સનપરિવારં હોતિ, મનિન્દ્રિયં વિજાનનપરિવારં હોતિ, સોમનસ્સિન્દ્રિયં અભિસન્દનપરિવારં હોતિ, જીવિતિન્દ્રિયં પવત્તસન્તતાધિપતેય્યપરિવારં હોતિ. સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે જાતા ધમ્મા, ઠપેત્વા ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં, સબ્બેવ કુસલા હોન્તિ, સબ્બેવ અનાસવા હોન્તિ, સબ્બેવ નિય્યાનિકા હોન્તિ, સબ્બેવ અપચયગામિનો હોન્તિ, સબ્બેવ લોકુત્તરા હોન્તિ, સબ્બેવ નિબ્બાનારમ્મણા હોન્તિ. સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયસ્સ ઇમાનિ અટ્ઠિન્દ્રિયાનિ સહજાતપરિવારા હોન્તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞપરિવારા હોન્તિ, નિસ્સયપરિવારા હોન્તિ, સમ્પયુત્તપરિવારા હોન્તિ, સહગતા હોન્તિ, સહજાતા હોન્તિ, સંસટ્ઠા હોન્તિ, સમ્પયુત્તા હોન્તિ. તેવ તસ્સ આકારા ચેવ હોન્તિ પરિવારા ચ.

સોતાપત્તિફલક્ખણે…પે… અરહત્તફલક્ખણે અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયસ્સ સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમોક્ખપરિવારં હોતિ…પે… જીવિતિન્દ્રિયં પવત્તસન્તતાધિપતેય્યપરિવારં હોતિ. અરહત્તફલક્ખણે જાતા ધમ્મા સબ્બેવ અબ્યાકતા હોન્તિ, ઠપેત્વા ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં સબ્બેવ અનાસવા હોન્તિ, સબ્બેવ લોકુત્તરા હોન્તિ, સબ્બેવ નિબ્બાનારમ્મણા હોન્તિ. અરહત્તફલક્ખણે અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયસ્સ ઇમાનિ અટ્ઠિન્દ્રિયાનિ સહજાતપરિવારા હોન્તિ. તેવ તસ્સ આકારા ચેવ હોન્તિ પરિવારા ચ. ઇતિ ઇમાનિ અટ્ઠ અટ્ઠકાનિ ચતુસટ્ઠિ હોન્તિ.

આસવાતિ કતમે તે આસવા? કામાસવો, ભવાસવો, દિટ્ઠાસવો, અવિજ્જાસવો. કત્થેતે આસવા ખીયન્તિ [ખિય્યન્તિ (ક.)]? સોતાપત્તિમગ્ગેન અનવસેસો દિટ્ઠાસવો ખીયતિ. અપાયગમનીયો કામાસવો ખીયતિ, અપાયગમનીયો ભવાસવો ખીયતિ, અપાયગમનીયો અવિજ્જાસવો ખીયતિ. એત્થેતે આસવા ખીયન્તિ. સકદાગામિમગ્ગેન ઓળારિકો કામાસવો ખીયતિ, તદેકટ્ઠો ભવાસવો ખીયતિ, તદેકટ્ઠો અવિજ્જાસવો ખીયતિ. એત્થેતે આસવા ખીયન્તિ. અનાગામિમગ્ગેન અનવસેસો કામાસવો ખીયતિ, તદેકટ્ઠો ભવાસવો ખીયતિ, તદેકટ્ઠો અવિજ્જાસવો ખીયતિ. એત્થેતે આસવા ખીયન્તિ. અરહત્તમગ્ગેન અનવસેસો ભવાસવો ખીયતિ, અનવસેસો અવિજ્જાસવો ખીયતિ. એત્થેતે આસવા ખીયન્તિ.

૨૦૮. ન તસ્સ અદ્દિટ્ઠમિધત્થિ કિઞ્ચિ, અથો અવિઞ્ઞાતમજાનિતબ્બં;

સબ્બં અભિઞ્ઞાસિ યદત્થિ નેય્યં, તથાગતો તેન સમન્તચક્ખૂતિ.

સમન્તચક્ખૂતિ કેનટ્ઠેન સમન્તચક્ખુ? ચુદ્દસ બુદ્ધઞાણાનિ – દુક્ખે ઞાણં બુદ્ધઞાણં, દુક્ખસમુદયે ઞાણં બુદ્ધઞાણં…પે… સબ્બઞ્ઞુતઞાણં બુદ્ધઞાણં, અનાવરણઞાણં બુદ્ધઞાણં. ઇમાનિ ચુદ્દસ બુદ્ધઞાણાનિ. ઇમેસં ચુદ્દસન્નં બુદ્ધઞાણાનં અટ્ઠ ઞાણાનિ સાવકસાધારણાનિ, છ ઞાણાનિ અસાધારણાનિ સાવકેહિ.

યાવતા દુક્ખસ્સ દુક્ખટ્ઠો ઞાતો, અઞ્ઞાતો દુક્ખટ્ઠો નત્થીતિ – સમન્તચક્ખુ. યં સમન્તચક્ખુ તં પઞ્ઞિન્દ્રિયં. પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ વસેન અધિમોક્ખટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં, પગ્ગહટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયં, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિન્દ્રિયં, અવિક્ખેપટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયં. યાવતા દુક્ખસ્સ દુક્ખટ્ઠો દિટ્ઠો વિદિતો સચ્છિકતો ફસ્સિતો પઞ્ઞાય; અફસ્સિતો પઞ્ઞાય દુક્ખટ્ઠો નત્થીતિ – સમન્તચક્ખુ. યં સમન્તચક્ખુ તં પઞ્ઞિન્દ્રિયં. પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ વસેન અધિમોક્ખટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં, પગ્ગહટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયં, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિન્દ્રિયં, અવિક્ખેપટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયં. યાવતા સમુદયસ્સ સમુદયટ્ઠો…પે… યાવતા નિરોધસ્સ નિરોધટ્ઠો… યાવતા મગ્ગસ્સ મગ્ગટ્ઠો… યાવતા અત્થપટિસમ્ભિદાય અત્થપટિસમ્ભિદટ્ઠો… યાવતા ધમ્મપટિસમ્ભિદાય ધમ્મપટિસમ્ભિદટ્ઠો… યાવતા નિરુત્તિપટિસમ્ભિદાય નિરુત્તિપટિસમ્ભિદટ્ઠો… યાવતા પટિભાનપટિસમ્ભિદાય પટિભાનપટિસમ્ભિદટ્ઠો… યાવતા ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તે ઞાણં… યાવતા સત્તાનં આસયાનુસયે ઞાણં… યાવતા યમકપાટિહીરે ઞાણં… યાવતા મહાકરુણાસમાપત્તિયા ઞાણં… યાવતા સદેવકસ્સ લોકસ્સ સમારકસ્સ સબ્રહ્મકસ્સ સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, તં ઞાતં દિટ્ઠં વિદિતં સચ્છિકતં ફસ્સિતં પઞ્ઞાય. અફસ્સિતં પઞ્ઞાય નત્થીતિ – સમન્તચક્ખુ. યં સમન્તચક્ખુ તં પઞ્ઞિન્દ્રિયં. પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ વસેન અધિમોક્ખટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં, પગ્ગહટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયં, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિન્દ્રિયં, અવિક્ખેપટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયં.

સદ્દહન્તો પગ્ગણ્હાતિ, પગ્ગણ્હન્તો સદ્દહતિ. સદ્દહન્તો ઉપટ્ઠાપેતિ, ઉપટ્ઠાપેન્તો સદ્દહતિ. સદ્દહન્તો સમાદહતિ, સમાદહન્તો સદ્દહતિ. સદ્દહન્તો પજાનાતિ, પજાનન્તો સદ્દહતિ. પગ્ગણ્હન્તો ઉપટ્ઠાપેતિ, ઉપટ્ઠાપેન્તો પગ્ગણ્હાતિ. પગ્ગણ્હન્તો સમાદહતિ, સમાદહન્તો પગ્ગણ્હાતિ. પગ્ગણ્હન્તો પજાનાતિ, પજાનન્તો પગ્ગણ્હાતિ. પગ્ગણ્હન્તો સદ્દહતિ, સદ્દહન્તો પગ્ગણ્હાતિ. ઉપટ્ઠાપેન્તો સમાદહતિ, સમાદહન્તો ઉપટ્ઠાપેતિ. ઉપટ્ઠાપેન્તો પજાનાતિ, પજાનન્તો ઉપટ્ઠાપેતિ. ઉપટ્ઠાપેન્તો સદ્દહતિ, સદ્દહન્તો ઉપટ્ઠાપેતિ. ઉપટ્ઠાપેન્તો પગ્ગણ્હાતિ, પગ્ગણ્હન્તો ઉપટ્ઠાપેતિ. સમાદહન્તો પજાનાતિ, પજાનન્તો સમાદહતિ. સમાદહન્તો સદ્દહતિ, સદ્દહન્તો સમાદહતિ. સમાદહન્તો પગ્ગણ્હાતિ, પગ્ગણ્હન્તો સમાદહતિ. સમાદહન્તો ઉપટ્ઠાપેતિ, ઉપટ્ઠાપેન્તો સમાદહતિ. પજાનન્તો સદ્દહતિ, સદ્દહન્તો પજાનાતિ. પજાનન્તો પગ્ગણ્હાતિ, પગ્ગણ્હન્તો પજાનાતિ. પજાનન્તો ઉપટ્ઠાપેતિ, ઉપટ્ઠાપેન્તો પજાનાતિ. પજાનન્તો સમાદહતિ, સમાદહન્તો પજાનાતિ.

સદ્દહિતત્તા પગ્ગહિતં, પગ્ગહિતત્તા સદ્દહિતં. સદ્દહિતત્તા ઉપટ્ઠાપિતં, ઉપટ્ઠાપિતત્તા સદ્દહિતં. સદ્દહિતત્તા સમાદહિતં, સમાદહિતત્તા સદ્દહિતં. સદ્દહિતત્તા પજાનિતં, પજાનિતત્તા સદ્દહિતં. પગ્ગહિતત્તા ઉપટ્ઠાપિતં, ઉપટ્ઠાપિતત્તા પગ્ગહિતં. પગ્ગહિતત્તા સમાદહિતં, સમાદહિતત્તા પગ્ગહિતં. પગ્ગહિતત્તા પજાનિતં પજાનિતત્તા પગ્ગહિતં. પગ્ગહિતત્તા સદ્દહિતં, સદ્દહિતત્તા પગ્ગહિતં. ઉપટ્ઠાપિતત્તા સમાદહિતં, સમાદહિતત્તા ઉપટ્ઠાપિતં. ઉપટ્ઠાપિતત્તા પજાનિતં, પજાનિતત્તા ઉપટ્ઠાપિતં. ઉપટ્ઠાપિતત્તા સદ્દહિતં, સદ્દહિતત્તા ઉપટ્ઠાપિતં. ઉપટ્ઠાપિતત્તા પગ્ગહિતં, પગ્ગહિતત્તા ઉપટ્ઠાપિતં. સમાદહિતત્તા પજાનિતં, પજાનિતત્તા સમાદહિતં. સમાદહિતત્તા સદ્દહિતં, સદ્દહિતત્તા સમાદહિતં. સમાદહિતત્તા પગ્ગહિતં, પગ્ગહિતત્તા સમાદહિતં. સમાદહિતત્તા ઉપટ્ઠાપિતં, ઉપટ્ઠાપિતત્તા સમાદહિતં. પજાનિતત્તા સદ્દહિતં, સદ્દહિતત્તા પજાનિતં. પજાનિતત્તા પગ્ગહિતં, પગ્ગહિતત્તા પજાનિતં. પજાનિતત્તા ઉપટ્ઠાપિતં, ઉપટ્ઠાપિતત્તા પજાનિતં. પજાનિતત્તા સમાદહિતં, સમાદહિતત્તા પજાનિતં.

યં બુદ્ધચક્ખુ તં બુદ્ધઞાણં, યં બુદ્ધઞાણં તં બુદ્ધચક્ખુ, યેન ચક્ખુના તથાગતો સત્તે પસ્સતિ અપ્પરજક્ખે મહારજક્ખે તિક્ખિન્દ્રિયે મુદિન્દ્રિયે સ્વાકારે દ્વાકારે સુવિઞ્ઞાપયે દુવિઞ્ઞાપયે અપ્પેકચ્ચે પરલોકવજ્જભયદસ્સાવિનો [પરલોકવજ્જભયદસ્સાવિને (સ્યા. ક.)], અપ્પેકચ્ચે નપરલોકવજ્જભયદસ્સાવિનો.

અપ્પરજક્ખે મહારજક્ખેતિ સદ્ધો પુગ્ગલો અપ્પરજક્ખો, અસ્સદ્ધો પુગ્ગલો મહારજક્ખો. આરદ્ધવીરિયો પુગ્ગલો અપ્પરજક્ખો, કુસીતો પુગ્ગલો મહારજક્ખો. ઉપટ્ઠિતસ્સતિ પુગ્ગલો અપ્પરજક્ખો, મુટ્ઠસ્સતિ પુગ્ગલો મહારજક્ખો. સમાહિતો પુગ્ગલો અપ્પરજક્ખો, અસમાહિતો પુગ્ગલો મહારજક્ખો. પઞ્ઞવા પુગ્ગલો અપ્પરજક્ખો, દુપ્પઞ્ઞો પુગ્ગલો મહારજક્ખો.

તિક્ખિન્દ્રિયે મુદિન્દ્રિયેતિ સદ્ધો પુગ્ગલો તિક્ખિન્દ્રિયો, અસ્સદ્ધો પુગ્ગલો મુદિન્દ્રિયો…પે… પઞ્ઞવા પુગ્ગલો તિક્ખિન્દ્રિયો, દુપ્પઞ્ઞો પુગ્ગલો મુદિન્દ્રિયો. સ્વાકારે દ્વાકારેતિ સદ્ધો પુગ્ગલો સ્વાકારો, અસ્સદ્ધો પુગ્ગલો દ્વાકારો…પે… પઞ્ઞવા પુગ્ગલો સ્વાકારો, દુપ્પઞ્ઞો પુગ્ગલો દ્વાકારો. સુવિઞ્ઞાપયે દુવિઞ્ઞાપયેતિ સદ્ધો પુગ્ગલો સુવિઞ્ઞાપયો, અસ્સદ્ધો પુગ્ગલો દુવિઞ્ઞાપયો…પે… પઞ્ઞવા પુગ્ગલો સુવિઞ્ઞાપયો, દુપ્પઞ્ઞો પુગ્ગલો દુવિઞ્ઞાપયો.

અપ્પેકચ્ચે પરલોકવજ્જભયદસ્સાવિનો, અપ્પેકચ્ચે નપરલોકવજ્જભયદસ્સાવિનોતિ સદ્ધો પુગ્ગલો પરલોકવજ્જભયદસ્સાવી, અસ્સદ્ધો પુગ્ગલો નપરલોકવજ્જભયદસ્સાવી. આરદ્ધવીરિયો પુગ્ગલો પરલોકવજ્જભયદસ્સાવી, કુસીતો પુગ્ગલો નપરલોકવજ્જભયદસ્સાવી…પે… પઞ્ઞવા પુગ્ગલો પરલોકવજ્જભયદસ્સાવી, દુપ્પઞ્ઞો પુગ્ગલો નપરલોકવજ્જભયદસ્સાવી.

લોકોતિ ખન્ધલોકો ધાતુલોકો આયતનલોકો વિપત્તિભવલોકો વિપત્તિસમ્ભવલોકો સમ્પત્તિભવલોકો સમ્પત્તિસમ્ભવલોકો.

એકો લોકો – સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકા. દ્વે લોકા – નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ. તયો લોકા – તિસ્સો વેદના. ચત્તારો લોકા – ચત્તારો આહારા. પઞ્ચ લોકા – પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા. છ લોકા – છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ. સત્ત લોકા – સત્ત વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો. અટ્ઠ લોકા – અટ્ઠ લોકધમ્મા. નવ લોકા – નવ સત્તાવાસા. દસ લોકા – દસાયતનાનિ. દ્વાદસ લોકા – દ્વાદસાયતનાનિ. અટ્ઠારસ લોકા – અટ્ઠારસ ધાતુયો.

વજ્જન્તિ સબ્બે કિલેસા વજ્જા, સબ્બે દુચ્ચરિતા વજ્જા, સબ્બે અભિસઙ્ખારા વજ્જા, સબ્બે ભવગામિકમ્મા વજ્જા. ઇતિ ઇમસ્મિઞ્ચ લોકે ઇમસ્મિઞ્ચ વજ્જે તિબ્બા ભયસઞ્ઞા પચ્ચુપટ્ઠિતા હોન્તિ, સેય્યથાપિ ઉક્ખિત્તાસિકે વધકે. ઇમેહિ પઞ્ઞાસાય આકારેહિ ઇમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ જાનાતિ પસ્સતિ અઞ્ઞાતિ પટિવિજ્ઝતીતિ.

ઇન્દ્રિયસમોધાનો પઞ્ચમો.

તતિયભાણવારો.

ઇન્દ્રિયકથા નિટ્ઠિતા.