૨. દિટ્ઠિકથા

૧૨૨. કા દિટ્ઠિ, કતિ દિટ્ઠિટ્ઠાનાનિ, કતિ દિટ્ઠિપરિયુટ્ઠાનાનિ, કતિ દિટ્ઠિયો, કતિ દિટ્ઠાભિનિવેસા, કતમો દિટ્ઠિટ્ઠાનસમુગ્ઘાતોતિ?

[૧] કા દિટ્ઠીતિ અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. [૨] કતિ દિટ્ઠિટ્ઠાનાનીતિ અટ્ઠ દિટ્ઠિટ્ઠાનાનિ. [૩] કતિ દિટ્ઠિપરિયુટ્ઠાનાનીતિ અટ્ઠારસ દિટ્ઠિપરિયુટ્ઠાનાનિ. [૪] કતિ દિટ્ઠિયોતિ સોળસ દિટ્ઠિયો. [૫] કતિ દિટ્ઠાભિનિવેસાતિ તીણિ સતં દિટ્ઠાભિનિવેસા. [૬] કતમો દિટ્ઠિટ્ઠાનસમુગ્ઘાતોતિ સોતાપત્તિમગ્ગો દિટ્ઠિટ્ઠાનસમુગ્ઘાતો.

૧૨૩. કથં અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ? [કતિ અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠીતિ (સ્યા.)] રૂપં એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તાતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. વેદનં એતં મમ…પે… સઞ્ઞં એતં મમ… સઙ્ખારે એતં મમ… વિઞ્ઞાણં એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તાતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. ચક્ખું એતં મમ…પે… સોતં એતં મમ… ઘાનં એતં મમ… જિવ્હં એતં મમ… કાયં એતં મમ… મનં એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તાતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. રૂપે [રૂપં (સ્યા.) તથા પઞ્ચસુ આરમ્મણેસુ એકવચનેન] એતં મમ…પે… સદ્દે એતં મમ… ગન્ધે એતં મમ… રસે એતં મમ… ફોટ્ઠબ્બે એતં મમ… ધમ્મે એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તાતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણં એતં મમ…પે… સોતવિઞ્ઞાણં એતં મમ… ઘાનવિઞ્ઞાણં એતં મમ… જિવ્હાવિઞ્ઞાણં એતં મમ… કાયવિઞ્ઞાણં એતં મમ… મનોવિઞ્ઞાણં એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તાતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. ચક્ખુસમ્ફસ્સં એતં મમ…પે… સોતસમ્ફસ્સં એતં મમ… ઘાનસમ્ફસ્સં એતં મમ… જિવ્હાસમ્ફસ્સં એતં મમ… કાયસમ્ફસ્સં એતં મમ… મનોસમ્ફસ્સં એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તાતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. ચક્ખુસમ્ફસ્સજં વેદનં…પે… સોતસમ્ફસ્સજં વેદનં… ઘાનસમ્ફસ્સજં વેદનં… જિવ્હાસમ્ફસ્સજં વેદનં… કાયસમ્ફસ્સજં વેદનં… મનોસમ્ફસ્સજં વેદનં એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તાતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ.

રૂપસઞ્ઞં એતં મમ…પે… સદ્દસઞ્ઞં એતં મમ… ગન્ધસઞ્ઞં એતં મમ… રસસઞ્ઞં એતં મમ… ફોટ્ઠબ્બસઞ્ઞં એતં મમ… ધમ્મસઞ્ઞં એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તાતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. રૂપસઞ્ચેતનં એતં મમ…પે… સદ્દસઞ્ચેતનં એતં મમ… ગન્ધસઞ્ચેતનં એતં મમ… રસસઞ્ચેતનં એતં મમ… ફોટ્ઠબ્બસઞ્ચેતનં એતં મમ… ધમ્મસઞ્ચેતનં એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તાતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. રૂપતણ્હં એતં મમ…પે… સદ્દતણ્હં એતં મમ… ગન્ધતણ્હં એતં મમ… રસતણ્હં એતં મમ… ફોટ્ઠબ્બતણ્હં એતં મમ… ધમ્મતણ્હં એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તાતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. રૂપવિતક્કં એતં મમ…પે… સદ્દવિતક્કં એતં મમ… ગન્ધવિતક્કં એતં મમ… રસવિતક્કં એતં મમ… ફોટ્ઠબ્બવિતક્કં એતં મમ… ધમ્મવિતક્કં એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તાતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. રૂપવિચારં એતં મમ…પે… સદ્દવિચારં એતં મમ… ગન્ધવિચારં એતં મમ… રસવિચારં એતં મમ… ફોટ્ઠબ્બવિચારં એતં મમ… ધમ્મવિચારં એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તાતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ.

પથવીધાતું એતં મમ…પે… આપોધાતું એતં મમ… તેજોધાતું એતં મમ… વાયોધાતું એતં મમ… આકાસધાતું એતં મમ… વિઞ્ઞાણધાતું એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તાતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. પથવીકસિણં એતં મમ…પે… આપોકસિણં… તેજોકસિણં… વાયોકસિણં … નીલકસિણં… પીતકસિણં… લોહિતકસિણં… ઓદાતકસિણં… આકાસકસિણં… વિઞ્ઞાણકસિણં એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તાતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ.

કેસં એતં મમ…પે… લોમં એતં મમ… નખં એતં મમ… દન્તં એતં મમ… તચં એતં મમ… મંસં એતં મમ… ન્હારું એતં મમ… અટ્ઠિં એતં મમ… અટ્ઠિમિઞ્જં એતં મમ… વક્કં એતં મમ… હદયં એતં મમ… યકનં એતં મમ… કિલોમકં એતં મમ… પિહકં એતં મમ… પપ્ફાસં એતં મમ… અન્તં એતં મમ… અન્તગુણં એતં મમ… ઉદરિયં એતં મમ… કરીસં એતં મમ… પિત્તં એતં મમ… સેમ્હં એતં મમ… પુબ્બં એતં મમ … લોહિતં એતં મમ… સેદં એતં મમ… મેદં એતં મમ… અસ્સું એતં મમ… વસં એતં મમ … ખેળં એતં મમ… સિઙ્ઘાણિકં એતં મમ… લસિકં એતં મમ… મુત્તં એતં મમ… મત્થલુઙ્ગં એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તાતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ.

ચક્ખાયતનં એતં મમ…પે… રૂપાયતનં એતં મમ… સોતાયતનં એતં મમ… સદ્દાયતનં એતં મમ… ઘાનાયતનં એતં મમ… ગન્ધાયતનં એતં મમ… જિવ્હાયતનં એતં મમ… રસાયતનં એતં મમ… કાયાયતનં એતં મમ… ફોટ્ઠબ્બાયતનં એતં મમ… મનાયતનં એતં મમ… ધમ્માયતનં એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તાતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ.

ચક્ખુધાતું એતં મમ…પે… રૂપધાતું એતં મમ… ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતું એતં મમ… સોતધાતું એતં મમ… સદ્દધાતું એતં મમ… સોતવિઞ્ઞાણધાતું એતં મમ… ઘાનધાતું એતં મમ… ગન્ધધાતું એતં મમ… ઘાનવિઞ્ઞાણધાતું એતં મમ… જિવ્હાધાતું એતં મમ… રસધાતું એતં મમ… જિવ્હાવિઞ્ઞાણધાતું એતં મમ… કાયધાતું એતં મમ… ફોટ્ઠબ્બધાતું એતં મમ… કાયવિઞ્ઞાણધાતું એતં મમ… મનોધાતું એતં મમ… ધમ્મધાતું એતં મમ… મનોવિઞ્ઞાણધાતું એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તાતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ.

ચક્ખુન્દ્રિયં એતં મમ…પે… સોતિન્દ્રિયં એતં મમ… ઘાનિન્દ્રિયં એતં મમ… જિવ્હિન્દ્રિયં એતં મમ… કાયિન્દ્રિયં એતં મમ… મનિન્દ્રિયં એતં મમ… જીવિતિન્દ્રિયં એતં મમ… ઇત્થિન્દ્રિયં એતં મમ… પુરિસિન્દ્રિયં એતં મમ… સુખિન્દ્રિયં એતં મમ… દુક્ખિન્દ્રિયં એતં મમ… સોમનસ્સિન્દ્રિયં એતં મમ… દોમનસ્સિન્દ્રિયં એતં મમ… ઉપેક્ખિન્દ્રિયં એતં મમ… સદ્ધિન્દ્રિયં એતં મમ… વીરિયિન્દ્રિયં એતં મમ… સતિન્દ્રિયં એતં મમ… સમાધિન્દ્રિયં એતં મમ… પઞ્ઞિન્દ્રિયં એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તાતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ.

કામધાતું એતં મમ…પે… રૂપધાતું એતં મમ… અરૂપધાતું એતં મમ… કામભવં એતં મમ… રૂપભવં એતં મમ… અરૂપભવં એતં મમ… સઞ્ઞાભવં એતં મમ… અસઞ્ઞાભવં એતં મમ… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાભવં એતં મમ… એકવોકારભવં એતં મમ… ચતુવોકારભવં એતં મમ… પઞ્ચવોકારભવં એતં મમ… પઠમજ્ઝાનં એતં મમ… દુતિયજ્ઝાનં એતં મમ… તતિયજ્ઝાનં એતં મમ… ચતુત્થજ્ઝાનં એતં મમ… મેત્તં ચેતોવિમુત્તિં એતં મમ… કરુણં ચેતોવિમુત્તિં એતં મમ… મુદિતં ચેતોવિમુત્તિં એતં મમ… ઉપેક્ખં ચેતોવિમુત્તિં એતં મમ… આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિં એતં મમ… વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસમાપત્તિં એતં મમ… આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિં એતં મમ… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિં એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તાતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ.

અવિજ્જં એતં મમ…પે… સઙ્ખારે એતં મમ… વિઞ્ઞાણં એતં મમ… નામરૂપં એતં મમ… સળાયતનં એતં મમ… ફસ્સં એતં મમ… વેદનં એતં મમ… તણ્હં એતં મમ… ઉપાદાનં એતં મમ… ભવં એતં મમ … જાતિં એતં મમ… જરામરણં એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તાતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. એવં અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ.

૧૨૪. કતમાનિ અટ્ઠ દિટ્ઠિટ્ઠાનાનિ? ખન્ધાપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં, અવિજ્જાપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં, ફસ્સોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં, સઞ્ઞાપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં, વિતક્કોપિ [વિતક્કાપિ (સ્યા.)] દિટ્ઠિટ્ઠાનં, અયોનિસો મનસિકારોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં, પાપમિત્તોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં, પરતોઘોસોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં.

ખન્ધા હેતુ ખન્ધા પચ્ચયો દિટ્ઠિટ્ઠાનં ઉપાદાય સમુટ્ઠાનટ્ઠેન – એવં ખન્ધાપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં. અવિજ્જા હેતુ અવિજ્જા પચ્ચયો દિટ્ઠિટ્ઠાનં ઉપાદાય સમુટ્ઠાનટ્ઠેન – એવં અવિજ્જાપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં. ફસ્સો હેતુ ફસ્સો પચ્ચયો દિટ્ઠિટ્ઠાનં ઉપાદાય સમુટ્ઠાનટ્ઠેન – એવં ફસ્સોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં. સઞ્ઞા હેતુ સઞ્ઞા પચ્ચયો દિટ્ઠિટ્ઠાનં ઉપાદાય સમુટ્ઠાનટ્ઠેન – એવં સઞ્ઞાપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં. વિતક્કો હેતુ વિતક્કો પચ્ચયો દિટ્ઠિટ્ઠાનં ઉપાદાય, સમુટ્ઠાનટ્ઠેન – એવં વિતક્કોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં. અયોનિસો મનસિકારો હેતુ અયોનિસો મનસિકારો પચ્ચયો દિટ્ઠિટ્ઠાનં ઉપાદાય સમુટ્ઠાનટ્ઠેન – એવં અયોનિસો મનસિકારોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં. પાપમિત્તો હેતુ પાપમિત્તો પચ્ચયો દિટ્ઠિટ્ઠાનં ઉપાદાય, સમુટ્ઠાનટ્ઠેન – એવં પાપમિત્તોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં. પરતોઘોસો હેતુ પરતોઘોસો પચ્ચયો દિટ્ઠિટ્ઠાનં ઉપાદાય સમુટ્ઠાનટ્ઠેન – એવં પરતોઘોસોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં. ઇમાનિ અટ્ઠ દિટ્ઠિટ્ઠાનાનિ.

૧૨૫. કતમાનિ અટ્ઠારસ દિટ્ઠિપરિયુટ્ઠાનાનિ? યા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં, દિટ્ઠિગહનં, દિટ્ઠિકન્તારં, દિટ્ઠિવિસૂકં, દિટ્ઠિવિપ્ફન્દિતં, દિટ્ઠિસઞ્ઞોજનં, દિટ્ઠિસલ્લં, દિટ્ઠિસમ્બાધો, દિટ્ઠિપલિબોધો, દિટ્ઠિબન્ધનં, દિટ્ઠિપપાતો, દિટ્ઠાનુસયો, દિટ્ઠિસન્તાપો, દિટ્ઠિપરિળાહો, દિટ્ઠિગન્થો, દિટ્ઠુપાદાનં, દિટ્ઠાભિનિવેસો, દિટ્ઠિપરામાસો – ઇમાનિ અટ્ઠારસ દિટ્ઠિપરિયુટ્ઠાનાનિ.

૧૨૬. કતમા સોળસ દિટ્ઠિયો? અસ્સાદદિટ્ઠિ, અત્તાનુદિટ્ઠિ, મિચ્છાદિટ્ઠિ, સક્કાયદિટ્ઠિ, સક્કાયવત્થુકા સસ્સતદિટ્ઠિ, સક્કાયવત્થુકા ઉચ્છેદદિટ્ઠિ, અન્તગ્ગાહિકાદિટ્ઠિ, પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિ, અપરન્તાનુદિટ્ઠિ, સઞ્ઞોજનિકા દિટ્ઠિ, અહન્તિ માનવિનિબન્ધા દિટ્ઠિ, મમન્તિ માનવિનિબન્ધા દિટ્ઠિ, અત્તવાદપટિસંયુત્તા દિટ્ઠિ, લોકવાદપટિસંયુત્તા દિટ્ઠિ, ભવદિટ્ઠિ, વિભવદિટ્ઠિ – ઇમા સોળસ દિટ્ઠિયો.

૧૨૭. કતમે તીણિ સતં દિટ્ઠાભિનિવેસા? અસ્સાદદિટ્ઠિયા કતિહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? અત્તાનુદિટ્ઠિયા કતિહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? મિચ્છાદિટ્ઠિયા કતિહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? સક્કાયદિટ્ઠિયા કતિહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? સક્કાયવત્થુકાય સસ્સતદિટ્ઠિયા કતિહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? સક્કાયવત્થુકાય ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા કતિહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા કતિહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિયા કતિહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? અપરન્તાનુદિટ્ઠિયા કતિહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? સઞ્ઞોજનિકાય દિટ્ઠિયા કતિહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? અહન્તિ માનવિનિબન્ધાય દિટ્ઠિયા કતિહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? મમન્તિ માનવિનિબન્ધાય દિટ્ઠિયા કતિહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? અત્તવાદપટિસંયુત્તાય દિટ્ઠિયા કતિહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? લોકવાદપટિસંયુત્તાય દિટ્ઠિયા કતિહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? ભવદિટ્ઠિયા કતિહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? વિભવદિટ્ઠિયા કતિહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ?

અસ્સાદદિટ્ઠિયા પઞ્ચતિંસાય આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ. અત્તાનુદિટ્ઠિયા વીસતિયા આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ. મિચ્છાદિટ્ઠિયા દસહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ. સક્કાયદિટ્ઠિયા વીસતિયા આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ. સક્કાયવત્થુકાય સસ્સતદિટ્ઠિયા પન્નરસહિ આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ. સક્કાયવત્થુકાય ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ. અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા પઞ્ઞાસાય આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ. પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિયા અટ્ઠારસહિ આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ. અપરન્તાનુદિટ્ઠિયા ચતુચત્તાલીસાય આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ. સઞ્ઞોજનિકાય દિટ્ઠિયા અટ્ઠારસહિ આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ. અહન્તિ માનવિનિબન્ધાય દિટ્ઠિયા અટ્ઠારસહિ આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ. મમન્તિ માનવિનિબન્ધાય દિટ્ઠિયા અટ્ઠારસહિ આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ. અત્તવાદપટિસંયુત્તાય દિટ્ઠિયા વીસતિયા આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ. લોકવાદપટિસંયુત્તાય દિટ્ઠિયા અટ્ઠહિ આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ. ભવદિટ્ઠિયા એકેન આકારેન [એકૂનવીસતિયા આકારેન (સ્યા.)] અભિનિવેસો હોતિ. વિભવદિટ્ઠિયા એકેન આકારેન અભિનિવેસો હોતિ.

૧. અસ્સાદદિટ્ઠિનિદ્દેસો

૧૨૮. અસ્સાદદિટ્ઠિયા કતમેહિ પઞ્ચતિંસાય આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? યં રૂપં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં રૂપસ્સ અસ્સાદોતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન અસ્સાદો, અસ્સાદો ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞો અસ્સાદો. યા ચ દિટ્ઠિ યો ચ અસ્સાદો – અયં વુચ્ચતિ અસ્સાદદિટ્ઠિ.

અસ્સાદદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ દિટ્ઠિવિપત્તિ. તાય દિટ્ઠિવિપત્તિયા સમન્નાગતો પુગ્ગલો દિટ્ઠિવિપન્નો. દિટ્ઠિવિપન્નો પુગ્ગલો ન સેવિતબ્બો ન ભજિતબ્બો ન પયિરુપાસિતબ્બો. તં કિસ્સ હેતુ? દિટ્ઠિ હિસ્સ પાપિકા. યો દિટ્ઠિયા રાગો [યા દિટ્ઠિ યો રાગો (સ્યા.)], સો ન દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન રાગો. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞો રાગો. યા ચ દિટ્ઠિ યો ચ રાગો – અયં વુચ્ચતિ દિટ્ઠિરાગો. તાય ચ દિટ્ઠિયા તેન ચ રાગેન સમન્નાગતો પુગ્ગલો દિટ્ઠિરાગરત્તો. દિટ્ઠિરાગરત્તે પુગ્ગલે દિન્નં દાનં ન મહપ્ફલં હોતિ ન મહાનિસંસં. તં કિસ્સ હેતુ? દિટ્ઠિ હિસ્સ પાપિકા અસ્સાદદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ.

મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સ દ્વેવ ગતિયો – નિરયો વા તિરચ્છાનયોનિ વા. મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સ યઞ્ચેવ કાયકમ્મં યથાદિટ્ઠિ સમત્તં સમાદિન્નં, યઞ્ચ વચીકમ્મં…પે… યઞ્ચ મનોકમ્મં યથાદિટ્ઠિ સમત્તં સમાદિન્નં, યા ચ ચેતના યા ચ પત્થના યો ચ પણિધિ યે ચ સઙ્ખારા, સબ્બે તે ધમ્મા અનિટ્ઠાય અકન્તાય અમનાપાય અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? દિટ્ઠિ હિસ્સ પાપિકા. સેય્યથાપિ નિમ્બબીજં વા કોસાતકીબીજં વા તિત્તકાલાબુબીજં વા અલ્લાય પથવિયા નિક્ખિત્તં યં ચેવ પથવિરસં ઉપાદિયતિ, યઞ્ચ આપોરસં ઉપાદિયતિ, સબ્બં તં તિત્તકત્તાય કટુકત્તાય અસાતત્તાય [અસારતાય (સ્યા.)] સંવત્તતિ. તં કિસ્સ હેતુ? બીજં હિસ્સ પાપિકં. એવમેવં મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સ યઞ્ચેવ કાયકમ્મં યથાદિટ્ઠિ સમત્તં સમાદિન્નં, યઞ્ચ વચીકમ્મં…પે… યઞ્ચ મનોકમ્મં યથાદિટ્ઠિ સમત્તં સમાદિન્નં, યા ચ ચેતના યા ચ પત્થના યો ચ પણિધિ યે ચ સઙ્ખારા, સબ્બે તે ધમ્મા અનિટ્ઠાય અકન્તાય અમનાપાય અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? દિટ્ઠિ હિસ્સ પાપિકા અસ્સાદદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ.

મિચ્છાદિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં, દિટ્ઠિગહનં, દિટ્ઠિકન્તારં, દિટ્ઠિવિસૂકં, દિટ્ઠિવિપ્ફન્દિતં, દિટ્ઠિસઞ્ઞોજનં, દિટ્ઠિસલ્લં, દિટ્ઠિસમ્બાધો, દિટ્ઠિપલિબોધો, દિટ્ઠિબન્ધનં, દિટ્ઠિપપાતો, દિટ્ઠાનુસયો, દિટ્ઠિસન્તાપો, દિટ્ઠિપરિળાહો, દિટ્ઠિગન્થો, દિટ્ઠુપાદાનં, દિટ્ઠાભિનિવેસો, દિટ્ઠિપરામાસો – ઇમેહિ અટ્ઠારસહિ આકારેહિ પરિયુટ્ઠિતચિત્તસ્સ સઞ્ઞોગો.

૧૨૯. અત્થિ સઞ્ઞોજનાનિ ચેવ દિટ્ઠિયો ચ, અત્થિ સઞ્ઞોજનાનિ ન ચ દિટ્ઠિયો. કતમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ ચેવ દિટ્ઠિયો ચ? સક્કાયદિટ્ઠિ, સીલબ્બતપરામાસો – ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ ચેવ દિટ્ઠિયો ચ. કતમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો? કામરાગસઞ્ઞોજનં, પટિઘસઞ્ઞોજનં, માનસઞ્ઞોજનં, વિચિકિચ્છાસઞ્ઞોજનં, ભવરાગસઞ્ઞોજનં, ઇસ્સાસઞ્ઞોજનં, મચ્છરિયસઞ્ઞોજનં, અનુનયસઞ્ઞોજનં, અવિજ્જાસઞ્ઞોજનં – ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો.

યં વેદનં પટિચ્ચ…પે… યં સઞ્ઞં પટિચ્ચ…પે… યં સઙ્ખારે [યે સઙ્ખારે (ક.) સં. નિ. ૩.૨૮ પસ્સિતબ્બા] પટિચ્ચ…પે… યં વિઞ્ઞાણં પટિચ્ચ… યં ચક્ખું પટિચ્ચ… યં સોતં પટિચ્ચ… યં ઘાનં પટિચ્ચ… યં જિવ્હં પટિચ્ચ… યં કાયં પટિચ્ચ… યં મનં પટિચ્ચ… યં રૂપે પટિચ્ચ… યં સદ્દે પટિચ્ચ… યં ગન્ધે પટિચ્ચ … યં રસે પટિચ્ચ… યં ફોટ્ઠબ્બે પટિચ્ચ… યં ધમ્મે પટિચ્ચ… યં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં પટિચ્ચ… યં સોતવિઞ્ઞાણં પટિચ્ચ… યં ઘાનવિઞ્ઞાણં પટિચ્ચ… યં જિવ્હાવિઞ્ઞાણં પટિચ્ચ… યં કાયવિઞ્ઞાણં પટિચ્ચ… યં મનોવિઞ્ઞાણં પટિચ્ચ … યં ચક્ખુસમ્ફસ્સં પટિચ્ચ… યં સોતસમ્ફસ્સં પટિચ્ચ… યં ઘાનસમ્ફસ્સં પટિચ્ચ… યં જિવ્હાસમ્ફસ્સં પટિચ્ચ… યં કાયસમ્ફસ્સં પટિચ્ચ… યં મનોસમ્ફસ્સં પટિચ્ચ… યં ચક્ખુસમ્ફસ્સજં વેદનં પટિચ્ચ… યં સોતસમ્ફસ્સજં વેદનં પટિચ્ચ… યં ઘાનસમ્ફસ્સજં વેદનં પટિચ્ચ… યં જિવ્હાસમ્ફસ્સજં વેદનં પટિચ્ચ… યં કાયસમ્ફસ્સજં વેદનં પટિચ્ચ… યં મનોસમ્ફસ્સજં વેદનં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં મનોસમ્ફસ્સજાય વેદનાય અસ્સાદોતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન અસ્સાદો, અસ્સાદો ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞો અસ્સાદો. યા ચ દિટ્ઠિ યો ચ અસ્સાદો – અયં વુચ્ચતિ અસ્સાદદિટ્ઠિ.

અસ્સાદદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ દિટ્ઠિવિપત્તિ. તાય દિટ્ઠિવિપત્તિયા સમન્નાગતો પુગ્ગલો દિટ્ઠિવિપન્નો. દિટ્ઠિવિપન્નો પુગ્ગલો ન સેવિતબ્બો ન ભજિતબ્બો ન પયિરુપાસિતબ્બો. તં કિસ્સ હેતુ? દિટ્ઠિ હિસ્સ પાપિકા. યો દિટ્ઠિયા રાગો, સો ન દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન રાગો. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞો રાગો. યા ચ દિટ્ઠિ યો ચ રાગો, અયં વુચ્ચતિ દિટ્ઠિરાગો. તાય ચ દિટ્ઠિયા તેન ચ રાગેન સમન્નાગતો પુગ્ગલો દિટ્ઠિરાગરત્તો. દિટ્ઠિરાગરત્તે પુગ્ગલે દિન્નં દાનં ન મહપ્ફલં હોતિ ન મહાનિસંસં. તં કિસ્સ હેતુ? દિટ્ઠિ હિસ્સ પાપિકા અસ્સાદદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ.

મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સ દ્વેવ ગતિયો – નિરયો વા તિરચ્છાનયોનિ વા. મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સ યઞ્ચેવ કાયકમ્મં યથાદિટ્ઠિ સમત્તં સમાદિન્નં, યઞ્ચ વચીકમ્મં…પે… યઞ્ચ મનોકમ્મં યથાદિટ્ઠિ સમત્તં સમાદિન્નં, યા ચ ચેતના યા ચ પત્થના યો ચ પણિધિ યે ચ સઙ્ખારા, સબ્બે તે ધમ્મા અનિટ્ઠાય અકન્તાય અમનાપાય અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? દિટ્ઠિ હિસ્સ પાપિકા. સેય્યથાપિ નિમ્બબીજં વા કોસાતકીબીજં વા તિત્તકાલાબુબીજં વા અલ્લાય પથવિયા નિક્ખિત્તં યઞ્ચેવ પથવિરસં ઉપાદિયતિ યઞ્ચ આપોરસં ઉપાદિયતિ, સબ્બં તં તિત્તકત્તાય કટુકત્તાય અસાતત્તાય સંવત્તતિ. તં કિસ્સ હેતુ? બીજં હિસ્સ પાપિકં. એવમેવં મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સ યઞ્ચેવ કાયકમ્મં યથાદિટ્ઠિ સમત્તં સમાદિન્નં યઞ્ચ વચીકમ્મં…પે… યઞ્ચ મનોકમ્મં યથાદિટ્ઠિ સમત્તં સમાદિન્નં, યા ચ ચેતના યા ચ પત્થના યો ચ પણિધિ યે ચ સઙ્ખારા, સબ્બે તે ધમ્મા અનિટ્ઠાય અકન્તાય અમનાપાય અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? દિટ્ઠિ હિસ્સ પાપિકા અસ્સાદદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ.

મિચ્છાદિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં દિટ્ઠિગહનં…પે… દિટ્ઠાભિનિવેસો દિટ્ઠિપરામાસો – ઇમેહિ અટ્ઠારસહિ આકારેહિ પરિયુટ્ઠિતચિત્તસ્સ સઞ્ઞોગો.

અત્થિ સઞ્ઞોજનાનિ ચેવ દિટ્ઠિયો ચ, અત્થિ સઞ્ઞોજનાનિ ન ચ દિટ્ઠિયો. કતમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ ચેવ દિટ્ઠિયો ચ? સક્કાયદિટ્ઠિ, સીલબ્બતપરામાસો – ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ ચેવ દિટ્ઠિયો ચ. કતમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો? કામરાગસઞ્ઞોજનં, પટિઘસઞ્ઞોજનં, માનસઞ્ઞોજનં, વિચિકિચ્છાસઞ્ઞોજનં, ભવરાગસઞ્ઞોજનં, ઇસ્સાસઞ્ઞોજનં, મચ્છરિયસઞ્ઞોજનં, અનુનયસઞ્ઞોજનં, અવિજ્જાસઞ્ઞોજનં – ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો. અસ્સાદદિટ્ઠિયા ઇમેહિ પઞ્ચતિંસાય આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ.

અસ્સાદદિટ્ઠિનિદ્દેસો પઠમો.

૨. અત્તાનુદિટ્ઠિનિદ્દેસો

૧૩૦. અત્તાનુદિટ્ઠિયા કતમેહિ વીસતિયા આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? ઇધ અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદો અરિયધમ્મે અવિનીતો, સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ અકોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ રૂપવન્તં વા અત્તાનં અત્તનિ વા રૂપં રૂપસ્મિં વા અત્તાનં; વેદનં…પે… સઞ્ઞં…પે… સઙ્ખારે…પે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં.

૧૩૧. કથં રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ? ઇધેકચ્ચો પથવીકસિણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ – ‘‘યં પથવીકસિણં, સો અહં; યો અહં, તં પથવીકસિણ’’ન્તિ. પથવીકસિણઞ્ચ અત્તઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ. સેય્યથાપિ તેલપ્પદીપસ્સ ઝાયતો ‘‘યા અચ્ચિ સો વણ્ણો, યો વણ્ણો સા અચ્ચી’’તિ – અચ્ચિઞ્ચ વણ્ણઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ. એવમેવં ઇધેકચ્ચો પથવીકસિણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ – ‘‘યં પથવીકસિણં, સો અહં; યો અહં, તં પથવીકસિણ’’ન્તિ. પથવીકસિણઞ્ચ અત્તઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ. અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં પઠમા રૂપવત્થુકા અત્તાનુદિટ્ઠિ. અત્તાનુદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ દિટ્ઠિવિપત્તિ…પે… અત્તાનુદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ. મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સ દ્વેવ ગતિયો…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો.

ઇધેકચ્ચો આપોકસિણં… તેજોકસિણં… વાયોકસિણં… નીલકસિણં… પીતકસિણં… લોહિતકસિણં… ઓદાતકસિણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ – ‘‘યં ઓદાતકસિણં, સો અહં; યો અહં, તં ઓદાતકસિણ’’ન્તિ. ઓદાતકસિણઞ્ચ અત્તઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ. સેય્યથાપિ તેલપ્પદીપસ્સ ઝાયતો ‘‘યા અચ્ચિ, સો વણ્ણો; યો વણ્ણો, સા અચ્ચી’’તિ – અચ્ચિઞ્ચ વણ્ણઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ. એવમેવ ઇધેકચ્ચો…પે… ઓદાતકસિણઞ્ચ અત્તઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ. અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં પઠમા રૂપવત્થુકા અત્તાનુદિટ્ઠિ. અત્તાનુદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ દિટ્ઠિવિપત્તિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો. એવં રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ.

કથં રૂપવન્તં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ? ઇધેકચ્ચો વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અયં ખો મે અત્તા. સો ખો પન મે અયં અત્તા ઇમિના રૂપેન રૂપવા’’તિ. રૂપવન્તં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ. સેય્યથાપિ રુક્ખો છાયાસમ્પન્નો અસ્સ. તમેનં પુરિસો એવં વદેય્ય – ‘‘અયં રુક્ખો, અયં છાયા. અઞ્ઞો રુક્ખો, અઞ્ઞા છાયા. સો ખો પનાયં રુક્ખો ઇમાય છાયાય છાયાવા’’તિ. છાયાવન્તં રુક્ખં સમનુપસ્સતિ. એવમેવં ઇધેકચ્ચો વેદનં…પે… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અયં ખો મે અત્તા. સો ખો પન અયં અત્તા ઇમિના રૂપેન રૂપવા’’તિ. રૂપવન્તં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ. અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં દુતિયા રૂપવત્થુકા અત્તાનુદિટ્ઠિ. અત્તાનુદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ દિટ્ઠિવિપત્તિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો. એવં રૂપવન્તં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ.

કથં અત્તનિ રૂપં સમનુપસ્સતિ? ઇધેકચ્ચો વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અયં ખો મે અત્તા. ઇમસ્મિઞ્ચ પન અત્તનિ ઇદં રૂપ’’ન્તિ. અત્તનિ રૂપં સમનુપસ્સતિ. સેય્યથાપિ પુપ્ફં ગન્ધસમ્પન્નં અસ્સ. તમેનં પુરિસો એવં વદેય્ય – ‘‘ઇદં પુપ્ફં, અયં ગન્ધો; અઞ્ઞં પુપ્ફં, અઞ્ઞો ગન્ધો. સો ખો પનાયં ગન્ધો ઇમસ્મિં પુપ્ફે’’તિ. પુપ્ફસ્મિં ગન્ધં સમનુપસ્સતિ. એવમેવં ઇધેકચ્ચો વેદનં…પે… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અયં ખો મે અત્તા. ઇમસ્મિઞ્ચ પન અત્તનિ ઇદં રૂપ’’ન્તિ. અત્તનિ રૂપં સમનુપસ્સતિ. અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં તતિયા રૂપવત્થુકા અત્તાનુદિટ્ઠિ. અત્તાનુદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ દિટ્ઠિવિપત્તિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો. એવં અત્તનિ રૂપં સમનુપસ્સતિ.

કથં રૂપસ્મિં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ? ઇધેકચ્ચો વેદનં…પે… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અયં ખો મે અત્તા. સો ખો પન મે અયં અત્તા ઇમસ્મિં રૂપે’’તિ. રૂપસ્મિં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ. સેય્યથાપિ મણિ કરણ્ડકે પક્ખિત્તો અસ્સ. તમેનં પુરિસો એવં વદેય્ય – ‘‘અયં મણિ, અયં કરણ્ડકો. અઞ્ઞો મણિ, અઞ્ઞો કરણ્ડકો. સો ખો પનાયં મણિ ઇમસ્મિં કરણ્ડકે’’તિ. કરણ્ડકસ્મિં મણિં સમનુપસ્સતિ. એવમેવં ઇધેકચ્ચો વેદનં…પે… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અયં ખો મે અત્તા. સો ખો પન મે અયં અત્તા ઇમસ્મિં રૂપે’’તિ. રૂપસ્મિં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ. અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં ચતુત્થા રૂપવત્થુકા અત્તાનુદિટ્ઠિ. અત્તાનુદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ દિટ્ઠિવિપત્તિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો. એવં રૂપસ્મિં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ.

૧૩૨. કથં વેદનં અત્તતો સમનુપસ્સતિ? ઇધેકચ્ચો ચક્ખુસમ્ફસ્સજં વેદનં સોતસમ્ફસ્સજં વેદનં ઘાનસમ્ફસ્સજં વેદનં જિવ્હાસમ્ફસ્સજં વેદનં કાયસમ્ફસ્સજં વેદનં મનોસમ્ફસ્સજં વેદનં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. ‘‘યા મનોસમ્ફસ્સજા વેદના સો અહં, યો અહં સા મનોસમ્ફસ્સજા વેદના’’તિ – મનોસમ્ફસ્સજં વેદનઞ્ચ અત્તઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ. સેય્યથાપિ તેલપ્પદીપસ્સ ઝાયતો ‘‘યા અચ્ચિ સો વણ્ણો, યો વણ્ણો સા અચ્ચી’’તિ – અચ્ચિઞ્ચ વણ્ણઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ. એવમેવં ઇધેકચ્ચો મનોસમ્ફસ્સજં વેદનં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. ‘‘યા મનોસમ્ફસ્સજા વેદના સો અહં, યો અહં સા મનોસમ્ફસ્સજા વેદના’’તિ – મનોસમ્ફસ્સજં વેદનઞ્ચ અત્તઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ. અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં પઠમા વેદનાવત્થુકા અત્તાનુદિટ્ઠિ. અત્તાનુદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ દિટ્ઠિવિપત્તિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો. એવં વેદનં અત્તતો સમનુપસ્સતિ.

કથં વેદનાવન્તં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ? ઇધેકચ્ચો સઞ્ઞં…પે… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં… રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અયં ખો મે અત્તા. સો ખો પન મે અયં અત્તા ઇમાય વેદનાય વેદનાવા’’તિ. વેદનાવન્તં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ. સેય્યથાપિ રુક્ખો છાયાસમ્પન્નો અસ્સ. તમેનં પુરિસો એવં વદેય્ય – ‘‘અયં રુક્ખો, અયં છાયા. અઞ્ઞો રુક્ખો, અઞ્ઞા છાયા. સો ખો પનાયં રુક્ખો ઇમાય છાયાય છાયાવા’’તિ. છાયાવન્તં રુક્ખં સમનુપસ્સતિ. એવમેવં ઇધેકચ્ચો સઞ્ઞં…પે… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં… રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અયં ખો મે અત્તા. સો ખો પન મે અયં અત્તા ઇમાય વેદનાય વેદનાવા’’તિ. વેદનાવન્તં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ. અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં દુતિયા વેદનાવત્થુકા અત્તાનુદિટ્ઠિ. અત્તાનુદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ દિટ્ઠિવિપત્તિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો. એવં વેદનાવન્તં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ.

કથં અત્તનિ વેદનં સમનુપસ્સતિ? ઇધેકચ્ચો સઞ્ઞં…પે… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં… રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અયં ખો મે અત્તા. ઇમસ્મિઞ્ચ પન અત્તનિ અયં વેદના’’તિ. અત્તનિ વેદનં સમનુપસ્સતિ. સેય્યથાપિ પુપ્ફં ગન્ધસમ્પન્નં અસ્સ. તમેનં પુરિસો એવં વદેય્ય – ‘‘ઇદં પુપ્ફં, અયં ગન્ધો; અઞ્ઞં પુપ્ફં, અઞ્ઞો ગન્ધો. સો ખો પનાયં ગન્ધો ઇમસ્મિં પુપ્ફે’’તિ. પુપ્ફસ્મિં ગન્ધં સમનુપસ્સતિ. એવમેવં ઇધેકચ્ચો સઞ્ઞં…પે… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં… રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અયં ખો મે અત્તા. ઇમસ્મિઞ્ચ પન અત્તનિ અયં વેદના’’તિ. અત્તનિ વેદનં સમનુપસ્સતિ. અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં તતિયા વેદનાવત્થુકા અત્તાનુદિટ્ઠિ. અત્તાનુદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ દિટ્ઠિવિપત્તિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો. એવં અત્તનિ વેદનં સમનુપસ્સતિ.

કથં વેદનાય અત્તાનં સમનુપસ્સતિ? ઇધેકચ્ચો સઞ્ઞં…પે… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં… રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અયં ખો મે અત્તા. સો ખો પન મે અયં અત્તા ઇમાય વેદનાયા’’તિ. વેદનાય અત્તાનં સમનુપસ્સતિ. સેય્યથાપિ મણિ કરણ્ડકે પક્ખિત્તો અસ્સ. તમેનં પુરિસો એવં વદેય્ય – ‘‘અયં મણિ, અયં કરણ્ડકો. અઞ્ઞો મણિ, અઞ્ઞો કરણ્ડકો. સો ખો પનાયં મણિ ઇમસ્મિં કરણ્ડકે’’તિ. કરણ્ડકસ્મિં મણિં સમનુપસ્સતિ. એવમેવં ઇધેકચ્ચો સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં… રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અયં ખો મે અત્તા. સો ખો પન મે અયં અત્તા ઇમાય વેદનાયા’’તિ. વેદનાય અત્તાનં સમનુપસ્સતિ. અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં ચતુત્થા વેદનાવત્થુકા અત્તાનુદિટ્ઠિ. અત્તાનુદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ દિટ્ઠિવિપત્તિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો. એવં વેદનાય અત્તાનં સમનુપસ્સતિ.

૧૩૩. કથં સઞ્ઞં અત્તતો સમનુપસ્સતિ? ઇધેકચ્ચો ચક્ખુસમ્ફસ્સજં સઞ્ઞં…પે… સોતસમ્ફસ્સજં સઞ્ઞં… ઘાનસમ્ફસ્સજં સઞ્ઞં… જિવ્હાસમ્ફસ્સજં સઞ્ઞં… કાયસમ્ફસ્સજં સઞ્ઞં… મનોસમ્ફસ્સજં સઞ્ઞં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. યા મનોસમ્ફસ્સજા સઞ્ઞા સો અહં, યો અહં સા મનોસમ્ફસ્સજા સઞ્ઞા’’તિ. મનોસમ્ફસ્સજં સઞ્ઞઞ્ચ અત્તઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ. સેય્યથાપિ તેલપ્પદીપસ્સ ઝાયતો ‘‘યા અચ્ચિ સો વણ્ણો, યો વણ્ણો સા અચ્ચી’’તિ – અચ્ચિઞ્ચ વણ્ણઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ. એવમેવં ઇધેકચ્ચો મનોસમ્ફસ્સજં સઞ્ઞં અત્તતો સમનુપસ્સતિ – ‘‘યા મનોસમ્ફસ્સજા સઞ્ઞા સો અહં, યો અહં સા મનોસમ્ફસ્સજા સઞ્ઞા’’તિ. મનોસમ્ફસ્સજં સઞ્ઞઞ્ચ અત્તઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ. અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં પઠમા સઞ્ઞાવત્થુકા અત્તાનુદિટ્ઠિ. અત્તાનુદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ દિટ્ઠિવિપત્તિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો. એવં સઞ્ઞં અત્તતો સમનુપસ્સતિ.

કથં સઞ્ઞાવન્તં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ? ઇધેકચ્ચો સઙ્ખારે…પે… વિઞ્ઞાણં… રૂપં… વેદનં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અયં ખો મે અત્તા. સો ખો પન મે અયં અત્તા ઇમાય સઞ્ઞાય સઞ્ઞાવા’’તિ. સઞ્ઞાવન્તં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ. સેય્યથાપિ રુક્ખો છાયાસમ્પન્નો અસ્સ. તમેનં પુરિસો એવં વદેય્ય – ‘‘અયં રુક્ખો, અયં છાયા. અઞ્ઞો રુક્ખો, અઞ્ઞા છાયા. સો ખો પનાયં રુક્ખો ઇમાય છાયાય છાયાવા’’તિ. છાયાવન્તં રુક્ખં સમનુપસ્સતિ. એવમેવં ઇધેકચ્ચો સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં… રૂપં… વેદનં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અયં ખો મે અત્તા. સો ખો પન મે અયં અત્તા ઇમાય સઞ્ઞાય સઞ્ઞાવા’’તિ. સઞ્ઞાવન્તં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ. અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં દુતિયા સઞ્ઞાવત્થુકા અત્તાનુદિટ્ઠિ. અત્તાનુદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો. એવં સઞ્ઞાવન્તં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ.

કથં અત્તનિ સઞ્ઞં સમનુપસ્સતિ? ઇધેકચ્ચો સઙ્ખારે…પે… વિઞ્ઞાણં… રૂપં… વેદનં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અયં ખો મે અત્તા. ઇમસ્મિઞ્ચ પન અત્તનિ અયં સઞ્ઞા’’તિ. અત્તનિ સઞ્ઞં સમનુપસ્સતિ. સેય્યથાપિ પુપ્ફં ગન્ધસમ્પન્નં અસ્સ. તમેનં પુરિસો એવં વદેય્ય – ‘‘ઇદં પુપ્ફં, અયં ગન્ધો. અઞ્ઞં પુપ્ફં, અઞ્ઞો ગન્ધો. સો ખો પનાયં ગન્ધો ઇમસ્મિં પુપ્ફે’’તિ. પુપ્ફસ્મિં ગન્ધં સમનુપસ્સતિ. એવમેવં ઇધેકચ્ચો સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં… રૂપં… વેદનં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અયં ખો મે અત્તા. ઇમસ્મિઞ્ચ પન અત્તનિ અયં સઞ્ઞા’’તિ. અત્તનિ સઞ્ઞં સમનુપસ્સતિ. અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં તતિયા સઞ્ઞાવત્થુકા અત્તાનુદિટ્ઠિ. અત્તાનુદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો. એવં અત્તનિ સઞ્ઞં સમનુપસ્સતિ.

કથં સઞ્ઞાય અત્તાનં સમનુપસ્સતિ? ઇધેકચ્ચો સઙ્ખારે …પે… વિઞ્ઞાણં… રૂપં… વેદનં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અયં ખો મે અત્તા. સો ખો પન મે અયં અત્તા ઇમાય સઞ્ઞાયા’’તિ. સઞ્ઞાય અત્તાનં સમનુપસ્સતિ. સેય્યથાપિ મણિ કરણ્ડકે પક્ખિત્તો અસ્સ. તમેનં પુરિસો એવં વદેય્ય – ‘‘અયં મણિ, અયં કરણ્ડકો. અઞ્ઞો મણિ, અઞ્ઞો કરણ્ડકો. સો ખો પનાયં મણિ ઇમસ્મિં કરણ્ડકે’’તિ. કરણ્ડકસ્મિં મણિં સમનુપસ્સતિ. એવમેવ ઇધેકચ્ચો સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં… રૂપં… વેદનં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અયં ખો મે અત્તા. સો ખો પન મે અયં અત્તા ઇમાય સઞ્ઞાયા’’તિ. સઞ્ઞાય અત્તાનં સમનુપસ્સતિ. અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં ચતુત્થા સઞ્ઞાવત્થુકા અત્તાનુદિટ્ઠિ. અત્તાનુદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ ન ચ દિટ્ઠિયો. એવં સઞ્ઞાય અત્તાનં સમનુપસ્સતિ.

૧૩૪. કથં સઙ્ખારે અત્તતો સમનુપસ્સતિ? ઇધેકચ્ચો ચક્ખુસમ્ફસ્સજં ચેતનં સોતસમ્ફસ્સજં ચેતનં ઘાનસમ્ફસ્સજં ચેતનં જિવ્હાસમ્ફસ્સજં ચેતનં કાયસમ્ફસ્સજં ચેતનં મનોસમ્ફસ્સજં ચેતનં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. ‘‘યા મનોસમ્ફસ્સજા ચેતના, સો અહં; યો અહં સા મનોસમ્ફસ્સજા ચેતના’’તિ – મનોસમ્ફસ્સજં ચેતનઞ્ચ અત્તઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ. સેય્યથાપિ તેલપ્પદીપસ્સ ઝાયતો ‘‘યા અચ્ચિ સો વણ્ણો, યો વણ્ણો સા અચ્ચી’’તિ – અચ્ચિઞ્ચ વણ્ણઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ. એવમેવં ઇધેકચ્ચો મનોસમ્ફસ્સજં ચેતનં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. ‘‘યા મનોસમ્ફસ્સજા ચેતના સો અહં, યો અહં સા મનોસમ્ફસ્સજા ચેતના’’તિ – મનોસમ્ફસ્સજં ચેતનઞ્ચ અત્તઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ. અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં પઠમા સઙ્ખારવત્થુકા અત્તાનુદિટ્ઠિ. અત્તાનુદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો. એવં સઙ્ખારે અત્તતો સમનુપસ્સતિ.

કથં સઙ્ખારવન્તં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ? ઇધેકચ્ચો વિઞ્ઞાણં… રૂપં… વેદનં… સઞ્ઞં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અયં ખો મે અત્તા. સો ખો પન મે અયં અત્તા ઇમેહિ સઙ્ખારેહિ સઙ્ખારવા’’તિ. સઙ્ખારવન્તં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ. સેય્યથાપિ રુક્ખો છાયાસમ્પન્નો અસ્સ. તમેનં પુરિસો એવં વદેય્ય – ‘‘અયં રુક્ખો, અયં છાયા. અઞ્ઞો રુક્ખો, અઞ્ઞા છાયા. સો ખો પનાયં રુક્ખો ઇમાય છાયાય છાયાવા’’તિ. છાયાવન્તં રુક્ખં સમનુપસ્સતિ. એવમેવ ઇધેકચ્ચો વિઞ્ઞાણં… રૂપં… વેદનં… સઞ્ઞં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અયં ખો મે અત્તા. સો ખો પન મે અયં અત્તા. ઇમેહિ સઙ્ખારેહિ સઙ્ખારવા’’તિ. સઙ્ખારવન્તં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ. અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં દુતિયા સઙ્ખારવત્થુકા અત્તાનુદિટ્ઠિ. અત્તાનુદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો. એવં સઙ્ખારવન્તં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ.

કથં અત્તનિ સઙ્ખારે સમનુપસ્સતિ? ઇધેકચ્ચો વિઞ્ઞાણં… રૂપં… વેદનં… સઞ્ઞં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અયં ખો મે અત્તા. ઇમસ્મિઞ્ચ પન અત્તનિ ઇમે સઙ્ખારા’’તિ. અત્તનિ સઙ્ખારે સમનુપસ્સતિ. સેય્યથાપિ પુપ્ફં ગન્ધસમ્પન્નં અસ્સ. તમેનં પુરિસો એવં વદેય્ય – ‘‘ઇદં પુપ્ફં, અયં ગન્ધો; અઞ્ઞં પુપ્ફં, અઞ્ઞો ગન્ધો. સો ખો પનાયં ગન્ધો ઇમસ્મિં પુપ્ફે’’તિ. પુપ્ફસ્મિં ગન્ધં સમનુપસ્સતિ. એવમેવં ઇધેકચ્ચો વિઞ્ઞાણં… રૂપં… વેદનં… સઞ્ઞં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અયં ખો મે અત્તા. ઇમસ્મિઞ્ચ પન અત્તનિ ઇમે સઙ્ખારા’’તિ. અત્તનિ સઙ્ખારે સમનુપસ્સતિ. અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં તતિયા સઙ્ખારવત્થુકા અત્તાનુદિટ્ઠિ. અત્તાનુદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો. એવં અત્તનિ સઙ્ખારે સમનુપસ્સતિ.

કથં સઙ્ખારેસુ અત્તાનં સમનુપસ્સતિ? ઇધેકચ્ચો વિઞ્ઞાણં… રૂપં… વેદનં… સઞ્ઞં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અયં ખો મે અત્તા. સો ખો પન મે અયં અત્તા ઇમેસુ સઙ્ખારેસૂ’’તિ. સઙ્ખારેસુ અત્તાનં સમનુપસ્સતિ. સેય્યથાપિ મણિ કરણ્ડકે પક્ખિત્તો અસ્સ. તમેનં પુરિસો એવં વદેય્ય – ‘‘અયં મણિ, અયં કરણ્ડકો. અઞ્ઞો મણિ, અઞ્ઞો કરણ્ડકો. સો ખો પનાયં મણિ ઇમસ્મિં કરણ્ડકે’’તિ. કરણ્ડકસ્મિં મણિં સમનુપસ્સતિ. એવમેવ ઇધેકચ્ચો વિઞ્ઞાણં… રૂપં… વેદનં… સઞ્ઞં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અયં ખો મે અત્તા. સો ખો પન મે અયં અત્તા ઇમેસુ સઙ્ખારેસૂ’’તિ. સઙ્ખારેસુ અત્તાનં સમનુપસ્સતિ. અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં ચતુત્થા સઙ્ખારવત્થુકા અત્તાનુદિટ્ઠિ. અત્તાનુદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો. એવં સઙ્ખારેસુ અત્તાનં સમનુપસ્સતિ.

૧૩૫. કથં વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ? ઇધેકચ્ચો ચક્ખુવિઞ્ઞાણં… સોતવિઞ્ઞાણં… ઘાનવિઞ્ઞાણં… જિવ્હાવિઞ્ઞાણં કાયવિઞ્ઞાણં… મનોવિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. ‘‘યં મનોવિઞ્ઞાણં, સો અહં; યો અહં, તં મનોવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ – મનોવિઞ્ઞાણઞ્ચ અત્તઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ. સેય્યથાપિ તેલપ્પદીપસ્સ ઝાયતો ‘‘યા અચ્ચિ સો વણ્ણો, યો વણ્ણો સા અચ્ચી’’તિ – અચ્ચિઞ્ચ વણ્ણઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ. એવમેવં ઇધેકચ્ચો મનોવિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. ‘‘યં મનોવિઞ્ઞાણં, સો અહં; યો અહં તં મનોવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ – મનોવિઞ્ઞાણઞ્ચ અત્તઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ. અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં પઠમા વિઞ્ઞાણવત્થુકા અત્તાનુદિટ્ઠિ. અત્તાનુદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો. એવં વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ.

કથં વિઞ્ઞાણવન્તં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ? ઇધેકચ્ચો રૂપં… વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે અત્તતો સમનુપસ્સતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અયં ખો મે અત્તા. સો ખો પન મે અયં અત્તા ઇમિના વિઞ્ઞાણેન વિઞ્ઞાણવા’’તિ. વિઞ્ઞાણવન્તં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ. સેય્યથાપિ રુક્ખો છાયાસમ્પન્નો અસ્સ. તમેનં પુરિસો એવં વદેય્ય – ‘‘અયં રુક્ખો, અયં છાયા. અઞ્ઞો રુક્ખો, અઞ્ઞા છાયા. સો ખો પનાયં રુક્ખો ઇમાય છાયાય છાયાવા’’તિ. છાયાવન્તં રુક્ખં સમનુપસ્સતિ. એવમેવં ઇધેકચ્ચો રૂપં… વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે અત્તતો સમનુપસ્સતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અયં ખો મે અત્તા. સો ખો પન મે અયં અત્તા ઇમિના વિઞ્ઞાણેન વિઞ્ઞાણવા’’તિ. વિઞ્ઞાણવન્તં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ. અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં દુતિયા વિઞ્ઞાણવત્થુકા અત્તાનુદિટ્ઠિ. અત્તાનુદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો. એવં વિઞ્ઞાણવન્તં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ.

કથં અત્તનિ વિઞ્ઞાણં સમનુપસ્સતિ? ઇધેકચ્ચો રૂપં… વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે અત્તતો સમનુપસ્સતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અયં ખો મે અત્તા. ઇમસ્મિઞ્ચ પન અત્તનિ ઇદં વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ. અત્તનિ વિઞ્ઞાણં સમનુપસ્સતિ. સેય્યથાપિ પુપ્ફં ગન્ધસમ્પન્નં અસ્સ. તમેનં પુરિસો એવં વદેય્ય – ‘‘ઇદં પુપ્ફં, અયં ગન્ધો; અઞ્ઞં પુપ્ફં, અઞ્ઞો ગન્ધો. સો ખો પનાયં ગન્ધો ઇમસ્મિં પુપ્ફે’’તિ. પુપ્ફસ્મિં ગન્ધં સમનુપસ્સતિ. એવમેવં ઇધેકચ્ચો રૂપં… વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે અત્તતો સમનુપસ્સતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અયં ખો મે અત્તા. ઇમસ્મિઞ્ચ પન અત્તનિ ઇદં વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ. અત્તનિ વિઞ્ઞાણં સમનુપસ્સતિ. અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં તતિયા વિઞ્ઞાણવત્થુકા અત્તાનુદિટ્ઠિ. અત્તાનુદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો. એવં અત્તનિ વિઞ્ઞાણં સમનુપસ્સતિ.

કથં વિઞ્ઞાણસ્મિં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ? ઇધેકચ્ચો રૂપં… વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે અત્તતો સમનુપસ્સતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અયં ખો મે અત્તા. સો ખો પન મે અયં અત્તા ઇમસ્મિં વિઞ્ઞાણે’’તિ. વિઞ્ઞાણસ્મિં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ. સેય્યથાપિ મણિ કરણ્ડકે પક્ખિત્તો અસ્સ. તમેનં પુરિસો એવં વદેય્ય – ‘‘અયં મણિ, અયં કરણ્ડકો. અઞ્ઞો મણિ, અઞ્ઞો કરણ્ડકો. સો ખો પનાયં મણિ ઇમસ્મિં કરણ્ડકે’’તિ. કરણ્ડકસ્મિં મણિં સમનુપસ્સતિ. એવમેવં ઇધેકચ્ચો રૂપં… વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે અત્તતો સમનુપસ્સતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અયં ખો મે અત્તા. સો ખો પન મે અયં અત્તા ઇમસ્મિં વિઞ્ઞાણે’’તિ. વિઞ્ઞાણસ્મિં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ. અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં ચતુત્થા વિઞ્ઞાણવત્થુકા અત્તાનુદિટ્ઠિ. અત્તાનુદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો. એવં વિઞ્ઞાણસ્મિં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ. અત્તાનુદિટ્ઠિયા ઇમેહિ વીસતિયા આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ.

અત્તાનુદિટ્ઠિનિદ્દેસો દુતિયો.

૩. મિચ્છાદિટ્ઠિનિદ્દેસો

૧૩૬. મિચ્છાદિટ્ઠિયા કતમેહિ દસહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિ – વત્થુ [વત્થું (સ્યા.) એવમુપરિપિ]. એવંવાદો મિચ્છાભિનિવેસપરામાસો [મિચ્છાદિટ્ઠાભિનિવેસપરામાસો (સ્યા.)] દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં પઠમા મિચ્છાવત્થુકા મિચ્છાદિટ્ઠિ. મિચ્છાદિટ્ઠિ દિટ્ઠિવિપત્તિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો. ‘‘નત્થિ યિટ્ઠ’’ન્તિ – વત્થુ…પે… ‘‘નત્થિ હુત’’ન્તિ – વત્થુ… ‘‘નત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો’’તિ – વત્થુ… ‘‘નત્થિ અયં લોકો’’તિ – વત્થુ… ‘‘નત્થિ પરો લોકો’’તિ – વત્થુ… ‘‘નત્થિ માતા’’તિ – વત્થુ… ‘‘નત્થિ પિતા’’તિ – વત્થુ… ‘‘નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા’’તિ – વત્થુ… ‘‘નત્થિ લોકે સમણબ્રાહ્મણા સમ્મગ્ગતા [સમગ્ગતા (ક.)] સમ્માપટિપન્ના, યે ઇમઞ્ચ લોકં, પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તી’’તિ – વત્થુ. એવંવાદો મિચ્છાભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં દસમા મિચ્છાવત્થુકા મિચ્છાદિટ્ઠિ. મિચ્છાદિટ્ઠિ દિટ્ઠિવિપત્તિ…પે… મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સ દ્વેવ ગતિયો…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો. મિચ્છાદિટ્ઠિયા ઇમેહિ દસહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ.

મિચ્છાદિટ્ઠિનિદ્દેસો તતિયો.

૪. સક્કાયદિટ્ઠિનિદ્દેસો

૧૩૭. સક્કાયદિટ્ઠિયા કતમેહિ વીસતિયા આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? ઇધ અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદો અરિયધમ્મે અવિનીતો, સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ અકોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ રૂપવન્તં વા અત્તાનં અત્તનિ વા રૂપં રૂપસ્મિં વા અત્તાનં. વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં.

કથં રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ? ઇધેકચ્ચો પથવીકસિણં…પે… ઓદાતકસિણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. ‘‘યં ઓદાતકસિણં, સો અહં; યો અહં, તં ઓદાતકસિણ’’ન્તિ – ઓદાતકસિણઞ્ચ અત્તઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ. સેય્યથાપિ તેલપ્પદીપસ્સ ઝાયતો…પે… એવમેવં ઇધેકચ્ચો ઓદાતકસિણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ…પે… અયં પઠમા રૂપવત્થુકા સક્કાયદિટ્ઠિ. સક્કાયદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો. એવં રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ…પે… સક્કાયદિટ્ઠિયા ઇમેહિ વીસતિયા આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ.

સક્કાયદિટ્ઠિનિદ્દેસો ચતુત્થો.

૫. સસ્સતદિટ્ઠિનિદ્દેસો

૧૩૮. સક્કાયવત્થુકાય સસ્સતદિટ્ઠિયા કતમેહિ પન્નરસહિ આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? ઇધ અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદો અરિયધમ્મે અવિનીતો સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ અકોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો રૂપવન્તં વા અત્તાનં અત્તનિ વા રૂપં રૂપસ્મિં વા અત્તાનં. વેદનાવન્તં વા અત્તાનં…પે… સઞ્ઞાવન્તં વા અત્તાનં… સઙ્ખારવન્તં વા અત્તાનં… વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં.

કથં રૂપવન્તં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ? ઇધેકચ્ચો વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અયં ખો મે અત્તા. સો ખો પન મે અયં અત્તા ઇમિના રૂપેન રૂપવા’’તિ. રૂપવન્તં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ. સેય્યથાપિ રુક્ખો છાયાસમ્પન્નો અસ્સ. તમેનં પુરિસો એવં વદેય્ય – ‘‘અયં રુક્ખો, અયં છાયા; અઞ્ઞો રુક્ખો, અઞ્ઞા છાયા. સો ખો પનાયં રુક્ખો ઇમાય છાયાય છાયાવા’’તિ. છાયાવન્તં રુક્ખં સમનુપસ્સતિ. એવમેવં ઇધેકચ્ચો વેદનં…પે… અયં પઠમા સક્કાયવત્થુકા સસ્સતદિટ્ઠિ. સસ્સતદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો. એવં રૂપવન્તં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ…પે… સક્કાયવત્થુકાય સસ્સતદિટ્ઠિયા ઇમેહિ પન્નરસહિ આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ.

સસ્સતદિટ્ઠિનિદ્દેસો પઞ્ચમો.

૬. ઉચ્છેદદિટ્ઠિનિદ્દેસો

૧૩૯. સક્કાયવત્થુકાય ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા કતમેહિ પઞ્ચહિ આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? ઇધ અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદો અરિયધમ્મે અવિનીતો સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ અકોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, વેદનં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, સઞ્ઞં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, સઙ્ખારે અત્તતો સમનુપસ્સતિ, વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ.

કથં રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ? ઇધેકચ્ચો પથવીકસિણં…પે… ઓદાતકસિણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. ‘‘યં ઓદાતકસિણં, સો અહં; યો અહં, તં ઓદાતકસિણ’’ન્તિ – ઓદાતકસિણઞ્ચ અત્તઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ. સેય્યથાપિ તેલપ્પદીપસ્સ ઝાયતો…પે… અયં પઠમા સક્કાયવત્થુકા ઉચ્છેદદિટ્ઠિ. ઉચ્છેદદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો. એવં રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ…પે… સક્કાયવત્થુકાય ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા ઇમેહિ પઞ્ચહિ આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ.

ઉચ્છેદદિટ્ઠિનિદ્દેસો છટ્ઠો.

૭. અન્તગ્ગાહિકાદિટ્ઠિનિદ્દેસો

૧૪૦. અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા કતમેહિ પઞ્ઞાસાય આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? ‘‘સસ્સતો લોકો’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા કતિહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? ‘‘અસસ્સતો લોકો’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા કતિહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? ‘‘અન્તવા લોકો’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા… ‘‘અનન્તવા લોકો’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા… ‘‘તં જીવં તં સરીર’’ન્તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા… ‘‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીર’’ન્તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા… ‘‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ…પે… ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ… ‘‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ… ‘‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા કતિહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ?

‘‘સસ્સતો લોકો’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ…પે… ‘‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ.

[ક] ‘‘સસ્સતો લોકો’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા કતમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? રૂપં લોકો ચેવ સસ્સતં ચાતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. તાય દિટ્ઠિયા સો અન્તો ગહિતોતિ – અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં પઠમા ‘‘સસ્સતો લોકો’’તિ – અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ. અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ …પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો.

વેદના લોકો ચેવ સસ્સતા ચાતિ…પે… સઞ્ઞા લોકો ચેવ સસ્સતા ચાતિ…પે… સઙ્ખારા લોકો ચેવ સસ્સતા ચાતિ…પે… વિઞ્ઞાણં લોકો ચેવ સસ્સતઞ્ચાતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. તાય દિટ્ઠિયા સો અન્તો ગહિતોતિ – અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં પઞ્ચમી સસ્સતો લોકોતિ – અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ. અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો. ‘‘સસ્સતો લોકો’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા ઇમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ.

[ખ] ‘‘અસસ્સતો લોકો’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા કતમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? રૂપં લોકો ચેવ અસસ્સતઞ્ચાતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. તાય દિટ્ઠિયા સો અન્તો ગહિતોતિ – અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ…પે… અયં પઠમા ‘‘અસસ્સતો લોકો’’તિ – અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ. અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ દિટ્ઠિવિપત્તિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો.

વેદના લોકો ચેવ અસસ્સતા ચાતિ…પે… સઞ્ઞા લોકો ચેવ અસસ્સતા ચાતિ…પે… સઙ્ખારા લોકો ચેવ અસસ્સતા ચાતિ…પે… વિઞ્ઞાણં લોકો ચેવ અસસ્સતઞ્ચાતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. તાય દિટ્ઠિયા સો અન્તો ગહિતોતિ – અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ. અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો. ‘‘અસસ્સતો લોકો’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા ઇમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ.

[ગ] ‘‘અન્તવા લોકો’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા કતમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? ઇધેકચ્ચો પરિત્તં ઓકાસં નીલકતો ફરતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અન્તવા અયં લોકો પરિવટુમો’’તિ. અન્તસઞ્ઞી હોતિ. યં ફરતિ, તં વત્થુ ચેવ લોકો ચ. યેન ફરતિ, સો અત્તા ચેવ લોકો ચાતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. તાય દિટ્ઠિયા સો અન્તો ગહિતોતિ – અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં પઠમા ‘‘અન્તવા લોકો’’તિ અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ. અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો.

ઇધેકચ્ચો પરિત્તં ઓકાસં પીતકતો ફરતિ… લોહિતકતો ફરતિ… ઓદાતકતો ફરતિ… ઓભાસકતો ફરતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અન્તવા અયં લોકો પરિવટુમો’’તિ. અન્તસઞ્ઞી હોતિ. યં ફરતિ તં વત્થુ ચેવ લોકો ચ. યેન ફરતિ સો અત્તા ચેવ લોકો ચાતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. તાય દિટ્ઠિયા સો અન્તો ગહિતોતિ – અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ…પે… અન્તવા લોકોતિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા ઇમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ.

[ઘ] ‘‘અનન્તવા લોકો’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા કતમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? ઇધેકચ્ચો વિપુલં ઓકાસં નીલકતો ફરતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અનન્તવા અયં લોકો અપરિયન્તો’’તિ. અનન્તસઞ્ઞી હોતિ. યં ફરતિ તં વત્થુ ચેવ લોકો ચ; યેન ફરતિ સો અત્તા ચેવ લોકો ચાતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. તાય દિટ્ઠિયા સો અન્તો ગહિતોતિ – અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં પઠમા ‘‘અનન્તવા લોકો’’તિ – અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ. અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો.

ઇધેકચ્ચો વિપુલં ઓકાસં પીતકતો ફરતિ… લોહિતકતો ફરતિ… ઓદાતકતો ફરતિ… ઓભાસકતો ફરતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અનન્તવા અયં લોકો અપરિયન્તો’’તિ. અનન્તસઞ્ઞી હોતિ. યં ફરતિ તં વત્થુ ચેવ લોકો ચ; યેન ફરતિ સો અત્તા ચેવ લોકો ચાતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. તાય દિટ્ઠિયા સો અન્તો ગહિતોતિ – અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ…પે… અનન્તવા લોકોતિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા ઇમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ.

[ઙ] ‘‘તં જીવં તં સરીર’’ન્તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા કતમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? રૂપં જીવઞ્ચેવ સરીરઞ્ચ; યં જીવં તં સરીરં, યં સરીરં તં જીવન્તિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. તાય દિટ્ઠિયા સો અન્તો ગહિતોતિ – અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં પઠમા ‘‘તં જીવં તં સરીર’’ન્તિ – અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ. અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો.

વેદના જીવા ચેવ સરીરં ચ… સઞ્ઞા જીવા ચેવ સરીરં ચ… સઙ્ખારા જીવા ચેવ સરીરં ચ… વિઞ્ઞાણં જીવઞ્ચેવ સરીરઞ્ચ; યં જીવં તં સરીરં, યં સરીરં તં જીવન્તિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. તાય દિટ્ઠિયા સો અન્તો ગહિતોતિ – અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ…પે… ‘‘તં જીવં તં સરીર’’ન્તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા ઇમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ.

[ચ] ‘‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીર’’ન્તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા કતમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? રૂપં સરીરં, ન જીવં; જીવં ન સરીરં. અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરન્તિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. તાય દિટ્ઠિયા સો અન્તો ગહિતોતિ – અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં પઠમા ‘‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીર’’ન્તિ – અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ. અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો.

વેદના સરીરં, ન જીવં… સઞ્ઞા સરીરં, ન જીવં… સઙ્ખારા સરીરં, ન જીવં… વિઞ્ઞાણં સરીરં, ન જીવં; જીવં ન સરીરં. અઞ્ઞં જીવં, અઞ્ઞં સરીરન્તિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. તાય દિટ્ઠિયા સો અન્તો ગહિતોતિ – અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ…પે… અઞ્ઞં જીવં, અઞ્ઞં સરીરન્તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા ઇમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ.

[છ] ‘‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા કતમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? રૂપં ઇધેવ મરણધમ્મં. તથાગતો કાયસ્સ ભેદા હોતિપિ તિટ્ઠતિપિ ઉપ્પજ્જતિપિ નિબ્બત્તતિપીતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. તાય દિટ્ઠિયા સો અન્તો ગહિતોતિ – અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં પઠમા ‘‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ – અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ. અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો.

વેદના ઇધેવ મરણધમ્મા…પે… સઞ્ઞા ઇધેવ મરણધમ્મા… સઙ્ખારા ઇધેવ મરણધમ્મા… વિઞ્ઞાણં ઇધેવ મરણધમ્મં. તથાગતો કાયસ્સ ભેદા હોતિપિ તિટ્ઠતિપિ ઉપ્પજ્જતિપિ નિબ્બત્તતિપીતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. તાય દિટ્ઠિયા સો અન્તો ગહિતોતિ – અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ…પે… ‘‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા ઇમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ.

[જ] ‘‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા કતમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? રૂપં ઇધેવ મરણધમ્મં. તથાગતોપિ કાયસ્સ ભેદા ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ; ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. તાય દિટ્ઠિયા સો અન્તો ગહિતોતિ – અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં પઠમા ‘‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ – અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ. અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો.

વેદના ઇધેવ મરણધમ્મા…પે… સઞ્ઞા ઇધેવ મરણધમ્મા… સઙ્ખારા ઇધેવ મરણધમ્મા… વિઞ્ઞાણં ઇધેવ મરણધમ્મં. તથાગતોપિ કાયસ્સ ભેદા ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ. ‘‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. તાય દિટ્ઠિયા સો અન્તો ગહિતોતિ – અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ…પે… ‘‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા ઇમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ.

[ઝ] ‘‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા કતમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? રૂપં ઇધેવ મરણધમ્મં. તથાગતો કાયસ્સ ભેદા હોતિ ચ ન ચ હોતીતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. તાય દિટ્ઠિયા સો અન્તો ગહિતોતિ – અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં પઠમા ‘‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ – અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ. અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ ન ચ દિટ્ઠિયો.

વેદના ઇધેવ મરણધમ્મા…પે… સઞ્ઞા ઇધેવ મરણધમ્મા… સઙ્ખારા ઇધેવ મરણધમ્મા… વિઞ્ઞાણં ઇધેવ મરણધમ્મં. તથાગતો કાયસ્સ ભેદા હોતિ ચ ન ચ હોતીતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. તાય દિટ્ઠિયા સો અન્તો ગહિતોતિ – અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ…પે… ‘‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા ઇમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ.

[ઞ] ‘‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા કતમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? રૂપં ઇધેવ મરણધમ્મં. તથાગતો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા નેવ હોતિ ન ન હોતીતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. તાય દિટ્ઠિયા સો અન્તો ગહિતોતિ – અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ, અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં પઠમા ‘‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ – અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ. અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો.

વેદના ઇધેવ મરણધમ્મા…પે… સઞ્ઞા ઇધેવ મરણધમ્મા… સઙ્ખારા ઇધેવ મરણધમ્મા… વિઞ્ઞાણં ઇધેવ મરણધમ્મં. તથાગતો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા નેવ હોતિ ન ન હોતીતિ – અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ. તાય દિટ્ઠિયા સો અન્તો ગહિતોતિ – અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં પઞ્ચમી ‘‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ – અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ. અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો. ‘‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા ઇમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ. અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા ઇમેહિ પઞ્ઞાસાય આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ.

અન્તગ્ગાહિકાદિટ્ઠિનિદ્દેસો સત્તમો.

૮. પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિનિદ્દેસો

૧૪૧. પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિયા કતમેહિ અટ્ઠારસહિ આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? ચત્તારો સસ્સતવાદા, ચત્તારો એકચ્ચસસ્સતિકા, ચત્તારો અન્તાનન્તિકા, ચત્તારો અમરાવિક્ખેપિકા, દ્વે અધિચ્ચસમુપ્પન્નિકા – પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિયા ઇમેહિ અટ્ઠારસહિ આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ.

પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિનિદ્દેસો અટ્ઠમો.

૯. અપરન્તાનુદિટ્ઠિનિદ્દેસો

૧૪૨. અપરન્તાનુદિટ્ઠિયા કતમેહિ ચતુચત્તાલીસાય આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? સોળસ સઞ્ઞીવાદા, અટ્ઠ અસઞ્ઞીવાદા, અટ્ઠ નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીવાદા, સત્ત ઉચ્છેદવાદા, પઞ્ચ દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદા – અપરન્તાનુદિટ્ઠિયા ઇમેહિ ચતુચત્તાલીસાય આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ.

અપરન્તાનુદિટ્ઠિનિદ્દેસો નવમો.

૧૦-૧૨. સઞ્ઞોજનિકાદિદિટ્ઠિનિદ્દેસો

૧૪૩. સઞ્ઞોજનિકાય દિટ્ઠિયા કતમેહિ અટ્ઠારસહિ આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? યા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં દિટ્ઠિગહનં…પે… દિટ્ઠાભિનિવેસો દિટ્ઠિપરામાસો – સઞ્ઞોજનિકાય દિટ્ઠિયા ઇમેહિ અટ્ઠારસહિ આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ.

૧૪૪. ‘‘અહ’’ન્તિ – માનવિનિબન્ધાય દિટ્ઠિયા કતમેહિ અટ્ઠારસહિ આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? ચક્ખુ અહન્તિ – અભિનિવેસપરામાસો. અહન્તિ – માનવિનિબન્ધા દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં પઠમા ‘‘અહ’’ન્તિ – માનવિનિબન્ધા દિટ્ઠિ. માનવિનિબન્ધા દિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો.

સોતં અહન્તિ…પે… ઘાનં અહન્તિ…પે… જિવ્હા અહન્તિ…પે… કાયો અહન્તિ…પે… મનો અહન્તિ…પે… રૂપા અહન્તિ…પે… ધમ્મા અહન્તિ… ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અહન્તિ…પે… મનોવિઞ્ઞાણં અહન્તિ – અભિનિવેસપરામાસો. અહન્તિ – માનવિનિબન્ધા દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં અટ્ઠારસમી ‘‘અહ’’ન્તિ – માનવિનિબન્ધા દિટ્ઠિ. માનવિનિબન્ધા દિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો. ‘‘અહ’’ન્તિ – માનવિનિબન્ધાય દિટ્ઠિયા ઇમેહિ અટ્ઠારસહિ આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ.

૧૪૫. ‘‘મમ’’ન્તિ – માનવિનિબન્ધાય દિટ્ઠિયા કતમેહિ અટ્ઠારસહિ આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? ચક્ખુ મમન્તિ – અભિનિવેસપરામાસો. મમન્તિ – માનવિનિબન્ધા દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં પઠમા ‘‘મમ’’ન્તિ – માનવિનિબન્ધા દિટ્ઠિ. માનવિનિબન્ધા દિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો.

સોતં મમન્તિ…પે… ઘાનં મમન્તિ…પે… જિવ્હા મમન્તિ…પે… કાયો મમન્તિ…પે… મનો મમન્તિ…પે… રૂપા મમન્તિ…પે… ધમ્મા મમન્તિ…પે… ચક્ખુવિઞ્ઞાણં મમન્તિ…પે… મનોવિઞ્ઞાણં મમન્તિ અભિનિવેસપરામાસો. મમન્તિ માનવિનિબન્ધા દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં અટ્ઠારસમી ‘‘મમ’’ન્તિ – માનવિનિબન્ધા દિટ્ઠિ. માનવિનિબન્ધા દિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો. ‘‘મમ’’ન્તિ – માનવિનિબન્ધાય દિટ્ઠિયા ઇમેહિ અટ્ઠારસહિ આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ.

સઞ્ઞોજનિકાદિદિટ્ઠિનિદ્દેસો દ્વાદસમો.

૧૩. અત્તવાદપટિસંયુત્તદિટ્ઠિનિદ્દેસો

૧૪૬. અત્તવાદપટિસંયુત્તાય દિટ્ઠિયા કતમેહિ વીસતિયા આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? ઇધ અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદો અરિયધમ્મે અવિનીતો સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ અકોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ રૂપવન્તં વા અત્તાનં અત્તનિ વા રૂપં રૂપસ્મિં વા અત્તાનં…પે… વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં…પે….

કથં રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ? ઇધેકચ્ચો પથવીકસિણં…પે… ઓદાતકસિણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. ‘‘યં ઓદાતકસિણં, સો અહં; યો અહં, તં ઓદાતકસિણ’’ન્તિ – ઓદાતકસિણઞ્ચ અત્તઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ. સેય્યથાપિ તેલપ્પદીપસ્સ ઝાયતો ‘‘યા અચ્ચિ, સો વણ્ણો; યો વણ્ણો, સા અચ્ચી’’તિ – અચ્ચિઞ્ચ વણ્ણઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ. એવમેવં ઇધેકચ્ચો ઓદાતકસિણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ…પે… અયં પઠમા રૂપવત્થુકા અત્તવાદપટિસંયુત્તા દિટ્ઠિ. અત્તવાદપટિસંયુત્તા દિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો. એવં રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ…પે… અત્તવાદપટિસંયુત્તાય દિટ્ઠિયા ઇમેહિ વીસતિયા આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ.

અત્તવાદપટિસંયુત્તદિટ્ઠિનિદ્દેસો તેરસમો.

૧૪. લોકવાદપટિસંયુત્તદિટ્ઠિનિદ્દેસો

૧૪૭. લોકવાદપટિસંયુત્તાય દિટ્ઠિયા કતમેહિ અટ્ઠહિ આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ? સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચાતિ – અભિનિવેસપરામાસો લોકવાદપટિસંયુત્તા દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા, દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં પઠમા લોકવાદપટિસંયુત્તા દિટ્ઠિ. લોકવાદપટિસંયુત્તા દિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો.

અસસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચાતિ…પે… સસ્સતો ચ અસસ્સતો ચ અત્તા ચ લોકો ચાતિ…પે… નેવ સસ્સતો નાસસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચાતિ… અન્તવા અત્તા ચ લોકો ચાતિ… અનન્તવા અત્તા ચ લોકો ચાતિ… અન્તવા ચ અનન્તવા ચ અત્તા ચ લોકો ચાતિ… નેવ અન્તવા ન અનન્તવા અત્તા ચ લોકો ચાતિ અભિનિવેસપરામાસો લોકવાદપટિસંયુત્તા દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિ ન વત્થુ, વત્થુ ન દિટ્ઠિ. અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞં વત્થુ. યા ચ દિટ્ઠિ યઞ્ચ વત્થુ – અયં અટ્ઠમી લોકવાદપટિસંયુત્તા દિટ્ઠિ. લોકવાદપટિસંયુત્તા દિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ …પે… ઇમાનિ સઞ્ઞોજનાનિ, ન ચ દિટ્ઠિયો. લોકવાદપટિસંયુત્તાય દિટ્ઠિયા ઇમેહિ અટ્ઠહિ આકારેહિ અભિનિવેસો હોતિ.

લોકવાદપટિસંયુત્તદિટ્ઠિનિદ્દેસો ચુદ્દસમો.

૧૫-૧૬. ભવ-વિભવદિટ્ઠિનિદ્દેસો

૧૪૮. ઓલીયનાભિનિવેસો ભવદિટ્ઠિ. અતિધાવનાભિનિવેસો વિભવદિટ્ઠિ. અસ્સાદદિટ્ઠિયા પઞ્ચતિંસાય આકારેહિ અભિનિવેસો કતિ ભવદિટ્ઠિયો, કતિ વિભવદિટ્ઠિયો? અત્તાનુદિટ્ઠિયા વીસતિયા આકારેહિ અભિનિવેસો કતિ ભવદિટ્ઠિયો કતિ વિભવદિટ્ઠિયો…પે… લોકવાદપટિસંયુત્તાય દિટ્ઠિયા અટ્ઠહિ આકારેહિ અભિનિવેસો કતિ ભવદિટ્ઠિયો કતિ વિભવદિટ્ઠિયો?

અસ્સાદદિટ્ઠિયા પઞ્ચતિંસાય આકારેહિ અભિનિવેસો સિયા ભવદિટ્ઠિયો, સિયા વિભવદિટ્ઠિયો. અત્તાનુદિટ્ઠિયા વીસતિયા આકારેહિ અભિનિવેસો પન્નરસ ભવદિટ્ઠિયો, પઞ્ચ વિભવદિટ્ઠિયો. મિચ્છાદિટ્ઠિયા દસહિ આકારેહિ અભિનિવેસો સબ્બાવ તા વિભવદિટ્ઠિયો. સક્કાયદિટ્ઠિયા વીસતિયા આકારેહિ અભિનિવેસો પન્નરસ ભવદિટ્ઠિયો, પઞ્ચ વિભવદિટ્ઠિયો. સક્કાયવત્થુકાય સસ્સતદિટ્ઠિયા પન્નરસહિ આકારેહિ અભિનિવેસો સબ્બાવ તા ભવદિટ્ઠિયો. સક્કાયવત્થુકાય ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો સબ્બાવ તા વિભવદિટ્ઠિયો.

‘‘સસ્સતો લોકો’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો સબ્બાવ તા ભવદિટ્ઠિયો. ‘‘અસસ્સતો લોકો’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો સબ્બાવ તા વિભવદિટ્ઠિયો. ‘‘અન્તવા લોકો’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો સિયા ભવદિટ્ઠિયો, સિયા વિભવદિટ્ઠિયો. ‘‘અનન્તવા લોકો’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો સિયા ભવદિટ્ઠિયો, સિયા વિભવદિટ્ઠિયો. ‘‘તં જીવં તં સરીર’’ન્તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો સબ્બાવ તા વિભવદિટ્ઠિયો. ‘‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીર’’ન્તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો સબ્બાવ તા ભવદિટ્ઠિયો. ‘‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો સબ્બાવ તા ભવદિટ્ઠિયો. ‘‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો સબ્બાવ તા વિભવદિટ્ઠિયો. ‘‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો સિયા ભવદિટ્ઠિયો, સિયા વિભવદિટ્ઠિયો ‘‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ – અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા પઞ્ચહાકારેહિ અભિનિવેસો સિયા ભવદિટ્ઠિયો, સિયા વિભવદિટ્ઠિયો.

પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિયા અટ્ઠારસહિ આકારેહિ અભિનિવેસો સિયા ભવદિટ્ઠિયો, સિયા વિભવદિટ્ઠિયો. અપરન્તાનુદિટ્ઠિયા ચતુચત્તારીસાય આકારેહિ અભિનિવેસો સિયા ભવદિટ્ઠિયો, સિયા વિભવદિટ્ઠિયો. સઞ્ઞોજનિકાય દિટ્ઠિયા અટ્ઠારસહિ આકારેહિ અભિનિવેસો સિયા ભવદિટ્ઠિયો, સિયા વિભવદિટ્ઠિયો. અહન્તિ – માનવિનિબન્ધાય દિટ્ઠિયા અટ્ઠારસહિ આકારેહિ અભિનિવેસો સબ્બાવ તા વિભવદિટ્ઠિયો. મમન્તિ – માનવિનિબન્ધાય દિટ્ઠિયા અટ્ઠારસહિ આકારેહિ અભિનિવેસો સબ્બાવ તા ભવદિટ્ઠિયો. અત્તવાદપટિસંયુત્તાય દિટ્ઠિયા વીસતિયા આકારેહિ અભિનિવેસો પન્નરસ ભવદિટ્ઠિયો, પઞ્ચ વિભવદિટ્ઠિયો. લોકવાદપટિસંયુત્તાય દિટ્ઠિયા અટ્ઠહિ આકારેહિ અભિનિવેસો સિયા ભવદિટ્ઠિયો, સિયા વિભવદિટ્ઠિયો.

સબ્બાવ તા દિટ્ઠિયો અસ્સાદદિટ્ઠિયો. સબ્બાવ તા દિટ્ઠિયો અત્તાનુદિટ્ઠિયો. સબ્બાવ તા દિટ્ઠિયો મિચ્છાદિટ્ઠિયો. સબ્બાવ તા દિટ્ઠિયો સક્કાયદિટ્ઠિયો. સબ્બાવ તા દિટ્ઠિયો અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિયો. સબ્બાવ તા દિટ્ઠિયો સઞ્ઞોજનિકા દિટ્ઠિયો. સબ્બાવ તા દિટ્ઠિયો અત્તવાદપટિસંયુત્તા દિટ્ઠિયો.

ભવઞ્ચ દિટ્ઠિં વિભવઞ્ચ દિટ્ઠિં, એતં દ્વયં તક્કિકા નિસ્સિતાસે;

તેસં નિરોધમ્હિ ન હત્થિ ઞાણં, યત્થાયં લોકો વિપરીતસઞ્ઞીતિ.

૧૪૯. ‘‘દ્વીહિ, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિગતેહિ પરિયુટ્ઠિતા દેવમનુસ્સા ઓલીયન્તિ [ઓલિયન્તિ (સ્યા. ક.) ઇતિવુ. ૪૯ પસ્સિતબ્બા] એકે, અતિધાવન્તિ એકે; ચક્ખુમન્તો ચ પસ્સન્તિ. કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ઓલીયન્તિ એકે? ભવારામા, ભિક્ખવે, દેવમનુસ્સા ભવરતા ભવસમ્મુદિતા. તેસં ભવનિરોધાય ધમ્મે દેસિયમાને ચિત્તં ન પક્ખન્દતિ ન પસીદતિ ન સન્તિટ્ઠતિ નાધિમુચ્ચતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ઓલીયન્તિ એકે.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, અતિધાવન્તિ એકે? ભવેનેવ ખો પનેકે અટ્ટીયમાના [અટ્ટિયમાના (સ્યા. ક.) ઇતિવુ. ૪૯ પસ્સિતબ્બા] હરાયમાના જિગુચ્છમાના વિભવં અભિનન્દન્તિ – ‘‘યતો કિર, ભો, અયં અત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ ન હોતિ પરં મરણા, એતં સન્તં એતં પણીતં એતં યાથાવન્તિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, અતિધાવન્તિ એકે.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ચક્ખુમન્તો ચ પસ્સન્તિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ભૂતં ભૂતતો પસ્સતિ. ભૂતં ભૂતતો દિસ્વા ભૂતસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ચક્ખુમન્તો ચ પસ્સન્તિ.

‘‘યો [અયં ગાથા ઇતિવુ. ૪૯ દિસ્સતિ] ભૂતં ભૂતતો દિસ્વા, ભૂતસ્સ ચ અતિક્કમં;

યથાભૂતેધિમુચ્ચતિ, ભવતણ્હા પરિક્ખયા.

‘‘સ વે ભૂતપરિઞ્ઞાતો, વીતતણ્હો ભવાભવે;

ભૂતસ્સ વિભવા ભિક્ખુ, નાગચ્છતિ પુનબ્ભવ’’ન્તિ.

૧૫૦. તયો પુગ્ગલા વિપન્નદિટ્ઠી, તયો પુગ્ગલા સમ્પન્નદિટ્ઠી. કતમે તયો પુગ્ગલા વિપન્નદિટ્ઠી? તિત્થિયો ચ, તિત્થિયસાવકો ચ, યો ચ મિચ્છાદિટ્ઠિકો – ઇમે તયો પુગ્ગલા વિપન્નદિટ્ઠી.

કતમે તયો પુગ્ગલા સમ્પન્નદિટ્ઠી? તથાગતો ચ, તથાગતસાવકો ચ, યો ચ સમ્માદિટ્ઠિકો – ઇમે તયો પુગ્ગલા સમ્પન્નદિટ્ઠી.

‘‘કોધનો ઉપનાહી ચ, પાપમક્ખી ચ યો નરો;

વિપન્નદિટ્ઠિ માયાવી, તં જઞ્ઞા વસલો ઇતિ’’ [ઇમે (સ્યા.) સુ. નિ. ૧૧૬ પસ્સિતબ્બા].

અક્કોધનો અનુપનાહી, વિસુદ્ધો [અમક્ખી (સ્યા.) અટ્ઠકથા ઓલોકેતબ્બા] સુદ્ધતં ગતો;

સમ્પન્નદિટ્ઠિ મેધાવી, તં જઞ્ઞા અરિયો ઇતીતિ.

તિસ્સો વિપન્નદિટ્ઠિયો, તિસ્સો સમ્પન્નદિટ્ઠિયો. કતમા તિસ્સો વિપન્નદિટ્ઠિયો? એતં મમાતિ – વિપન્નદિટ્ઠિ. એસોહમસ્મીતિ – વિપન્નદિટ્ઠિ. એસો મે અત્તાતિ – વિપન્નદિટ્ઠિ. ઇમા તિસ્સો વિપન્નદિટ્ઠિયો.

કતમા તિસ્સો સમ્પન્નદિટ્ઠિયો? નેતં મમાતિ – સમ્પન્નદિટ્ઠિ. નેસોહમસ્મીતિ – સમ્પન્નદિટ્ઠિ. ન મેસો અત્તાતિ – સમ્પન્નદિટ્ઠિ. ઇમા તિસ્સો સમ્પન્નદિટ્ઠિયો.

એતં મમાતિ – કા દિટ્ઠિ, કતિ દિટ્ઠિયો, કતમન્તાનુગ્ગહિતા તા દિટ્ઠિયો? એસોહમસ્મીતિ – કા દિટ્ઠિ, કતિ દિટ્ઠિયો, કતમન્તાનુગ્ગહિતા તા દિટ્ઠિયો? એસો મે અત્તાતિ – કા દિટ્ઠિ, કતિ દિટ્ઠિયો, કતમન્તાનુગ્ગહિતા તા દિટ્ઠિયો?

એતં મમાતિ – પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિ. અટ્ઠારસ દિટ્ઠિયો. પુબ્બન્તાનુગ્ગહિતા તા દિટ્ઠિયો. એસોહમસ્મીતિ – અપરન્તાનુદિટ્ઠિ. ચતુચત્તારીસં દિટ્ઠિયો. અપરન્તાનુગ્ગહિતા તા દિટ્ઠિયો. એસો મે અત્તાતિ – વીસતિવત્થુકા અત્તાનુદિટ્ઠિ. વીસતિવત્થુકા સક્કાયદિટ્ઠિ. સક્કાયદિટ્ઠિપ્પમુખાનિ [સક્કાયદિટ્ઠિપ્પમુખેન (સ્યા.)] દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ. પુબ્બન્તાપરન્તાનુગ્ગહિતા તા દિટ્ઠિયો.

૧૫૧. ‘‘યે કેચિ, ભિક્ખવે, મયિ નિટ્ઠં ગતા, સબ્બે તે દિટ્ઠિસમ્પન્ના. તેસં દિટ્ઠિસમ્પન્નાનં પઞ્ચન્નં ઇધ નિટ્ઠા, પઞ્ચન્નં ઇધ વિહાય નિટ્ઠા. કતમેસં પઞ્ચન્નં ઇધ નિટ્ઠા? સત્તક્ખત્તુપરમસ્સ, કોલંકોલસ્સ, એકબીજિસ્સ, સકદાગામિસ્સ, યો ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે અરહા – ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇધ નિટ્ઠા.

‘‘કતમેસં પઞ્ચન્નં ઇધ વિહાય નિટ્ઠા? અન્તરાપરિનિબ્બાયિસ્સ, ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયિસ્સ, અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિસ્સ, સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિસ્સ, ઉદ્ધંસોતસ્સ, અકનિટ્ઠગામિનો – ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇધ વિહાય નિટ્ઠા.

‘‘યે કેચિ, ભિક્ખવે, મયિ નિટ્ઠં ગતા, સબ્બે તે દિટ્ઠિસમ્પન્ના. તેસં દિટ્ઠિસમ્પન્નાનં ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇધ નિટ્ઠા, ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇધ વિહાય નિટ્ઠા.

‘‘યે કેચિ, ભિક્ખવે, મયિ અવેચ્ચપ્પસન્ના, સબ્બે તે સોતાપન્ના. તેસં સોતાપન્નાનં પઞ્ચન્નં ઇધ નિટ્ઠા, પઞ્ચન્નં ઇધ વિહાય નિટ્ઠા. કતમેસં પઞ્ચન્નં ઇધ નિટ્ઠા? સત્તક્ખત્તુપરમસ્સ, કોલંકોલસ્સ, એકબીજિસ્સ, સકદાગામિસ્સ, યો ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે અરહા – ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇધ નિટ્ઠા.

‘‘કતમેસં પઞ્ચન્નં ઇધ વિહાય નિટ્ઠા? અન્તરાપરિનિબ્બાયિસ્સ, ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયિસ્સ, અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિસ્સ, સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિસ્સ, ઉદ્ધંસોતસ્સ, અકનિટ્ઠગામિનો – ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇધ વિહાય નિટ્ઠા.

‘‘યે કેચિ, ભિક્ખવે, મયિ અવેચ્ચપ્પસન્ના, સબ્બે તે સોતાપન્ના. તેસં સોતાપન્નાનં ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇધ નિટ્ઠા. ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇધ વિહાય નિટ્ઠાતિ’’.

ભવવિભવદિટ્ઠિનિદ્દેસો સોળસમો.

દિટ્ઠિકથા નિટ્ઠિતા.