૬. ચતુબ્યૂહહારવિભઙ્ગો

૨૫. તત્થ કતમો ચતુબ્યૂહો હારો? ‘‘નેરુત્તમધિપ્પાયો’’તિ અયં. બ્યઞ્જનેન સુત્તસ્સ નેરુત્તઞ્ચ અધિપ્પાયો ચ નિદાનઞ્ચ પુબ્બાપરસન્ધિ ચ ગવેસિતબ્બો. તત્થ કતમં નેરુત્તં, યા નિરુત્તિપદસંહિતા, યં ધમ્માનં નામસો ઞાણં. યદા હિ ભિક્ખુ અત્થસ્સ ચ નામં જાનાતિ, ધમ્મસ્સ ચ નામં જાનાતિ, તથા તથા નં અભિનિરોપેતિ. અયઞ્ચ વુચ્ચતિ અત્થકુસલો ધમ્મકુસલો બ્યઞ્જનકુસલો નિરુત્તિકુસલો પુબ્બાપરકુસલો દેસનાકુસલો અતીતાધિવચનકુસલો અનાગતાધિવચનકુસલો પચ્ચુપ્પન્નાધિવચનકુસલો ઇત્થાધિવચનકુસલો પુરિસાધિવચનકુસલો નપુંસકાધિવચનકુસલો એકાધિવચનકુસલો અનેકાધિવચનકુસલો, એવં સબ્બાનિ કાતબ્બાનિ જનપદનિરુત્તાનિ સબ્બા ચ જનપદનિરુત્તિયો. અયં નિરુત્તિપદસંહિતા.

૨૬. તત્થ કતમો અધિપ્પાયો?

‘‘ધમ્મો હવે રક્ખતિ ધમ્મચારિં, છત્તં મહન્તં યથ વસ્સકાલે [વિય વસ્સકાલે જા. ૧.૧૦.૧૦૩];

એસાનિસંસો ધમ્મે સુચિણ્ણે, ન દુગ્ગતિં ગચ્છતિ ધમ્મચારી’’તિ.

ઇધ ભગવતો કો અધિપ્પાયો? યે અપાયેહિ પરિમુચ્ચિતુકામા ભવિસ્સન્તિ, તે ધમ્મચારિનો ભવિસ્સન્તીતિ અયં એત્થ ભગવતો અધિપ્પાયો.

‘‘ચોરો યથા સન્ધિમુખે ગહીતો, સકમ્મુના હઞ્ઞતિ [હઞ્ઞતે (સી.)] બજ્ઝતે ચ;

એવં અયં પેચ્ચ પજા પરત્થ, સકમ્મુના હઞ્ઞતિ [હઞ્ઞતે (સી.)] બજ્ઝતે ચા’’તિ.

ઇધ ભગવતો કો અધિપ્પાયો? સઞ્ચેતનિકાનં કતાનં કમ્માનં ઉપચિતાનં દુક્ખવેદનીયાનં અનિટ્ઠં અસાતં વિપાકં પચ્ચનુભવિસ્સતીતિ અયં એત્થ ભગવતો અધિપ્પાયો.

‘‘સુખકામાનિ [પસ્સ ધ. પ. ૧૩૧-૧૩૨] ભૂતાનિ, યો દણ્ડેન વિહિંસતિ;

અત્તનો સુખમેસાનો, પેચ્ચ સો ન લભતે સુખ’’ન્તિ.

ઇધ ભગવતો કો અધિપ્પાયો? યે સુખેન અત્થિકા ભવિસ્સન્તિ, તે પાપકમ્મં [પાપકં કમ્મં (ક.)] ન કરિસ્સન્તીતિ અયં એત્થ ભગવતો અધિપ્પાયો.

‘‘મિદ્ધી [પસ્સ ધ. પ. ૩૨૫] યદા હોતિ મહગ્ઘસો ચ, નિદ્દાયિતા સમ્પરિવત્તસાયી;

મહાવરાહોવ નિવાપપુટ્ઠો, પુનપ્પુનં ગબ્ભમુપેતિ મન્દો’’તિ.

ઇધ ભગવતો કો અધિપ્પાયો? યે જરામરણેન અટ્ટિયિતુકામા ભવિસ્સન્તિ, તે ભવિસ્સન્તિ ભોજને મત્તઞ્ઞુનો ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારા પુબ્બરત્તાપરરત્તં જાગરિયાનુયોગમનુયુત્તા વિપસ્સકા કુસલેસુ ધમ્મેસુ સગારવા ચ સબ્રહ્મચારીસુ થેરેસુ નવેસુ મજ્ઝિમેસૂતિ અયં એત્થ ભગવતો અધિપ્પાયો.

‘‘અપ્પમાદો અમતપદં [અમતં પદં (ક.) પસ્સ ધ. પ. ૨૧], પમાદો મચ્ચુનો પદં;

અપ્પમત્તા ન મીયન્તિ, યે પમત્તા યથા મતા’’તિ.

ઇધ ભગવતો કો અધિપ્પાયો? યે અમતપરિયેસનં પરિયેસિતુકામા ભવિસ્સન્તિ, તે અપ્પમત્તા વિહરિસ્સન્તીતિ અયં એત્થ ભગવતો અધિપ્પાયો. અયં અધિપ્પાયો.

૨૭. તત્થ કતમં નિદાનં? યથા સો ધનિયો ગોપાલકો ભગવન્તં આહ –

‘‘નન્દતિ પુત્તેહિ પુત્તિમા, ગોમા [ગોમિકો (સી.), ગોપિકો (ક.) સુ. નિ. ૩૩; સં. નિ. ૧.૧૪૪ પસ્સિતબ્બં] ગોહિ તથેવ નન્દતિ;

ઉપધી હિ નરસ્સ નન્દના, ન હિ સો નન્દતિ યો નિરૂપધી’’તિ.

ભગવા આહ –

‘‘સોચતિ પુત્તેહિ પુત્તિમા, ગોપિકો [ગોમિકો (સી.)] ગોહિ તથેવ સોચતિ;

ઉપધી હિ નરસ્સ સોચના, ન હિ સો સોચતિ યો નિરૂપધી’’તિ.

ઇમિના વત્થુના ઇમિના નિદાનેન એવં ઞાયતિ ‘‘ઇધ ભગવા બાહિરં પરિગ્ગહં ઉપધિ આહા’’તિ. યથા ચ મારો પાપિમા ગિજ્ઝકૂટા પબ્બતા પુથુસિલં પાતેસિ, ભગવા આહ –

‘‘સચેપિ કેવલં સબ્બં, ગિજ્ઝકૂટં ચલેસ્સસિ [ચલેય્યાસિ (ક.) પસ્સ સં. નિ. ૧.૧૪૭];

નેવ સમ્માવિમુત્તાનં, બુદ્ધાનં અત્થિ ઇઞ્જિતં.

નભં ફલેય્યપ્પથવી ચલેય્ય, સબ્બેવ પાણા ઉદ સન્તસેય્યું;

સલ્લમ્પિ ચે ઉરસિ કમ્પયેય્યું [પકમ્પયેય્યું (સી.), કપ્પયેય્યું (ક.)], ઉપધીસુ તાણં ન કરોન્તિ બુદ્ધા’’તિ.

ઇમિના વત્થુના ઇમિના નિદાનેન એવં ઞાયતિ ‘‘ઇધ ભગવા કાયં ઉપધિં આહા’’તિ. યથા ચાહ –

‘‘ન તં દળ્હં બન્ધનમાહુ ધીરા, યદાયસં દારુજપબ્બજઞ્ચ [દારુજં બબ્બજઞ્ચ (સી.) પસ્સ ધ. પ. ૩૪૫];

સારત્તરત્તા મણિકુણ્ડલેસુ, પુત્તેસુ દારેસુ ચ યા અપેક્ખા’’તિ.

ઇમિના વત્થુના ઇમિના નિદાનેન એવં ઞાયતિ ‘‘ઇધ ભગવા બાહિરેસુ વત્થૂસુ તણ્હં આહા’’તિ. યથા ચાહ –

‘‘એતં દળ્હં બન્ધનમાહુ ધીરા, ઓહારિનં સિથિલં દુપ્પમુઞ્ચં;

એતમ્પિ છેત્વાન પરિબ્બજન્તિ, અનપેક્ખિનો કામસુખં પહાયા’’તિ.

ઇમિના વત્થુના ઇમિના નિદાનેન એવં ઞાયતિ ‘‘ઇધ ભગવા બાહિરવત્થુકાય તણ્હાય પહાનં આહા’’તિ. યથા ચાહ –

‘‘આતુરં અસુચિં પૂતિં, દુગ્ગન્ધં દેહનિસ્સિતં;

પગ્ઘરન્તં દિવા રત્તિં, બાલાનં અભિનન્દિત’’ન્તિ.

ઇમિના વત્થુના ઇમિના નિદાનેન એવં ઞાયતિ ‘‘ઇધ ભગવા અજ્ઝત્તિકવત્થુકાય તણ્હાય પહાનં આહા’’તિ. યથા ચાહ –

‘‘ઉચ્છિન્દ [પસ્સ ધ. પ. ૨૮૫] સિનેહમત્તનો, કુમુદં સારદિકંવ પાણિના;

સન્તિમગ્ગમેવ બ્રૂહય, નિબ્બાનં સુગતેન દેસિત’’ન્તિ.

ઇમિના વત્થુના ઇમિના નિદાનેન એવં ઞાયતિ ‘‘ઇધ ભગવા અજ્ઝત્તિકવત્થુકાય તણ્હાય પહાનં આહા’’તિ. ઇદં નિદાનં.

તત્થ કતમો પુબ્બાપરસન્ધિ. યથાહ –

‘‘કામન્ધા જાલસઞ્છન્ના, તણ્હાછદનછાદિતા;

પમત્તબન્ધના [પમત્તબન્ધુના ઉદા. ૬૪] બદ્ધા [બન્ધા (ક.) પસ્સ ઉદા. ૬૪], મચ્છાવ કુમિનામુખે;

જરામરણમન્વેન્તિ, વચ્છો ખીરપકોવ માતર’’ન્તિ.

અયં કામતણ્હા વુત્તા. સા કતમેન પુબ્બાપરેન યુજ્જતિ? યથાહ –

‘‘રત્તો અત્થં ન જાનાતિ, રત્તો ધમ્મં ન પસ્સતિ;

અન્ધન્તમં તદા હોતિ, યં રાગો સહતે નર’’ન્તિ.

ઇતિ અન્ધતાય ચ સઞ્છન્નતાય ચ સાયેવ તણ્હા અભિલપિતા. યઞ્ચાહ કામન્ધા જાલસઞ્છન્ના, તણ્હાછદનછાદિતાતિ. યઞ્ચાહ રત્તો અત્થં ન જાનાતિ, રત્તો ધમ્મં ન પસ્સતીતિ, ઇમેહિ પદેહિ પરિયુટ્ઠાનેહિ સાયેવ તણ્હા અભિલપિતા. યં અન્ધકારં, અયં દુક્ખસમુદયો, યા ચ તણ્હા પોનોભવિકા, યઞ્ચાહ કામાતિ ઇમે કિલેસકામા. યઞ્ચાહ જાલસઞ્છન્નાતિ તેસં યેવ કામાનં પયોગેન પરિયુટ્ઠાનં દસ્સેતિ, તસ્મા કિલેસવસેન ચ પરિયુટ્ઠાનવસેન ચ તણ્હાબન્ધનં વુત્તં. યે એદિસિકા, તે જરામરણં અન્વેન્તિ, અયં ભગવતા યથાનિક્ખિત્તગાથાબલેન દસ્સિતા જરામરણમન્વેન્તીતિ.

‘‘યસ્સ પપઞ્ચા ઠિતી ચ નત્થિ, સન્દાનં પલિઘઞ્ચ [પળિઘઞ્ચ (સી.) પસ્સ ઉદા. ૬૭] વીતિવત્તો;

તં નિત્તણ્હં મુનિં ચરન્તં, ન વિજાનાતિ સદેવકોપિ લોકો’’તિ.

પપઞ્ચા નામ તણ્હાદિટ્ઠિમાના, તદભિસઙ્ખતા ચ સઙ્ખારા. ઠિતિ નામ અનુસયા. સન્દાનં નામ તણ્હાય પરિયુટ્ઠાનં, યાનિ છત્તિંસતણ્હાય જાલિનિયા વિચરિતાનિ. પલિઘો નામ મોહો. યે ચ પપઞ્ચા સઙ્ખારા યા ચ ઠિતિ યં સન્દાનઞ્ચ યં પલિઘઞ્ચ યો એતં સબ્બં સમતિક્કન્તો, અયં વુચ્ચતિ નિત્તણ્હો ઇતિ.

૨૮. તત્થ પરિયુટ્ઠાનસઙ્ખારા દિટ્ઠધમ્મવેદનીયા વા ઉપપજ્જવેદનીયા વા અપરાપરિયવેદનીયા વા, એવં તણ્હા તિવિધં ફલં દેતિ દિટ્ઠે વા ધમ્મે ઉપપજ્જે વા અપરે વા પરિયાયે. એવં ભગવા આહ ‘‘યં લોભપકતં કમ્મં કરોતિ કાયેન વા વાચાય વા મનસા વા, તસ્સ વિપાકં અનુભોતિ દિટ્ઠે વા ધમ્મે ઉપપજ્જે વા અપરે વા પરિયાયે’’તિ. ઇદં ભગવતો પુબ્બાપરેન યુજ્જતિ. તત્થ પરિયુટ્ઠાનં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં વા કમ્મં ઉપપજ્જવેદનીયં વા કમ્મં અપરાપરિયાયવેદનીયં [અપરાપરિયવેદનીયં (સી.)] વા કમ્મં, એવં કમ્મં તિધા વિપચ્ચતિ દિટ્ઠે વા ધમ્મે ઉપપજ્જે વા અપરે વા પરિયાયે. યથાહ –

‘‘યઞ્ચે બાલો ઇધ પાણાતિપાતી હોતિ…પે… મિચ્છાદિટ્ઠિ હોતિ, તસ્સ દિટ્ઠે વા ધમ્મે વિપાકં પટિસંવેદેતિ ઉપપજ્જે વા અપરે વા પરિયાયે’’તિ. ઇદં ભગવતો પુબ્બાપરેન યુજ્જતિ. તત્થ પરિયુટ્ઠાનં પટિસઙ્ખાનબલેન પહાતબ્બં, સઙ્ખારા દસ્સનબલેન, છત્તિંસ તણ્હાવિચરિતાનિ ભાવનાબલેન પહાતબ્બાનીતિ એવં તણ્હાપિ તિધા પહીયતિ. યા નિત્તણ્હાતા અયં સઉપાદિસેસા નિબ્બાનધાતુ. ભેદા કાયસ્સ અયં અનુપાદિસેસા નિબ્બાનધાતુ.

પપઞ્ચો નામ વુચ્ચતિ અનુબન્ધો. યઞ્ચાહ ભગવા ‘‘પપઞ્ચેતિ અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં રૂપં આરબ્ભા’’તિ. યઞ્ચાહ ભગવા – ‘‘અતીતે, રાધ, રૂપે અનપેક્ખો હોહિ, અનાગતં રૂપં મા અભિનન્દિ, પચ્ચુપ્પન્નસ્સ રૂપસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિનિસ્સગ્ગાય પટિપજ્જા’’તિ. ઇદં ભગવતો પુબ્બાપરેન યુજ્જતિ. યો ચાપિ પપઞ્ચો યે ચ સઙ્ખારા યા ચ અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નસ્સ અભિનન્દના, ઇદં એકત્થં. અપિ ચ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ અક્ખરેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ બ્યઞ્જનેહિ અપરિમાણા ધમ્મદેસના વુત્તા ભગવતા. એવં સુત્તેન સુત્તં સંસન્દયિત્વા પુબ્બાપરેન સદ્ધિં યોજયિત્વા સુત્તં નિદ્દિટ્ઠં ભવતિ.

સો ચાયં [સ ચાયં (સી.)] પુબ્બાપરો સન્ધિ ચતુબ્બિધો અત્થસન્ધિ બ્યઞ્જનસન્ધિ દેસનાસન્ધિ નિદ્દેસસન્ધીતિ.

તત્થ અત્થસન્ધિ છપ્પદાનિ સઙ્કાસના પકાસના વિવરણા વિભજના ઉત્તાનીકમ્મતા પઞ્ઞત્તીતિ.

બ્યઞ્જનસન્ધિ છપ્પદાનિ અક્ખરં પદં બ્યઞ્જનં આકારો નિરુત્તિ નિદ્દેસોતિ.

દેસનાસન્ધિ ન ચ પથવિં નિસ્સાય ઝાયતિ ઝાયી ઝાયતિ ચ. ન ચ આપં નિસ્સાય ઝાયતિ ઝાયી ઝાયતિ ચ, ન ચ તેજં નિસ્સાય ઝાયતિ ઝાયી ઝાયતિ ચ, ન ચ વાયું નિસ્સાય ઝાયતિ ઝાયી ઝાયતિ ચ. ન ચ આકાસાનઞ્ચાયતનં નિસ્સાય…પે… ન ચ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં નિસ્સાય…પે… ન ચ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં નિસ્સાય…પે… ન ચ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં નિસ્સાય…પે… ન ચ ઇમં લોકં નિસ્સાય…પે… ન ચ પરલોકં નિસ્સાય ઝાયતિ ઝાયી ઝાયતિ ચ. યમિદં ઉભયમન્તરેન દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં વિતક્કિતં વિચારિતં મનસાનુચિન્તિતં, તમ્પિ નિસ્સાય ન ઝાયતિ ઝાયી ઝાયતિ ચ. અયં સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય અનિસ્સિતેન ચિત્તેન ન ઞાયતિ ઝાયન્તો.

યથા મારો પાપિમા ગોધિકસ્સ કુલપુત્તસ્સ [પસ્સ સં. નિ. ૧.૧૫૯] વિઞ્ઞાણં સમન્વેસન્તો ન જાનાતિ ન પસ્સતિ. સો હિ પપઞ્ચાતીતો તણ્હાપહાનેન દિટ્ઠિનિસ્સયોપિસ્સ નત્થિ. યથા ચ ગોધિકસ્સ, એવં વક્કલિસ્સ સદેવકેન લોકેન સમારકેન સબ્રહ્મકેન સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય અનિસ્સિતચિત્તા ન ઞાયન્તિ ઝાયમાના. અયં દેસનાસન્ધિ.

તત્થ કતમા નિદ્દેસસન્ધિ? નિસ્સિતચિત્તા અકુસલપક્ખેન નિદ્દિસિતબ્બા, અનિસ્સિતચિત્તા કુસલપક્ખેન નિદ્દિસિતબ્બા. નિસ્સિતચિત્તા કિલેસેન નિદ્દિસિતબ્બા, અનિસ્સિતચિત્તા વોદાનેન નિદ્દિસિતબ્બા. નિસ્સિતચિત્તા સંસારપ્પવત્તિયા નિદ્દિસિતબ્બા, અનિસ્સિતચિત્તા સંસારનિવત્તિયા નિદ્દિસિતબ્બા. નિસ્સિતચિત્તા તણ્હાય ચ અવિજ્જાય ચ નિદ્દિસિતબ્બા, અનિસ્સિતચિત્તા સમથેન ચ વિપસ્સનાય ચ નિદ્દિસિતબ્બા. નિસ્સિતચિત્તા અહિરિકેન ચ અનોત્તપ્પેન ચ નિદ્દિસિતબ્બા, અનિસ્સિતચિત્તા હિરિયા ચ ઓત્તપ્પેન ચ નિદ્દિસિતબ્બા. નિસ્સિતચિત્તા અસતિયા ચ અસમ્પજઞ્ઞેન ચ નિદ્દિસિતબ્બા, અનિસ્સિતચિત્તા સતિયા ચ સમ્પજઞ્ઞેન ચ નિદ્દિસિતબ્બા. નિસ્સિતચિત્તા અયોનિયા ચ અયોનિસોમનસિકારેન ચ નિદ્દિસિતબ્બા, અનિસ્સિતચિત્તા યોનિયા ચ યોનિસોમનસિકારેન ચ નિદ્દિસિતબ્બા. નિસ્સિતચિત્તા કોસજ્જેન ચ દોવચસ્સેન ચ નિદ્દિસિતબ્બા, અનિસ્સિતચિત્તા વીરિયારમ્ભેન ચ સોવચસ્સેન ચ નિદ્દિસિતબ્બા. નિસ્સિતચિત્તા અસ્સદ્ધિયેન ચ પમાદેન ચ નિદ્દિસિતબ્બા, અનિસ્સિતચિત્તા સદ્ધાય ચ અપ્પમાદેન ચ નિદ્દિસિતબ્બા. નિસ્સિતચિત્તા અસદ્ધમ્મસ્સવનેન ચ અસંવરણેન ચ નિદ્દિસિતબ્બા, અનિસ્સિતચિત્તા સદ્ધમ્મસ્સવનેન ચ સંવરેન ચ નિદ્દિસિતબ્બા. નિસ્સિતચિત્તા અભિજ્ઝાય ચ બ્યાપાદેન ચ નિદ્દિસિતબ્બા, અનિસ્સિતચિત્તા અનભિજ્ઝાય ચ અબ્યાપાદેન ચ નિદ્દિસિતબ્બા. નિસ્સિતચિત્તા નીવરણેહિ ચ સંયોજનિયેહિ ચ નિદ્દિસિતબ્બા, અનિસ્સિતચિત્તા રાગવિરાગાય ચ ચેતોવિમુત્તિયા અવિજ્જાવિરાગાય ચ પઞ્ઞાવિમુત્તિયા નિદ્દિસિતબ્બા. નિસ્સિતચિત્તા ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા ચ સસ્સતદિટ્ઠિયા ચ નિદ્દિસિતબ્બા, અનિસ્સિતચિત્તા સઉપાદિસેસાય ચ અનુપાદિસેસાય ચ નિબ્બાનધાતુયા નિદ્દિસિતબ્બા. અયં નિદ્દેસસન્ધિ. તેનાહ આયસ્મા મહાકચ્ચાયનો ‘‘નેરુત્તમધિપ્પાયો’’તિ.

નિયુત્તો ચતુબ્યૂહો હારો.