૨. વિચયહારવિભઙ્ગો

૧૧. તત્થ કતમો વિચયો હારો? ‘‘યં પુચ્છિતઞ્ચ વિસ્સજ્જિતઞ્ચા’’તિ ગાથા, અયં વિચયો હારો.

કિં વિચિનતિ? પદં વિચિનતિ, પઞ્હં વિચિનતિ, વિસજ્જનં [વિસ્સજ્જનં (સી. ક.)] વિચિનતિ, પુબ્બાપરં વિચિનતિ, અસ્સાદં વિચિનતિ, આદીનવં વિચિનતિ, નિસ્સરણં વિચિનતિ, ફલં વિચિનતિ, ઉપાયં વિચિનતિ, આણત્તિં વિચિનતિ, અનુગીતિં વિચિનતિ, સબ્બે નવ સુત્તન્તે વિચિનતિ. યથા કિં ભવે, યથા આયસ્મા અજિતો પારાયને ભગવન્તં પઞ્હં પુચ્છતિ –

‘‘કેનસ્સુ [પસ્સ સુ. નિ. ૧૦૩૮] નિવુતો લોકો, [ઇચ્ચાયસ્મા અજિતો,]

કેનસ્સુ નપ્પકાસતિ;

કિસ્સાભિલેપનં બ્રૂસિ, કિં સુ તસ્સ મહબ્ભય’’ન્તિ.

ઇમાનિ ચત્તારિ પદાનિ પુચ્છિતાનિ, સો એકો પઞ્હો. કસ્મા? એકવત્થુ પરિગ્ગહા, એવઞ્હિ આહ ‘‘કેનસ્સુ નિવુતો લોકો’’તિ લોકાધિટ્ઠાનં પુચ્છતિ, ‘‘કેનસ્સુ નપ્પકાસતી’’તિ લોકસ્સ અપ્પકાસનં પુચ્છતિ, ‘‘કિસ્સાભિલેપનં બ્રૂસી’’તિ લોકસ્સ અભિલેપનં પુચ્છતિ, ‘‘કિંસુ તસ્સ મહબ્ભય’’ન્તિ તસ્સેવ લોકસ્સ મહાભયં પુચ્છતિ. લોકો તિવિધો કિલેસલોકો ભવલોકો ઇન્દ્રિયલોકો.

તત્થ વિસજ્જના –

‘‘અવિજ્જાય નિવુતો લોકો, [અજિતાતિ ભગવા,]

વિવિચ્છા [વેવિચ્છા (સુ. નિ. ૧૦૩૯)] પમાદા નપ્પકાસતિ;

જપ્પાભિલેપનં બ્રૂમિ, દુક્ખમસ્સ મહબ્ભય’’ન્તિ.

ઇમાનિ ચત્તારિ પદાનિ ઇમેહિ ચતૂહિ પદેહિ વિસજ્જિતાનિ પઠમં પઠમેન, દુતિયં દુતિયેન, તતિયં તતિયેન, ચતુત્થં ચતુત્થેન.

‘‘કેનસ્સુ નિવુતો લોકો’’તિ પઞ્હે ‘‘અવિજ્જાય નિવુતો લોકો’’તિ વિસજ્જના. નીવરણેહિ નિવુતો લોકો, અવિજ્જાનીવરણા હિ સબ્બે સત્તા. યથાહ ભગવા ‘‘સબ્બસત્તાનં, ભિક્ખવે, સબ્બપાણાનં સબ્બભૂતાનં પરિયાયતો એકમેવ નીવરણં વદામિ યદિદં અવિજ્જા, અવિજ્જાનીવરણા હિ સબ્બે સત્તા. સબ્બસોવ, ભિક્ખવે, અવિજ્જાય નિરોધા ચાગા પટિનિસ્સગ્ગા નત્થિ સત્તાનં નીવરણન્તિ વદામી’’તિ. તેન ચ પઠમસ્સ પદસ્સ વિસજ્જના યુત્તા.

‘‘કેનસ્સુ નપ્પકાસતી’’તિ પઞ્હે ‘‘વિવિચ્છા પમાદા નપ્પકાસતી’’તિ વિસજ્જના. યો પુગ્ગલો નીવરણેહિ નિવુતો, સો વિવિચ્છતિ. વિવિચ્છા નામ વુચ્ચતિ વિચિકિચ્છા. સો વિચિકિચ્છન્તો નાભિસદ્દહતિ, ન અભિસદ્દહન્તો વીરિયં નારભતિ અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય કુસલાનં ધમ્માનં સચ્છિકિરિયાય. સો ઇધપ્પમાદમનુયુત્તો વિહરતિ પમત્તો, સુક્કે ધમ્મે ન ઉપ્પાદિયતિ, તસ્સ તે અનુપ્પાદિયમાના નપ્પકાસન્તિ, યથાહ ભગવા –

‘‘દૂરે સન્તો પકાસન્તિ [પકાસેન્તિ ધ. પ. ૩૦૪], હિમવન્તોવ પબ્બતો;

અસન્તેત્થ ન દિસ્સન્તિ, રત્તિં ખિત્તા [રત્તિ ખિત્તા (સી.), પસ્સ ધ. પ. ૩૦૪] યથા સરા;

તે ગુણેહિ પકાસન્તિ, કિત્તિયા ચ યસેન ચા’’તિ.

તેન ચ દુતિયસ્સ પદસ્સ વિસજ્જના યુત્તા.

‘‘કિસ્સાભિલેપનં બ્રૂસી’’તિ પઞ્હે ‘‘જપ્પાભિલેપનં બ્રૂમી’’તિ વિસજ્જના. જપ્પા નામ વુચ્ચતિ તણ્હા. સા કથં અભિલિમ્પતિ? યથાહ ભગવા –

‘‘રત્તો અત્થં ન જાનાતિ, રત્તો ધમ્મં ન પસ્સતિ;

અન્ધન્તમં [અન્ધતમં (ક.)] તદા હોતિ, યં રાગો સહતે નર’’ન્તિ.

સાયં તણ્હા આસત્તિબહુલસ્સ પુગ્ગલસ્સ ‘‘એવં અભિજપ્પા’’તિ કરિત્વા તત્થ લોકો અભિલિત્તો નામ ભવતિ, તેન ચ તતિયસ્સ પદસ્સ વિસજ્જના યુત્તા.

‘‘કિં સુ તસ્સ મહબ્ભય’’ન્તિ પઞ્હે ‘‘દુક્ખમસ્સ મહબ્ભય’’ન્તિ વિસજ્જના. દુવિધં દુક્ખં – કાયિકઞ્ચ ચેતસિકઞ્ચ. યં કાયિકં ઇદં દુક્ખં, યં ચેતસિકં ઇદં દોમનસ્સં. સબ્બે સત્તા હિ દુક્ખસ્સ ઉબ્બિજ્જન્તિ, નત્થિ ભયં દુક્ખેન સમસમં, કુતો વા પન તસ્સ ઉત્તરિતરં? તિસ્સો દુક્ખતા – દુક્ખદુક્ખતા સઙ્ખારદુક્ખતા વિપરિણામદુક્ખતા. તત્થ લોકો ઓધસો કદાચિ કરહચિ દુક્ખદુક્ખતાય મુચ્ચતિ. તથા વિપરિણામદુક્ખતાય. તં કિસ્સ હેતુ? હોન્તિ લોકે અપ્પાબાધાપિ દીઘાયુકાપિ. સઙ્ખારદુક્ખતાય પન લોકો અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા મુચ્ચતિ, તસ્મા સઙ્ખારદુક્ખતા દુક્ખં લોકસ્સાતિ કત્વા દુક્ખમસ્સ મહબ્ભયન્તિ. તેન ચ ચતુત્થસ્સ પદસ્સ વિસજ્જના યુત્તા. તેનાહ ભગવા ‘‘અવિજ્જાય નિવુતો લોકો’’તિ.

સવન્તિ સબ્બધિ સોતા, [ઇચ્ચાયસ્મા અજિતો,]

સોતાનં કિં નિવારણં;

સોતાનં સંવરં બ્રૂહિ, કેન સોતા પિધીયરે [પિથીયરે (સી.), પિધિય્યરે (ક.), પસ્સ સુ. નિ. ૧૦૪૦].

ઇમાનિ ચત્તારિ પદાનિ પુચ્છિતાનિ. તે દ્વે પઞ્હા. કસ્મા? ઇમેહિ બત્વાધિવચનેન પુચ્છિતા. એવં સમાપન્નસ્સ લોકસ્સ એવં સંકિલિટ્ઠસ્સ કિં લોકસ્સ વોદાનં વુટ્ઠાનમિતિ, એવઞ્હિ આહ.

સવન્તિ સબ્બધિ સોતાતિ. અસમાહિતસ્સ સવન્તિ અભિજ્ઝાબ્યાપાદપ્પમાદબહુલસ્સ. તત્થ યા અભિજ્ઝા અયં લોભો અકુસલમૂલં, યો બ્યાપાદો અયં દોસો અકુસલમૂલં, યો પમાદો અયં મોહો અકુસલમૂલં. તસ્સેવં અસમાહિતસ્સ છસુ આયતનેસુ તણ્હા સવન્તિ રૂપતણ્હા સદ્દતણ્હા ગન્ધતણ્હા રસતણ્હા ફોટ્ઠબ્બતણ્હા ધમ્મતણ્હા, યથાહ ભગવા –

‘‘સવતી’’તિ ચ ખો, ભિક્ખવે, છન્નેતં અજ્ઝત્તિકાનં આયતનાનં અધિવચનં. ચક્ખુ સવતિ મનાપિકેસુ રૂપેસુ, અમનાપિકેસુ [અમનાપિયેસુ (ક.)] પટિહઞ્ઞતીતિ. સોતં…પે… ઘાનં… જિવ્હા… કાયો… મનો સવતિ મનાપિકેસુ ધમ્મેસુ અમનાપિકેસુ પટિહઞ્ઞતીતિ. ઇતિ સબ્બા ચ સવતિ, સબ્બથા ચ સવતિ. તેનાહ ‘‘સવન્તિ સબ્બધિ સોતા’’તિ.

‘‘સોતાનં કિં નિવારણ’’ન્તિ પરિયુટ્ઠાનવિઘાતં પુચ્છતિ, ઇદં વોદાનં. ‘‘સોતાનં સંવરં બ્રૂહિ, કેન સોતા પિધીયરે’’તિ અનુસયસમુગ્ઘાતં પુચ્છતિ, ઇદં વુટ્ઠાનં.

તત્થ વિસજ્જના –

‘‘યાનિ સોતાનિ લોકસ્મિં, [અજિતાતિ ભગવા,]

સતિ તેસં નિવારણં;

સોતાનં સંવરં બ્રૂમિ, પઞ્ઞાયેતે પિધીયરે’’તિ.

કાયગતાય સતિયા ભાવિતાય બહુલીકતાય ચક્ખુ નાવિઞ્છતિ મનાપિકેસુ રૂપેસુ, અમનાપિકેસુ ન પટિહઞ્ઞતિ, સોતં…પે… ઘાનં… જિવ્હા… કાયો… મનો નાવિઞ્છતિ મનાપિકેસુ ધમ્મેસુ, અમનાપિકેસુ ન પટિહઞ્ઞતિ. કેન કારણેન? સંવુતનિવારિતત્તા ઇન્દ્રિયાનં. કેન તે સંવુતનિવારિતા? સતિઆરક્ખેન. તેનાહ ભગવા – ‘‘સતિ તેસં નિવારણ’’ન્તિ.

પઞ્ઞાય અનુસયા પહીયન્તિ, અનુસયેસુ પહીનેસુ પરિયુટ્ઠાના પહીયન્તિ. કિસ્સ [તસ્સ (સી.)], અનુસયસ્સ પહીનત્તા? તં યથા ખન્ધવન્તસ્સ રુક્ખસ્સ અનવસેસમૂલુદ્ધરણે કતે પુપ્ફફલપલ્લવઙ્કુરસન્તતિ સમુચ્છિન્ના ભવતિ. એવં અનુસયેસુ પહીનેસુ પરિયુટ્ઠાનસન્તતિ સમુચ્છિન્ના ભવતિ પિદહિતા પટિચ્છન્ના. કેન? પઞ્ઞાય. તેનાહ ભગવા ‘‘પઞ્ઞાયેતે પિધીયરે’’તિ.

‘‘પઞ્ઞા ચેવ સતિ ચ, [ઇચ્ચાયસ્મા અજિતો,]

નામરૂપઞ્ચ મારિસ;

એતં મે પુટ્ઠો પબ્રૂહિ, કત્થેતં ઉપરુજ્ઝતી’’તિ.

‘‘યમેતં પઞ્હં અપુચ્છિ [મં પુચ્છિ (ક.), પસ્સ સુ. નિ. ૧૦૪૩], અજિત તં વદામિ તે;

યત્થ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, અસેસં ઉપરુજ્ઝતિ;

વિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન, એત્થેતં ઉપરુજ્ઝતી’’તિ.

અયં પઞ્હે [પઞ્હો (સી. ક.) નેત્તિવિભાવની પસ્સિતબ્બા] અનુસન્ધિં પુચ્છતિ. અનુસન્ધિં પુચ્છન્તો કિં પુચ્છતિ? અનુપાદિસેસં નિબ્બાનધાતું. તીણિ ચ સચ્ચાનિ સઙ્ખતાનિ નિરોધધમ્માનિ દુક્ખં સમુદયો મગ્ગો, નિરોધો અસઙ્ખતો. તત્થ સમુદયો દ્વીસુ ભૂમીસુ પહીયતિ દસ્સનભૂમિયા ચ ભાવનાભૂમિયા ચ. દસ્સનેન તીણિ સંયોજનાનિ પહીયન્તિ સક્કાયદિટ્ઠિ વિચિકિચ્છા સીલબ્બતપરામાસો, ભાવનાય સત્ત સંયોજનાનિ પહીયન્તિ કામચ્છન્દો બ્યાપાદો રૂપરાગો અરૂપરાગો માનો ઉદ્ધચ્ચં અવિજ્જાવસેસા [અવિજ્જા ચ નિરવસેસા (સી. ક.)]. તેધાતુકે ઇમાનિ દસ સંયોજનાનિ પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ પઞ્ચુદ્ધમ્ભાગિયાનિ.

૧૨. તત્થ તીણિ સંયોજનાનિ સક્કાયદિટ્ઠિ વિચિકિચ્છા સીલબ્બતપરામાસો અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં અધિટ્ઠાય નિરુજ્ઝન્તિ. સત્ત સંયોજનાનિ કામચ્છન્દો બ્યાપાદો રૂપરાગો અરૂપરાગો માનો ઉદ્ધચ્ચં અવિજ્જાવસેસા અઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિટ્ઠાય નિરુજ્ઝન્તિ. યં પન એવં જાનાતિ ‘‘ખીણા મે જાતી’’તિ, ઇદં ખયે ઞાણં. ‘‘નાપરં ઇત્થત્તાયા’’તિ પજાનાતિ, ઇદં અનુપ્પાદે ઞાણં. ઇમાનિ દ્વે ઞાણાનિ અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં. તત્થ યઞ્ચ અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં યઞ્ચ અઞ્ઞિન્દ્રિયં, ઇમાનિ અગ્ગફલં અરહત્તં પાપુણન્તસ્સ નિરુજ્ઝન્તિ, તત્થ યઞ્ચ ખયે ઞાણં યઞ્ચ અનુપ્પાદે ઞાણં, ઇમાનિ દ્વે ઞાણાનિ એકપઞ્ઞા.

અપિ ચ આરમ્મણસઙ્કેતેન દ્વે નામાનિ લબ્ભન્તિ, ‘‘ખીણા મે જાતી’’તિ પજાનન્તસ્સ ખયે ઞાણન્તિ નામં લભતિ, ‘‘નાપરં ઇત્થત્તાયા’’તિ પજાનન્તસ્સ અનુપ્પાદે ઞાણન્તિ નામં લભતિ. સા પજાનનટ્ઠેન પઞ્ઞા, યથાદિટ્ઠં અપિલાપનટ્ઠેન સતિ.

૧૩. તત્થ યે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા, ઇદં નામરૂપં. તત્થ યે ફસ્સપઞ્ચમકા ધમ્મા, ઇદં નામં. યાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ રૂપાનિ, ઇદં રૂપં. તદુભયં નામરૂપં વિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તં તસ્સ નિરોધં ભગવન્તં પુચ્છન્તો આયસ્મા અજિતો પારાયને એવમાહ –

‘‘પઞ્ઞા ચેવ સતિ ચ, નામરૂપઞ્ચ મારિસ;

એતં મે પુટ્ઠો પબ્રૂહિ, કત્થેતં ઉપરુજ્ઝતી’’તિ.

તત્થ સતિ ચ પઞ્ઞા ચ ચત્તારિ ઇન્દ્રિયાનિ, સતિ દ્વે ઇન્દ્રિયાનિ સતિન્દ્રિયઞ્ચ સમાધિન્દ્રિયઞ્ચ, પઞ્ઞા દ્વે ઇન્દ્રિયાનિ પઞ્ઞિન્દ્રિયઞ્ચ વીરિયિન્દ્રિયઞ્ચ. યા ઇમેસુ ચતૂસુ ઇન્દ્રિયેસુ સદ્દહના ઓકપ્પના, ઇદં સદ્ધિન્દ્રિયં. તત્થ યા સદ્ધાધિપતેય્યા ચિત્તેકગ્ગતા, અયં છન્દસમાધિ. સમાહિતે ચિત્તે કિલેસાનં વિક્ખમ્ભનતાય પટિસઙ્ખાનબલેન વા ભાવનાબલેન વા, ઇદં પહાનં. તત્થ યે અસ્સાસપસ્સાસા વિતક્કવિચારા સઞ્ઞાવેદયિતા સરસઙ્કપ્પા, ઇમે સઙ્ખારા. ઇતિ પુરિમકો ચ છન્દસમાધિ, કિલેસવિક્ખમ્ભનતાય ચ પહાનં ઇમે ચ સઙ્ખારા, તદુભયં છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. તત્થ યા વીરિયાધિપતેય્યા ચિત્તેકગ્ગતા, અયં વીરિયસમાધિ…પે… તત્થ યા ચિત્તાધિપતેય્યા ચિત્તેકગ્ગતા, અયં ચિત્તસમાધિ…પે… તત્થ યા વીમંસાધિપતેય્યા ચિત્તેકગ્ગતા, અયં વીમંસાસમાધિ. સમાહિતે ચિત્તે કિલેસાનં વિક્ખમ્ભનતાય પટિસઙ્ખાનબલેન વા ભાવનાબલેન વા, ઇદં પહાનં. તત્થ યે અસ્સાસપસ્સાસા વિતક્કવિચારા સઞ્ઞાવેદયિતા સરસઙ્કપ્પા, ઇમે સઙ્ખારા. ઇતિ પુરિમકો ચ વીમંસાસમાધિ, કિલેસવિક્ખમ્ભનતાય ચ પહાનં ઇમે ચ સઙ્ખારા, તદુભયં વીમંસાસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં.

૧૪. સબ્બો સમાધિ ઞાણમૂલકો ઞાણપુબ્બઙ્ગમો ઞાણાનુપરિવત્તિ.

યથા પુરે તથા પચ્છા, યથા પચ્છા તથા પુરે;

યથા દિવા તથા રત્તિં [રત્તિ (ક.) અયં ગાથા થેરગા. ૩૯૭ દિસ્સતિ], યથા રત્તિં તથા દિવા.

ઇતિ વિવટેન ચેતસા અપરિયોનદ્ધેન સપ્પભાસં ચિત્તં ભાવેતિ. પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ કુસલાનિ ચિત્તસહભૂનિ ચિત્તે ઉપ્પજ્જમાને ઉપ્પજ્જન્તિ, ચિત્તે નિરુજ્ઝમાને નિરુજ્ઝન્તિ. નામરૂપઞ્ચ વિઞ્ઞાણહેતુકં વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નિબ્બત્તં, તસ્સ મગ્ગેન હેતુ ઉપચ્છિન્નો, વિઞ્ઞાણં અનાહારં અનભિનન્દિતં અપ્પટિસન્ધિકં તં નિરુજ્ઝતિ. નામરૂપમપિ અહેતુ અપ્પચ્ચયં પુનબ્ભવં ન નિબ્બત્તયતિ [નિબ્બત્તિયતિ (ક.)]. એવં વિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધા પઞ્ઞા ચ સતિ ચ નામરૂપઞ્ચ નિરુજ્ઝતિ. તેનાહ ભગવા –

‘‘યમેતં પઞ્હં અપુચ્છિ, અજિત તં વદામિ તે;

યત્થ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, અસેસં ઉપરુજ્ઝતિ;

વિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન, એત્થેતં ઉપરુજ્ઝતી’’તિ.

‘‘યે ચ [અયં ગાથા સુ. નિ. ૧૦૪૪ અઞ્ઞથા દિસ્સતિ] સઙ્ખાતધમ્માસે, [ઇચ્ચાયસ્મા અજિતો]

યે ચ સેક્ખા પુથૂ ઇધ;

તેસં મે નિપકો ઇરિયં, પુટ્ઠો પબ્રૂહિ મારિસા’’તિ.

૧૫. ઇમાનિ તીણિ પદાનિ પુચ્છિતાનિ, તે તયો પઞ્હા. કિસ્સ? સેખાસેખવિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમપ્પહાનયોગેન, એવઞ્હિ આહ. ‘‘યે ચ સઙ્ખાતધમ્માસે’’તિ અરહત્તં પુચ્છતિ, ‘‘યે ચ સેખા પુથૂ ઇધા’’તિ સેખં પુચ્છતિ, ‘‘તેસં મે નિપકો ઇરિયં, પુટ્ઠો પબ્રૂહિ મારિસા’’તિ વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમં પહાનં પુચ્છતિ.

તત્થ વિસજ્જના –

‘‘કામેસુ નાભિગિજ્ઝેય્ય, [અજિતાતિ ભગવા]

મનસાનાવિલો સિયા;

કુસલો સબ્બધમ્માનં, સતો ભિક્ખુ પરિબ્બજે’’તિ.

ભગવતો સબ્બં કાયકમ્મં ઞાણપુબ્બઙ્ગમં ઞાણાનુપરિવત્તિ, સબ્બં વચીકમ્મં ઞાણપુબ્બઙ્ગમં ઞાણાનુપરિવત્તિ, સબ્બં મનોકમ્મં ઞાણપુબ્બઙ્ગમં ઞાણાનુપરિવત્તિ. અતીતે અંસે અપ્પટિહતઞાણદસ્સનં, અનાગતે અંસે અપ્પટિહતઞાણદસ્સનં, પચ્ચુપ્પન્ને અંસે અપ્પટિહતઞાણદસ્સનં.

કો ચ ઞાણદસ્સનસ્સ પટિઘાતો? યં અનિચ્ચે દુક્ખે અનત્તનિ ચ અઞ્ઞાણં અદસ્સનં, અયં ઞાણદસ્સનસ્સ પટિઘાતો. યથા ઇધ પુરિસો તારકરૂપાનિ પસ્સેય્ય, નો ચ ગણનસઙ્કેતેન જાનેય્ય, અયં ઞાણદસ્સનસ્સ પટિઘાતો.

ભગવતો પન અપ્પટિહતઞાણદસ્સનં, અનાવરણઞાણદસ્સના હિ બુદ્ધા ભગવન્તો. તત્થ સેખેન દ્વીસુ ધમ્મેસુ ચિત્તં રક્ખિતબ્બં ગેધા ચ રજનીયેસુ ધમ્મેસુ, દોસા ચ પરિયુટ્ઠાનીયેસુ. તત્થ યા ઇચ્છા મુચ્છા પત્થના પિયાયના કીળના, તં ભગવા નિવારેન્તો એવમાહ ‘‘કામેસુ નાભિગિજ્ઝેય્યા’’તિ.

‘‘મનસાનાવિલો સિયા’’તિ પરિયુટ્ઠાનવિઘાતં આહ. તથા હિ સેખો અભિગિજ્ઝન્તો અસમુપ્પન્નઞ્ચ કિલેસં ઉપ્પાદેતિ, ઉપ્પન્નઞ્ચ કિલેસં ફાતિં કરોતિ. યો પન અનાવિલસઙ્કપ્પો અનભિગિજ્ઝન્તો વાયમતિ, સો અનુપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં અનુપ્પાદાય છન્દં જનેતિ વાયમતિ વીરિયં આરભતિ ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ. સો ઉપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય છન્દં જનેતિ વાયમતિ વીરિયં આરભતિ ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ. સો અનુપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઉપ્પાદાય છન્દં જનેતિ વાયમતિ વીરિયં આરભતિ ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ. સો ઉપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઠિતિયા અસમ્મોસાય ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય ભાવનાય પારિપૂરિયા છન્દં જનેતિ વાયમતિ વીરિયં આરભતિ ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ.

૧૬. કતમે [કતમે ચ (અટ્ઠ.)] અનુપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા? કામવિતક્કો બ્યાપાદવિતક્કો વિહિંસાવિતક્કો, ઇમે અનુપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા. કતમે ઉપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા? અનુસયા અકુસલમૂલાનિ, ઇમે ઉપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા. કતમે અનુપ્પન્ના કુસલા ધમ્મા? યાનિ સોતાપન્નસ્સ ઇન્દ્રિયાનિ, ઇમે અનુપ્પન્ના કુસલા ધમ્મા. કતમે ઉપ્પન્ના કુસલા ધમ્મા? યાનિ અટ્ઠમકસ્સ ઇન્દ્રિયાનિ, ઇમે ઉપ્પન્ના કુસલા ધમ્મા.

યેન કામવિતક્કં વારેતિ, ઇદં સતિન્દ્રિયં. યેન બ્યાપાદવિતક્કં વારેતિ, ઇદં સમાધિન્દ્રિયં. યેન વિહિંસાવિતક્કં વારેતિ, ઇદં વીરિયિન્દ્રિયં.

યેન ઉપ્પન્નુપ્પન્ને પાપકે અકુસલે ધમ્મે પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તીકરોતિ અનભાવં ગમેતિ નાધિવાસેતિ, ઇદં પઞ્ઞિન્દ્રિયં. યા ઇમેસુ ચતૂસુ ઇન્દ્રિયેસુ સદ્દહના ઓકપ્પના, ઇદં સદ્ધિન્દ્રિયં.

તત્થ સદ્ધિન્દ્રિયં કત્થ દટ્ઠબ્બં? ચતૂસુ સોતાપત્તિયઙ્ગેસુ. વીરિયિન્દ્રિયં કત્થ દટ્ઠબ્બં? ચતૂસુ સમ્મપ્પધાનેસુ. સતિન્દ્રિયં કત્થ દટ્ઠબ્બં? ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ. સમાધિન્દ્રિયં કત્થ દટ્ઠબ્બં? ચતૂસુ ઝાનેસુ. પઞ્ઞિન્દ્રિયં કત્થ દટ્ઠબ્બં? ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ. એવં સેખો સબ્બેહિ કુસલેહિ ધમ્મેહિ અપ્પમત્તો વુત્તો ભગવતા અનાવિલતાય મનસા. તેનાહ ભગવા ‘‘મનસાનાવિલોસિયા’’તિ.

૧૭. ‘‘કુસલો સબ્બધમ્માન’’ન્તિ લોકો નામ તિવિધો કિલેસલોકો ભવલોકો ઇન્દ્રિયલોકો. તત્થ કિલેસલોકેન ભવલોકો સમુદાગચ્છતિ, સો ઇન્દ્રિયાનિ નિબ્બત્તેતિ, ઇન્દ્રિયેસુ ભાવિયમાનેસુ નેય્યસ્સ પરિઞ્ઞા ભવતિ. સા દુવિધેન ઉપપરિક્ખિતબ્બા દસ્સનપરિઞ્ઞાય ચ ભાવનાપરિઞ્ઞાય ચ. યદા હિ સેખો ઞેય્યં પરિજાનાતિ, તદા નિબ્બિદાસહગતેહિ સઞ્ઞામનસિકારેહિ નેય્યં પરિઞ્ઞાતં ભવતિ. તસ્સ દ્વે ધમ્મા કોસલ્લં ગચ્છન્તિ – દસ્સનકોસલ્લઞ્ચ ભાવનાકોસલ્લઞ્ચ.

તં ઞાણં પઞ્ચવિધેન વેદિતબ્બંः અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાનં ભાવના સચ્છિકિરિયા. તત્થ કતમા અભિઞ્ઞા? યં ધમ્માનં સલક્ખણે ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા ચ અત્થપટિસમ્ભિદા ચ, અયં અભિઞ્ઞા.

તત્થ કતમા પરિઞ્ઞા? એવં અભિજાનિત્વા યા પરિજાનના ‘‘ઇદં કુસલં, ઇદં અકુસલં, ઇદં સાવજ્જં, ઇદં અનવજ્જં, ઇદં કણ્હં, ઇદં સુક્કં, ઇદં સેવિતબ્બં, ઇદં ન સેવિતબ્બં, ઇમે ધમ્મા એવંગહિતા, ઇદં ફલં નિબ્બત્તેન્તિ [નિબ્બત્તાપેન્તિ (ક.)], તેસં એવંગહિતાનં અયં અત્થો’’તિ, અયં પરિઞ્ઞા.

એવં પરિજાનિત્વા તયો ધમ્મા અવસિટ્ઠા ભવન્તિ પહાતબ્બા ભાવેતબ્બા સચ્છિકાતબ્બા ચ. તત્થ કતમે ધમ્મા પહાતબ્બા? યે અકુસલા. તત્થ કતમે ધમ્મા ભાવેતબ્બા? યે કુસલા. તત્થ કતમે ધમ્મા સચ્છિકાતબ્બા? યં અસઙ્ખતં. યો એવં જાનાતિ અયં વુચ્ચતિ અત્થકુસલો ધમ્મકુસલો કલ્યાણતાકુસલો ફલતાકુસલો, આયકુસલો અપાયકુસલો ઉપાયકુસલો મહતા કોસલ્લેન સમન્નાગતોતિ, તેનાહ ભગવા ‘‘કુસલો સબ્બધમ્માન’’ન્તિ.

‘‘સતો ભિક્ખુ પરિબ્બજે’’તિ તેન દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારત્થં અભિક્કન્તે પટિક્કન્તે આલોકિતે વિલોકિતે સમિઞ્જિતે [સમ્મિઞ્જિતે (સી.)] પસારિતે સઙ્ઘાટિપત્તચીવરધારણે અસિતે પીતે ખાયિતે સાયિતે ઉચ્ચારપસ્સાવકમ્મે ગતે ઠિતે નિસિન્ને સુત્તે જાગરિતે ભાસિતે તુણ્હિભાવે સતેન સમ્પજાનેન વિહાતબ્બં. ઇમા દ્વે ચરિયા અનુઞ્ઞાતા ભગવતા એકા વિસુદ્ધાનં, એકા વિસુજ્ઝન્તાનં. કે વિસુદ્ધા? અરહન્તો. કે વિસુજ્ઝન્તા? સેક્ખા. કતકિચ્ચાનિ હિ અરહતો ઇન્દ્રિયાનિ. યં બોજ્ઝં, તં ચતુબ્બિધં દુક્ખસ્સ પરિઞ્ઞાભિસમયેન સમુદયસ્સ પહાનાભિસમયેન મગ્ગસ્સ ભાવનાભિસમયેન નિરોધસ્સ સચ્છિકિરિયાભિસમયેન, ઇદં ચતુબ્બિધં બોજ્ઝં યો એવં જાનાતિ, અયં વુચ્ચતિ સતો અભિક્કમતિ સતો પટિક્કમતિ ખયા રાગસ્સ ખયા દોસસ્સ ખયા મોહસ્સ. તેનાહ ભગવા ‘‘સતો ભિક્ખુ પરિબ્બજે’’તિ, તેનાહ –

‘‘કામેસુ નાભિગિજ્ઝેય્ય, [અજિતાતિ ભગવા]

મનસાનાવિલો સિયા;

કુસલો સબ્બધમ્માનં, સતો ભિક્ખુ પરિબ્બજે’’તિ.

એવં પુચ્છિતબ્બં, એવં વિસજ્જિતબ્બં. સુત્તસ્સ ચ અનુગીતિ અત્થતો ચ બ્યઞ્જનતો ચ સમાનેતબ્બા [સમાનયિતબ્બા (સી. ક.)]. અત્થાપગતં હિ બ્યઞ્જનં સમ્ફપ્પલાપં ભવતિ. દુન્નિક્ખિત્તસ્સ પદબ્યઞ્જનસ્સ અત્થોપિ દુન્નયો ભવતિ, તસ્મા અત્થબ્યઞ્જનૂપેતં સઙ્ગાયિતબ્બં. સુત્તઞ્ચ પવિચિનિતબ્બં. કિં ઇદં સુત્તં આહચ્ચ વચનં અનુસન્ધિવચનં નીતત્થં નેય્યત્થં સંકિલેસભાગિયં નિબ્બેધભાગિયં અસેક્ખભાગિયં? કુહિં ઇમસ્સ સુત્તસ્સ સબ્બાનિ સચ્ચાનિ પસ્સિતબ્બાનિ, આદિમજ્ઝપરિયોસાનેતિ? એવં સુત્તં પવિચેતબ્બં. તેનાહ આયસ્મા મહાકચ્ચાયનો – ‘‘યં પુચ્છિતઞ્ચ વિસ્સજ્જિતઞ્ચ, સુત્તસ્સ યા ચ અનુગીતી’’તિ.

નિયુત્તો વિચયો હારો.