૩. યુત્તિહારવિભઙ્ગો

૧૮. તત્થ કતમો યુત્તિહારો? ‘‘સબ્બેસં હારાન’’ન્તિ, અયં યુત્તિહારો. કિં યોજયતિ [યોજેતિ (સી.)]? ચત્તારો મહાપદેસા બુદ્ધાપદેસો સઙ્ઘાપદેસો સમ્બહુલત્થેરાપદેસો [સમ્પહુલ… (ક.)] એકત્થેરાપદેસો. ઇમે ચત્તારો મહાપદેસા, તાનિ પદબ્યઞ્જનાનિ સુત્તે ઓતારયિતબ્બાનિ, વિનયે સન્દસ્સયિતબ્બાનિ, ધમ્મતાયં ઉપનિક્ખિપિતબ્બાનિ.

કતમસ્મિં સુત્તે ઓતારયિતબ્બાનિ? ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ. કતમસ્મિં વિનયે સન્દસ્સયિતબ્બાનિ? રાગવિનયે દોસવિનયે મોહવિનયે. કતમિસ્સં [કતમિયં (સી.)] ધમ્મતાયં ઉપનિક્ખિપિતબ્બાનિ? પટિચ્ચસમુપ્પાદે. યદિ ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ અવતરતિ, કિલેસવિનયે સન્દિસ્સતિ, ધમ્મતઞ્ચ ન વિલોમેતિ, એવં આસવે ન જનેતિ. ચતૂહિ મહાપદેસેહિ યં યં યુજ્જતિ, યેન યેન યુજ્જતિ, યથા યથા યુજ્જતિ, તં તં ગહેતબ્બં.

૧૯. પઞ્હં પુચ્છિતેન કતિ પદાનિ પઞ્હેતિ પદસો પરિયોગાહિતબ્બં વિચેતબ્બં? યદિ સબ્બાનિ પદાનિ એકં અત્થં અભિવદન્તિ, એકો પઞ્હો. અથ ચત્તારિ પદાનિ એકં અત્થં અભિવદન્તિ, એકો પઞ્હો. અથ તીણિ પદાનિ એકં અત્થં અભિવદન્તિ, એકો પઞ્હો. અથ દ્વે પદાનિ એકં અત્થં અભિવદન્તિ, એકો પઞ્હો. અથ એકં પદં એકં અત્થં અભિવદતિ, એકો પઞ્હો. તં ઉપપરિક્ખમાનેન અઞ્ઞાતબ્બં કિં ઇમે ધમ્મા નાનત્થા નાનાબ્યઞ્જના, ઉદાહુ ઇમેસં ધમ્માનં એકો અત્થો બ્યઞ્જનમેવ નાનન્તિ. યથા કિં ભવે? યથા સા દેવતા ભગવન્તં પઞ્હં પુચ્છતિ.

‘‘કેનસ્સુબ્ભાહતો [પસ્સ સ. નિ. ૧.૬૬] લોકો, કેનસ્સુ પરિવારિતો;

કેન સલ્લેન ઓતિણ્ણો, કિસ્સ ધૂપાયિતો સદા’’તિ.

ઇમાનિ ચત્તારિ પદાનિ પુચ્છિતાનિ. તે તયો પઞ્હા કથં ઞાયતિ? ભગવા હિ દેવતાય વિસજ્જેતિ.

‘‘મચ્ચુનાબ્ભાહતો [મચ્ચુનબ્ભાહતો (ક.) થેરગા. ૪૪૮; સં. નિ. ૧.૬૬ પસ્સિતબ્બં] લોકો, જરાય પરિવારિતો;

તણ્હાસલ્લેન ઓતિણ્ણો, ઇચ્છાધૂપાયિતો સદા’’તિ.

૨૦. તત્થ જરા ચ મરણઞ્ચ ઇમાનિ દ્વે સઙ્ખતસ્સ સઙ્ખતલક્ખણાનિ. જરાયં ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં, મરણં વયો. તત્થ જરાય ચ મરણસ્સ ચ અત્થતો નાનત્તં. કેન કારણેન, ગબ્ભગતાપિ હિ મીયન્તિ, ન ચ તે જિણ્ણા ભવન્તિ. અત્થિ ચ દેવાનં મરણં, ન ચ તેસં સરીરાનિ જીરન્તિ. સક્કતેવ જરાય પટિકમ્મં કાતું, ન પન સક્કતે મરણસ્સ પટિકમ્મં કાતું અઞ્ઞત્રેવ ઇદ્ધિમન્તાનં ઇદ્ધિવિસયા. યં પનાહ તણ્હાસલ્લેન ઓતિણ્ણોતિ દિસ્સન્તિ વીતરાગા જીરન્તાપિ મીયન્તાપિ. યદિ ચ યથા જરામરણં, એવં તણ્હાપિ સિયા. એવં સન્તે સબ્બે યોબ્બનટ્ઠાપિ વિગતતણ્હા સિયું. યથા ચ તણ્હા દુક્ખસ્સ સમુદયો, એવં જરામરણમ્પિ સિયા દુક્ખસ્સ સમુદયો, ન ચ સિયા તણ્હા દુક્ખસ્સ સમુદયો, ન હિ જરામરણં દુક્ખસ્સ સમુદયો, તણ્હા દુક્ખસ્સ સમુદયો. યથા ચ તણ્હા મગ્ગવજ્ઝા, એવં જરામરણમ્પિ સિયા મગ્ગવજ્ઝં. ઇમાય યુત્તિયા અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ કારણેહિ ગવેસિતબ્બં. યદિ ચ સન્દિસ્સતિ યુત્તિસમારૂળ્હં અત્થતો ચ અઞ્ઞત્તં, બ્યઞ્જનતોપિ ગવેસિતબ્બં.

સલ્લોતિ વા ધૂપાયનન્તિ વા ઇમેસં ધમ્માનં અત્થતો એકત્તં. ન હિ યુજ્જતિ ઇચ્છાય ચ તણ્હાય ચ અત્થતો અઞ્ઞત્તં. તણ્હાય અધિપ્પાયે અપરિપૂરમાને નવસુ આઘાતવત્થૂસુ કોધો ચ ઉપનાહો ચ ઉપ્પજ્જતિ. ઇમાય યુત્તિયા જરાય ચ મરણસ્સ ચ તણ્હાય ચ અત્થતો અઞ્ઞત્તં.

યં પનિદં ભગવતા દ્વીહિ નામેહિ અભિલપિતં ઇચ્છાતિપિ તણ્હાતિપિ, ઇદં ભગવતા બાહિરાનં વત્થૂનં આરમ્મણવસેન દ્વીહિ નામેહિ અભિલપિતં ઇચ્છાતિપિ તણ્હાતિપિ, સબ્બા હિ તણ્હા અજ્ઝોસાનલક્ખણેન એકલક્ખણા. યથા સબ્બો અગ્ગિ ઉણ્હત્તલક્ખણેન એકલક્ખણો, અપિ ચ ઉપાદાનવસેન અઞ્ઞમઞ્ઞાનિ નામાનિ લભતિ, કટ્ઠગ્ગીતિપિ તિણગ્ગીતિપિ સકલિકગ્ગીતિપિ ગોમયગ્ગીતિપિ થુસગ્ગીતિપિ સઙ્કારગ્ગીતિપિ, સબ્બો હિ અગ્ગિ ઉણ્હત્તલક્ખણોવ. એવં સબ્બા તણ્હા અજ્ઝોસાનલક્ખણેન એકલક્ખણા, અપિ તુ આરમ્મણઉપાદાનવસેન અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ નામેહિ અભિલપિતા ઇચ્છાઇતિપિ તણ્હાઇતિપિ સલ્લોઇતિપિ ધૂપાયનાઇતિપિ સરિતાઇતિપિ વિસત્તિકાઇતિપિ સિનેહોઇતિપિ કિલમથોઇતિપિ લતાઇતિપિ મઞ્ઞનાઇતિપિ બન્ધોઇતિપિ આસાઇતિપિ પિપાસાઇતિપિ અભિનન્દનાઇતિપિ, ઇતિ સબ્બા તણ્હા અજ્ઝોસાનલક્ખણેન એકલક્ખણા. યથા ચ વેવચને વુત્તા.

‘‘આસા ચ પિહા અભિનન્દના ચ, અનેકધાતૂસુ સરા પતિટ્ઠિતા;

અઞ્ઞાણમૂલપ્પભવા પજપ્પિતા, સબ્બા મયા બ્યન્તિકતા સમૂલકા’’તિ [સમૂલિકા (સી.)].

તણ્હાયેતં વેવચનં. યથાહ ભગવા – રૂપે તિસ્સ અવિગતરાગસ્સ અવિગતચ્છન્દસ્સ અવિગતપેમસ્સ અવિગતપિપાસસ્સ અવિગતપરિળાહસ્સ. એવં વેદનાય સઞ્ઞાય સઙ્ખારેસુ વિઞ્ઞાણે અવિગતરાગસ્સ અવિગતચ્છન્દસ્સ અવિગતપેમસ્સ અવિગતપિપાસસ્સ અવિગતપરિળાહસ્સ સબ્બં સુત્તં વિત્થારેતબ્બં. તણ્હાયેતં વેવચનં. એવં યુજ્જતિ.

૨૧. સબ્બો દુક્ખૂપચારો કામતણ્હાસઙ્ખારમૂલકો, ન પન યુજ્જતિ સબ્બો નિબ્બિદૂપચારો કામતણ્હાપરિક્ખારમૂલકો. ઇમાય યુત્તિયા અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ કારણેહિ ગવેસિતબ્બં.

યથા હિ [યથાહ (સી.)] ભગવા રાગચરિતસ્સ પુગ્ગલસ્સ અસુભં દેસયતિ, દોસચરિતસ્સ ભગવા પુગ્ગલસ્સ મેત્તં દેસયતિ. મોહચરિતસ્સ ભગવા પુગ્ગલસ્સ પટિચ્ચસમુપ્પાદં દેસયતિ. યદિ હિ ભગવા રાગચરિતસ્સ પુગ્ગલસ્સ મેત્તં ચેતોવિમુત્તિં દેસેય્ય. સુખં વા પટિપદં દન્ધાભિઞ્ઞં સુખં વા પટિપદં ખિપ્પાભિઞ્ઞં વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમં વા પહાનં દેસેય્ય, ન યુજ્જતિ દેસના. એવં યં કિઞ્ચિ રાગસ્સ અનુલોમપ્પહાનં દોસસ્સ અનુલોમપ્પહાનં મોહસ્સ અનુલોમપ્પહાનં. સબ્બં તં વિચયેન હારેન વિચિનિત્વા યુત્તિહારેન યોજેતબ્બં. યાવતિકા ઞાણસ્સ ભૂમિ.

મેત્તાવિહારિસ્સ સતો બ્યાપાદો ચિત્તં પરિયાદાય ઠસ્સતીતિ ન યુજ્જતિ દેસના, બ્યાપાદો પહાનં અબ્ભત્થં ગચ્છતીતિ યુજ્જતિ દેસના. કરુણાવિહારિસ્સ સતો વિહેસા ચિત્તં પરિયાદાય ઠસ્સતીતિ ન યુજ્જતિ દેસના, વિહેસા પહાનં અબ્ભત્થં ગચ્છતીતિ યુજ્જતિ દેસના. મુદિતા વિહારિસ્સ સતો અરતિ ચિત્તં પરિયાદાય ઠસ્સતીતિ ન યુજ્જતિ દેસના, અરતિ પહાનં અબ્ભત્થં ગચ્છતીતિ યુજ્જતિ દેસના. ઉપેક્ખાવિહારિસ્સ સતો રાગો ચિત્તં પરિયાદાય ઠસ્સતીતિ ન યુજ્જતિ દેસના, રાગો પહાનં અબ્ભત્થં ગચ્છતીતિ યુજ્જતિ દેસના. અનિમિત્તવિહારિસ્સ સતો નિમિત્તાનુસારી તેન તેનેવ વિઞ્ઞાણં પવત્તતીતિ ન યુજ્જતિ દેસના, નિમિત્તં પહાનં અબ્ભત્થં ગચ્છતીતિ યુજ્જતિ દેસના. અસ્મીતિ વિગતં અયમહમસ્મીતિ ન સમનુપસ્સામિ. અથ ચ પન મે કિસ્મીતિ કથસ્મીતિ વિચિકિચ્છા કથંકથાસલ્લં ચિત્તં પરિયાદાય ઠસ્સતીતિ ન યુજ્જતિ દેસના, વિચિકિચ્છા કથંકથાસલ્લં પહાનં અબ્ભત્થં ગચ્છતીતિ યુજ્જતિ દેસના.

યથા વા પન પઠમં ઝાનં સમાપન્નસ્સ સતો કામરાગબ્યાપાદા વિસેસાય સંવત્તન્તીતિ ન યુજ્જતિ દેસના, હાનાય સંવત્તન્તીતિ યુજ્જતિ દેસના. વિતક્કસહગતા વા સઞ્ઞામનસિકારા હાનાય સંવત્તન્તીતિ ન યુજ્જતિ દેસના, વિસેસાય સંવત્તન્તીતિ યુજ્જતિ દેસના. દુતિયં ઝાનં સમાપન્નસ્સ સતો વિતક્કવિચારસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા વિસેસાય સંવત્તન્તીતિ ન યુજ્જતિ દેસના, હાનાય સંવત્તન્તીતિ યુજ્જતિ દેસના. ઉપેક્ખાસુખસહગતા વા સઞ્ઞામનસિકારા હાનાય સંવત્તન્તીતિ ન યુજ્જતિ દેસના, વિસેસાય સંવત્તન્તીતિ યુજ્જતિ દેસના. તતિયં ઝાનં સમાપન્નસ્સ સતો પીતિસુખસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા વિસેસાય સંવત્તન્તીતિ ન યુજ્જતિ દેસના, હાનાય સંવત્તન્તીતિ યુજ્જતિ દેસના, ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિસહગતા વા સઞ્ઞામનસિકારા હાનાય સંવત્તન્તીતિ ન યુજ્જતિ દેસના, વિસેસાય સંવત્તન્તીતિ યુજ્જતિ દેસના. ચતુત્થં ઝાનં સમાપન્નસ્સ સતો ઉપેક્ખાસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા વિસેસાય સંવત્તન્તીતિ ન યુજ્જતિ દેસના, હાનાય સંવત્તન્તીતિ યુજ્જતિ દેસના. આકાસાનઞ્ચાયતનસહગતા વા સઞ્ઞામનસિકારા હાનાય સંવત્તન્તીતિ ન યુજ્જતિ દેસના, વિસેસાય સંવત્તન્તીતિ યુજ્જતિ દેસના.

આકાસાનઞ્ચાયતનં સમાપન્નસ્સ સતો રૂપસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા વિસેસાય સંવત્તન્તીતિ ન યુજ્જતિ દેસના, હાનાય સંવત્તન્તીતિ યુજ્જતિ દેસના. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસહગતા વા સઞ્ઞામનસિકારા હાનાય સંવત્તન્તીતિ ન યુજ્જતિ દેસના, વિસેસાય સંવત્તન્તીતિ યુજ્જતિ દેસના. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમાપન્નસ્સ સતો આકાસાનઞ્ચાયતનસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા વિસેસાય સંવત્તન્તીતિ ન યુજ્જતિ દેસના, હાનાય સંવત્તન્તીતિ યુજ્જતિ દેસના. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસહગતા વા સઞ્ઞામનસિકારા હાનાય સંવત્તન્તીતિ ન યુજ્જતિ દેસના, વિસેસાય સંવત્તન્તીતિ યુજ્જતિ દેસના.

આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમાપન્નસ્સ સતો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા વિસેસાય સંવત્તન્તીતિ ન યુજ્જતિ દેસના, હાનાય સંવત્તન્તીતિ યુજ્જતિ દેસના. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસહગતા વા સઞ્ઞામનસિકારા હાનાય સંવત્તન્તીતિ ન યુજ્જતિ દેસના, વિસેસાય સંવત્તન્તીતિ યુજ્જતિ દેસના. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમાપન્નસ્સ સતો સઞ્ઞૂપચારા વિસેસાય સંવત્તન્તીતિ ન યુજ્જતિ દેસના, હાનાય સંવત્તન્તીતિ યુજ્જતિ દેસના. સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસહગતા વા સઞ્ઞામનસિકારા હાનાય સંવત્તન્તીતિ ન યુજ્જતિ દેસના, વિસેસાય સંવત્તન્તીતિ યુજ્જતિ દેસના. કલ્લતાપરિચિતં ચિત્તં ન ચ અભિનીહારં ખમતીતિ ન યુજ્જતિ દેસના, કલ્લતાપરિચિતં ચિત્તં અથ ચ અભિનીહારં ખમતીતિ યુજ્જતિ દેસના.

એવં સબ્બે નવસુત્તન્તા યથાધમ્મં યથાવિનયં યથાસત્થુસાસનં સબ્બતો વિચયેન હારેન વિચિનિત્વા યુત્તિહારેન યોજેતબ્બાતિ. તેનાહ આયસ્મા મહાકચ્ચાયનો ‘‘સબ્બેસં હારાનં યા ભૂમિ યો ચ ગોચરો તેસ’’ન્તિ.

નિયુત્તો યુત્તિ હારો.