૧. દેસનાહારસમ્પાતો

૫૨. ‘‘સોળસ હારા પઠમં, દિસલોચનતો દિસા વિલોકેત્વા;

સઙ્ખિપિય અઙ્કુસેન હિ, નયેહિ તીહિ નિદ્દિસે સુત્ત’’ન્તિ.

વુત્તા, તસ્સા નિદ્દેસો કુહિં દટ્ઠબ્બો? હારસમ્પાતે. તત્થ કતમો દેસનાહારસમ્પાતો?

‘‘અરક્ખિતેન ચિત્તેન [કાયેન (ઉદા. ૩૨)], મિચ્છાદિટ્ઠિહતેન ચ;

થિનમિદ્ધાભિભૂતેન, વસં મારસ્સ ગચ્છતી’’તિ.

અરક્ખિતેન ચિત્તેનાતિ કિં દેસયતિ, પમાદં તં મચ્ચુનો પદં. મિચ્છાદિટ્ઠિહતેન ચાતિ મિચ્છાદિટ્ઠિહતં નામ વુચ્ચતિ યદા ‘‘અનિચ્ચે નિચ્ચ’’ન્તિ પસ્સતિ, સો વિપલ્લાસો. સો પન વિપલ્લાસો કિંલક્ખણો? વિપરીતગ્ગાહલક્ખણો વિપલ્લાસો. સો કિં વિપલ્લાસયતિ? તયો ધમ્મે સઞ્ઞં ચિત્તં દિટ્ઠિમિતિ. સો કુહિં વિપલ્લાસયતિ? ચતૂસુ અત્તભાવવત્થૂસુ, રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, રૂપવન્તં વા અત્તાનં, અત્તનિ વા રૂપં, રૂપસ્મિં વા અત્તાનં. એવં વેદનં…પે… સઞ્ઞં…પે… સઙ્ખારે…પે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં, અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં.

તત્થ રૂપં પઠમં વિપલ્લાસવત્થુ ‘‘અસુભે સુભ’’ન્તિ. વેદના દુતિયં વિપલ્લાસવત્થુ ‘‘દુક્ખે સુખ’’ન્તિ. સઞ્ઞા સઙ્ખારા ચ તતિયં વિપલ્લાસવત્થુ ‘‘અનત્તનિ અત્તા’’તિ. વિઞ્ઞાણં ચતુત્થં વિપલ્લાસવત્થુ ‘‘અનિચ્ચે નિચ્ચ’’ન્તિ. દ્વે ધમ્મા ચિત્તસ્સ સંકિલેસા – તણ્હા ચ અવિજ્જા ચ. તણ્હાનિવુતં ચિત્તં દ્વીહિ વિપલ્લાસેહિ વિપલ્લાસીયતિ ‘‘અસુભે સુભ’’ન્તિ ‘‘દુક્ખે સુખ’’ન્તિ. દિટ્ઠિનિવુતં ચિત્તં દ્વીહિ વિપલ્લાસેહિ વિપલ્લાસીયતિ ‘‘અનિચ્ચે નિચ્ચ’’ન્તિ ‘‘અનત્તનિ અત્તા’’તિ.

તત્થ યો દિટ્ઠિવિપલ્લાસો, સો અતીતં રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, અતીતં વેદનં…પે… અતીતં સઞ્ઞં, અતીતે સઙ્ખારે…પે… અતીતં વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. તત્થ યો તણ્હાવિપલ્લાસો, સો અનાગતં રૂપં અભિનન્દતિ, અનાગતં વેદનં…પે… અનાગતં સઞ્ઞં, અનાગતે સઙ્ખારે, અનાગતં વિઞ્ઞાણં અભિનન્દતિ. દ્વે ધમ્મા ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસા – તણ્હા ચ અવિજ્જા ચ. તાહિ વિસુજ્ઝન્તં ચિત્તં વિસુજ્ઝતિ. તેસં અવિજ્જાનીવરણાનં તણ્હાસંયોજનાનં પુબ્બા કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ સન્ધાવન્તાનં સંસરન્તાનં સકિં નિરયં સકિં તિરચ્છાનયોનિં સકિં પેત્તિવિસયં સકિં અસુરકાયં સકિં દેવે સકિં મનુસ્સે.

થિનમિદ્ધાભિભૂતેનાતિ. થિનં [થીનં (સી.)] નામ યા ચિત્તસ્સ અકલ્લતા અકમ્મનિયતા; મિદ્ધં નામ યં કાયસ્સ લીનત્તં. વસં મારસ્સ ગચ્છતીતિ કિલેસમારસ્સ ચ સત્તમારસ્સ ચ વસં ગચ્છતિ, સો હિ નિવુતો સંસારાભિમુખો હોતિ. ઇમાનિ ભગવતા દ્વે સચ્ચાનિ દેસિતાનિ દુક્ખં સમુદયો ચ. તેસં ભગવા પરિઞ્ઞાય ચ પહાનાય ચ ધમ્મં દેસેતિ દુક્ખસ્સ પરિઞ્ઞાય સમુદયસ્સ પહાનાય. યેન ચ પરિજાનાતિ યેન ચ પજહતિ, અયં મગ્ગો. યં તણ્હાય અવિજ્જાય ચ પહાનં, અયં નિરોધો. ઇમાનિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ. તેનાહ ભગવા ‘‘અરક્ખિતેન ચિત્તેના’’તિ. તેનાહાયસ્મા મહાકચ્ચાયનો ‘‘અસ્સાદાદીનવતા’’તિ.

નિયુત્તો દેસના હારસમ્પાતો.