૨. વિચયહારસમ્પાતો

૫૩. તત્થ કતમો વિચયો હારસમ્પાતો? તત્થ તણ્હા દુવિધા કુસલાપિ અકુસલાપિ. અકુસલા સંસારગામિની, કુસલા અપચયગામિની પહાનતણ્હા. માનોપિ દુવિધો કુસલોપિ અકુસલોપિ. યં માનં નિસ્સાય માનં પજહતિ, અયં માનો કુસલો. યો પન માનો દુક્ખં નિબ્બત્તયતિ, અયં માનો અકુસલો. તત્થ યં નેક્ખમ્મસિતં દોમનસ્સં કુદાસ્સુનામાહં તં આયતનં સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સં યં અરિયા સન્તં આયતનં સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તીતિ તસ્સ ઉપ્પજ્જતિ પિહા, પિહાપચ્ચયા દોમનસ્સં, અયં તણ્હા કુસલા રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તિ, તદારમ્મણા કુસલા અવિજ્જાવિરાગા પઞ્ઞાવિમુત્તિ.

તસ્સા કો પવિચયો? અટ્ઠ મગ્ગઙ્ગાનિ સમ્માદિટ્ઠિ સમ્માસઙ્કપ્પો સમ્માવાચા સમ્માકમ્મન્તો સમ્માઆજીવો સમ્માવાયામો સમ્માસતિ સમ્માસમાધિ. સો કત્થ દટ્ઠબ્બો? ચતુત્થે ઝાને પારમિતાય. ચતુત્થે હિ ઝાને અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં ચિત્તં ભાવયતિ પરિસુદ્ધં પરિયોદાતં અનઙ્ગણં વિગતૂપક્કિલેસં મુદુ કમ્મનિયં ઠિતં આનેઞ્જપ્પત્તં. સો તત્થ અટ્ઠવિધં અધિગચ્છતિ છ અભિઞ્ઞા દ્વે ચ વિસેસે, તં ચિત્તં યતો પરિસુદ્ધં, તતો પરિયોદાતં, યતો પરિયોદાતં, તતો અનઙ્ગણં, યતો અનઙ્ગણં, તતો વિગતૂપક્કિલેસં, યતો વિગતૂપક્કિલેસં, તતો મુદુ, યતો મુદુ, તતો કમ્મનિયં, યતો કમ્મનિયં, તતો ઠિતં, યતો ઠિતં, તતો આનેઞ્જપ્પત્તં. તત્થ અઙ્ગણા ચ ઉપક્કિલેસા ચ તદુભયં તણ્હાપક્ખો. યા ચ ઇઞ્જના યા ચ ચિત્તસ્સ અટ્ઠિતિ, અયં દિટ્ઠિપક્ખો.

ચત્તારિ ઇન્દ્રિયાનિ દુક્ખિન્દ્રિયં દોમનસ્સિન્દ્રિયં સુખિન્દ્રિયં સોમનસ્સિન્દ્રિયઞ્ચ ચતુત્થજ્ઝાને નિરુજ્ઝન્તિ, તસ્સ ઉપેક્ખિન્દ્રિયં અવસિટ્ઠં ભવતિ. સો ઉપરિમં સમાપત્તિં સન્તતો મનસિકરોતિ, તસ્સ ઉપરિમં સમાપત્તિં સન્તતો મનસિકરોતો ચતુત્થજ્ઝાને ઓળારિકા સઞ્ઞા સણ્ઠહતિ ઉક્કણ્ઠા ચ પટિઘસઞ્ઞા, સો સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા ‘‘અનન્તં આકાસ’’ન્તિ આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિં સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અભિઞ્ઞાભિનીહારો રૂપસઞ્ઞા વોકારો નાનત્તસઞ્ઞા સમતિક્કમતિ પટિઘસઞ્ઞા ચસ્સ અબ્ભત્થં ગચ્છતિ, એવં સમાધિ તસ્સ સમાહિતસ્સ ઓભાસો અન્તરધાયતિ દસ્સનઞ્ચ રૂપાનં, સો સમાધિ છળઙ્ગસમન્નાગતો પચ્ચવેક્ખિતબ્બો. અનભિજ્ઝાસહગતં મે માનસં સબ્બલોકે, અબ્યાપન્નં મે ચિત્તં સબ્બસત્તેસુ, આરદ્ધં મે વીરિયં પગ્ગહિતં, પસ્સદ્ધો મે કાયો અસારદ્ધો, સમાહિતં મે ચિત્તં અવિક્ખિત્તં, ઉપટ્ઠિતા મે સતિ અસમ્મુટ્ઠા [અપ્પમ્મુટ્ઠા (સી.)], તત્થ યઞ્ચ અનભિજ્ઝાસહગતં માનસં સબ્બલોકે યઞ્ચ અબ્યાપન્નં ચિત્તં સબ્બસત્તેસુ યઞ્ચ આરદ્ધં વીરિયં પગ્ગહિતં યઞ્ચ સમાહિતં ચિત્તં અવિક્ખિત્તં, અયં સમથો. યો પસ્સદ્ધો કાયો અસારદ્ધો, અયં સમાધિપરિક્ખારો. યા ઉપટ્ઠિતા સતિ અસમ્મુટ્ઠા અયં વિપસ્સના.

૫૪. સો સમાધિ પઞ્ચવિધેન વેદિતબ્બો. અયં સમાધિ ‘‘પચ્ચુપ્પન્નસુખો’’તિ ઇતિસ્સ પચ્ચત્તમેવ ઞાણદસ્સનં પચ્ચુપટ્ઠિતં ભવતિ, અયં સમાધિ ‘‘આયતિં સુખવિપાકો’’તિ ઇતિસ્સ પચ્ચત્તમેવ ઞાણદસ્સનં પચ્ચુપટ્ઠિતં ભવતિ, અયં સમાધિ ‘‘અરિયો નિરામિસો’’તિ ઇતિસ્સ પચ્ચત્તમેવ ઞાણદસ્સનં પચ્ચુપટ્ઠિતં ભવતિ, અયં સમાધિ ‘‘અકાપુરિસસેવિતો’’તિ ઇતિસ્સ પચ્ચત્તમેવ ઞાણદસ્સનં પચ્ચુપટ્ઠિતં ભવતિ, અયં સમાધિ ‘‘સન્તો ચેવ પણીતો ચ પટિપ્પસ્સદ્ધિલદ્ધો ચ એકોદિભાવાધિગતો ચ ન સસઙ્ખારનિગ્ગય્હવારિતગતો [સસઙ્ખારનિગ્ગય્હવારિતવતો (સી.), સસઙ્ખારનિગ્ગય્હવારિવાવટો (ક.)] ચા’’તિ ઇતિસ્સ પચ્ચત્તમેવ ઞાણદસ્સનં પચ્ચુપટ્ઠિતં ભવતિ. તં ખો પનિમં સમાધિં ‘‘સતો સમાપજ્જામિ સતો વુટ્ઠહામી’’તિ ઇતિસ્સ પચ્ચત્તમેવ ઞાણદસ્સનં પચ્ચુપટ્ઠિતં ભવતિ. તત્થ યો ચ સમાધિ પચ્ચુપ્પન્નસુખો યો ચ સમાધિ આયતિં સુખવિપાકો અયં સમથો. યો ચ સમાધિ અરિયો નિરામિસો, યો ચ સમાધિ અકાપુરિસસેવિતો, યો ચ સમાધિ સન્તો ચેવ પણીતો પટિપ્પસ્સદ્ધિલદ્ધો ચ એકોદિભાવાધિગતો ચ ન સસઙ્ખારનિગ્ગય્હવારિતગતો ચ યઞ્ચાહં તં ખો પનિમં સમાધિં સતો સમાપજ્જામિ સતો વુટ્ઠહામીતિ, અયં વિપસ્સના.

સો સમાધિ પઞ્ચવિધેન વેદિતબ્બો પીતિફરણતા સુખફરણતા ચેતોફરણતા આલોકફરણતા પચ્ચવેક્ખણાનિમિત્તં. તત્થ યો ચ પીતિફરણો યો ચ સુખફરણો યો ચ ચેતોફરણો, અયં સમથો. યો ચ આલોકફરણો યઞ્ચ પચ્ચવેક્ખણાનિમિત્તં. અયં વિપસ્સના.

૫૫. દસ કસિણાયતનાનિ પથવીકસિણં આપોકસિણં તેજોકસિણં વાયોકસિણં નીલકસિણં પીતકસિણં લોહિતકસિણં ઓદાતકસિણં આકાસકસિણં વિઞ્ઞાણકસિણં. તત્થ યઞ્ચ પથવીકસિણં યઞ્ચ આપોકસિણં એવં સબ્બં, યઞ્ચ ઓદાતકસિણં. ઇમાનિ અટ્ઠ કસિણાનિ સમથો. યઞ્ચ આકાસકસિણં યઞ્ચ વિઞ્ઞાણકસિણં, અયં વિપસ્સના. એવં સબ્બો અરિયો મગ્ગો યેન યેન આકારેન વુત્તો, તેન તેન સમથવિપસ્સનેન યોજયિતબ્બો. તે તીહિ ધમ્મેહિ સઙ્ગહિતા અનિચ્ચતાય દુક્ખતાય અનત્તતાય. સો સમથવિપસ્સનં ભાવયમાનો તીણિ વિમોક્ખમુખાનિ ભાવયતિ. તીણિ વિમોક્ખમુખાનિ ભાવયન્તો તયો ખન્ધે ભાવયતિ. તયો ખન્ધે ભાવયન્તો અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવયતિ.

રાગચરિતો પુગ્ગલો અનિમિત્તેન વિમોક્ખમુખેન નિય્યાતિ [નીયાતિ (સી.)] અધિચિત્તસિક્ખાય સિક્ખન્તો લોભં અકુસલમૂલં પજહન્તો સુખવેદનીયં ફસ્સં અનુપગચ્છન્તો સુખં વેદનં પરિજાનન્તો રાગમલં પવાહેન્તો રાગરજં નિદ્ધુનન્તો રાગવિસં વમેન્તો રાગગ્ગિં નિબ્બાપેન્તો રાગસલ્લં ઉપ્પાટેન્તો રાગજટં વિજટેન્તો. દોસચરિતો પુગ્ગલો અપ્પણિહિતેન વિમોક્ખમુખેન નિય્યાતિ અધિસીલસિક્ખાય સિક્ખન્તો દોસં અકુસલમૂલં પજહન્તો દુક્ખવેદનીયં ફસ્સં અનુપગચ્છન્તો દુક્ખવેદનં પરિજાનન્તો દોસમલં પવાહેન્તો દોસરજં નિદ્ધુનન્તો દોસવિસં વમેન્તો દોસગ્ગિં નિબ્બાપેન્તો દોસસલ્લં ઉપ્પાટેન્તો દોસજટં વિજટેન્તો. મોહચરિતો પુગ્ગલો સુઞ્ઞતવિમોક્ખમુખેન નિય્યાતિ અધિપઞ્ઞાસિક્ખાય સિક્ખન્તો મોહં અકુસલમૂલં પજહન્તો અદુક્ખમસુખવેદનીયં ફસ્સં અનુપગચ્છન્તો અદુક્ખમસુખં વેદનં પરિજાનન્તો મોહમલં પવાહેન્તો મોહરજં નિદ્ધુનન્તો મોહવિસં વમેન્તો મોહગ્ગિં નિબ્બાપેન્તો મોહસલ્લં ઉપ્પાટેન્તો મોહજટં વિજટેન્તો.

તત્થ સુઞ્ઞતવિમોક્ખમુખં પઞ્ઞાક્ખન્ધો, અનિમિત્તવિમોક્ખમુખં સમાધિક્ખન્ધો, અપ્પણિહિતવિમોક્ખમુખં સીલક્ખન્ધો. સો તીણિ વિમોક્ખમુખાનિ ભાવયન્તો તયો ખન્ધે ભાવયતિ, તયો ખન્ધે ભાવયન્તો અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવયતિ. તત્થ યા ચ સમ્માવાચા યો ચ સમ્માકમ્મન્તો યો ચ સમ્માઆજીવો, અયં સીલક્ખન્ધો, યો ચ સમ્માવાયામો યા ચ સમ્માસતિ યો ચ સમ્માસમાધિ, અયં સમાધિક્ખન્ધો, યા ચ સમ્માદિટ્ઠિ યો ચ સમ્માસઙ્કપ્પો, અયં પઞ્ઞાક્ખન્ધો.

તત્થ સીલક્ખન્ધો ચ સમાધિક્ખન્ધો ચ સમથો, પઞ્ઞાક્ખન્ધો વિપસ્સના. યો સમથવિપસ્સનં ભાવેતિ, તસ્સ દ્વે ભવઙ્ગાનિ ભાવનં ગચ્છન્તિ કાયો ચિત્તઞ્ચ, ભવનિરોધગામિની પટિપદા દ્વે પદાનિ સીલં સમાધિ ચ. સો હોતિ ભિક્ખુ ભાવિતકાયો ભાવિતસીલો ભાવિતચિત્તો ભાવિતપઞ્ઞો. કાયે ભાવિયમાને દ્વે ધમ્મા ભાવનં ગચ્છન્તિ સમ્માકમ્મન્તો સમ્માવાયામો ચ, સીલે ભાવિયમાને દ્વે ધમ્મા ભાવનં ગચ્છન્તિ સમ્માવાચા સમ્માઆજીવો ચ, ચિત્તે ભાવિયમાને દ્વે ધમ્મા ભાવનં ગચ્છન્તિ સમ્માસતિ સમ્માસમાધિ ચ, પઞ્ઞાય ભાવિયમાનાય દ્વે ધમ્મા ભાવનં ગચ્છન્તિ સમ્માદિટ્ઠિ સમ્માસઙ્કપ્પો ચ.

તત્થ યો ચ સમ્માકમ્મન્તો યો ચ સમ્માવાયામો સિયા કાયિકો સિયા ચેતસિકો, તત્થ યો કાયસઙ્ગહો, સો કાયે ભાવિતે ભાવનં ગચ્છતિ, યો ચિત્તસઙ્ગહો, સો ચિત્તે ભાવિતે ભાવનં ગચ્છતિ. સો સમથવિપસ્સનં ભાવયન્તો પઞ્ચવિધં અધિગમં ગચ્છતિ [અધિગચ્છતિ (સી.)] ખિપ્પાધિગમો ચ હોતિ, વિમુત્તાધિગમો ચ હોતિ, મહાધિગમો ચ હોતિ, વિપુલાધિગમો ચ હોતિ, અનવસેસાધિગમો ચ હોતિ. તત્થ સમથેન ખિપ્પાધિગમો ચ મહાધિગમો ચ વિપુલાધિગમો ચ હોતિ, વિપસ્સનાય વિમુત્તાધિગમો ચ અનવસેસાધિગમો ચ હોતિ.

૫૬. તત્થ યો દેસયતિ, સો દસબલસમન્નાગતો સત્થા ઓવાદેન સાવકે ન વિસંવાદયતિ. સો તિવિધં ઇદં કરોથ ઇમિના ઉપાયેન કરોથ ઇદં વો કુરુમાનાનં હિતાય સુખાય ભવિસ્સતિ, સો તથા ઓવદિતો તથાનુસિટ્ઠો તથાકરોન્તો તથાપટિપજ્જન્તો તં ભૂમિં ન પાપુણિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. સો તથા ઓવદિતો તથાનુસિટ્ઠો સીલક્ખન્ધં અપરિપૂરયન્તો તં ભૂમિં અનુપાપુણિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. સો તથા ઓવદિતો તથાનુસિટ્ઠો સીલક્ખન્ધં પરિપૂરયન્તો તં ભૂમિં અનુપાપુણિસ્સતીતિ ઠાનમેતં વિજ્જતિ.

સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ તે સતો ઇમે ધમ્મા અનભિસમ્બુદ્ધાતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. સબ્બાસવપરિક્ખીણસ્સ તે સતો ઇમે આસવા અપરિક્ખીણાતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. યસ્સ તે અત્થાય ધમ્મો દેસિતો, સો ન નિય્યાતિ તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાયાતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. સાવકો ખો પન તે ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો સામીચિપ્પટિપન્નો અનુધમ્મચારી સો પુબ્બેન અપરં ઉળારં વિસેસાધિગમં ન સચ્છિકરિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ.

યે ખો પન ધમ્મા અન્તરાયિકા, તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયાતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. યે ખો પન ધમ્મા અનિય્યાનિકા, તે નિય્યન્તિ તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાયાતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. યે ખો પન ધમ્મા નિય્યાનિકા, તે નિય્યન્તિ તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાયાતિ ઠાનમેતં વિજ્જતિ. સાવકો ખો પન તે સઉપાદિસેસો અનુપાદિસેસં નિબ્બાનધાતું અનુપાપુણિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ.

દિટ્ઠિસમ્પન્નો માતરં જીવિતા વોરોપેય્ય હત્થેહિ વા પાદેહિ વા સુહતં કરેય્યાતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ, પુથુજ્જનો માતરં જીવિતા વોરોપેય્ય હત્થેહિ વા પાદેહિ વા સુહતં કરેય્યાતિ ઠાનમેતં વિજ્જતિ. એવં પિતરં, અરહન્તં, ભિક્ખું. દિટ્ઠિસમ્પન્નો પુગ્ગલો સઙ્ઘં ભિન્દેય્ય સઙ્ઘે વા સઙ્ઘરાજિં જનેય્યાતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ, પુથુજ્જનો સઙ્ઘં ભિન્દેય્ય સઙ્ઘે વા સઙ્ઘરાજિં જનેય્યાતિ ઠાનમેતં વિજ્જતિ, દિટ્ઠિસમ્પન્નો તથાગતસ્સ દુટ્ઠચિત્તો લોહિતં ઉપ્પાદેય્ય, પરિનિબ્બુતસ્સ વા તથાગતસ્સ દુટ્ઠચિત્તો થૂપં ભિન્દેય્યાતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. પુથુજ્જનો તથાગતસ્સ દુટ્ઠચિત્તો લોહિતં ઉપ્પાદેય્ય, પરિનિબ્બુતસ્સ વા તથાગતસ્સ દુટ્ઠચિત્તો થૂપં ભિન્દેય્યાતિ ઠાનમેતં વિજ્જતિ. દિટ્ઠિસમ્પન્નો અઞ્ઞં સત્થારં અપદિસેય્ય અપિ જીવિતહેતૂતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ, પુથુજ્જનો અઞ્ઞં સત્થારં અપદિસેય્યાતિ ઠાનમેતં વિજ્જતિ. દિટ્ઠિસમ્પન્નો ઇતો બહિદ્ધા અઞ્ઞં દક્ખિણેય્યં પરિયેસેય્યાતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ, પુથુજ્જનો ઇતો બહિદ્ધા અઞ્ઞં દક્ખિણેય્યં પરિયેસેય્યાતિ ઠાનમેતં વિજ્જતિ, દિટ્ઠિસમ્પન્નો કુતૂહલમઙ્ગલેન સુદ્ધિં પચ્ચેય્યાતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. પુથુજ્જનો કુતૂહલમઙ્ગલેન સુદ્ધિં પચ્ચેય્યાતિ ઠાનમેતં વિજ્જતિ.

૫૭. ઇત્થી રાજા ચક્કવત્તી સિયાતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ, પુરિસો રાજા ચક્કવત્તી સિયાતિ ઠાનમેતં વિજ્જતિ; ઇત્થી સક્કો દેવાનમિન્દો સિયાતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ, પુરિસો સક્કો દેવાનમિન્દો સિયાતિ ઠાનમેતં વિજ્જતિ; ઇત્થી મારો પાપિમા સિયાતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ, પુરિસો મારો પાપિમા સિયાતિ ઠાનમેતં વિજ્જતિ; ઇત્થી મહાબ્રહ્મા સિયાતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ, પુરિસો મહાબ્રહ્મા સિયાતિ ઠાનમેતં વિજ્જતિ; ઇત્થી તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો સિયાતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ, પુરિસો તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો સિયાતિ ઠાનમેતં વિજ્જતિ.

દ્વે તથાગતા અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા અપુબ્બં અચરિમં એકિસ્સા લોકધાતુયા ઉપ્પજ્જેય્યું વા ધમ્મં વા દેસેય્યુન્તિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ, એકોવ તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો એકિસ્સા લોકધાતુયા ઉપ્પજ્જિસ્સતિ વા ધમ્મં વા દેસેસ્સતીતિ ઠાનમેતં વિજ્જતિ.

તિણ્ણં દુચ્ચરિતાનં ઇટ્ઠો કન્તો પિયો મનાપો વિપાકો ભવિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ, તિણ્ણં દુચ્ચરિતાનં અનિટ્ઠો અકન્તો અપ્પિયો અમનાપો વિપાકો ભવિસ્સતીતિ ઠાનમેતં વિજ્જતિ. તિણ્ણં સુચરિતાનં અનિટ્ઠો અકન્તો અપ્પિયો અમનાપો વિપાકો ભવિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ, તિણ્ણં સુચરિતાનં ઇટ્ઠો કન્તો પિયો મનાપો વિપાકો ભવિસ્સતીતિ ઠાનમેતં વિજ્જતિ.

અઞ્ઞતરો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા કુહકો લપકો નેમિત્તકો કુહનલપનનેમિત્તકત્તં પુબ્બઙ્ગમં કત્વા પઞ્ચ નીવરણે અપ્પહાય ચેતસો ઉપક્કિલેસે પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણે ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ અનુપટ્ઠિતસ્સતિ [અનુપટ્ઠિતસતિ (સી.)] વિહરન્તો સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે અભાવયિત્વા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ, અઞ્ઞતરો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા સબ્બદોસાપગતો પઞ્ચ નીવરણે પહાય ચેતસો ઉપક્કિલેસે પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણે ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ ઉપટ્ઠિતસ્સતિ વિહરન્તો સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવયિત્વા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝિસ્સતીતિ ઠાનમેતં વિજ્જતિ. યં એત્થ ઞાણં હેતુસો ઠાનસો અનોધિસો ઇદં વુચ્ચતિ ઠાનાટ્ઠાનઞાણં પઠમં તથાગતબલં.

ઇતિ ઠાનાટ્ઠાનગતા સબ્બે ખયધમ્મા વયધમ્મા વિરાગધમ્મા નિરોધધમ્મા કેચિ સગ્ગૂપગા કેચિ અપાયૂપગા કેચિ નિબ્બાનૂપગા, એવં ભગવા આહ –

૫૮. સબ્બે સત્તા [પસ્સ સં. નિ. ૧.૧૩૩] મરિસ્સન્તિ, મરણન્તં હિ જીવિતં;

યથાકમ્મં ગમિસ્સન્તિ, પુઞ્ઞપાપફલૂપગા;

નિરયં પાપકમ્મન્તા, પુઞ્ઞકમ્મા ચ સુગ્ગતિં;

અપરે ચ મગ્ગં ભાવેત્વા, પરિનિબ્બન્તિનાસવાતિ [પરિનિબ્બન્તિ અનાસવાતિ (સી. ક.)].

સબ્બે સત્તાતિ અરિયા ચ અનરિયા ચ સક્કાયપરિયાપન્ના ચ સક્કાયવીતિવત્તા ચ. મરિસ્સન્તીતિ દ્વીહિ મરણેહિ દન્ધમરણેન ચ અદન્ધમરણેન ચ, સક્કાયપરિયાપન્નાનં અદન્ધમરણં સક્કાયવીતિવત્તાનં દન્ધમરણં. મરણન્તં હિ જીવિતન્તિ ખયા આયુસ્સ ઇન્દ્રિયાનં ઉપરોધા જીવિતપરિયન્તો મરણપરિયન્તો. યથાકમ્મં ગમિસ્સન્તીતિ કમ્મસ્સકતા. પુઞ્ઞપાપફલૂપગાતિ કમ્માનં ફલદસ્સાવિતા ચ અવિપ્પવાસો ચ.

નિરયં પાપકમ્મન્તાતિ અપુઞ્ઞસઙ્ખારા. પુઞ્ઞકમ્મા ચ સુગ્ગતિન્તિ પુઞ્ઞસઙ્ખારા સુગતિં ગમિસ્સન્તિ. અપરે ચ મગ્ગં ભાવેત્વા, પરિનિબ્બન્તિનાસવાતિ સબ્બસઙ્ખારાનં સમતિક્કમનં. તેનાહ ભગવા – ‘‘સબ્બે…પે… નાસવા’’તિ.

‘‘સબ્બે સત્તા મરિસ્સન્તિ, મરણન્તં હિ જીવિતં. યથાકમ્મં ગમિસ્સન્તિ, પુઞ્ઞપાપફલૂપગા. નિરયં પાપકમ્મન્તા’’તિ આગાળ્હા ચ નિજ્ઝામા ચ પટિપદા. ‘‘અપરે ચ મગ્ગં ભાવેત્વા, પરિનિબ્બન્તિનાસવા’’તિ મજ્ઝિમા પટિપદા. ‘‘સબ્બે સત્તા મરિસ્સન્તિ, મરણન્તં હિ જીવિતં, યથાકમ્મં ગમિસ્સન્તિ, પુઞ્ઞપાપફલૂપગા, નિરયં પાપકમ્મન્તા’’તિ અયં સંકિલેસો. એવં સંસારં નિબ્બત્તયતિ. ‘‘સબ્બે સત્તા મરિસ્સન્તિ…પે… નિરયં પાપકમ્મન્તા’’તિ ઇમે તયો વટ્ટા દુક્ખવટ્ટો કમ્મવટ્ટો કિલેસવટ્ટો. ‘‘અપરે ચ મગ્ગં ભાવેત્વા, પરિનિબ્બન્તિનાસવા’’તિ તિણ્ણં વટ્ટાનં વિવટ્ટના. ‘‘સબ્બે સત્તા મરિસ્સન્તિ…પે… નિરયં પાપકમ્મન્તા’’તિ આદીનવો, ‘‘પુઞ્ઞકમ્મા ચ સુગ્ગતિ’’ન્તિ અસ્સાદો, ‘‘અપરે ચ મગ્ગં ભાવેત્વા, પરિનિબ્બન્તિનાસવા’’તિ નિસ્સરણં. ‘‘સબ્બે સત્તા મરિસ્સન્તિ…પે… નિરયં પાપકમ્મન્તા’’તિ હેતુ ચ ફલઞ્ચ, પઞ્ચક્ખન્ધા ફલં, તણ્હા હેતુ, ‘‘અપરે ચ મગ્ગં ભાવેત્વા, પરિનિબ્બન્તિનાસવા’’તિ મગ્ગો ચ ફલઞ્ચ. ‘‘સબ્બે સત્તા મરિસ્સન્તિ, મરણન્તં હિ જીવિતં. યથાકમ્મં ગમિસ્સન્તિ, પુઞ્ઞપાપફલૂપગા, નિરયં પાપકમ્મન્તા’’તિ અયં સંકિલેસો, સો સંકિલેસો તિવિધો તણ્હાસંકિલેસો દિટ્ઠિસંકિલેસો દુચ્ચરિતસંકિલેસોતિ.

૫૯. તત્થ તણ્હાસંકિલેસો તીહિ તણ્હાહિ નિદ્દિસિતબ્બો – કામતણ્હાય ભવતણ્હાય વિભવતણ્હાય. યેન યેન વા પન વત્થુના અજ્ઝોસિતો, તેન તેનેવ નિદ્દિસિતબ્બો, તસ્સા વિત્થારો છત્તિંસાય તણ્હાય જાલિનિયા વિચરિતાનિ. તત્થ દિટ્ઠિસંકિલેસો ઉચ્છેદસસ્સતેન નિદ્દિસિતબ્બો, યેન યેન વા પન વત્થુના દિટ્ઠિવસેન અભિનિવિસતિ, ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ તેન તેનેવ નિદ્દિસિતબ્બો, તસ્સા વિત્થારો દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ. તત્થ દુચ્ચરિતસંકિલેસો ચેતના ચેતસિકકમ્મેન નિદ્દિસિતબ્બો, તીહિ દુચ્ચરિતેહિ કાયદુચ્ચરિતેન વચીદુચ્ચરિતેન મનોદુચ્ચરિતેન, તસ્સા વિત્થારો દસ અકુસલકમ્મપથા. અપરે ચ મગ્ગં ભાવેત્વા, પરિનિબ્બન્તિનાસવાતિ ઇદં વોદાનં.

તયિદં વોદાનં તિવિધં; તણ્હાસંકિલેસો સમથેન વિસુજ્ઝતિ, સો સમથો સમાધિક્ખન્ધો, દિટ્ઠિસંકિલેસો વિપસ્સનાય વિસુજ્ઝતિ, સા વિપસ્સના પઞ્ઞાક્ખન્ધો, દુચ્ચરિતસંકિલેસો સુચરિતેન વિસુજ્ઝતિ, તં સુચરિતં સીલક્ખન્ધો.

‘‘સબ્બે સત્તા મરિસ્સન્તિ, મરણન્તં હિ જીવિતં, યથાકમ્મં ગમિસ્સન્તિ, પુઞ્ઞપાપફલૂપગા, નિરયં પાપકમ્મન્તા’’તિ અપુઞ્ઞપ્પટિપદા, ‘‘પુઞ્ઞકમ્મા ચ સુગ્ગતિ’’ન્તિ પુઞ્ઞપ્પટિપદા, ‘‘અપરે ચ મગ્ગં ભાવેત્વા, પરિનિબ્બન્તિનાસવા’’તિ પુઞ્ઞપાપસમતિક્કમપ્પટિપદા, તત્થ યા ચ પુઞ્ઞપ્પટિપદા યા ચ અપુઞ્ઞપ્પટિપદા, અયં એકા પટિપદા સબ્બત્થગામિની એકા અપાયેસુ, એકા દેવેસુ, યા ચ પુઞ્ઞપાપસમતિક્કમા પટિપદા અયં તત્થ તત્થ ગામિની પટિપદા.

તયો રાસી – મિચ્છત્તનિયતો રાસિ, સમ્મત્તનિયતો રાસિ, અનિયતો રાસિ, તત્થ યો ચ મિચ્છત્તનિયતો રાસિ યો ચ સમ્મત્તનિયતો રાસિ એકા પટિપદા તત્થ તત્થ ગામિની, તત્થ યો અનિયતો રાસિ, અયં સબ્બત્થગામિની પટિપદા. કેન કારણેન? પચ્ચયં લભન્તો નિરયે ઉપપજ્જેય્ય, પચ્ચયં લભન્તો તિરચ્છાનયોનીસુ ઉપપજ્જેય્ય, પચ્ચયં લભન્તો પેત્તિવિસયેસુ ઉપપજ્જેય્ય, પચ્ચયં લભન્તો અસુરેસુ ઉપપજ્જેય્ય, પચ્ચયં લભન્તો દેવેસુ ઉપપજ્જેય્ય, પચ્ચયં લભન્તો મનુસ્સેસુ ઉપપજ્જેય્ય, પચ્ચયં લભન્તો પરિનિબ્બાયેય્ય, તસ્માયં સબ્બત્થગામિની પટિપદા, યં એત્થ ઞાણં હેતુસો ઠાનસો અનોધિસો, ઇદં વુચ્ચતિ સબ્બત્થગામિની પટિપદા ઞાણં દુતિયં તથાગતબલં.

ઇતિ સબ્બત્થગામિની પટિપદા અનેકધાતુલોકો, તત્થ તત્થ ગામિની પટિપદા નાનાધાતુલોકો. તત્થ કતમો અનેકધાતુલોકો? ચક્ખુધાતુ રૂપધાતુ ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ, સોતધાતુ સદ્દધાતુ સોતવિઞ્ઞાણધાતુ, ઘાનધાતુ ગન્ધધાતુ ઘાનવિઞ્ઞાણધાતુ, જિવ્હાધાતુ રસધાતુ જિવ્હાવિઞ્ઞાણધાતુ, કાયધાતુ ફોટ્ઠબ્બધાતુ કાયવિઞ્ઞાણધાતુ, મનોધાતુ ધમ્મધાતુ મનોવિઞ્ઞાણધાતુ, પથવીધાતુ, આપોધાતુ, તેજોધાતુ, વાયોધાતુ, આકાસધાતુ, વિઞ્ઞાણધાતુ, કામધાતુ, બ્યાપાદધાતુ, વિહિંસાધાતુ, નેક્ખમ્મધાતુ, અબ્યાપાદધાતુ, અવિહિંસાધાતુ, દુક્ખધાતુ, દોમનસ્સધાતુ, અવિજ્જાધાતુ, સુખધાતુ, સોમનસ્સધાતુ, ઉપેક્ખાધાતુ, રૂપધાતુ, અરૂપધાતુ, નિરોધધાતુ, સઙ્ખારધાતુ, નિબ્બાનધાતુ, અયં અનેકધાતુલોકો.

તત્થ કતમો નાનાધાતુલોકો? અઞ્ઞા ચક્ખુધાતુ, અઞ્ઞા રૂપધાતુ, અઞ્ઞા ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ. એવં સબ્બા. અઞ્ઞા નિબ્બાનધાતુ. યં એત્થ ઞાણં હેતુસો ઠાનસો અનોધિસો, ઇદં વુચ્ચતિ અનેકધાતુ નાનાધાતુ ઞાણં તતિયં તથાગતબલં.

૬૦. ઇતિ અનેકધાતુ નાનાધાતુકસ્સ લોકસ્સ યં યદેવ ધાતું સત્તા અધિમુચ્ચન્તિ, તં તદેવ અધિટ્ઠહન્તિ અભિનિવિસન્તિ, કેચિ રૂપાધિમુત્તા, કેચિ સદ્દાધિમુત્તા, કેચિ ગન્ધાધિમુત્તા, કેચિ રસાધિમુત્તા, કેચિ ફોટ્ઠબ્બાધિમુત્તા, કેચિ ધમ્માધિમુત્તા, કેચિ ઇત્થાધિમુત્તા, કેચિ પુરિસાધિમુત્તા, કેચિ ચાગાધિમુત્તા, કેચિ હીનાધિમુત્તા, કેચિ પણીતાધિમુત્તા, કેચિ દેવાધિમુત્તા, કેચિ મનુસ્સાધિમુત્તા, કેચિ નિબ્બાનાધિમુત્તા. યં એત્થ ઞાણં હેતુસો ઠાનસો અનોધિસો, અયં વેનેય્યો, અયં ન વેનેય્યો, અયં સગ્ગગામી, અયં દુગ્ગતિગામીતિ, ઇદં વુચ્ચતિ સત્તાનં નાનાધિમુત્તિકતા ઞાણં ચતુત્થં તથાગતબલં.

ઇતિ તે યથાધિમુત્તા ચ ભવન્તિ, તં તં કમ્મસમાદાનં સમાદિયન્તિ. તે છબ્બિધં કમ્મં સમાદિયન્તિ – કેચિ લોભવસેન, કેચિ દોસવસેન, કેચિ મોહવસેન, કેચિ સદ્ધાવસેન, કેચિ વીરિયવસેન, કેચિ પઞ્ઞાવસેન. તં વિભજ્જમાનં દુવિધં – સંસારગામિ ચ નિબ્બાનગામિ ચ.

તત્થ યં લોભવસેન દોસવસેન મોહવસેન ચ કમ્મં કરોતિ, ઇદં કમ્મં કણ્હં કણ્હવિપાકં. તત્થ યં સદ્ધાવસેન કમ્મં કરોતિ, ઇદં કમ્મં સુક્કં સુક્કવિપાકં. તત્થ યં લોભવસેન દોસવસેન મોહવસેન સદ્ધાવસેન ચ કમ્મં કરોતિ, ઇદં કમ્મં કણ્હસુક્કં કણ્હસુક્કવિપાકં. તત્થ યં વીરિયવસેન પઞ્ઞાવસેન ચ કમ્મં કરોતિ, ઇદં કમ્મં અકણ્હં અસુક્કં અકણ્હઅસુક્કવિપાકં કમ્મુત્તમં કમ્મસેટ્ઠં કમ્મક્ખયાય સંવત્તતિ.

ચત્તારિ કમ્મસમાદાનાનિ. અત્થિ કમ્મસમાદાનં પચ્ચુપ્પન્નસુખં આયતિં દુક્ખવિપાકં, અત્થિ કમ્મસમાદાનં પચ્ચુપ્પન્નદુક્ખં આયતિં સુખવિપાકં, અત્થિ કમ્મસમાદાનં પચ્ચુપ્પન્નદુક્ખઞ્ચેવ આયતિં ચ દુક્ખવિપાકં, અત્થિ કમ્મસમાદાનં પચ્ચુપ્પન્નસુખઞ્ચેવ આયતિં ચ સુખવિપાકં. યં એવં જાતિયં કમ્મસમાદાનં, ઇમિના પુગ્ગલેન અકુસલકમ્મસમાદાનં ઉપચિતં અવિપક્કં વિપાકાય પચ્ચુપટ્ઠિતં ન ચ ભબ્બો અભિનિબ્બિધા ગન્તુન્તિ તં ભગવા ન ઓવદતિ. યથા દેવદત્તં કોકાલિકં સુનક્ખત્તં લિચ્છવિપુત્તં, યે વા પનઞ્ઞેપિ સત્તા મિચ્છત્તનિયતા ઇમેસઞ્ચ પુગ્ગલાનં ઉપચિતં અકુસલં ન ચ તાવ પારિપૂરિં ગતં, પુરા પારિપૂરિં ગચ્છતિ. પુરા ફલં નિબ્બત્તયતિ, પુરા મગ્ગમાવારયતિ, પુરા વેનેય્યત્તં સમતિક્કમતીતિ તે ભગવા અસમત્તે ઓવદતિ. યથા પુણ્ણઞ્ચ ગોવતિકં અચેલઞ્ચ કુક્કુરવતિકં.

૬૧. ઇમસ્સ ચ પુગ્ગલસ્સ અકુસલકમ્મસમાદાનં પરિપૂરમાનં મગ્ગં આવારયિસ્સતિ પુરા પારિપૂરિં ગચ્છતિ, પુરા ફલં નિબ્બત્તયતિ, પુરા મગ્ગમાવારયતિ, પુરા વેનેય્યત્તં સમતિક્કમતીતિ તં ભગવા અસમત્તં ઓવદતિ. યથા આયસ્મન્તં અઙ્ગુલિમાલં.

સબ્બેસં મુદુમજ્ઝાધિમત્તતા. તત્થ મુદુ આનેઞ્જાભિસઙ્ખારા મજ્ઝં અવસેસકુસલસઙ્ખારા, અધિમત્તં અકુસલસઙ્ખારા, યં એત્થ ઞાણં હેતુસો ઠાનસો અનોધિસો, ઇદં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં, ઇદં ઉપપજ્જવેદનીયં, ઇદં અપરાપરિયવેદનીયં, ઇદં નિરયવેદનીયં, ઇદં તિરચ્છાનવેદનીયં, ઇદં પેત્તિવિસયવેદનીયં, ઇદં અસુરવેદનીયં, ઇદં દેવવેદનીયં, ઇદં મનુસ્સવેદનીયન્તિ, ઇદં વુચ્ચતિ અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં કમ્મસમાદાનાનં હેતુસો ઠાનસો અનોધિસો વિપાકવેમત્તતા ઞાણં પઞ્ચમં તથાગતબલં.

૬૨. ઇતિ તથા સમાદિન્નાનં કમ્માનં સમાદિન્નાનં ઝાનાનં વિમોક્ખાનં સમાધીનં સમાપત્તીનં અયં સંકિલેસો, ઇદં વોદાનં, ઇદં વુટ્ઠાનં, એવં સંકિલિસ્સતિ, એવં વોદાયતિ, એવં વુટ્ઠહતીતિ ઞાણં અનાવરણં.

તત્થ કતિ ઝાનાનિ? ચત્તારિ ઝાનાનિ. કતિ વિમોક્ખા? એકાદસ ચ અટ્ઠ ચ સત્ત ચ તયો ચ દ્વે ચ. કતિ સમાધી? તયો સમાધી – સવિતક્કો સવિચારો સમાધિ, અવિતક્કો વિચારમત્તો સમાધિ, અવિતક્કો અવિચારો સમાધિ. કતિ સમાપત્તિયો? પઞ્ચ સમાપત્તિયો – સઞ્ઞાસમાપત્તિ અસઞ્ઞાસમાપત્તિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાસમાપત્તિ વિભૂતસઞ્ઞાસમાપત્તિ [વિભૂતસમાપત્તિ (સી. ક.)] નિરોધસમાપત્તિ.

તત્થ કતમો સંકિલેસો? પઠમજ્ઝાનસ્સ કામરાગબ્યાપાદા સંકિલેસો. યે ચ કુક્કુટઝાયી દ્વે પઠમકા યો વા પન કોચિ હાનભાગિયો સમાધિ, અયં સંકિલેસો. તત્થ કતમં વોદાનં, નીવરણપારિસુદ્ધિ, પઠમસ્સ ઝાનસ્સ યે ચ કુક્કુટઝાયી દ્વે પચ્છિમકા યો વા પન કોચિ વિસેસભાગિયો સમાધિ, ઇદં વોદાનં. તત્થ કતમં વુટ્ઠાનં? યં સમાપત્તિવુટ્ઠાનકોસલ્લં, ઇદં વુટ્ઠાનં. યં એત્થ ઞાણં હેતુસો ઠાનસો અનોધિસો, ઇદં વુચ્ચતિ સબ્બેસં ઝાનવિમોક્ખસમાધિસમાપત્તીનં સંકિલેસવોદાનવુટ્ઠાનઞાણં છટ્ઠં તથાગતબલં.

૬૩. ઇતિ તસ્સેવ સમાધિસ્સ તયો ધમ્મા પરિવારા ઇન્દ્રિયાનિ બલાનિ વીરિયમિતિ, તાનિયેવ ઇન્દ્રિયાનિ વીરિયવસેન બલાનિ ભવન્તિ, આધિપતેય્યટ્ઠેન ઇન્દ્રિયાનિ, અકમ્પિયટ્ઠેન બલાનિ, ઇતિ તેસં મુદુમજ્ઝાધિમત્તતા અયં મુદિન્દ્રિયો અયં મજ્ઝિન્દ્રિયો અયં તિક્ખિન્દ્રિયોતિ. તત્થ ભગવા તિક્ખિન્દ્રિયં સંખિત્તેન ઓવાદેન ઓવદતિ, મજ્ઝિન્દ્રિયં ભગવા સંખિત્તવિત્થારેન ઓવદતિ, મુદિન્દ્રિયં ભગવા વિત્થારેન ઓવદતિ. તત્થ ભગવા તિક્ખિન્દ્રિયસ્સ મુદુકં ધમ્મદેસનં ઉપદિસતિ, મજ્ઝિન્દ્રિયસ્સ ભગવા મુદુતિક્ખધમ્મદેસનં ઉપદિસતિ, મુદિન્દ્રિયસ્સ ભગવા તિક્ખં ધમ્મદેસનં ઉપદિસતિ. તત્થ ભગવા તિક્ખિન્દ્રિયસ્સ સમથં ઉપદિસતિ, મજ્ઝિન્દ્રિયસ્સ ભગવા સમથવિપસ્સનં ઉપદિસતિ, મુદિન્દ્રિયસ્સ ભગવા વિપસ્સનં ઉપદિસતિ. તત્થ ભગવા તિક્ખિન્દ્રિયસ્સ નિસ્સરણં ઉપદિસતિ, મજ્ઝિન્દ્રિયસ્સ ભગવા આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ ઉપદિસતિ, મુદિન્દ્રિયસ્સ ભગવા અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ ઉપદિસતિ. તત્થ ભગવા તિક્ખિન્દ્રિયસ્સ અધિપઞ્ઞાસિક્ખાય પઞ્ઞાપયતિ, મજ્ઝિન્દ્રિયસ્સ ભગવા અધિચિત્તસિક્ખાય પઞ્ઞાપયતિ, મુદિન્દ્રિયસ્સ ભગવા અધિસીલસિક્ખાય પઞ્ઞાપયતિ.

યં એત્થ ઞાણં હેતુસો ઠાનસો અનોધિસો અયં ઇમં ભૂમિં ભાવનઞ્ચ ગતો, ઇમાય વેલાય ઇમાય અનુસાસનિયા એવં ધાતુકો ચાયં અયં ચસ્સ આસયો અયઞ્ચ અનુસયો ઇતિ, ઇદં વુચ્ચતિ પરસત્તાનં પરપુગ્ગલાનં ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તવેમત્તતા ઞાણં સત્તમં તથાગતબલં.

ઇતિ તત્થ યં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ. સેય્યથિદં, એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો તિસ્સોપિ જાતિયો ચતસ્સોપિ જાતિયો પઞ્ચપિ જાતિયો દસપિ જાતિયો વીસમ્પિ જાતિયો તિંસમ્પિ જાતિયો ચત્તારીસમ્પિ જાતિયો પઞ્ઞાસમ્પિ જાતિયો જાતિસતમ્પિ જાતિસહસ્સમ્પિ જાતિસતસહસ્સમ્પિ અનેકાનિપિ જાતિસતાનિ અનેકાનિપિ જાતિસહસ્સાનિ અનેકાનિપિ જાતિસતસહસ્સાનિ અનેકેપિ સંવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ વિવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પે. અમુત્રાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો અમુત્ર ઉદપાદિં. તત્રાપાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો ઇધૂપપન્નોતિ, ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ.

૬૪. તત્થ સગ્ગૂપગેસુ ચ સત્તેસુ મનુસ્સૂપગેસુ ચ સત્તેસુ અપાયૂપગેસુ ચ સત્તેસુ ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ લોભાદયો ઉસ્સન્ના અલોભાદયો મન્દા, ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ અલોભાદયો ઉસ્સન્ના લોભાદયો મન્દા, યે વા પન ઉસ્સન્ના યે વા પન મન્દા ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઇમાનિ ઇન્દ્રિયાનિ ઉપચિતાનિ ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઇમાનિ ઇન્દ્રિયાનિ અનુપચિતાનિ અમુકાય વા કપ્પકોટિયં કપ્પસતસહસ્સે વા કપ્પસહસ્સે વા કપ્પસતે વા કપ્પે વા અન્તરકપ્પે વા ઉપડ્ઢકપ્પે વા સંવચ્છરે વા ઉપડ્ઢસંવચ્છરે વા માસે વા પક્ખે વા દિવસે વા મુહુત્તે વા ઇમિના પમાદેન વા પસાદેન વાતિ. તં તં ભવં ભગવા અનુસ્સરન્તો અસેસં જાનાતિ, તત્થ યં દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે સુગતે દુગ્ગતે યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ ઇમે વત ભોન્તો સત્તા કાયદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા વચીદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા મનોદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા અરિયાનં ઉપવાદકા મિચ્છાદિટ્ઠિકા મિચ્છાદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના, તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપન્ના.

ઇમે વા પન ભોન્તો સત્તા કાયસુચરિતેન સમન્નાગતા વચીસુચરિતેન સમન્નાગતા મનોસુચરિતેન સમન્નાગતા અરિયાનં અનુપવાદકા સમ્માદિટ્ઠિકા સમ્માદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના, તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપન્ના, તત્થ સગ્ગૂપગેસુ ચ સત્તેસુ મનુસ્સૂપગેસુ ચ સત્તેસુ અપાયૂપગેસુ ચ સત્તેસુ ઇમિના પુગ્ગલેન એવરૂપં કમ્મં અમુકાય કપ્પકોટિયં ઉપચિતં કપ્પસતસહસ્સે વા કપ્પસહસ્સે વા કપ્પસતે વા કપ્પે વા અન્તરકપ્પે વા ઉપડ્ઢકપ્પે વા સંવચ્છરે વા ઉપડ્ઢસંવચ્છરે વા માસે વા પક્ખે વા દિવસે વા મુહુત્તે વા ઇમિના પમાદેન વા પસાદેન વાતિ. ઇમાનિ ભગવતો દ્વે ઞાણાનિ – પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણઞ્ચ દિબ્બચક્ખુ ચ અટ્ઠમં નવમં તથાગતબલં.

ઇતિ તત્થ યં સબ્બઞ્ઞુતા પત્તા વિદિતા સબ્બધમ્મા વિરજં વીતમલં ઉપ્પન્નં સબ્બઞ્ઞુતઞાણં નિહતો મારો બોધિમૂલે, ઇદં ભગવતો દસમં બલં સબ્બાસવપરિક્ખયં ઞાણં. દસબલસમન્નાગતા હિ બુદ્ધા ભગવન્તોતિ.

નિયુત્તો વિચયો હારસમ્પાતો.