૧૬. સમારોપનહારવિભઙ્ગો

૫૦. તત્થ કતમો સમારોપનો હારો? ‘‘યે ધમ્મા યંમૂલા, યે ચેકત્થા પકાસિતા મુનિના’’તિ.

એકસ્મિં પદટ્ઠાને યત્તકાનિ પદટ્ઠાનાનિ ઓતરન્તિ, સબ્બાનિ તાનિ સમારોપયિતબ્બાનિ. યથા આવટ્ટે હારે બહુકાનિ પદટ્ઠાનાનિ ઓતરન્તીતિ. તત્થ સમારોપના ચતુબ્બિધા પદટ્ઠાનં, વેવચનં, ભાવના, પહાનમિતિ.

તત્થ કતમા પદટ્ઠાનેન સમારોપના?

‘‘સબ્બપાપસ્સ અકરણં, કુસલસ્સ ઉપસમ્પદા;

સચિત્તપરિયોદપનં, એતં બુદ્ધાન સાસન’’ન્તિ.

તસ્સ કિં પદટ્ઠાનં? તીણિ સુચરિતાનિ – કાયસુચરિતં વચીસુચરિતં મનોસુચરિતં – ઇદં પદટ્ઠાનં; તત્થ યં કાયિકઞ્ચ વાચસિકઞ્ચ સુચરિતં, અયં સીલક્ખન્ધો. મનોસુચરિતે યા અનભિજ્ઝા અબ્યાપાદો ચ, અયં સમાધિક્ખન્ધો. યા સમ્માદિટ્ઠિ, અયં પઞ્ઞાક્ખન્ધો. ઇદં પદટ્ઠાનં, તત્થ સીલક્ખન્ધો ચ સમાધિક્ખન્ધો ચ સમથો, પઞ્ઞાક્ખન્ધો વિપસ્સના. ઇદં પદટ્ઠાનં, તત્થ સમથસ્સ ફલં રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તિ, વિપસ્સના ફલં અવિજ્જાવિરાગા પઞ્ઞાવિમુત્તિ. ઇદં પદટ્ઠાનં.

વનં વનથસ્સ પદટ્ઠાનં. કિઞ્ચ વનં? કો ચ વનથો? વનં નામ પઞ્ચ કામગુણા, તણ્હા વનથો. ઇદં પદટ્ઠાનં. વનં નામ નિમિત્તગ્ગાહો ‘‘ઇત્થી’’તિ વા ‘‘પુરિસો’’તિ વા. વનથો નામ તેસં તેસં અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં અનુબ્યઞ્જનગ્ગાહો ‘‘અહો ચક્ખુ, અહો સોતં, અહો ઘાનં, અહો જિવ્હા, અહો કાયો, ઇતિ. ઇદં પદટ્ઠાનં. વનં નામ છ અજ્ઝત્તિકબાહિરાનિ આયતનાનિ અપરિઞ્ઞાતાનિ. યં તદુભયં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સંયોજનં, અયં વનથો. ઇદં પદટ્ઠાનં. વનં નામ અનુસયો. વનથો નામ પરિયુટ્ઠાનં. ઇદં પદટ્ઠાનં. તેનાહ ભગવા ‘‘છેત્વા વનઞ્ચ વનથઞ્ચા’’તિ. અયં પદટ્ઠાનેન સમારોપના.

૫૧. તત્થ કતમા વેવચનેન સમારોપના? રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તિ સેક્ખફલં; અવિજ્જાવિરાગા પઞ્ઞાવિમુત્તિ અસેક્ખફલં. ઇદં વેવચનં. રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તિ અનાગામિફલં; અવિજ્જાવિરાગા પઞ્ઞાવિમુત્તિ અગ્ગફલં અરહત્તં. ઇદં વેવચનં. રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તિ કામધાતુસમતિક્કમનં; અવિજ્જાવિરાગા પઞ્ઞાવિમુત્તિ તેધાતુસમતિક્કમનં. ઇદં વેવચનં. પઞ્ઞિન્દ્રિયં, પઞ્ઞાબલં, અધિપઞ્ઞાસિક્ખા, પઞ્ઞાક્ખન્ધો, ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, ઞાણં, સમ્માદિટ્ઠિ, તીરણા, સન્તીરણા, હિરી, વિપસ્સના, ધમ્મે ઞાણં, સબ્બં, ઇદં વેવચનં. અયં વેવચનેન સમારોપના.

તત્થ કતમા ભાવનાય સમારોપના? યથાહ ભગવા ‘‘તસ્માતિહ ત્વં ભિક્ખુ કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરાહિ, આતાપી સમ્પજાનો સતિમા વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં’’. આતાપીતિ વીરિયિન્દ્રિયં. સમ્પજાનોતિ પઞ્ઞિન્દ્રિયં. સતિમાતિ સતિન્દ્રિયં. વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સન્તિ સમાધિન્દ્રિયં. એવં કાયે કાયાનુપસ્સિનો વિહરતો ચત્તારો સતિપટ્ઠાના ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ. કેન કારણેન? એકલક્ખણત્તા ચતુન્નં ઇન્દ્રિયાનં. ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ ભાવિયમાનેસુ ચત્તારો સમ્મપ્પધાના ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ. ચતૂસુ સમ્મપ્પધાનેસુ ભાવિયમાનેસુ ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ. ચતૂસુ ઇદ્ધિપાદેસુ ભાવિયમાનેસુ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ. એવં સબ્બે. કેન કારણેન? સબ્બે હિ બોધઙ્ગમા ધમ્મા બોધિપક્ખિયા નિય્યાનિકલક્ખણેન એકલક્ખણા, તે એકલક્ખણત્તા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ. અયં ભાવનાય સમારોપના.

તત્થ કતમા પહાનેન સમારોપના? કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરન્તો ‘‘અસુભે સુભ’’ન્તિ વિપલ્લાસં પજહતિ, કબળીકારો ચસ્સ આહારો પરિઞ્ઞં ગચ્છતિ, કામુપાદાનેન ચ અનુપાદાનો ભવતિ, કામયોગેન ચ વિસંયુત્તો ભવતિ, અભિજ્ઝાકાયગન્થેન ચ વિપ્પયુજ્જતિ, કામાસવેન ચ અનાસવો ભવતિ, કામોઘઞ્ચ ઉત્તિણ્ણો ભવતિ, રાગસલ્લેન ચ વિસલ્લો ભવતિ, રૂપૂપિકા [રૂપુપિકા (ક.) એવમુપરિપિ] ચસ્સ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ પરિઞ્ઞં ગચ્છતિ, રૂપધાતુયં ચસ્સ રાગો પહીનો ભવતિ, ન ચ છન્દાગતિં ગચ્છતિ.

વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી વિહરન્તો ‘‘દુક્ખે સુખ’’ન્તિ વિપલ્લાસં પજહતિ, ફસ્સો ચસ્સ આહારો પરિઞ્ઞં ગચ્છતિ, ભવૂપાદાનેન ચ અનુપાદાનો ભવતિ, ભવયોગેન ચ વિસંયુત્તો ભવતિ, બ્યાપાદકાયગન્થેન ચ વિપ્પયુજ્જતિ, ભવાસવેન ચ અનાસવો ભવતિ, ભવોઘઞ્ચ ઉત્તિણ્ણો ભવતિ, દોસસલ્લેન ચ વિસલ્લો ભવતિ, વેદનૂપિકા ચસ્સ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ પરિઞ્ઞં ગચ્છતિ, વેદનાધાતુયં ચસ્સ રાગો પહીનો ભવતિ, ન ચ દોસાગતિં ગચ્છતિ.

ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સી વિહરન્તો ‘‘અનિચ્ચે નિચ્ચ’’ન્તિ વિપલ્લાસં પજહતિ, વિઞ્ઞાણં ચસ્સ આહારો પરિઞ્ઞં ગચ્છતિ, દિટ્ઠુપાદાનેન ચ અનુપાદાનો ભવતિ, દિટ્ઠિયોગેન ચ વિસંયુત્તો ભવતિ, સીલબ્બતપરામાસકાયગન્થેન ચ વિપ્પયુજ્જતિ, દિટ્ઠાસવેન ચ અનાસવો ભવતિ, દિટ્ઠોઘઞ્ચ ઉત્તિણ્ણો ભવતિ, માનસલ્લેન ચ વિસલ્લો ભવતિ, સઞ્ઞૂપિકા ચસ્સ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ પરિઞ્ઞં ગચ્છતિ, સઞ્ઞાધાતુયં ચસ્સ રાગો પહીનો ભવતિ, ન ચ ભયાગતિં ગચ્છતિ.

ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરન્તો ‘‘અનત્તનિ [અનત્તનિયે (સી.) પસ્સ અ. નિ. ૪.૪૯] અત્તા’’તિ વિપલ્લાસં પજહતિ, મનોસઞ્ચેતના ચસ્સ આહારો પરિઞ્ઞં ગચ્છતિ, અત્તવાદુપાદાનેન ચ અનુપાદાનો ભવતિ, અવિજ્જાયોગેન ચ વિસંયુત્તો ભવતિ, ઇદંસચ્ચાભિનિવેસકાયગન્થેન ચ વિપ્પયુજ્જતિ, અવિજ્જાસવેન ચ અનાસવો ભવતિ, અવિજ્જોઘઞ્ચ ઉત્તિણ્ણો ભવતિ, મોહસલ્લેન ચ વિસલ્લો ભવતિ, સઙ્ખારૂપિકા ચસ્સ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ પરિઞ્ઞં ગચ્છતિ, સઙ્ખારધાતુયં ચસ્સ રાગો પહીનો ભવતિ, ન ચ મોહાગતિં ગચ્છતિ. અયં પહાનેન સમારોપના.

તેનાહ આયસ્મા મહાકચ્ચાયનો –

‘‘યે ધમ્મા યં મૂલા, યે ચેકત્થા પકાસિતા મુનિના;

તે સમારોપયિતબ્બા, એસ સમારોપનો હારો’’તિ.

નિયુત્તો સમારોપનો હારો.

નિટ્ઠિતો ચ હારવિભઙ્ગો.