૧૨. ઓતરણહારવિભઙ્ગો

૪૨. તત્થ કતમો ઓતરણો હારો? ‘‘યો ચ પટિચ્ચુપ્પાદો’’તિ.

‘‘ઉદ્ધં અધો સબ્બધિ વિપ્પમુત્તો, અયં અહસ્મીતિ [અયમહમસ્મીતિ (સી.) પસ્સ ઉદા. ૬૧] અનાનુપસ્સી;

એવં વિમુત્તો ઉદતારિ ઓઘં, અતિણ્ણપુબ્બં અપુનબ્ભવાયા’’તિ.

‘‘ઉદ્ધ’’ન્તિ રૂપધાતુ ચ અરૂપધાતુ ચ. ‘‘અધો’’તિ કામધાતુ. ‘‘સબ્બધિ વિપ્પમુત્તો’’તિ તેધાતુકે અયં અસેક્ખાવિમુત્તિ. તાનિયેવ અસેક્ખાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, અયં ઇન્દ્રિયેહિ ઓતરણા.

તાનિયેવ અસેક્ખાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ વિજ્જા, વિજ્જુપ્પાદા અવિજ્જાનિરોધો, અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો, સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો, વિઞ્ઞાણનિરોધા નામરૂપનિરોધો, નામરૂપનિરોધા સળાયતનનિરોધો, સળાયતનનિરોધા ફસ્સનિરોધો, ફસ્સનિરોધા વેદનાનિરોધો, વેદનાનિરોધા તણ્હાનિરોધો, તણ્હાનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો, ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો, ભવનિરોધા જાતિનિરોધો, જાતિનિરોધા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા નિરુજ્ઝન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતિ. અયં પટિચ્ચસમુપ્પાદેહિ ઓતરણા.

તાનિયેવ અસેક્ખાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ તીહિ ખન્ધેહિ સઙ્ગહિતાનિ – સીલક્ખન્ધેન સમાધિક્ખન્ધેન પઞ્ઞાક્ખન્ધેન, અયં ખન્ધેહિ ઓતરણા.

તાનિયેવ અસેક્ખાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ સઙ્ખારપરિયાપન્નાનિ યે સઙ્ખારા અનાસવા, નો ચ ભવઙ્ગા, તે સઙ્ખારા ધમ્મધાતુસઙ્ગહિતા. અયં ધાતૂહિ ઓતરણા.

સા ધમ્મધાતુ ધમ્માયતનપરિયાપન્ના, યં આયતનં અનાસવં, નો ચ ભવઙ્ગં. અયં આયતનેહિ ઓતરણા.

‘‘અયં અહસ્મીતિ અનાનુપસ્સી’’તિ અયં સક્કાયદિટ્ઠિયા સમુગ્ઘાતો, સા સેક્ખાવિમુત્તિ, તાનિયેવ સેક્ખાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ. અયં ઇન્દ્રિયેહિ ઓતરણા.

તાનિયેવ સેક્ખાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ વિજ્જા, વિજ્જુપ્પાદા અવિજ્જાનિરોધો, અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો, એવં સબ્બો પટિચ્ચસમુપ્પાદો. અયં પટિચ્ચસમુપ્પાદેહિ ઓતરણા.

સાયેવ વિજ્જા પઞ્ઞાક્ખન્ધો. અયં ખન્ધેહિ ઓતરણા.

સાયેવ વિજ્જા સઙ્ખારપરિયાપન્ના, યે સઙ્ખારા અનાસવા, નો ચ ભવઙ્ગા, તે સઙ્ખારા ધમ્મધાતુસઙ્ગહિતા, અયં ધાતૂહિ ઓતરણા.

સા ધમ્મધાતુ ધમ્માયતનપરિયાપન્ના, યં આયતનં અનાસવં, નો ચ ભવઙ્ગં, અયં આયતનેહિ ઓતરણા.

સેક્ખાય ચ વિમુત્તિયા અસેક્ખાય ચ વિમુત્તિયા વિમુત્તો ઉદતારિ ઓઘં અતિણ્ણપુબ્બં અપુનબ્ભવાય. તેનાહ ભગવા ‘‘ઉદ્ધં અધો’’તિ.

૪૩. ‘‘નિસ્સિતસ્સ [પસ્સ ઉદા. ૭૪] ચલિતં, અનિસ્સિતસ્સ ચલિતં નત્થિ, ચલિતે અસતિ પસ્સદ્ધિ, પસ્સદ્ધિયા સતિ નતિ ન હોતિ, નતિયા અસતિ આગતિગતિ ન હોતિ, આગતિગતિયા અસતિ ચુતૂપપાતો ન હોતિ, ચુતૂપપાતે અસતિ નેવિધ ન હુરં ન ઉભયમન્તરેન એસેવન્તો દુક્ખસ્સા’’તિ.

‘‘નિસ્સિતસ્સ ચલિત’’ન્તિ નિસ્સયો નામ દુવિધો તણ્હાનિસ્સયો ચ દિટ્ઠિનિસ્સયો ચ. તત્થ યા રત્તસ્સ ચેતના, અયં તણ્હાનિસ્સયો; યા મૂળ્હસ્સ ચેતના, અયં દિટ્ઠિનિસ્સયો. ચેતના પન સઙ્ખારા, સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં, એવં સબ્બો પટિચ્ચસમુપ્પાદો. અયં પટિચ્ચસમુપ્પાદેહિ ઓતરણા.

તત્થ યા રત્તસ્સ વેદના, અયં સુખા વેદના. યા સમ્મૂળ્હસ્સ વેદના, અયં અદુક્ખમસુખા વેદના, ઇમા દ્વે વેદના વેદનાક્ખન્ધો. અયં ખન્ધેહિ ઓતરણા.

તત્થ સુખા વેદના દ્વે ઇન્દ્રિયાનિ સુખિન્દ્રિયં સોમનસ્સિન્દ્રિયઞ્ચ, અદુક્ખમસુખા વેદના ઉપેક્ખિન્દ્રિયં. અયં ઇન્દ્રિયેહિ ઓતરણા.

તાનિયેવ ઇન્દ્રિયાનિ સઙ્ખારપરિયાપન્નાનિ, યે સઙ્ખારા સાસવા ભવઙ્ગા, તે સઙ્ખારા ધમ્મધાતુસઙ્ગહિતા. અયં ધાતૂહિ ઓતરણા.

સા ધમ્મધાતુ ધમ્માયતનપરિયાપન્ના, યં આયતનં સાસવં ભવઙ્ગં, અયં આયતનેહિ ઓતરણા.

‘‘અનિસ્સિતસ્સ ચલિતં નત્થી’’તિ સમથવસેન વા તણ્હાય અનિસ્સિતો વિપસ્સનાવસે વા દિટ્ઠિયા અનિસ્સિતો. યા વિપસ્સના અયં વિજ્જા, વિજ્જુપ્પાદા અવિજ્જાનિરોધો, અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો, સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો, એવં સબ્બો પટિચ્ચસમુપ્પાદો. અયં પટિચ્ચસમુપ્પાદેહિ ઓતરણા.

સાયેવ વિપસ્સના પઞ્ઞાક્ખન્ધો. અયં ખન્ધેહિ ઓતરણા.

સાયેવ વિપસ્સના દ્વે ઇન્દ્રિયાનિ – વીરિયિન્દ્રિયઞ્ચ પઞ્ઞિન્દ્રિયઞ્ચ. અયં ઇન્દ્રિયેહિ ઓતરણા.

સાયેવ વિપસ્સના સઙ્ખારપરિયાપન્ના, યે સઙ્ખારા અનાસવા, નો ચ ભવઙ્ગા, તે સઙ્ખારા ધમ્મધાતુસઙ્ગહિતા. અયં ધાતૂહિ ઓતરણા.

‘‘પસ્સદ્ધિયા સતી’’તિ દુવિધા પસ્સદ્ધિ કાયિકા ચ ચેતસિકા ચ. યં કાયિકં સુખં, અયં કાયપસ્સદ્ધિ. યં ચેતસિકં સુખં, અયં ચેતસિકા પસ્સદ્ધિ. પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદિયતિ [વેદયતિ (ક.)], સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ, સમાહિતો યથાભૂતં પજાનાતિ, યથાભૂતં પજાનન્તો નિબ્બિન્દતિ, નિબ્બિન્દન્તો વિરજ્જતિ, વિરાગા વિમુચ્ચતિ, વિમુત્તસ્મિં ‘‘વિમુત્ત’’મિતિ [વિમુત્તમ્હીતિ (સી. ક.)] ઞાણં હોતિ, ‘‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’’તિ પજાનાતિ. સો ન નમતિ રૂપેસુ, ન સદ્દેસુ, ન ગન્ધેસુ, ન રસેસુ, ન ફોટ્ઠબ્બેસુ, ન ધમ્મેસુ ખયા રાગસ્સ ખયા દોસસ્સ ખયા મોહસ્સ યેન રૂપેન તથાગતં તિટ્ઠન્તં ચરન્તં પઞ્ઞાપયમાનો પઞ્ઞાપેય્ય, તસ્સ રૂપસ્સ ખયા વિરાગા નિરોધા ચાગા પટિનિસ્સગ્ગા રૂપસઙ્ખયે વિમુત્તો, તથાગતો અત્થીતિપિ ન ઉપેતિ, નત્થીતિપિ ન ઉપેતિ, અત્થિ નત્થીતિપિ ન ઉપેતિ, નેવત્થિ નો નત્થીતિપિ ન ઉપેતિ. અથ ખો ગમ્ભીરો અપ્પમેય્યો અસઙ્ખેય્યો નિબ્બુતોતિયેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ ખયા રાગસ્સ, ખયા દોસસ્સ, ખયા મોહસ્સ.

યાય વેદનાય…પે… યાય સઞ્ઞાય. યેહિ સઙ્ખારેહિ. યેન વિઞ્ઞાણેન તથાગતં તિટ્ઠન્તં ચરન્તં પઞ્ઞાપયમાનો પઞ્ઞાપેય્ય, તસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ ખયા વિરાગા નિરોધા ચાગા પટિનિસ્સગ્ગા વિઞ્ઞાણસઙ્ખયે વિમુત્તો, તથાગતો અત્થીતિપિ ન ઉપેતિ, નત્થીતિપિ ન ઉપેતિ, અત્થિ નત્થીતિપિ ન ઉપેતિ, નેવત્થિ નો નત્થીતિપિ ન ઉપેતિ. અથ ખો ગમ્ભીરો અપ્પમેય્યો અસઙ્ખેય્યો નિબ્બુતોતિયેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ ખયા રાગસ્સ, ખયા દોસસ્સ, ખયા મોહસ્સ. ‘‘આગતી’’તિ ઇધાગતિ. ‘‘ગતી’’તિ પેચ્ચભવો. આગતિગતીપિ ન ભવન્તિ, ‘‘નેવિધા’’તિ છસુ અજ્ઝત્તિકેસુ આયતનેસુ. ‘‘ન હુર’’ન્તિ છસુ બાહિરેસુ આયતનેસુ. ‘‘ન ઉભયમન્તરેના’’તિ ફસ્સસમુદિતેસુ ધમ્મેસુ અત્તાનં ન પસ્સતિ. ‘‘એસેવન્તો દુક્ખસ્સા’’તિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો. સો દુવિધો લોકિયો ચ લોકુત્તરો ચ. તત્થ લોકિયો અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા, યાવ જરામરણા. લોકુત્તરો સીલવતો અવિપ્પટિસારો જાયતિ, યાવ નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતિ. તેનાહ ભગવા ‘‘નિસ્સિતસ્સ ચલિતં અનિસ્સિતસ્સ ચલિતં નત્થિ…પે… એસેવન્તો દુક્ખસ્સા’’તિ.

૪૪. ‘‘યે કેચિ સોકા પરિદેવિતા વા, દુક્ખા [દુક્ખં (સી. ક.) પસ્સ ઉદા. ૭૮] ચ લોકસ્મિમનેકરૂપા;

પિયં પટિચ્ચપ્પભવન્તિ એતે, પિયે અસન્તે ન ભવન્તિ એતે.

તસ્મા હિ તે સુખિનો વીતસોકા, યેસં પિયં નત્થિ કુહિઞ્ચિ લોકે;

તસ્મા અસોકં વિરજં પત્થયાનો, પિયં ન કયિરાથ કુહિઞ્ચિ લોકે’’તિ.

‘‘યે કેચિ સોકા પરિદેવિતા વા, દુક્ખા ચ લોકસ્મિમનેકરૂપા પિયં પટિચ્ચપ્પભવન્તિ એતે’’તિ – અયં દુક્ખા વેદના. ‘‘પિયે અસન્તે ન ભવન્તિ એતે’’તિ – અયં સુખા વેદના. વેદના વેદનાક્ખન્ધો. અયં ખન્ધેહિ ઓતરણા.

વેદનાપચ્ચયા તણ્હા, તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં, ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો, ભવપચ્ચયા જાતિ, જાતિપચ્ચયા જરામરણં, એવં સબ્બં. અયં પટિચ્ચસમુપ્પાદેહિ ઓતરણા.

તત્થ સુખા વેદના દ્વે ઇન્દ્રિયાનિ – સુખિન્દ્રિયં સોમનસ્સિન્દ્રિયઞ્ચ. દુક્ખા વેદના દ્વે ઇન્દ્રિયાનિ – દુક્ખિન્દ્રિયં દોમનસ્સિન્દ્રિયઞ્ચ. અયં ઇન્દ્રિયેહિ ઓતરણા.

સા ધમ્મધાતુ ધમ્માયતનપરિયાપન્ના, યં આયતનં સાસવં ભવઙ્ગં. અયં આયતનેહિ ઓતરણા.

તસ્મા હિ તે સુખિનો વીતસોકા, યેસં પિયં નત્થિ કુહિઞ્ચિ લોકે;

તસ્મા અસોકં વિરજં પત્થયાનો, પિયં ન કયિરાથ કુહિઞ્ચિ લોકેતિ.

ઇદં તણ્હાપહાનં. તણ્હાનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો, ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો, એવં સબ્બં. અયં પટિચ્ચસમુપ્પાદેહિ ઓતરણા.

તંયેવ તણ્હાપહાનં સમથો. સો સમથો દ્વે ઇન્દ્રિયાનિ સતિન્દ્રિયં સમાધિન્દ્રિયઞ્ચ. અયં ઇન્દ્રિયેહિ ઓતરણા.

સોયેવ સમથો સમાધિક્ખન્ધો. અયં ખન્ધેહિ ઓતરણા.

સોયેવ સમથો સઙ્ખારપરિયાપન્નો, યે સઙ્ખારા અનાસવા, નો ચ ભવઙ્ગા, તે સઙ્ખારા ધમ્મધાતુસઙ્ગહિતા. અયં ધાતૂહિ ઓતરણા.

સા ધમ્મધાતુ ધમ્માયતનપરિયાપન્ના, યં આયતનં અનાસવં, નો ચ ભવઙ્ગં. અયં આયતનેહિ ઓતરણા. તેનાહ ભગવા ‘‘યે કેચિ સોકા’’તિ.

કામં કામયમાનસ્સ, તસ્સ ચે તં સમિજ્ઝતિ;

અદ્ધા પીતિમનો હોતિ, લદ્ધા મચ્ચો યદિચ્છતિ.

તસ્સ ચે કામયાનસ્સ, છન્દજાતસ્સ જન્તુનો;

તે કામા પરિહાયન્તિ, સલ્લવિદ્ધોવ રુપ્પતિ.

યો કામે પરિવજ્જેતિ, સપ્પસ્સેવ [સબ્બસ્સેવ (ક.) પસ્સ સુ. નિ. ૭૭૪] પદા સિરો;

સોમં વિસત્તિકં લોકે, સતો સમતિવત્તતીતિ.

તત્થ યા પીતિમનતા, અયં અનુનયો. યદાહ સલ્લવિદ્ધોવ રુપ્પતીતિ, ઇદં પટિઘં. અનુનયં પટિઘઞ્ચ પન તણ્હાપક્ખો, તણ્હાય ચ પન દસરૂપીનિ આયતનાનિ પદટ્ઠાનં. અયં આયતનેહિ ઓતરણા.

તાનિયેવ દસ રૂપીનિ રૂપકાયો નામસમ્પયુત્તો, તદુભયં નામરૂપં, નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનં, સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના, વેદનાપચ્ચયા તણ્હા, એવં સબ્બં. અયં પટિચ્ચસમુપ્પાદેહિ ઓતરણા.

તદેવ નામરૂપં પઞ્ચક્ખન્ધો; અયં ખન્ધેહિ ઓતરણા;

તદેવ નામરૂપં અટ્ઠારસ ધાતુયો; અયં ધાતૂહિ ઓતરણા;

તત્થ યો રૂપકાયો ઇમાનિ પઞ્ચ રૂપીનિ ઇન્દ્રિયાનિ, યો નામકાયો ઇમાનિ પઞ્ચ અરૂપીનિ ઇન્દ્રિયાનિ, ઇમાનિ દસ ઇન્દ્રિયાનિ. અયં ઇન્દ્રિયેહિ ઓતરણા.

તત્થ યદાહ –

‘‘યો કામે પરિવજ્જેતિ, સપ્પસ્સેવ પદા સિરો;

સોમં વિસત્તિકં લોકે, સતો સમતિવત્તતી’’તિ.

અયં સઉપાદિસેસા નિબ્બાનધાતુ, અયં ધાતૂહિ ઓતરણા.

સાયેવ સઉપાદિસેસા નિબ્બાનધાતુ વિજ્જા, વિજ્જુપ્પાદા અવિજ્જાનિરોધો, અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો, એવં સબ્બં. અયં પટિચ્ચસમુપ્પાદેહિ ઓતરણા.

સાયેવ વિજ્જા પઞ્ઞાક્ખન્ધો. અયં ખન્ધેહિ ઓતરણા.

સાયેવ વિજ્જા દ્વે ઇન્દ્રિયાનિ – વીરિયિન્દ્રિયં પઞ્ઞિન્દ્રિયઞ્ચ. અયં ઇન્દ્રિયેહિ ઓતરણા.

સાયેવ વિજ્જા સઙ્ખારપરિયાપન્ના, યે સઙ્ખારા અનાસવા, નો ચ ભવઙ્ગા, તે સઙ્ખારા ધમ્મધાતુસઙ્ગહિતા. અયં ધાતૂહિ ઓતરણા.

સા ધમ્મધાતુ ધમ્માયતનપરિયાપન્ના, યં આયતનં અનાસવં, નો ચ ભવઙ્ગં. અયં આયતનેહિ ઓતરણા. તેનાહ ભગવા ‘‘કામં કામયમાનસ્સા’’તિ.

એત્તાવતા પટિચ્ચ ઇન્દ્રિયખન્ધધાતુઆયતનાનિ સમોસરણોતરણાનિ ભવન્તિ. એવં પટિચ્ચ ઇન્દ્રિયખન્ધધાતુઆયતનાનિ ઓતારેતબ્બાનિ. તેનાહ આયસ્મા મહાકચ્ચાયનો ‘‘યો ચ પટિચ્ચુપ્પાદો’’તિ.

નિયુત્તો ઓતરણો હારો.