૧૧. પઞ્ઞત્તિહારવિભઙ્ગો

૩૯. તત્થ કતમો પઞ્ઞત્તિહારો? ‘‘એકં ભગવા ધમ્મં પઞ્ઞત્તીહિ વિવિધાહિ દેસેતી’’તિ.

યા પકતિકથાય દેસના. અયં નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ. કા ચ પકતિકથાય દેસના, ચત્તારિ સચ્ચાનિ. યથા ભગવા આહ ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ અયં પઞ્ઞત્તિ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં છન્નં ધાતૂનં અટ્ઠારસન્નં ધાતૂનં દ્વાદસન્નં આયતનાનં દસન્નં ઇન્દ્રિયાનં નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ.

કબળીકારે ચે, ભિક્ખવે, આહારે અત્થિ રાગો અત્થિ નન્દી [નન્દિ (સી.) પસ્સ સં. નિ. ૨.૬૪)] અત્થિ તણ્હા, પતિટ્ઠિતં તત્થ વિઞ્ઞાણં વિરૂળ્હં. યત્થ પતિટ્ઠિતં વિઞ્ઞાણં વિરૂળ્હં, અત્થિ તત્થ નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ. યત્થ અત્થિ નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ, અત્થિ તત્થ સઙ્ખારાનં વુદ્ધિ [બુદ્ધિ (ક.)]. યત્થ અત્થિ સઙ્ખારાનં વુદ્ધિ, અત્થિ તત્થ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ. યત્થ અત્થિ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ, અત્થિ તત્થ આયતિં જાતિજરામરણં. યત્થ અત્થિ આયતિં જાતિજરામરણં, સસોકં તં, ભિક્ખવે, સદરં સઉપાયાસન્તિ વદામિ.

ફસ્સે ચે…પે… મનોસઞ્ચેતનાય ચે, ભિક્ખવે, આહારે. વિઞ્ઞાણે ચે, ભિક્ખવે, આહારે અત્થિ રાગો અત્થિ નન્દી અત્થિ તણ્હા, પતિટ્ઠિતં તત્થ વિઞ્ઞાણં વિરૂળ્હં. યત્થ પતિટ્ઠિતં વિઞ્ઞાણં વિરૂળ્હં, અત્થિ તત્થ નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ. યત્થ અત્થિ નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ, અત્થિ તત્થ સઙ્ખારાનં વુદ્ધિ. યત્થ અત્થિ સઙ્ખારાનં વુદ્ધિ, અત્થિ તત્થ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ. યત્થ અત્થિ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ, અત્થિ તત્થ આયતિં જાતિજરામરણં. યત્થ અત્થિ આયતિં જાતિજરામરણં, સસોકં તં, ભિક્ખવે, સદરં સઉપાયાસન્તિ વદામિ. અયં પભવપઞ્ઞત્તિ દુક્ખસ્સ ચ સમુદયસ્સ ચ.

કબળીકારે ચે, ભિક્ખવે [પસ્સ સં. નિ. ૨.૬૪], આહારે નત્થિ રાગો નત્થિ નન્દી નત્થિ તણ્હા, અપ્પતિટ્ઠિતં તત્થ વિઞ્ઞાણં અવિરૂળ્હં. યત્થ અપ્પતિટ્ઠિતં વિઞ્ઞાણં અવિરૂળ્હં, નત્થિ તત્થ નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ. યત્થ નત્થિ નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ, નત્થિ તત્થ સઙ્ખારાનં વુદ્ધિ. યત્થ નત્થિ સઙ્ખારાનં વુદ્ધિ, નત્થિ તત્થ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ. યત્થ નત્થિ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ, નત્થિ તત્થ આયતિં જાતિજરામરણં. યત્થ નત્થિ આયતિં જાતિજરામરણં, અસોકં તં, ભિક્ખવે, અદરં અનુપાયાસન્તિ વદામિ.

ફસ્સે ચે…પે… મનોસઞ્ચેતનાય ચે, ભિક્ખવે, આહારે. વિઞ્ઞાણે ચે, ભિક્ખવે, આહારે નત્થિ રાગો નત્થિ નન્દી નત્થિ તણ્હા, અપ્પતિટ્ઠિતં તત્થ વિઞ્ઞાણં અવિરૂળ્હં. યત્થ અપ્પતિટ્ઠિતં વિઞ્ઞાણં અવિરૂળ્હં, નત્થિ તત્થ નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ. યત્થ નત્થિ નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ, નત્થિ તત્થ સઙ્ખારાનં વુદ્ધિ. યત્થ નત્થિ સઙ્ખારાનં વુદ્ધિ, નત્થિ તત્થ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ. યત્થ નત્થિ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ, નત્થિ તત્થ આયતિં જાતિજરામરણં. યત્થ નત્થિ આયતિં જાતિજરામરણં, અસોકં તં, ભિક્ખવે, અદરં અનુપાયાસન્તિ વદામિ.

અયં પરિઞ્ઞાપઞ્ઞત્તિ દુક્ખસ્સ, પહાનપઞ્ઞત્તિ સમુદયસ્સ, ભાવનાપઞ્ઞત્તિ મગ્ગસ્સ, સચ્છિકિરિયાપઞ્ઞત્તિ નિરોધસ્સ.

૪૦. સમાધિં, ભિક્ખવે, ભાવેથ. અપ્પમત્તો નિપકો સતો, સમાહિતો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યથાભૂતં પજાનાતિ. કિઞ્ચ યથાભૂતં પજાનાતિ? ‘‘ચક્ખુ [ચક્ખું (ક.) પસ્સ સં. નિ. ૪.૯૯] અનિચ્ચ’’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. ‘‘રૂપા અનિચ્ચા’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અનિચ્ચ’’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. ‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સો અનિચ્ચો’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. યમ્પિદં [યમિદં (સી. ક.)] ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, તમ્પિ અનિચ્ચન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ.

સોતં …પે… ઘાનં…પે… જિવ્હા…પે… કાયો…પે… ‘‘મનો અનિચ્ચો’’તિ [અનિચ્ચ’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૧૦૦)] યથાભૂતં પજાનાતિ. ‘‘ધમ્મા અનિચ્ચા’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. ‘‘મનોવિઞ્ઞાણં અનિચ્ચ’’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. ‘‘મનોસમ્ફસ્સો અનિચ્ચો’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, તમ્પિ અનિચ્ચન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ.

અયં ભાવનાપઞ્ઞત્તિ મગ્ગસ્સ, પરિઞ્ઞાપઞ્ઞત્તિ દુક્ખસ્સ, પહાનપઞ્ઞત્તિ સમુદયસ્સ, સચ્છિકિરિયાપઞ્ઞત્તિ નિરોધસ્સ.

રૂપં, રાધ, વિકિરથ વિધમથ વિદ્ધંસેથ વિકીળનિયં [વિકીળનિકં (સી. ક.) પસ્સ સં. નિ. ૩.૧૬૯] કરોથ, પઞ્ઞાય તણ્હક્ખયાય પટિપજ્જથ. તણ્હક્ખયા દુક્ખક્ખયો, દુક્ખક્ખયા નિબ્બાનં. વેદનં…પે…. સઞ્ઞં…પે… સઙ્ખારે વિઞ્ઞાણં વિકિરથ વિધમથ વિદ્ધંસેથ વિકીળનિયં કરોથ, પઞ્ઞાય તણ્હક્ખયાય પટિપજ્જથ. તણ્હક્ખયા દુક્ખક્ખયો, દુક્ખક્ખયા નિબ્બાનં.

અયં નિરોધપઞ્ઞત્તિ નિરોધસ્સ, નિબ્બિદાપઞ્ઞત્તિ અસ્સાદસ્સ, પરિઞ્ઞાપઞ્ઞત્તિ દુક્ખસ્સ, પહાનપઞ્ઞત્તિ સમુદયસ્સ, ભાવનાપઞ્ઞત્તિ મગ્ગસ્સ, સચ્છિકિરિયાપઞ્ઞત્તિ નિરોધસ્સ.

‘‘સો ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘‘અયં દુક્ખસમુદયો’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘‘અયં દુક્ખનિરોધો’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ ‘‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ.

અયં પટિવેધપઞ્ઞત્તિ સચ્ચાનં, નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ દસ્સનભૂમિયા, ભાવનાપઞ્ઞત્તિ મગ્ગસ્સ, સચ્છિકિરિયાપઞ્ઞત્તિ સોતાપત્તિફલસ્સ. ‘‘સો ઇમે આસવા’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘‘અયં આસવસમુદયો’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘‘અયં આસવનિરોધો’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. ‘‘અયં આસવનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. ‘‘ઇમે આસવા અસેસં નિરુજ્ઝન્તી’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ.

અયં ઉપ્પાદપઞ્ઞત્તિ ખયે ઞાણસ્સ, ઓકાસપઞ્ઞત્તિ અનુપ્પાદે ઞાણસ્સ, ભાવનાપઞ્ઞત્તિ મગ્ગસ્સ, પરિઞ્ઞાપઞ્ઞત્તિ દુક્ખસ્સ, પહાનપઞ્ઞત્તિ સમુદયસ્સ, આરમ્ભપઞ્ઞત્તિ વીરિયિન્દ્રિયસ્સ, આસાટનપઞ્ઞત્તિ આસાટિકાનં, નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ ભાવનાભૂમિયા, અભિનિઘાતપઞ્ઞત્તિ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં.

૪૧. ઇદં ‘‘દુક્ખ’’ન્તિ મે, ભિક્ખવે, પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદિ. અયં ‘‘દુક્ખસમુદયો’’તિ મે, ભિક્ખવે…પે… અયં ‘‘દુક્ખનિરોધો’’તિ મે, ભિક્ખવે…પે…. અયં ‘‘દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ મે, ભિક્ખવે, પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદિ.

અયં દેસનાપઞ્ઞત્તિ સચ્ચાનં, નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ સુતમયિયા પઞ્ઞાય સચ્છિકિરિયાપઞ્ઞત્તિ અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયસ્સ, પવત્તનાપઞ્ઞત્તિ ધમ્મચક્કસ્સ.

‘‘તં ખો પનિદં દુક્ખં પરિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિ મે, ભિક્ખવે, પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદિ. ‘‘સો ખો પનાયં દુક્ખસમુદયો પહાતબ્બો’’તિ મે, ભિક્ખવે…પે… ‘‘સો ખો પનાયં દુક્ખનિરોધો સચ્છિકાતબ્બો’’તિ મે, ભિક્ખવે…પે… ‘‘સા ખો પનાયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા ભાવેતબ્બા’’તિ મે, ભિક્ખવે પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદિ.

અયં ભાવનાપઞ્ઞત્તિ મગ્ગસ્સ, નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ ચિન્તામયિયા પઞ્ઞાય, સચ્છિકિરિયાપઞ્ઞત્તિ અઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ.

‘‘તં ખો પનિદં દુક્ખં પરિઞ્ઞાત’’ન્તિ મે, ભિક્ખવે, પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદિ. ‘‘સો ખો પનાયં દુક્ખસમુદયો પહીનો’’તિ મે, ભિક્ખવે…પે… ‘‘સો ખો પનાયં દુક્ખનિરોધો સચ્છિકતો’’તિ મે, ભિક્ખવે…પે… ‘‘સા ખો પનાયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા ભાવિતા’’તિ મે, ભિક્ખવે પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદિ. અયં ભાવનાપઞ્ઞત્તિ મગ્ગસ્સ, નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ ભાવનામયિયા પઞ્ઞાય, સચ્છિકિરિયાપઞ્ઞત્તિ અઞ્ઞાતાવિનો ઇન્દ્રિયસ્સ, પવત્તનાપઞ્ઞત્તિ ધમ્મચક્કસ્સ.

‘‘તુલમતુલઞ્ચ સમ્ભવં, ભવસઙ્ખારમવસ્સજિ મુનિ;

અજ્ઝત્તરતો સમાહિતો, અભિન્દિ [અભિદા (સી. ક.) પસ્સ દી. નિ. ૨.૧૬૯] કવચમિવત્તસમ્ભવ’’ન્તિ.

‘‘તુલ’’ન્તિ સઙ્ખારધાતુ. ‘‘અતુલ’’ન્તિ નિબ્બાનધાતુ, ‘‘તુલમતુલઞ્ચ સમ્ભવ’’ન્તિ અભિઞ્ઞાપઞ્ઞત્તિ સબ્બધમ્માનં. નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ ધમ્મપટિસમ્ભિદાય. ‘‘ભવસઙ્ખારમવસ્સજિ મુની’’તિ પરિચ્ચાગપઞ્ઞત્તિ સમુદયસ્સ. પરિઞ્ઞાપઞ્ઞત્તિ દુક્ખસ્સ. ‘‘અજ્ઝત્તરતો સમાહિતો’’તિ ભાવનાપઞ્ઞત્તિ કાયગતાય સતિયા. ઠિતિપઞ્ઞત્તિ ચિત્તેકગ્ગતાય. ‘‘અભિન્દિ કવચમિવત્તસમ્ભવ’’ન્તિ અભિનિબ્બિદાપઞ્ઞત્તિ ચિત્તસ્સ, ઉપાદાનપઞ્ઞત્તિ સબ્બઞ્ઞુતાય, પદાલનાપઞ્ઞત્તિ અવિજ્જણ્ડકોસાનં. તેનાહ ભગવા ‘‘તુલમતુલઞ્ચ સમ્ભવ’’ન્તિ.

યો દુક્ખમદ્દક્ખિ યતોનિદાનં, કામેસુ સો જન્તુ કથં નમેય્ય;

કામા હિ લોકે સઙ્ગોતિ ઞત્વા, તેસં સતીમા વિનયાય સિક્ખેતિ.

‘‘યો દુક્ખ’’ન્તિ વેવચનપઞ્ઞત્તિ ચ દુક્ખસ્સ પરિઞ્ઞાપઞ્ઞત્તિ ચ. ‘‘યતોનિદાન’’ન્તિ પભવપઞ્ઞત્તિ ચ સમુદયસ્સ પહાનપઞ્ઞત્તિ ચ. ‘‘અદ્દક્ખી’’તિ વેવચનપઞ્ઞત્તિ ચ ઞાણચક્ખુસ્સ પટિવેધપઞ્ઞત્તિ ચ. ‘‘કામેસુ સો જન્તુકથં નમેય્યા’’તિ વેવચનપઞ્ઞત્તિ ચ કામતણ્હાય અભિનિવેસપઞ્ઞત્તિ ચ. ‘‘કામા હિ લોકે સઙ્ગોતિ ઞત્વા’’તિ પચ્ચત્થિકતો દસ્સનપઞ્ઞત્તિ કામાનં. કામા હિ અઙ્ગારકાસૂપમા મંસપેસૂપમા પાવકકપ્પા પપાતઉરગોપમા ચ. ‘‘તેસં સતીમા’’તિ અપચયપઞ્ઞત્તિ પહાનાય, નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ કાયગતાય સતિયા, ભાવનાપઞ્ઞત્તિ મગ્ગસ્સ. ‘‘વિનયાય સિક્ખે’’તિ પટિવેધપઞ્ઞત્તિ રાગવિનયસ્સ દોસવિનયસ્સ મોહવિનયસ્સ. ‘‘જન્તૂ’’તિ વેવચનપઞ્ઞત્તિ યોગિસ્સ. યદા હિ યોગી કામા સઙ્ગોતિ પજાનાતિ. સો કામાનં અનુપ્પાદાય કુસલે ધમ્મે ઉપ્પાદયતિ, સો અનુપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઉપ્પાદાય વાયમતિ. અયં વાયામપઞ્ઞત્તિ અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા. નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ ઓરમત્તિકાય અસન્તુટ્ઠિયા. તત્થ સો ઉપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઠિતિયા વાયમતીતિ અયં અપ્પમાદપઞ્ઞત્તિ ભાવનાય, નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ વીરિયિન્દ્રિયસ્સ, આરક્ખપઞ્ઞત્તિ કુસલાનં ધમ્માનં, ઠિતિપઞ્ઞત્તિ અધિચિત્તસિક્ખાય. તેનાહ ભગવા ‘‘યો દુક્ખમદ્દક્ખિ યતોનિદાન’’ન્તિ.

‘‘મોહસમ્બન્ધનો લોકો, ભબ્બરૂપોવ દિસ્સતિ;

ઉપધિબન્ધનો [ઉપધિસમ્બન્ધનો (સી.) પસ્સ ઉદા. ૭૦] બાલો, તમસા પરિવારિતો;

અસ્સિરી વિય [સસ્સતોરિવ (ઉદા. ૭૦)] ખાયતિ, પસ્સતો નત્થિ કિઞ્ચન’’ન્તિ.

‘‘મોહસમ્બન્ધનો લોકો’’તિ દેસનાપઞ્ઞત્તિ વિપલ્લાસાનં. ‘‘ભબ્બરૂપોવ દિસ્સતી’’તિ વિપરીતપઞ્ઞત્તિ લોકસ્સ. ‘‘ઉપધિબન્ધનો બાલો’’તિ પભવપઞ્ઞત્તિ પાપકાનં ઇચ્છાવચરાનં, કિચ્ચપઞ્ઞત્તિ પરિયુટ્ઠાનાનં. બલવપઞ્ઞત્તિ કિલેસાનં. વિરૂહનાપઞ્ઞત્તિ સઙ્ખારાનં. ‘‘તમસા પરિવારિતો’’તિ દેસનાપઞ્ઞત્તિ અવિજ્જન્ધકારસ્સ વેવચનપઞ્ઞત્તિ ચ. ‘‘અસ્સિરી વિય ખાયતી’’તિ દસ્સનપઞ્ઞત્તિ દિબ્બચક્ખુસ્સ, નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ પઞ્ઞાચક્ખુસ્સ. ‘‘પસ્સતો નત્થિ કિઞ્ચન’’ન્તિ પટિવેધપઞ્ઞત્તિ સત્તાનં, રાગો કિઞ્ચનં દોસો કિઞ્ચનં મોહો કિઞ્ચનં. તેનાહ ભગવા ‘‘મોહસમ્બન્ધનો લોકો’’તિ.

‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, અજાતં અભૂતં અકતં અસઙ્ખતં, નો ચેતં, ભિક્ખવે, અભવિસ્સ અજાતં અભૂતં અકતં અસઙ્ખતં. નયિધ [ન ઇધ (સી. ક.) પસ્સ ઉદા. ૭૩] જાતસ્સ ભૂતસ્સ કતસ્સ સઙ્ખતસ્સ નિસ્સરણં પઞ્ઞાયેથ. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ અજાતં અભૂતં અકતં અસઙ્ખતં, તસ્મા જાતસ્સ ભૂતસ્સ કતસ્સ સઙ્ખતસ્સ નિસ્સરણં પઞ્ઞાયતી’’તિ.

‘‘નો ચેતં, ભિક્ખવે, અભવિસ્સ અજાતં અભૂતં અકતં અસઙ્ખત’’ન્તિ દેસનાપઞ્ઞત્તિ નિબ્બાનસ્સ વેવચનપઞ્ઞત્તિ ચ. ‘‘નયિધ જાતસ્સ ભૂતસ્સ કતસ્સ સઙ્ખતસ્સ નિસ્સરણં પઞ્ઞાયેથા’’તિ વેવચનપઞ્ઞત્તિ સઙ્ખતસ્સ ઉપનયનપઞ્ઞત્તિ ચ. ‘‘યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ અજાતં અભૂતં અકતં અસઙ્ખત’’ન્તિ વેવચનપઞ્ઞત્તિ નિબ્બાનસ્સ જોતનાપઞ્ઞત્તિ ચ. ‘‘તસ્મા જાતસ્સ ભૂતસ્સ કતસ્સ સઙ્ખતસ્સ નિસ્સરણં પઞ્ઞાયતી’’તિ અયં વેવચનપઞ્ઞત્તિ નિબ્બાનસ્સ, નિય્યાનિકપઞ્ઞત્તિ મગ્ગસ્સ, નિસ્સરણપઞ્ઞત્તિ સંસારતો. તેનાહ ભગવા ‘‘નો ચેતં, ભિક્ખવે, અભવિસ્સા’’તિ. તેનાહ આયસ્મા મહાકચ્ચાયનો ‘‘એકં ભગવા ધમ્મં, પઞ્ઞત્તીહિ વિવિધાહિ દેસેતી’’તિ.

નિયુત્તો પઞ્ઞત્તિ હારો.