૧. દેસનાહારવિભઙ્ગો

૫. તત્થ કતમો દેસનાહારો? ‘‘અસ્સાદાદીનવતા’’તિ ગાથા અયં દેસનાહારો. કિં દેસયતિ? અસ્સાદં આદીનવં નિસ્સરણં ફલં ઉપાયં આણત્તિં. ધમ્મં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેસ્સામીતિ.

તત્થ કતમો અસ્સાદો?

‘‘કામં [કામમાદિકા ઇમા છ ગાથા સુ. નિ. ૭૭૨ પસ્સિતબ્બા] કામયમાનસ્સ, તસ્સ ચેતં સમિજ્ઝતિ;

અદ્ધા પીતિમનો હોતિ, લદ્ધા મચ્ચો યદિચ્છતી’’તિ.

અયં અસ્સાદો.

તત્થ કતમો આદીનવો?

‘‘તસ્સ ચે કામયાનસ્સ, છન્દજાતસ્સ જન્તુનો;

તે કામા પરિહાયન્તિ, સલ્લવિદ્ધોવ રુપ્પતી’’તિ.

અયં આદીનવો.

તત્થ કતમં નિસ્સરણં?

‘‘યો કામે પરિવજ્જેતિ, સપ્પસ્સેવ પદા સિરો;

સોમં વિસત્તિકં લોકે, સતો સમતિવત્તતી’’તિ.

ઇદં નિસ્સરણં.

તત્થ કતમો અસ્સાદો?

‘‘ખેત્તં વત્થું હિરઞ્ઞં વા, ગવાસ્સં દાસપોરિસં;

થિયો બન્ધૂ પુથૂ કામે, યો નરો અનુગિજ્ઝતી’’તિ.

અયં અસ્સાદો.

તત્થ કતમો આદીનવો?

‘‘અબલા નં બલીયન્તિ, મદ્દન્તે નં પરિસ્સયા;

તતો નં દુક્ખમન્વેતિ, નાવં ભિન્નમિવોદક’’ન્તિ.

અયં આદીનવો.

તત્થ કતમં નિસ્સરણં?

‘‘તસ્મા જન્તુ સદા સતો, કામાનિ પરિવજ્જયે;

તે પહાય તરે ઓઘં, નાવં સિત્વાવ પારગૂ’’તિ.

ઇદં નિસ્સરણં.

તત્થ કતમં ફલં?

‘‘ધમ્મો હવે રક્ખતિ ધમ્મચારિં, છત્તં મહન્તં યથ વસ્સકાલે;

એસાનિસંસો ધમ્મે સુચિણ્ણે, ન દુગ્ગતિં ગચ્છતિ ધમ્મચારી’’તિ.

ઇદં ફલં.

તત્થ કતમો ઉપાયો?

‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિ…પે…

‘‘સબ્બે સઙ્ખારા [પસ્સ ધ. પ. ૨૭૭] દુક્ખા’’તિ…પે…

‘‘સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ, યદા પઞ્ઞાય પસ્સતિ;

અથ નિબ્બિન્દતિ દુક્ખે, એસ મગ્ગો વિસુદ્ધિયા’’તિ.

અયં ઉપાયો.

તત્થ કતમા આણત્તિ?

‘‘ચક્ખુમા [પસ્સ ઉદા. ૪૩] વિસમાનીવ, વિજ્જમાને પરક્કમે;

પણ્ડિતો જીવલોકસ્મિં, પાપાનિ પરિવજ્જયે’’તિ.

અયં આણત્તિ.

‘‘‘સુઞ્ઞતો લોકં અવેક્ખસ્સુ,

મોઘરાજા’તિ આણત્તિ, ‘સદા સતો’તિ ઉપાયો;

‘અત્તાનુદિટ્ઠિં ઊહચ્ચ [ઉહચ્ચ (ક.) પસ્સ સુ. નિ. ૧૧૨૫], એવં મચ્ચુતરો સિયા’’’.

ઇદં ફલં.

૬. તત્થ ભગવા ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુસ્સ પુગ્ગલસ્સ નિસ્સરણં દેસયતિ, વિપઞ્ચિતઞ્ઞુસ્સ પુગ્ગલસ્સ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ દેસયતિ, નેય્યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ દેસયતિ.

તત્થ ચતસ્સો પટિપદા, ચત્તારો પુગ્ગલા. તણ્હાચરિતો મન્દો સતિન્દ્રિયેન દુક્ખાય પટિપદાય દન્ધાભિઞ્ઞાય નિય્યાતિ સતિપટ્ઠાનેહિ નિસ્સયેહિ. તણ્હાચરિતો ઉદત્તો [ઉદત્થો (સી.) ઉ + આ + દા + ત] સમાધિન્દ્રિયેન દુક્ખાય પટિપદાય ખિપ્પાભિઞ્ઞાય નિય્યાતિ ઝાનેહિ નિસ્સયેહિ. દિટ્ઠિચરિતો મન્દો વીરિયિન્દ્રિયેન સુખાય પટિપદાય દન્ધાભિઞ્ઞાય નિય્યાતિ સમ્મપ્પધાનેહિ નિસ્સયેહિ. દિટ્ઠિચરિતો ઉદત્તો પઞ્ઞિન્દ્રિયેન સુખાય પટિપદાય ખિપ્પાભિઞ્ઞાય નિય્યાતિ સચ્ચેહિ નિસ્સયેહિ.

ઉભો તણ્હાચરિતા સમથપુબ્બઙ્ગમાય વિપસ્સના નિય્યન્તિ રાગવિરાગાય ચેતોવિમુત્તિયા. ઉભો દિટ્ઠિચરિતા વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમે સમથેન નિય્યન્તિ અવિજ્જાવિરાગાય પઞ્ઞાવિમુત્તિયા.

તત્થ યે સમથપુબ્બઙ્ગમાહિ પટિપદાહિ નિય્યન્તિ, તે નન્દિયાવટ્ટેન નયેન હાતબ્બા, યે વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમાહિ પટિપદાહિ નિય્યન્તિ, તે સીહવિક્કીળિતેન નયેન હાતબ્બા.

૭. સ્વાયં હારો કત્થ સમ્ભવતિ, યસ્સ સત્થા વા ધમ્મં દેસયતિ અઞ્ઞતરો વા ગરુટ્ઠાનીયો સબ્રહ્મચારી, સો તં ધમ્મં સુત્વા સદ્ધં પટિલભતિ. તત્થ યા વીમંસા ઉસ્સાહના તુલના ઉપપરિક્ખા, અયં સુતમયી પઞ્ઞા. તથા સુતેન નિસ્સયેન યા વીમંસા તુલના ઉપપરિક્ખા મનસાનુપેક્ખણા, અયં ચિન્તામયી પઞ્ઞા. ઇમાહિ દ્વીહિ પઞ્ઞાહિ મનસિકારસમ્પયુત્તસ્સ યં ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ દસ્સનભૂમિયં વા ભાવનાભૂમિયં વા, અયં ભાવનામયી પઞ્ઞા.

૮. પરતોઘોસા સુતમયી પઞ્ઞા. પચ્ચત્તસમુટ્ઠિતા યોનિસો મનસિકારા ચિન્તામયી પઞ્ઞા. યં પરતો ચ ઘોસેન પચ્ચત્તસમુટ્ઠિતેન ચ યોનિસોમનસિકારેન ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, અયં ભાવનામયી પઞ્ઞા. યસ્સ ઇમા દ્વે પઞ્ઞા અત્થિ સુતમયી ચિન્તામયી ચ, અયં ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ. યસ્સ સુતમયી પઞ્ઞા અત્થિ, ચિન્તામયી નત્થિ, અયં વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ [વિપચ્ચિતઞ્ઞૂ (સી.)]. યસ્સ નેવ સુતમયી પઞ્ઞા અત્થિ ન ચિન્તામયી, અયં નેય્યો.

૯. સાયં ધમ્મદેસના કિં દેસયતિ? ચત્તારિ સચ્ચાનિ દુક્ખં સમુદયં નિરોધં મગ્ગં. આદીનવો ચ ફલઞ્ચ દુક્ખં, અસ્સાદો સમુદયો, નિસ્સરણં નિરોધો, ઉપાયો આણત્તિ ચ મગ્ગો. ઇમાનિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ. ઇદં ધમ્મચક્કં.

યથાહ ભગવા – ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ મે, ભિક્ખવે, બારાણસિયં ઇસિપતને મિગદાયે અનુત્તરં ધમ્મચક્કં પવત્તિતં અપ્પટિવત્તિયં સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેન વા બ્રહ્મુના વા કેનચિ વા લોકસ્મિં, સબ્બં ધમ્મચક્કં.

તત્થ અપરિમાણા પદા, અપરિમાણા અક્ખરા, અપરિમાણા બ્યઞ્જના, અપરિમાણા આકારા નેરુત્તા નિદ્દેસા. એતસ્સેવ અત્થસ્સ સઙ્કાસના પકાસના વિવરણા વિભજના ઉત્તાનીકમ્મં [ઉત્તાનિકમ્મં (ક.)] પઞ્ઞત્તિ, ઇતિપિદં દુક્ખં અરિયસચ્ચં.

‘‘અયં દુક્ખસમુદયો’’તિ મે, ભિક્ખવે, બારાણસિયં ઇસિપતને મિગદાયે અનુત્તરં ધમ્મચક્કં પવત્તિતં…પે… ‘‘અયં દુક્ખનિરોધો’’તિ મે, ભિક્ખવે…પે… ‘‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ મે, ભિક્ખવે, બારાણસિયં ઇસિપતને મિગદાયે અનુત્તરં ધમ્મચક્કં પવત્તિતં અપ્પટિવત્તિયં સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેન વા બ્રહ્મુના વા કેનચિ વા લોકસ્મિં.

તત્થ અપરિમાણા પદા, અપરિમાણા અક્ખરા, અપરિમાણા બ્યઞ્જના, અપરિમાણા આકારા નેરુત્તા નિદ્દેસા. એતસ્સેવ અત્થસ્સ સઙ્કાસના પકાસના વિવરણા વિભજના ઉત્તાનીકમ્મં પઞ્ઞત્તિ ઇતિપિદં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચં.

તત્થ ભગવા અક્ખરેહિ સઙ્કાસેતિ, પદેહિ પકાસેતિ, બ્યઞ્જનેહિ વિવરતિ, આકારેહિ વિભજતિ, નિરુત્તીહિ ઉત્તાનીકરોતિ [ઉત્તાનિં કરોતિ (ક.)], નિદ્દેસેહિ પઞ્ઞપેતિ. તત્થ ભગવા અક્ખરેહિ ચ પદેહિ ચ ઉગ્ઘટેતિ [ઉગ્ઘાટેતિ (સી.)], બ્યઞ્જનેહિ ચ આકારેહિ ચ વિપઞ્ચયતિ, નિરુત્તીહિ ચ નિદ્દેસેહિ ચ વિત્થારેતિ. તત્થ ઉગ્ઘટના [ઉગ્ઘાટના (સી.)] આદિ, વિપઞ્ચના મજ્ઝે, વિત્થારણા પરિયોસાનં. સોયં ધમ્મવિનયો ઉગ્ઘટીયન્તો ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂપુગ્ગલં વિનેતિ, તેન નં આહુ ‘‘આદિકલ્યાણો’’તિ. વિપઞ્ચીયન્તો વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂપુગ્ગલં વિનેતિ, તેન નં આહુ ‘‘મજ્ઝેકલ્યાણો’’તિ. વિત્થારીયન્તો નેય્યં પુગ્ગલં વિનેતિ, તેન નં આહુ ‘‘પરિયોસાનકલ્યાણો’’તિ.

૧૦. તત્થ છપ્પદાનિ અત્થો સઙ્કાસના પકાસના વિવરણા વિભજના ઉત્તાનીકમ્મં પઞ્ઞત્તિ, ઇમાનિ છપ્પદાનિ અત્થો. છપ્પદાનિ બ્યઞ્જનં અક્ખરં પદં બ્યઞ્જનં આકારો નિરુત્તિ નિદ્દેસો, ઇમાનિ છપ્પદાનિ બ્યઞ્જનં. તેનાહ ભગવા ‘‘ધમ્મં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જન’’ન્તિ.

કેવલન્તિ લોકુત્તરં, ન મિસ્સં લોકિયેહિ ધમ્મેહિ. પરિપુણ્ણન્તિ પરિપૂરં અનૂનં અનતિરેકં. પરિસુદ્ધન્તિ નિમ્મલં સબ્બમલાપગતં પરિયોદાતં ઉપટ્ઠિતં સબ્બવિસેસાનં, ઇદં વુચ્ચતિ તથાગતપદંઇતિપિ તથાગતનિસેવિતંઇતિપિ તથાગતારઞ્જિતંઇતિપિ, અતોચેતં બ્રહ્મચરિયં પઞ્ઞાયતિ. તેનાહ ભગવા ‘‘કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેસ્સામી’’તિ.

કેસં અયં ધમ્મદેસના, યોગીનં. તેનાહ આયસ્મા મહાકચ્ચાયનો –

‘‘અસ્સાદાદીનવતા, નિસ્સરણમ્પિ ચ ફલં ઉપાયો ચ;

આણત્તી ચ ભગવતો, યોગીનં દેસનાહારો’’તિ.

નિયુત્તો દેસનાહારો.