૧૮. પારાયનાનુગીતિગાથાનિદ્દેસો

૧૦૨. પારાયનમનુગાયિસ્સં, [ઇચ્ચાયસ્મા પિઙ્ગિયો]

યથાદ્દક્ખિ તથાક્ખાસિ, વિમલો ભૂરિમેધસો;

નિક્કામો નિબ્બનો નાગો, કિસ્સ હેતુ મુસા ભણે.

પારાયનમનુગાયિસ્સન્તિ ગીતમનુગાયિસ્સં કથિતમનુકથયિસ્સં [કથિતમનુગાયિસ્સં (સ્યા.) એવં સબ્બપદેસુ અનુગાયિસ્સન્તિ આગતં] ભણિતમનુભણિસ્સં લપિતમનુલપિસ્સં ભાસિતમનુભાસિસ્સન્તિ – પારાયનમનુગાયિસ્સં. ઇચ્ચાયસ્મા પિઙ્ગિયોતિ. ઇચ્ચાતિ પદસન્ધિ…પે… પદાનુપુબ્બતાપેતં – ઇચ્ચાતિ. આયસ્માતિ પિયવચનં ગરુવચનં સગારવસપ્પતિસ્સાધિવચનમેતં – આયસ્માતિ. પિઙ્ગિયોતિ તસ્સ થેરસ્સ નામં સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારો નામં નામકમ્મં નામધેય્યં નિરુત્તિ બ્યઞ્જનં અભિલાપોતિ – ઇચ્ચાયસ્મા પિઙ્ગિયો.

યથાદ્દક્ખિ તથાક્ખાસીતિ યથા અદ્દક્ખિ તથા અક્ખાસિ આચિક્ખિ દેસેસિ પઞ્ઞપેસિ પટ્ઠપેસિ વિવરિ વિભજિ ઉત્તાનીઅકાસિ પકાસેસિ. ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિ યથા અદ્દક્ખિ તથા અક્ખાસિ આચિક્ખિ દેસેસિ પઞ્ઞપેસિ પટ્ઠપેસિ વિવરિ વિભજિ ઉત્તાનીઅકાસિ પકાસેસિ. ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખા’’તિ…પે… ‘‘સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ… ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ યથા અદ્દક્ખિ તથા અક્ખાસિ આચિક્ખિ દેસેસિ પઞ્ઞપેસિ પટ્ઠપેસિ વિવરિ વિભજિ ઉત્તાનીઅકાસિ પકાસેસીતિ – યથાદ્દક્ખિ તથાક્ખાસિ.

વિમલો ભૂરિમેધસોતિ. વિમલોતિ રાગો મલં, દોસો મલં, મોહો મલં, કોધો… ઉપનાહો…પે… સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારા મલા. તે મલા બુદ્ધસ્સ ભગવતો પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. અમલો બુદ્ધો વિમલો નિમ્મલો મલાપગતો મલવિપ્પહીનો મલવિમુત્તો સબ્બમલવીતિવત્તો. ભૂરિ વુચ્ચતિ પથવી. ભગવા તાય [ભગવા ઇમાય (સ્યા.)] પથવિસમાય પઞ્ઞાય વિપુલાય વિત્થતાય સમન્નાગતો. મેધા વુચ્ચતિ પઞ્ઞા. યા પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ. ભગવા ઇમાય મેધાય પઞ્ઞાય ઉપેતો સમુપેતો ઉપાગતો સમુપાગતો ઉપપન્નો સમુપપન્નો સમન્નાગતો, તસ્મા બુદ્ધો સુમેધસોતિ – વિમલો ભૂરિમેધસો.

નિક્કામો નિબ્બનો નાગોતિ. કામાતિ ઉદ્દાનતો દ્વે કામા – વત્થુકામા ચ કિલેસકામા ચ…પે… ઇમે વુચ્ચન્તિ વત્થુકામા…પે… ઇમે વુચ્ચન્તિ કિલેસકામા. બુદ્ધસ્સ ભગવતો વત્થુકામા પરિઞ્ઞાતા કિલેસકામા પહીના વત્થુકામાનં પરિઞ્ઞાતત્તા કિલેસકામાનં પહીનત્તા. ભગવા ન કામે કામેતિ ન કામે ઇચ્છતિ ન કામે પત્થેતિ ન કામે પિહેતિ ન કામે અભિજપ્પતિ. યે કામે કામેન્તિ કામે ઇચ્છન્તિ કામે પત્થેન્તિ કામે પિહેન્તિ કામે અભિજપ્પન્તિ તે કામકામિનો રાગરાગિનો સઞ્ઞસઞ્ઞિનો. ભગવા ન કામે કામેતિ ન કામે ઇચ્છતિ ન કામે પત્થેતિ ન કામે પિહેતિ ન કામે અભિજપ્પતિ. તસ્મા બુદ્ધો અકામો નિક્કામો ચત્તકામો વન્તકામો મુત્તકામો પહીનકામો પટિનિસ્સટ્ઠકામો વીતરાગો વિગતરાગો ચત્તરાગો વન્તરાગો મુત્તરાગો પહીનરાગો પટિનિસ્સટ્ઠરાગો નિચ્છાતો નિબ્બુતો સીતિભૂતો સુખપ્પટિસંવેદી બ્રહ્મભૂતેન અત્તના વિહરતીતિ – નિક્કામો.

નિબ્બનોતિ રાગો વનં, દોસો વનં, મોહો વનં, કોધો વનં, ઉપનાહો વનં…પે… સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારા વના. તે વના બુદ્ધસ્સ ભગવતો પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. તસ્મા બુદ્ધો અવનો વિવનો નિબ્બનો વનાપગતો વનવિપ્પહીનો વનવિમુત્તો સબ્બવનવીતિવત્તોતિ – નિબ્બનો. નાગોતિ નાગો; ભગવા આગું ન કરોતીતિ નાગો, ન ગચ્છતીતિ નાગો, ન આગચ્છતીતિ નાગો…પે… એવં ભગવા ન આગચ્છતીતિ નાગોતિ – નિક્કામો નિબ્બનો નાગો.

કિસ્સ હેતુ મુસા ભણેતિ. કિસ્સ હેતૂતિ કિસ્સ હેતુ કિંહેતુ કિંકારણા કિંનિદાના કિંપચ્ચયાતિ – કિસ્સ હેતુ. મુસા ભણેતિ મુસા ભણેય્ય કથેય્ય દીપેય્ય વોહરેય્ય; મુસા ભણેતિ મોસવજ્જં ભણેય્ય, મુસાવાદં ભણેય્ય, અનરિયવાદં ભણેય્ય. ઇધેકચ્ચો સભાગતો [સભગ્ગતો (સ્યા.)] વા પરિસાગતો [પરિસગ્ગતો (સ્યા.)] વા ઞાતિમજ્ઝગતો વા પૂગમજ્ઝગતો વા રાજકુલમજ્ઝગતો વા અભિનીતો સક્ખિપુટ્ઠો – ‘‘એહમ્ભો [એહિ ભો (સ્યા.) પસ્સ મ. નિ. ૩.૧૧૨] પુરિસ, યં જાનાસિ તં વદેહી’’તિ, સો અજાનં વા આહ – ‘‘જાનામી’’તિ, જાનં વા આહ – ‘‘ન જાનામી’’તિ, અપસ્સં વા આહ – ‘‘પસ્સામી’’તિ, પસ્સં વા આહ – ‘‘ન પસ્સામી’’તિ. ઇતિ અત્તહેતુ વા પરહેતુ વા આમિસકિઞ્ચિક્ખહેતુ વા સમ્પજાનમુસા ભાસતિ, ઇદં વુચ્ચતિ મોસવજ્જં.

અપિ ચ, તીહાકારેહિ મુસાવાદો હોતિ. પુબ્બેવસ્સ હોતિ – ‘‘મુસા ભણિસ્સ’’ન્તિ, ભણન્તસ્સ હોતિ – ‘‘મુસા ભણામી’’તિ, ભણિતસ્સ હોતિ – ‘‘મુસા મયા ભણિત’’ન્તિ – ઇમેહિ તીહાકારેહિ મુસાવાદો હોતિ. અપિ ચ, ચતૂહાકારેહિ મુસાવાદો હોતિ. પુબ્બેવસ્સ હોતિ – ‘‘મુસા ભણિસ્સ’’ન્તિ, ભણન્તસ્સ હોતિ – ‘‘મુસા ભણામી’’તિ, ભણિતસ્સ હોતિ – ‘‘મુસા મયા ભણિત’’ન્તિ, વિનિધાય દિટ્ઠિં – ઇમેહિ ચતૂહાકારેહિ મુસાવાદો હોતિ. અપિ ચ, પઞ્ચહાકારેહિ…પે… છહાકારેહિ… સત્તહાકારેહિ… અટ્ઠહાકારેહિ મુસાવાદો હોતિ. પુબ્બેવસ્સ હોતિ – ‘‘મુસા ભણિસ્સ’’ન્તિ, ભણન્તસ્સ હોતિ – ‘‘મુસા ભણામી’’તિ, ભણિતસ્સ હોતિ – ‘‘મુસા મયા ભણિત’’ન્તિ, વિનિધાય દિટ્ઠિં, વિનિધાય ખન્તિં, વિનિધાય રુચિં, વિનિધાય સઞ્ઞં, વિનિધાય ભાવં – ઇમેહિ અટ્ઠહાકારેહિ મુસાવાદો હોતિ મોસવજ્જં. કિસ્સ હેતુ મુસા ભણેય્ય કથેય્ય દીપેય્ય વોહરેય્યાતિ – કિસ્સ હેતુ મુસા ભણે. તેનાહ થેરો પિઙ્ગિયો –

‘‘પારાયનમનુગાયિસ્સં, [ઇચ્ચાયસ્મા પિઙ્ગિયો]

યથાદ્દક્ખિ તથાક્ખાસિ, વિમલો ભૂરિમેધસો;

નિક્કામો નિબ્બનો નાગો, કિસ્સ હેતુ મુસા ભણે’’તિ.

૧૦૩. પહીનમલમોહસ્સ, માનમક્ખપ્પહાયિનો;

હન્દાહં કિત્તયિસ્સામિ, ગિરં વણ્ણૂપસંહિતં.

પહીનમલમોહસ્સાતિ. મલન્તિ રાગો મલં, દોસો મલં, મોહો મલં, માનો મલં, દિટ્ઠિ મલં, કિલેસો મલં, સબ્બદુચ્ચરિતં મલં, સબ્બભવગામિકમ્મં મલં.

મોહોતિ યં દુક્ખે અઞ્ઞાણં…પે… અવિજ્જાલઙ્ગી મોહો અકુસલમૂલં. અયં વુચ્ચતિ મોહો. મલઞ્ચ મોહો ચ બુદ્ધસ્સ ભગવતો પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. તસ્મા બુદ્ધો પહીનમલમોહોતિ – પહીનમલમોહસ્સ.

માનમક્ખપ્પહાયિનોતિ. માનોતિ એકવિધેન માનો – યા ચિત્તસ્સ ઉન્નતિ [ઉણ્ણતિ (સ્યા. ક.)]. દુવિધેન માનો – અત્તુક્કંસનમાનો, પરવમ્ભનમાનો. તિવિધેન માનો – સેય્યોહમસ્મીતિ માનો, સદિસોહમસ્મીતિ માનો, હીનોહમસ્મીતિ માનો. ચતુબ્બિધેન માનો – લાભેન માનં જનેતિ, યસેન માનં જનેતિ, પસંસાય માનં જનેતિ, સુખેન માનં જનેતિ. પઞ્ચવિધેન માનો – લાભિમ્હિ મનાપિકાનં રૂપાનન્તિ માનં જનેતિ, લાભિમ્હિ મનાપિકાનં સદ્દાનં…પે… ગન્ધાનં… રસાનં… ફોટ્ઠબ્બાનન્તિ માનં જનેતિ. છબ્બિધેન માનો – ચક્ખુસમ્પદાય માનં જનેતિ, સોતસમ્પદાય…પે… ઘાનસમ્પદાય… જિવ્હાસમ્પદાય… કાયસમ્પદાય… મનોસમ્પદાય માનં જનેતિ. સત્તવિધેન માનો – માનો, અતિમાનો, માનાતિમાનો, ઓમાનો, અવમાનો, અસ્મિમાનો, મિચ્છામાનો. અટ્ઠવિધેન માનો – લાભેન માનં જનેતિ, અલાભેન ઓમાનં જનેતિ, યસેન માનં જનેતિ, અયસેન ઓમાનં જનેતિ, પસંસાય માનં જનેતિ, નિન્દાય ઓમાનં જનેતિ, સુખેન માનં જનેતિ, દુક્ખેન ઓમાનં જનેતિ. નવવિધેન માનો – સેય્યસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનો, સેય્યસ્સ સદિસોહમસ્મીતિ માનો, સેય્યસ્સ હીનોહમસ્મીતિ માનો, સદિસસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનો, સદિસસ્સ સદિસોહમસ્મીતિ માનો, સદિસસ્સ હીનોહમસ્મીતિ માનો, હીનસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનો, હીનસ્સ સદિસોહમસ્મીતિ માનો, હીનસ્સ હીનોહમસ્સીતિ માનો. દસવિધેન માનો – ઇધેકચ્ચો માનં જનેતિ જાતિયા વા ગોત્તેન વા કોલપુત્તિયેન વા વણ્ણપોક્ખરતાય વા ધનેન વા અજ્ઝેનેન વા કમ્માયતનેન વા સિપ્પાયતનેન વા વિજ્જાટ્ઠાનેન [વિજ્જાઠાનેન (ક.)] વા સુતેન વા પટિભાનેન વા અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વા વત્થુના. યો એવરૂપો માનો મઞ્ઞના મઞ્ઞિતત્તં ઉન્નતિ ઉન્નમો ધજો સમ્પગ્ગાહો કેતુકમ્યતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ માનો.

મક્ખોતિ યો મક્ખો મક્ખાયના મક્ખાયિતત્તં નિટ્ઠુરિયં નિટ્ઠુરિયકમ્મં [નિત્થુરિયકમ્મં (ક.) પસ્સ વિભ. ૮૯૨] – અયં વુચ્ચતિ મક્ખો. બુદ્ધસ્સ ભગવતો માનો ચ મક્ખો ચ પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. તસ્મા બુદ્ધો માનમક્ખપ્પહાયીતિ – માનમક્ખપ્પહાયિનો.

હન્દાહં કિત્તયિસ્સામિ ગિરં વણ્ણૂપસંહિતન્તિ. હન્દાહન્તિ પદસન્ધિ પદસંસગ્ગો પદપારિપૂરી અક્ખરસમવાયો બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતા પદાનુપુબ્બતાપેતં – હન્દાહન્તિ. કિત્તયિસ્સામિ ગિરં વણ્ણૂપસંહિતન્તિ વણ્ણેન ઉપેતં સમુપેતં ઉપાગતં સમુપાગતં ઉપપન્નં સમુપપન્નં સમન્નાગતં વાચં ગિરં બ્યપ્પથં ઉદીરણં [ઓદીરણં (સ્યા.)] કિત્તયિસ્સામિ દેસેસ્સામિ પઞ્ઞપેસ્સામિ પટ્ઠપેસ્સામિ વિવરિસ્સામિ વિભજિસ્સામિ ઉત્તાનીકરિસ્સામિ પકાસેસ્સામીતિ – હન્દાહં કિત્તયિસ્સામિ ગિરં વણ્ણૂપસંહિતં. તેનાહ થેરો પિઙ્ગિયો –

‘‘પહીનમલમોહસ્સ, માનમક્ખપ્પહાયિનો;

હન્દાહં કિત્તયિસ્સામિ, ગિરં વણ્ણૂપસંહિત’’ન્તિ.

૧૦૪. તમોનુદો બુદ્ધો સમન્તચક્ખુ, લોકન્તગૂ સબ્બભવાતિવત્તો;

અનાસવો સબ્બદુક્ખપ્પહીનો, સચ્ચવ્હયો બ્રહ્મે ઉપાસિતો મે.

તમોનુદો બુદ્ધો સમન્તચક્ખૂતિ. તમોનુદોતિ રાગતમં દોસતમં મોહતમં માનતમં દિટ્ઠિતમં કિલેસતમં દુચ્ચરિતતમં અન્ધકરણં અઞ્ઞાણકરણં પઞ્ઞાનિરોધિકં વિઘાતપક્ખિકં અનિબ્બાનસંવત્તનિકં નુદિ પનુદિ પજહિ વિનોદેસિ બ્યન્તીઅકાસિ અનભાવં ગમેસિ. બુદ્ધોતિ યો સો ભગવા…પે… સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ; યદિદં બુદ્ધોતિ. સમન્તચક્ખુ વુચ્ચતિ સબ્બઞ્ઞુતઞાણં…પે… તથાગતો તેન સમન્તચક્ખૂતિ – તમોનુદો બુદ્ધો સમન્તચક્ખુ.

લોકન્તગૂ સબ્બભવાતિવત્તોતિ. લોકોતિ એકો લોકો – ભવલોકો. દ્વે લોકા – ભવલોકો ચ સમ્ભવલોકો ચ; સમ્પત્તિભવલોકો ચ સમ્પત્તિસમ્ભવલોકો ચ; વિપત્તિભવલોકો ચ વિપત્તિસમ્ભવલોકો ચ [દ્વે લોકા સમ્પત્તિ ચ ભવલોકો વિપત્તિ ચ ભવલોકો (સ્યા.)]. તયો લોકા – તિસ્સો વેદના. ચત્તારો લોકા – ચત્તારો આહારા. પઞ્ચ લોકા – પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા. છ લોકા – છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ. સત્ત લોકા – સત્તવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો. અટ્ઠ લોકા – અટ્ઠ લોકધમ્મા. નવ લોકા – નવ સત્તાવાસા. દસ લોકા – દસ આયતનાનિ. દ્વાદસ લોકા – દ્વાદસાયતનાનિ. અટ્ઠારસ લોકા – અટ્ઠારસ ધાતુયો. લોકન્તગૂતિ ભગવા લોકસ્સ અન્તગતો અન્તપ્પત્તો કોટિગતો કોટિપ્પત્તો… નિબ્બાનગતો નિબ્બાનપ્પત્તો. સો વુત્થવાસો ચિણ્ણચરણો… જાતિમરણસંસારો નત્થિ તસ્સ પુનબ્ભવોતિ – લોકન્તગૂ.

સબ્બભવાતિવત્તોતિ. ભવાતિ દ્વે ભવા – કમ્મભવો ચ પટિસન્ધિકો ચ પુનબ્ભવો. કતમો કમ્મભવો? પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો આનેઞ્જાભિસઙ્ખારો – અયં કમ્મભવો. કતમો પટિસન્ધિકો પુનબ્ભવો? પટિસન્ધિકા રૂપા વેદના સઞ્ઞા સઙ્ખારા વિઞ્ઞાણં – અયં પટિસન્ધિકો પુનબ્ભવો. ભગવા કમ્મભવઞ્ચ પટિસન્ધિકઞ્ચ પુનબ્ભવં અતિવત્તો [ઉપાતિવત્તો (ક.)] અતિક્કન્તો વીતિવત્તોતિ – લોકન્તગૂ સબ્બભવાતિવત્તો.

અનાસવો સબ્બદુક્ખપ્પહીનોતિ. અનાસવોતિ ચત્તારો આસવા – કામાસવો, ભવાસવો, દિટ્ઠાસવો, અવિજ્જાસવો. તે આસવા બુદ્ધસ્સ ભગવતો પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. તસ્મા બુદ્ધો અનાસવો. સબ્બદુક્ખપ્પહીનોતિ સબ્બં તસ્સ પટિસન્ધિકં જાતિદુક્ખં જરાદુક્ખં બ્યાધિદુક્ખં મરણદુક્ખં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસદુક્ખં …પે… દિટ્ઠિબ્યસનદુક્ખં પહીનં સમુચ્છિન્નં વૂપસન્તં પટિપ્પસ્સદ્ધં અભબ્બુપ્પત્તિકં ઞાણગ્ગિના દડ્ઢં. તસ્મા બુદ્ધો સબ્બદુક્ખપ્પહીનોતિ – અનાસવો સબ્બદુક્ખપ્પહીનો.

સચ્ચવ્હયો બ્રહ્મે ઉપાસિતો મેતિ. સચ્ચવ્હયોતિ સચ્ચવ્હયો સદિસનામો સદિસવ્હયો સચ્ચસદિસવ્હયો. વિપસ્સી ભગવા, સિખી ભગવા, વેસ્સભૂ ભગવા, કકુસન્ધો ભગવા, કોણાગમનો ભગવા, કસ્સપો ભગવા. તે બુદ્ધા ભગવન્તો સદિસનામા સદિસવ્હયા. ભગવાપિ સક્યમુનિ તેસં બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં સદિસનામો સદિસવ્હયોતિ – તસ્મા બુદ્ધો સચ્ચવ્હયો.

બ્રહ્મે ઉપાસિતો મેતિ સો મયા ભગવા આસિતો ઉપાસિતો પયિરુપાસિતો પરિપુચ્છિતો પરિપઞ્હિતોતિ – સચ્ચવ્હયો બ્રહ્મે ઉપાસિતો મે. તેનાહ થેરો પિઙ્ગિયો –

‘‘તમોનુદો બુદ્ધો સમન્તચક્ખુ, લોકન્તગૂ સબ્બભવાતિવત્તો;

અનાસવો સબ્બદુક્ખપ્પહીનો, સચ્ચવ્હયો બ્રહ્મે ઉપાસિતો મે’’તિ.

૧૦૫. દિજો યથા કુબ્બનકં પહાય, બહુપ્ફલં કાનનમાવસેય્ય;

એવમહં અપ્પદસ્સે પહાય, મહોદધિં હંસોરિવ અજ્ઝપત્તો [અજ્જ પત્તો (ક.)] .

દિજો યથા કુબ્બનકં પહાય, બહુપ્ફલં કાનનમાવસેય્યાતિ. દિજો વુચ્ચતિ પક્ખી. કિંકારણા દિજો વુચ્ચતિ પક્ખી? દ્વિક્ખત્તું જાયતીતિ દિજો, માતુકુચ્છિમ્હા ચ અણ્ડકોસમ્હા ચ. તંકારણા દિજો વુચ્ચતિ પક્ખીતિ – દિજો. યથા કુબ્બનકં પહાયાતિ યથા દિજો કુબ્બનકં પરિત્તવનકં અપ્પફલં અપ્પભક્ખં અપ્પોદકં પહાય જહિત્વા અતિક્કમિત્વા સમતિક્કમિત્વા વીતિવત્તેત્વા અઞ્ઞં બહુપ્ફલં બહુભક્ખં બહૂદકં [બહુરુક્ખં (સ્યા.)] મહન્તં કાનનં વનસણ્ડં અધિગચ્છેય્ય વિન્દેય્ય પટિલભેય્ય, તસ્મિઞ્ચ વનસણ્ડે વાસં કપ્પેય્યાતિ – દિજો યથા કુબ્બનકં પહાય બહુપ્ફલં કાનનં આવસેય્ય.

એવમહં અપ્પદસ્સે પહાય, મહોદધિં હંસોરિવ અજ્ઝપત્તોતિ. એવન્તિ ઓપમ્મસમ્પટિપાદનં. અપ્પદસ્સે પહાયાતિ યો ચ બાવરી બ્રાહ્મણો યે ચઞ્ઞે તસ્સ આચરિયા બુદ્ધં ભગવન્તં ઉપાદાય અપ્પદસ્સા પરિત્તદસ્સા થોકદસ્સા ઓમકદસ્સા લામકદસ્સા છતુક્કદસ્સા [જતુક્કદસ્સા (સ્યા.), જતુકદસ્સા (સી. અટ્ઠ.)] વા. તે અપ્પદસ્સે પરિત્તદસ્સે થોકદસ્સે ઓમકદસ્સે લામકદસ્સે છતુક્કદસ્સે પહાય પજહિત્વા અતિક્કમિત્વા સમતિક્કમિત્વા વીતિવત્તેત્વા બુદ્ધં ભગવન્તં અપ્પમાણદસ્સં અગ્ગદસ્સં સેટ્ઠદસ્સં વિસેટ્ઠદસ્સં પામોક્ખદસ્સં ઉત્તમદસ્સં પવરદસ્સં અસમં અસમસમં અપ્પટિસમં અપ્પટિભાગં અપ્પટિપુગ્ગલં દેવાતિદેવં નરાસભં પુરિસસીહં પુરિસનાગં પુરિસાજઞ્ઞં પુરિસનિસભં પુરિસધોરય્હં દસબલધારિં [દસબલં તાદિં (સ્યા.)] અધિગચ્છિં વિન્દિં પટિલભિં. યથા ચ હંસો મહન્તં માનસકં [માનુસકતં (સ્યા.)] વા સરં અનોતત્તં વા દહં મહાસમુદ્દં વા અક્ખોભં અમિતોદકં જલરાસિં અધિગચ્છેય્ય વિન્દેય્ય પટિલભેય્ય, એવમેવ બુદ્ધં ભગવન્તં અક્ખોભં અમિતતેજં પભિન્નઞાણં વિવટચક્ખું પઞ્ઞાપભેદકુસલં અધિગતપટિસમ્ભિદં ચતુવેસારજ્જપ્પત્તં સુદ્ધાધિમુત્તં સેતપચ્ચત્તં અદ્વયભાણિં તાદિં તથાપટિઞ્ઞં અપરિત્તં મહન્તં ગમ્ભીરં અપ્પમેય્યં દુપ્પરિયોગાહં પહૂતરતનં સાગરસમં છળઙ્ગુપેક્ખાય સમન્નાગતં અતુલં વિપુલં અપ્પમેય્યં, તં તાદિસં પવદતં મગ્ગવાદિનં [પવરમગ્ગવાદિનં (ક.)] મેરુમિવ નગાનં ગરુળમિવ દિજાનં સીહમિવ મિગાનં ઉદધિમિવ અણ્ણવાનં અધિગચ્છિં, તં સત્થારં જિનપવરં મહેસિન્તિ – એવમહં અપ્પદસ્સે પહાય મહોદધિં હંસોરિવ અજ્ઝપત્તો. તેનાહ થેરો પિઙ્ગિયો –

‘‘દિજો યથા કુબ્બનકં પહાય, બહુપ્ફલં કાનનમાવસેય્ય;

એવમહં અપ્પદસ્સે પહાય, મહોદધિં હંસોરિવ અજ્ઝપત્તો’’તિ.

૧૦૬. યે મે પુબ્બે વિયાકંસુ,

હુરં ગોતમસાસના ‘ઇચ્ચાસિ ઇતિ ભવિસ્સતિ’;

સબ્બં તં ઇતિહીતિહં, સબ્બં તં તક્કવડ્ઢનં.

યે મે પુબ્બે વિયાકંસૂતિ. યેતિ યો ચ બાવરી બ્રાહ્મણો યે ચઞ્ઞે તસ્સ આચરિયા, તે સકં દિટ્ઠિં સકં ખન્તિં સકં રુચિં સકં લદ્ધિં સકં અજ્ઝાસયં સકં અધિપ્પાયં બ્યાકંસુ આચિક્ખિંસુ દેસયિંસુ પઞ્ઞપિંસુ પટ્ઠપિંસુ વિવરિંસુ વિભજિંસુ ઉત્તાનીઅકંસુ પકાસેસુન્તિ – યે મે પુબ્બે વિયાકંસુ.

હુરં ગોતમસાસનાતિ હુરં ગોતમસાસના, પરં ગોતમસાસના, પુરે ગોતમસાસના, પઠમતરં ગોતમસાસના બુદ્ધસાસના જિનસાસના તથાગતસાસના [તથાગતસાસના દેવસાસના (સ્યા. ક.)] અરહન્તસાસનાતિ – હુરં ગોતમસાસના.

ઇચ્ચાસિ ઇતિ ભવિસ્સતીતિ એવં કિર આસિ, એવં કિર ભવિસ્સતીતિ – ઇચ્ચાસિ ઇતિ ભવિસ્સતિ.

સબ્બં તં ઇતિહીતિહન્તિ સબ્બં તં ઇતિહીતિહં ઇતિકિરાય પરમ્પરાય પિટકસમ્પદાય તક્કહેતુ નયહેતુ આકારપરિવિતક્કેન દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા ન સામં સયમભિઞ્ઞાતં ન અત્તપચ્ચક્ખં ધમ્મં યં કથયિંસૂતિ – સબ્બં તં ઇતિહીતિહં.

સબ્બં તં તક્કવડ્ઢનન્તિ સબ્બં તં તક્કવડ્ઢનં વિતક્કવડ્ઢનં સઙ્કપ્પવડ્ઢનં કામવિતક્કવડ્ઢનં બ્યાપાદવિતક્કવડ્ઢનં વિહિંસાવિતક્કવડ્ઢનં ઞાતિવિતક્કવડ્ઢનં જનપદવિતક્કવડ્ઢનં અમરાવિતક્કવડ્ઢનં પરાનુદયતાપટિસંયુત્તવિતક્કવડ્ઢનં લાભસક્કારસિલોકપટિસંયુત્તવિતક્કવડ્ઢનં અનવઞ્ઞત્તિપટિસંયુત્તવિતક્કવડ્ઢનન્તિ – સબ્બં તં તક્કવડ્ઢનં. તેનાહ થેરો પિઙ્ગિયો –

‘‘યે મે પુબ્બે વિયાકંસુ, હુરં ગોતમસાસના;

‘ઇચ્ચાસિ ઇતિ ભવિસ્સ’તિ;

સબ્બં તં ઇતિહીતિહં, સબ્બં તં તક્કવડ્ઢન’’ન્તિ.

૧૦૭. એકો તમોનુદાસીનો, જુતિમા સો પભઙ્કરો;

ગોતમો ભૂરિપઞ્ઞાણો, ગોતમો ભૂરિમેધસો.

એકો તમોનુદાસીનોતિ. એકોતિ ભગવા પબ્બજ્જસઙ્ખાતેન એકો, અદુતિયટ્ઠેન એકો, તણ્હાય પહાનટ્ઠેન એકો, એકન્તવીતરાગોતિ એકો, એકન્તવીતદોસોતિ એકો, એકન્તવીતમોહોતિ એકો, એકન્તનિક્કિલેસોતિ એકો, એકાયનમગ્ગં ગતોતિ એકો, એકો અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ એકો.

કથં ભગવા પબ્બજ્જસઙ્ખાતેન એકો? ભગવા દહરોવ સમાનો સુસુ કાળકેસો ભદ્રેન યોબ્બનેન સમન્નાગતો પઠમેન વયસા અકામકાનં માતાપિતૂનં અસ્સુમુખાનં રોદન્તાનં વિલપન્તાનં ઞાતિસઙ્ઘં સબ્બં ઘરાવાસપલિબોધં છિન્દિત્વા પુત્તદારપલિબોધં છિન્દિત્વા ઞાતિપલિબોધં છિન્દિત્વા મિત્તામચ્ચપલિબોધં છિન્દિત્વા કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિત્વા અકિઞ્ચનભાવં ઉપગન્ત્વા એકો ચરતિ વિહરતિ ઇરિયતિ વત્તેતિ પાલેતિ યપેતિ યાપેતિ. એવં ભગવા પબ્બજ્જસઙ્ખાતેન એકો.

કથં ભગવા અદુતિયટ્ઠેન એકો? એવં પબ્બજિતો સમાનો એકો અરઞ્ઞવનપત્થાનિ પન્તાનિ સેનાસનાનિ પટિસેવતિ અપ્પસદ્દાનિ અપ્પનિગ્ઘોસાનિ વિજનવાતાનિ મનુસ્સરાહસ્સેય્યકાનિ [મનુસ્સરાહસેય્યકાનિ (સ્યા. ક.)] પટિસલ્લાનસારુપ્પાનિ [પટિસલ્લાણસારુપ્પાનિ (ક.)]. સો એકો ગચ્છતિ, એકો તિટ્ઠતિ, એકો નિસીદતિ, એકો સેય્યં કપ્પેતિ, એકો ગામં પિણ્ડાય પવિસતિ, એકો અભિક્કમતિ, એકો પટિક્કમતિ, એકો રહો નિસીદતિ, એકો ચઙ્કમં અધિટ્ઠાતિ, એકો ચરતિ વિહરતિ ઇરિયતિ વત્તેતિ પાલેતિ યપેતિ યાપેતિ. એવં ભગવા અદુતિયટ્ઠેન એકો.

કથં ભગવા તણ્હાય પહાનટ્ઠેન એકો? સો એવં એકો અદુતિયો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો નજ્જા નેરઞ્જરાય તીરે બોધિરુક્ખમૂલે મહાપધાનં પદહન્તો મારં સસેનં કણ્હં નમુચિં પમત્તબન્ધું વિધમિત્વા તણ્હાજાલિનિં [તણ્હં જાલિનિં (સ્યા.)] વિસટં [સરિતં (સ્યા.) મહાનિ. ૧૯૧] વિસત્તિકં પજહિ વિનોદેસિ બ્યન્તીઅકાસિ અનભાવં ગમેસિ.

‘‘તણ્હાદુતિયો પુરિસો, દીઘમદ્ધાન સંસરં;

ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવં, સંસારં નાતિવત્તતિ.

‘‘એતમાદીનવં [એવમાદીનવં (ક.) પસ્સ ઇતિવુ. ૧૫] ઞત્વા, તણ્હં [તણ્હા (સ્યા. ક.) મહાનિ. ૧૯૧] દુક્ખસ્સ સમ્ભવં;

વીતતણ્હો અનાદાનો, સતો ભિક્ખુ પરિબ્બજે’’તિ.

એવં ભગવા તણ્હાય પહાનટ્ઠેન એકો.

કથં ભગવા એકન્તવીતરાગોતિ એકો? રાગસ્સ પહીનત્તા એકન્તવીતરાગોતિ એકો, દોસસ્સ પહીનત્તા એકન્તવીતદોસોતિ એકો, મોહસ્સ પહીનત્તા એકન્તવીતમોહોતિ એકો, કિલેસાનં પહીનત્તા એકન્તનિક્કિલેસોતિ એકો.

કથં ભગવા એકાયનમગ્ગં ગતોતિ એકો? એકાયનમગ્ગો વુચ્ચતિ ચત્તારો સતિપટ્ઠાના…પે… અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો.

‘‘એકાયનં જાતિખયન્તદસ્સી, મગ્ગં પજાનાતિ હિતાનુકમ્પી;

એતેન મગ્ગેન તરિંસુ [અતરિંસુ (ક.) પસ્સ સં. નિ. ૫.૪૦૯; મહાનિ. ૧૯૧] પુબ્બે, તરિસ્સન્તિ યે ચ તરન્તિ ઓઘ’’ન્તિ.

એવં ભગવા એકાયનમગ્ગં ગતોતિ એકો.

કથં ભગવા એકો અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ એકો. બોધિ વુચ્ચતિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણં પઞ્ઞા પઞ્ઞિન્દ્રિયં પઞ્ઞાબલં ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો વીમંસા વિપસ્સના સમ્માદિટ્ઠિ. ભગવા તેન બોધિઞાણેન ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખા’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ બુજ્ઝિ…પે… ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ બુજ્ઝિ. અથ વા, યં બુજ્ઝિતબ્બં અનુબુજ્ઝિતબ્બં પટિબુજ્ઝિતબ્બં સમ્બુજ્ઝિતબ્બં અધિગન્તબ્બં ફસ્સિતબ્બં સચ્છિકાતબ્બં સબ્બં તં તેન બોધિઞાણેન બુજ્ઝિ અનુબુજ્ઝિ પટિબુજ્ઝિ સમ્બુજ્ઝિ અધિગચ્છિ ફસ્સેસિ સચ્છાકાસિ. એવં ભગવા એકો અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ એકો.

તમોનુદોતિ ભગવા રાગતમં દોસતમં મોહતમં દિટ્ઠિતમં કિલેસતમં દુચ્ચરિતતમં અન્ધકરણં અચક્ખુકરણં અઞ્ઞાણકરણં પઞ્ઞાનિરોધિકં વિઘાતપક્ખિકં અનિબ્બાનસંવત્તનિકં નુદિ પનુદિ પજહિ વિનોદેસિ બ્યન્તીઅકાસિ અનભાવં ગમેસિ. આસીનોતિ નિસિન્નો ભગવા પાસાણકે ચેતિયેતિ – આસીનો [આસિનો (ક.)].

નગસ્સ પસ્સે આસીનં, મુનિં દુક્ખસ્સ પારગું;

સાવકા પયિરુપાસન્તિ, તેવિજ્જા મચ્ચુહાયિનોતિ.

એવમ્પિ ભગવા આસીનો…પે… અથ વા, ભગવા સબ્બોસ્સુક્કપટિપ્પસ્સદ્ધત્તા આસીનો સો વુત્થવાસો ચિણ્ણચરણો…પે… જાતિમરણસંસારો નત્થિ તસ્સ પુનબ્ભવોતિ, એવમ્પિ ભગવા આસીનોતિ – એકો તમોનુદાસીનો.

જુતિમા સો પભઙ્કરોતિ. જુતિમાતિ જુતિમા મતિમા પણ્ડિતો પઞ્ઞવા બુદ્ધિમા ઞાણી વિભાવી મેધાવી. પભઙ્કરોતિ પભઙ્કરો આલોકકરો ઓભાસકરો દીપઙ્કરો પદીપકરો ઉજ્જોતકરો પજ્જોતકરોતિ – જુતિમા સો પભઙ્કરો.

ગોતમો ભૂરિપઞ્ઞાણોતિ ગોતમો ભૂરિપઞ્ઞાણો ઞાણપઞ્ઞાણો પઞ્ઞાધજો પઞ્ઞાકેતુ પઞ્ઞાધિપતેય્યો વિચયબહુલો પવિચયબહુલો ઓક્ખાયનબહુલો સમોક્ખાયનધમ્મો વિભૂતવિહારી તચ્ચરિતો તબ્બહુલો તગ્ગરુકો તન્નિન્નો તપ્પોણો તપ્પબ્ભારો તદધિમુત્તો તદધિપતેય્યો.

ધજો રથસ્સ પઞ્ઞાણં, ધૂમો [ધુમો (સ્યા.)] પઞ્ઞાણમગ્ગિનો;

રાજા રટ્ઠસ્સ પઞ્ઞાણં, ભત્તા પઞ્ઞાણમિત્થિયાતિ.

એવમેવ ગોતમો ભૂરિપઞ્ઞાણો ઞાણપઞ્ઞાણો પઞ્ઞાધજો પઞ્ઞાકેતુ પઞ્ઞાધિપતેય્યો વિચયબહુલો પવિચયબહુલો ઓક્ખાયનબહુલો સમોક્ખાયનધમ્મો વિભૂતવિહારી તચ્ચરિતો તબ્બહુલો તગ્ગરુકો તન્નિન્નો તપ્પોણો તપ્પબ્ભારો તદધિમુત્તો તદધિપતેય્યોતિ – ગોતમો ભૂરિપઞ્ઞાણો.

ગોતમો ભૂરિમેધસોતિ ભૂરિ વુચ્ચતિ પથવી. ભગવા તાય પથવિસમાય પઞ્ઞાય વિપુલાય વિત્થતાય સમન્નાગતો. મેધા વુચ્ચતિ પઞ્ઞા. યા પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ. ભગવા ઇમાય મેધાય ઉપેતો સમુપેતો ઉપાગતો સમુપાગતો ઉપપન્નો સમુપપન્નો સમન્નાગતો, તસ્મા બુદ્ધો સુમેધસોતિ [ભૂરિમેધસોતિ (સ્યા.) એવમુપરિપિ] – ગોતમો ભૂરિમેધસો. તેનાહ થેરો પિઙ્ગિયો –

‘‘એકો તમોનુદાસીનો, જુતિમા સો પભઙ્કરો;

ગોતમો ભૂરિપઞ્ઞાણો, ગોતમો ભૂરિમેધસો’’તિ.

૧૦૮. યો મે ધમ્મમદેસેસિ, સન્દિટ્ઠિકમકાલિકં;

તણ્હક્ખયમનીતિકં, યસ્સ નત્થિ ઉપમા ક્વચિ.

યો મે ધમ્મદેસેસીતિ. યોતિ યો સો ભગવા સયમ્ભૂ અનાચરિયકો પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ સામં સચ્ચાનિ અભિસમ્બુજ્ઝિ, તત્થ ચ સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો બલેસુ ચ વસીભાવં. ધમ્મમદેસેસીતિ. ધમ્મન્તિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં, ચત્તારો સતિપટ્ઠાને…પે… અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં નિબ્બાનઞ્ચ નિબ્બાનગામિનિઞ્ચ પટિપદં આચિક્ખિ દેસેસિ પઞ્ઞપેસિ પટ્ઠપેસિ વિવરિ વિભજિ ઉત્તાનીઅકાસિ પકાસેસીતિ – યો મે ધમ્મમદેસેસિ.

સન્દિટ્ઠિકમકાલિકન્તિ સન્દિટ્ઠિકં અકાલિકં એહિપસ્સિકં ઓપનેય્યિકં પચ્ચત્તં વેદિતબ્બં વિઞ્ઞૂહીતિ – એવં સન્દિટ્ઠિકં. અથ વા, યો દિટ્ઠેવ ધમ્મે અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેતિ, તસ્સ મગ્ગસ્સ અનન્તરા સમનન્તરા અધિગચ્છતેવ ફલં વિન્દતિ પટિલભતીતિ, એવમ્પિ સન્દિટ્ઠિકં. અકાલિકન્તિ યથા મનુસ્સા કાલિકં ધનં દત્વા અનન્તરા ન લભન્તિ કાલં આગમેન્તિ, નેવાયં ધમ્મો. યો દિટ્ઠેવ ધમ્મે અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેતિ, તસ્સ મગ્ગસ્સ અનન્તરા સમનન્તરા અધિગચ્છતેવ ફલં વિન્દતિ પટિલભતિ, ન પરત્થ ન પરલોકે, એવં અકાલિકન્તિ – સન્દિટ્ઠિકમકાલિકં.

તણ્હક્ખયમનીતિકન્તિ. તણ્હાતિ રૂપતણ્હા…પે… ધમ્મતણ્હા. તણ્હક્ખયન્તિ તણ્હક્ખયં રાગક્ખયં દોસક્ખયં મોહક્ખયં ગતિક્ખયં ઉપપત્તિક્ખયં પટિસન્ધિક્ખયં ભવક્ખયં સંસારક્ખયં વટ્ટક્ખયં. અનીતિકન્તિ ઈતિ વુચ્ચન્તિ કિલેસા ચ ખન્ધા ચ અભિસઙ્ખારા ચ. ઈતિપ્પહાનં ઈતિવૂપસમં ઈતિપટિનિસ્સગ્ગં ઈતિપટિપ્પસ્સદ્ધિં અમતં નિબ્બાનન્તિ – તણ્હક્ખયમનીતિકં.

યસ્સ નત્થિ ઉપમા ક્વચીતિ. યસ્સાતિ નિબ્બાનસ્સ. નત્થિ ઉપમાતિ ઉપમા નત્થિ, ઉપનિધા નત્થિ, સદિસં નત્થિ, પટિભાગો નત્થિ ન સતિ ન સંવિજ્જતિ નુપલબ્ભતિ. ક્વચીતિ ક્વચિ કિમ્હિચિ કત્થચિ અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા અજ્ઝત્તબહિદ્ધા વાતિ – યસ્સ નત્થિ ઉપમા ક્વચિ. તેનાહ થેરો પિઙ્ગિયો –

‘‘યો મે ધમ્મમદેસેસિ, સન્દિટ્ઠિકમકાલિકં;

તણ્હક્ખયમનીતિકં, યસ્સ નત્થિ ઉપમા ક્વચી’’તિ.

૧૦૯. કિં નુ તમ્હા વિપ્પવસિ, મુહુત્તમપિ પિઙ્ગિય;

ગોતમા ભૂરિપઞ્ઞાણા, ગોતમા ભૂરિમેધસા.

કિં નુ તમ્હા વિપ્પવસીતિ કિં નુ બુદ્ધમ્હા વિપ્પવસિ અપેસિ અપગચ્છિ [અપગચ્છસિ (સ્યા. ક.)] વિના હોસીતિ – કિં નુ તમ્હા વિપ્પવસિ.

મુહુત્તમપિ પિઙ્ગિયાતિ મુહુત્તમ્પિ ખણમ્પિ લયમ્પિ વયમ્પિ અદ્ધમ્પીતિ – મુહુત્તમપિ. પિઙ્ગિયાતિ બાવરી તં નત્તારં નામેન આલપતિ.

ગોતમા ભૂરિપઞ્ઞાણાતિ ગોતમા ભૂરિપઞ્ઞાણા ઞાણપઞ્ઞાણા પઞ્ઞાધજા પઞ્ઞાકેતુમ્હા પઞ્ઞાધિપતેય્યમ્હા વિચયબહુલા પવિચયબહુલા ઓક્ખાયનબહુલા સમોક્ખાયનધમ્મા વિભૂતવિહારિમ્હા તચ્ચરિતા તબ્બહુલા તગ્ગરુકા તન્નિન્ના તપ્પોણા તપ્પબ્ભારા તદધિમુત્તા તદધિપતેય્યમ્હાતિ – ગોતમા ભૂરિપઞ્ઞાણા.

ગોતમા ભૂરિમેધસાતિ ભૂરિ વુચ્ચતિ પથવી. ભગવા તાય પથવિસમાય પઞ્ઞાય વિપુલાય વિત્થતાય સમન્નાગતો. મેધા વુચ્ચતિ પઞ્ઞા. યા પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ. ભગવા ઇમાય મેધાય પઞ્ઞાય ઉપેતો સમુપેતો ઉપાગતો સમુપાગતો ઉપપન્નો સમુપપન્નો સમન્નાગતો, તસ્મા બુદ્ધો સુમેધસોતિ – ગોતમા ભૂરિમેધસા. તેનાહ સો બ્રાહ્મણો –

‘‘કિંનુ તમ્હા વિપ્પવસિ, મુહુત્તમપિ પિઙ્ગિય;

ગોતમા ભૂરિપઞ્ઞાણા, ગોતમા ભૂરિમેધસા’’તિ.

૧૧૦. યો તે ધમ્મમદેસેસિ, સન્દિટ્ઠિકમકાલિકં;

તણ્હક્ખયમનીતિકં, યસ્સ નત્થિ ઉપમા ક્વચિ.

યો તે ધમ્મમદેસેસીતિ યો સો ભગવા…પે… તત્થ ચ સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો બલેસુ ચ વસીભાવં. ધમ્મમદેસેસીતિ ધમ્મન્તિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં…પે… નિબ્બાનઞ્ચ નિબ્બાનગામિનિઞ્ચ પટિપદં આચિક્ખિ દેસેસિ પઞ્ઞપેસિ પટ્ઠપેસિ વિવરિ વિભજિ ઉત્તાનીઅકાસિ પકાસેસીતિ – યો તે ધમ્મમદેસેસિ.

સન્દિટ્ઠિકમકાલિકન્તિ સન્દિટ્ઠિકં અકાલિકં એહિપસ્સિકં ઓપનેય્યિકં પચ્ચત્તં વેદિતબ્બં વિઞ્ઞૂહીતિ – એવં સન્દિટ્ઠિકં. અથ વા, યો દિટ્ઠેવ ધમ્મે અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેતિ, તસ્સ મગ્ગસ્સ અનન્તરા સમનન્તરા અધિગચ્છતેવ ફલં વિન્દતિ પટિલભતીતિ – એવમ્પિ સન્દિટ્ઠિકં. અકાલિકન્તિ યથા મનુસ્સા કાલિકં ધનં દત્વા અનન્તરા ન લભન્તિ, કાલં આગમેન્તિ, નેવાયં ધમ્મો. યો દિટ્ઠેવ ધમ્મે અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેતિ; તસ્સ મગ્ગસ્સ અનન્તરા સમનન્તરા અધિગચ્છતેવ ફલં વિન્દતિ પટિલભતિ, ન પરત્થ ન પરલોકે, એવં અકાલિકન્તિ – સન્દિટ્ઠિકમકાલિકં.

તણ્હક્ખયમનીતિકન્તિ. તણ્હાતિ રૂપતણ્હા…પે… ધમ્મતણ્હા. તણ્હક્ખયન્તિ તણ્હક્ખયં રાગક્ખયં દોસક્ખયં મોહક્ખયં ગતિક્ખયં ઉપપત્તિક્ખયં પટિસન્ધિક્ખયં ભવક્ખયં સંસારક્ખયં વટ્ટક્ખયં. અનીતિકન્તિ ઈતિ વુચ્ચન્તિ કિલેસા ચ ખન્ધા ચ અભિસઙ્ખારા ચ. ઈતિપ્પહાનં ઈતિવૂપસમં ઈતિપટિનિસ્સગ્ગં ઈતિપટિપ્પસ્સદ્ધિં અમતં નિબ્બાનન્તિ – તણ્હક્ખયમનીતિકં.

યસ્સ નત્થિ ઉપમા ક્વચીતિ. યસ્સાતિ નિબ્બાનસ્સ. નત્થિ ઉપમાતિ ઉપમા નત્થિ, ઉપનિધા નત્થિ, સદિસં નત્થિ, પટિભાગો નત્થિ ન સતિ ન સંવિજ્જતિ નુપલબ્ભતિ. ક્વચીતિ ક્વચિ કિમ્હિચિ કત્થચિ અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા અજ્ઝત્તબહિદ્ધા વાતિ – યસ્સ નત્થિ ઉપમા ક્વચિ. તેનાહ સો બ્રાહ્મણો –

‘‘યો તે ધમ્મમદેસેસિ, સન્દિટ્ઠિકમકાલિકં;

તણ્હક્ખયમનીતિકં, યસ્સ નત્થિ ઉપમા ક્વચી’’તિ.

૧૧૧. નાહં તમ્હા વિપ્પવસામિ, મુહુત્તમપિ બ્રાહ્મણ;

ગોતમા ભૂરિપઞ્ઞાણા, ગોતમા ભૂરિમેધસા.

નાહં તમ્હા વિપ્પવસામીતિ નાહં બુદ્ધમ્હા વિપ્પવસામિ અપેમિ અપગચ્છામિ વિના હોમીતિ – નાહં તમ્હા વિપ્પવસામિ.

મુહુત્તમપિ બ્રાહ્મણાતિ મુહુત્તમ્પિ ખણમ્પિ લયમ્પિ વયમ્પિ અદ્ધમ્પીતિ મુહુત્તમપિ. બ્રાહ્મણાતિ ગારવેન માતુલં આલપતિ.

ગોતમા ભૂરિપઞ્ઞાણાતિ ગોતમા ભૂરિપઞ્ઞાણા ઞાણપઞ્ઞાણા પઞ્ઞાધજા પઞ્ઞાકેતુમ્હા પઞ્ઞાધિપતેય્યમ્હા વિચયબહુલા પવિચયબહુલા ઓક્ખાયનબહુલા સમોક્ખાયનધમ્મા વિભૂતવિહારિમ્હા તચ્ચરિતા તબ્બહુલા તગ્ગરુકા તન્નિન્ના તપ્પોણા તપ્પબ્ભારા તદધિમુત્તા તદધિપતેય્યમ્હાતિ – ગોતમા ભૂરિપઞ્ઞાણા.

ગોતમા ભૂરિમેધસાતિ ભૂરિ વુચ્ચતિ પથવી. ભગવા તાય પથવિસમાય પઞ્ઞાય વિપુલાય વિત્થતાય સમન્નાગતો. મેધા વુચ્ચતિ પઞ્ઞા. યા પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ. ભગવા ઇમાય મેધાય પઞ્ઞાય ઉપેતો સમુપેતો ઉપાગતો સમુપાગતો ઉપપન્નો સમુપપન્નો સમન્નાગતો. તસ્મા બુદ્ધો સુમેધસોતિ – ગોતમા ભૂરિમેધસા. તેનાહ થેરો પિઙ્ગિયો –

‘‘નાહં તમ્હા વિપ્પવસામિ, મુહુત્તમપિ બ્રાહ્મણ;

ગોતમા ભૂરિપઞ્ઞાણા, ગોતમા ભૂરિમેધસા’’તિ.

૧૧૨. યો મે ધમ્મમદેસેસિ, સન્દિટ્ઠિકમકાલિકં;

તણ્હક્ખયમનીતિકં, યસ્સ નત્થિ ઉપમા ક્વચિ.

યો મે ધમ્મમદેસેસીતિ યો સો ભગવા સયમ્ભૂ અનાચરિયકો પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ સામં સચ્ચાનિ અભિસમ્બુજ્ઝિ, તત્થ ચ સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો બલેસુ ચ વસીભાવં. ધમ્મમદેસેસીતિ. ધમ્મન્તિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં, ચત્તારો સતિપટ્ઠાને ચત્તારો સમ્મપ્પધાને ચત્તારો ઇદ્ધિપાદે પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ પઞ્ચ બલાનિ સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં નિબ્બાનઞ્ચ નિબ્બાનગામિનિઞ્ચ પટિપદં આચિક્ખિ દેસેસિ પઞ્ઞપેસિ પટ્ઠપેસિ વિવરિ વિભજિ ઉત્તાનીઅકાસિ પકાસેસીતિ – યો મે ધમ્મમદેસેસિ.

સન્દિટ્ઠિકમકાલિકન્તિ સન્દિટ્ઠિકં અકાલિકં એહિપસ્સિકં ઓપનેય્યિકં પચ્ચત્તં વેદિતબ્બં વિઞ્ઞૂહીતિ, એવં સન્દિટ્ઠિકં. અથ વા, યો દિટ્ઠેવ ધમ્મે અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેતિ, તસ્સ મગ્ગસ્સ અનન્તરા સમનન્તરા અધિગચ્છતેવ ફલં વિન્દતિ પટિલભતીતિ, એવમ્પિ સન્દિટ્ઠિકં. અકાલિકન્તિ યથા મનુસ્સા કાલિકં ધનં દત્વા અનન્તરા ન લભન્તિ, કાલં આગમેન્તિ, નેવાયં ધમ્મો. યો દિટ્ઠેવ ધમ્મે અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેતિ, તસ્સ મગ્ગસ્સ અનન્તરા સમનન્તરા અધિગચ્છતેવ ફલં વિન્દતિ પટિલભતિ, ન પરત્થ ન પરલોકે, એવં અકાલિકન્તિ – સન્દિટ્ઠિકમકાલિકં.

તણ્હક્ખયમનીતિકન્તિ. તણ્હાતિ રૂપતણ્હા…પે… ધમ્મતણ્હા. તણ્હક્ખયન્તિ તણ્હક્ખયં રાગક્ખયં દોસક્ખયં મોહક્ખયં ગતિક્ખયં ઉપપત્તિક્ખયં પટિસન્ધિક્ખયં ભવક્ખયં સંસારક્ખયં વટ્ટક્ખયં. અનીતિકન્તિ ઈતિ વુચ્ચન્તિ કિલેસા ચ ખન્ધા ચ અભિસઙ્ખારા ચ. ઈતિપ્પહાનં ઈતિવૂપસમં ઈતિપટિપ્પસ્સદ્ધિં અમતં નિબ્બાનન્તિ – તણ્હક્ખયમનીતિકં.

યસ્સ નત્થિ ઉપમા ક્વચીતિ. યસ્સાતિ નિબ્બાનસ્સ. નત્થિ ઉપમાતિ ઉપમા નત્થિ, ઉપનિધા નત્થિ, સદિસં નત્થિ, પટિભાગો નત્થિ ન અત્થિ ન સંવિજ્જતિ નુપલબ્ભતિ. ક્વચીતિ ક્વચિ કિમ્હિચિ કત્થચિ અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા અજ્ઝત્તબહિદ્ધા વાતિ – યસ્સ નત્થિ ઉપમા ક્વચિ. તેનાહ થેરો પિઙ્ગિયો –

‘‘યો મે ધમ્મમદેસેસિ, સન્દિટ્ઠિકમકાલિકં;

તણ્હક્ખયમનીતિકં, યસ્સ નત્થિ ઉપમા ક્વચી’’તિ.

૧૧૩. પસ્સામિ નં મનસા ચક્ખુનાવ, રત્તિન્દિવં બ્રાહ્મણ અપ્પમત્તો;

નમસ્સમાનો વિવસેમિ [નમસ્સમાનોવ વસેમિ (સી. અટ્ઠ.) … વિવસામિ (સ્યા.)] રત્તિં, તેનેવ મઞ્ઞામિ અવિપ્પવાસં.

પસ્સામિ નં મનસા ચક્ખુનાવાતિ યથા ચક્ખુમા પુરિસો આલોકે રૂપગતાનિ પસ્સેય્ય દક્ખેય્ય ઓલોકેય્ય નિજ્ઝાયેય્ય ઉપપરિક્ખેય્ય, એવમેવાહં બુદ્ધં ભગવન્તં મનસા પસ્સામિ દક્ખામિ ઓલોકેમિ નિજ્ઝાયામિ ઉપપરિક્ખામીતિ – પસ્સામિ નં મનસા ચક્ખુનાવ.

રત્તિન્દિવં બ્રાહ્મણ અપ્પમત્તોતિ રત્તિઞ્ચ દિવા ચ બુદ્ધાનુસ્સતિં મનસા ભાવેન્તો અપ્પમત્તોતિ – રત્તિન્દિવં બ્રાહ્મણ અપ્પમત્તો.

નમસ્સમાનો વિવસેમિ રત્તિન્તિ. નમસ્સમાનોતિ કાયેન વા નમસ્સમાનો, વાચાય વા નમસ્સમાનો, ચિત્તેન વા નમસ્સમાનો, અન્વત્થપટિપત્તિયા વા નમસ્સમાનો, ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિયા વા નમસ્સમાનો સક્કારમાનો ગરુકારમાનો માનયમાનો પૂજયમાનો રત્તિન્દિવં વિવસેમિ અતિનામેમિ અતિક્કમેમીતિ – નમસ્સમાનો વિવસેમિ રત્તિં.

તેનેવ મઞ્ઞામિ અવિપ્પવાસન્તિ તાય બુદ્ધાનુસ્સતિયા ભાવેન્તો અવિપ્પવાસોતિ તં મઞ્ઞામિ, અવિપ્પવુટ્ઠોતિ તં મઞ્ઞામિ જાનામિ. એવં જાનામિ એવં આજાનામિ એવં વિજાનામિ એવં પટિવિજાનામિ એવં પટિવિજ્ઝામીતિ – તેનેવ મઞ્ઞામિ અવિપ્પવાસં. તેનાહ થેરો પિઙ્ગિયો –

‘‘પસ્સામિ નં મનસા ચક્ખુનાવ, રત્તિન્દિવં બ્રાહ્મણ અપ્પમત્તો;

નમસ્સમાનો વિવસેમિ રત્તિં, તેનેવ મઞ્ઞામિ અવિપ્પવાસ’’ન્તિ.

૧૧૪. સદ્ધા ચ પીતિ ચ મનો સતિ ચ,નાપેન્તિમે ગોતમસાસનમ્હા;

યં યં દિસં વજતિ ભૂરિપઞ્ઞો, સ તેન તેનેવ નતોહમસ્મિ.

સદ્ધા ચ પીતિ ચ મનો સતિ ચાતિ. સદ્ધાતિ યા ચ ભગવન્તં આરબ્ભ સદ્ધા સદ્દહના [સદ્ધહના (ક.)] ઓકપ્પના અભિપ્પસાદો સદ્ધા સદ્ધિન્દ્રિયં સદ્ધાબલં. પીતીતિ યા ભગવન્તં આરબ્ભ પીતિ પામોજ્જં [પામુજ્જં (સ્યા.)] મોદના આમોદના પમોદના હાસો પહાસો વિત્તિ તુટ્ઠિ ઓદગ્યં અત્તમનતા ચિત્તસ્સ. મનોતિ યઞ્ચ ભગવન્તં આરબ્ભ ચિત્તં મનો માનસં હદયં પણ્ડરં મનો મનાયતનં મનિન્દ્રિયં વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો તજ્જા મનોવિઞ્ઞાણધાતુ. સતીતિ યા ભગવન્તં આરબ્ભ સતિ અનુસ્સતિ સમ્માસતીતિ – સદ્ધા ચ પીતિ ચ મનો સતિ ચ.

નાપેન્તિમે ગોતમસાસનમ્હાતિ ઇમે ચત્તારો ધમ્મા ગોતમસાસના બુદ્ધસાસના જિનસાસના તથાગતસાસના અરહન્તસાસના નાપેન્તિ ન ગચ્છન્તિ ન વિજહન્તિ ન વિનાસેન્તીતિ – નાપેન્તિમે ગોતમસાસનમ્હા.

યં યં દિસં વજતિ ભૂરિપઞ્ઞોતિ. યં યં દિસન્તિ પુરત્થિમં વા દિસં પચ્છિમં વા દિસં દક્ખિણં વા દિસં ઉત્તરં વા દિસં વજતિ ગચ્છતિ કમતિ અભિક્કમતિ. ભૂરિપઞ્ઞોતિ ભૂરિપઞ્ઞો મહાપઞ્ઞો તિક્ખપઞ્ઞો પુથુપઞ્ઞો હાસપઞ્ઞો જવનપઞ્ઞો નિબ્બેધિકપઞ્ઞો. ભૂરિ વુચ્ચતિ પથવી. ભગવા તાય પથવિસમાય પઞ્ઞાય વિપુલાય વિત્થતાય સમન્નાગતોતિ – યં યં દિસં વજતિ ભૂરિપઞ્ઞો.

સ તેન તેનેવ નતોહમસ્મીતિ સો યેન બુદ્ધો તેન તેનેવ નતો તન્નિન્નો તપ્પોણો તપ્પબ્ભારો તદધિમુત્તો તદધિપતેય્યોતિ – સ તેન તેનેવ નતોહમસ્મિ. તેનાહ થેરો પિઙ્ગિયો –

‘‘સદ્ધા ચ પીતિ ચ મનો સતિ ચ, નાપેન્તિમે ગોતમસાસનમ્હા;

યં યં દિસં વજતિ ભૂરિપઞ્ઞો, સ તેન તેનેવ નતોહમસ્મી’’તિ.

૧૧૫. જિણ્ણસ્સ મે દુબ્બલથામકસ્સ,તેનેવ કાયો ન પલેતિ તત્થ;

સઙ્કપ્પયન્તાય વજામિ નિચ્ચં, મનો હિ મે બ્રાહ્મણ તેન યુત્તો.

જિણ્ણસ્સ મે દુબ્બલથામકસ્સાતિ જિણ્ણસ્સ વુડ્ઢસ્સ મહલ્લકસ્સ અદ્ધગતસ્સ વયોઅનુપ્પત્તસ્સ. દુબ્બલથામકસ્સાતિ દુબ્બલથામકસ્સ અપ્પથામકસ્સ પરિત્તથામકસ્સાતિ – જિણ્ણસ્સ મે દુબ્બલથામકસ્સ.

તેનેવ કાયો ન પલેતિ તત્થાતિ કાયો યેન બુદ્ધો તેન ન પલેતિ ન વજતિ ન ગચ્છતિ નાતિક્કમતીતિ – તેનેવ કાયો ન પલેતિ તત્થ.

સઙ્કપ્પયન્તાય વજામિ નિચ્ચન્તિ સઙ્કપ્પગમનેન વિતક્કગમનેન ઞાણગમનેન પઞ્ઞાગમનેન બુદ્ધિગમનેન વજામિ ગચ્છામિ અતિક્કમામીતિ – સઙ્કપ્પયન્તાય વજામિ નિચ્ચં.

મનો હિ મે બ્રાહ્મણ તેન યુત્તોતિ. મનોતિ યં ચિત્તં મનો માનસં…પે… તજ્જા મનોવિઞ્ઞાણધાતુ. મનો હિ મે બ્રાહ્મણ તેન યુત્તોતિ મનો યેન બુદ્ધો તેન યુત્તો પયુત્તો સંયુત્તોતિ – મનો હિ મે બ્રાહ્મણ તેન યુત્તો. તેનાહ થેરો પિઙ્ગિયો –

‘‘જિણ્ણસ્સ મે દુબ્બલથામકસ્સ, તેનેવ કાયો ન પલેતિ તત્થ;

સઙ્કપ્પયન્તાય વજામિ નિચ્ચં, મનો હિ મે બ્રાહ્મણ તેન યુત્તો’’તિ.

૧૧૬. પઙ્કે સયાનો પરિફન્દમાનો, દીપા દીપં ઉપલ્લવિં;

અથદ્દસાસિં સમ્બુદ્ધં, ઓઘતિણ્ણમનાસવં.

પઙ્કે સયાનો પરિફન્દમાનોતિ. પઙ્કે સયાનોતિ કામપઙ્કે કામકદ્દમે કામકિલેસે કામબળિસે કામપરિળાહે કામપલિબોધે સેમાનો સયમાનો વસમાનો આવસમાનો પરિવસમાનો [અવસેમાનો પરિસેમાનો (સ્યા.)] તિ – પઙ્કે સયાનો. પરિફન્દમાનોતિ તણ્હાફન્દનાય ફન્દમાનો, દિટ્ઠિફન્દનાય ફન્દમાનો, કિલેસફન્દનાય ફન્દમાનો, પયોગફન્દનાય ફન્દમાનો, વિપાકફન્દનાય ફન્દમાનો, મનોદુચ્ચરિતફન્દનાય ફન્દમાનો, રત્તો રાગેન ફન્દમાનો, દુટ્ઠો દોસેન ફન્દમાનો, મૂળ્હો મોહેન ફન્દમાનો, વિનિબન્ધો માનેન ફન્દમાનો, પરામટ્ઠો દિટ્ઠિયા ફન્દમાનો, વિક્ખેપગતો ઉદ્ધચ્ચેન ફન્દમાનો, અનિટ્ઠઙ્ગતો વિચિકિચ્છાય ફન્દમાનો, થામગતો અનુસયેહિ ફન્દમાનો, લાભેન ફન્દમાનો, અલાભેન ફન્દમાનો, યસેન ફન્દમાનો, અયસેન ફન્દમાનો, પસંસાય ફન્દમાનો, નિન્દાય ફન્દમાનો, સુખેન ફન્દમાનો, દુક્ખેન ફન્દમાનો, જાતિયા ફન્દમાનો, જરાય ફન્દમાનો, બ્યાધિના ફન્દમાનો, મરણેન ફન્દમાનો, સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસેહિ ફન્દમાનો, નેરયિકેન દુક્ખેન ફન્દમાનો, તિરચ્છાનયોનિકેન દુક્ખેન ફન્દમાનો, પેત્તિવિસયિકેન દુક્ખેન ફન્દમાનો, માનુસિકેન દુક્ખેન…પે… ગબ્ભોક્કન્તિમૂલકેન દુક્ખેન… ગબ્ભટ્ઠિતિમૂલકેન દુક્ખેન… ગબ્ભવુટ્ઠાનમૂલકેન દુક્ખેન… જાતસ્સૂપનિબન્ધકેન દુક્ખેન… જાતસ્સ પરાધેય્યકેન દુક્ખેન… અત્તૂપક્કમેન દુક્ખેન… પરૂપક્કમેન દુક્ખેન… સઙ્ખારદુક્ખેન… વિપરિણામદુક્ખેન… ચક્ખુરોગેન દુક્ખેન… સોતરોગેન દુક્ખેન… ઘાનરોગેન દુક્ખેન… જિવ્હારોગેન દુક્ખેન… કાયરોગેન દુક્ખેન… સીસરોગેન દુક્ખેન… કણ્ણરોગેન દુક્ખેન… મુખરોગેન દુક્ખેન… દન્તરોગેન દુક્ખેન… ઓટ્ઠરોગેન દુક્ખેન… કાસેન… સાસેન… પિનાસેન… ડાહેન [દાહેન (ક.) મહાનિ. ૧૧] … જરેન… કુચ્છિરોગેન… મુચ્છાય… પક્ખન્દિકાય… સૂલાય… વિસૂચિકાય… કુટ્ઠેન… ગણ્ડેન… કિલાસેન… સોસેન… અપમારેન … દદ્દુયા… કણ્ડુયા… કચ્છુયા… રખસાય… વિતચ્છિકાય… લોહિતપિત્તેન [લોહિતેન. પિત્તેન (સ્યા. ક.)] … મધુમેહેન… અંસાય… પિળકાય… ભગન્દલેન [ભગન્દલાય (સ્યા.)] … પિત્તસમુટ્ઠાનેન આબાધેન… સેમ્હસમુટ્ઠાનેન આબાધેન… વાતસમુટ્ઠાનેન આબાધેન… સન્નિપાતિકેન આબાધેન… ઉતુપરિણામજેન આબાધેન… વિસમપરિહારજેન આબાધેન… ઓપક્કમિકેન આબાધેન… કમ્મવિપાકજેન આબાધેન… સીતેન… ઉણ્હેન… જિઘચ્છાય … પિપાસાય… ઉચ્ચારેન… પસ્સાવેન… ડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સેન દુક્ખેન… માતુમરણેન દુક્ખેન… પિતુમરણેન દુક્ખેન… પુત્તમરણેન દુક્ખેન… ધીતુમરણેન દુક્ખેન… ઞાતિબ્યસનેન દુક્ખેન… ભોગબ્યસનેન દુક્ખેન… રોગબ્યસનેન દુક્ખેન… સીલબ્યસનેન દુક્ખેન… દિટ્ઠિબ્યસનેન દુક્ખેન ફન્દમાનો પરિફન્દમાનો પવેધમાનો સમ્પવેધમાનોતિ – પઙ્કે સયાનો પરિફન્દમાનો.

દીપા દીપં ઉપલ્લવિન્તિ સત્થારતો સત્થારં ધમ્મક્ખાનતો ધમ્મક્ખાનં ગણતો ગણં દિટ્ઠિયા દિટ્ઠિં પટિપદાય પટિપદં મગ્ગતો મગ્ગં પલ્લવિં ઉપલ્લવિં સમ્પલ્લવિન્તિ – દીપા દીપં ઉપલ્લવિં.

અથદ્દસાસિં સમ્બુદ્ધન્તિ. અથાતિ પદસન્ધિ પદસંસગ્ગો પદપારિપૂરી અક્ખરસમવાયો બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતા પદાનુપુબ્બતાપેતં – અથાતિ. અદ્દસાસિન્તિ અદ્દસં અદ્દક્ખિં અપસ્સિં પટિવિજ્ઝિં. બુદ્ધોતિ યો સો ભગવા સયમ્ભૂ અનાચરિયકો…પે… સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ, યદિદં બુદ્ધોતિ – અથદ્દસાસિં સમ્બુદ્ધં.

ઓઘતિણ્ણમનાસવન્તિ. ઓઘતિણ્ણન્તિ ભગવા કામોઘં તિણ્ણો, ભવોઘં તિણ્ણો, દિટ્ઠોઘં તિણ્ણો, અવિજ્જોઘં તિણ્ણો, સબ્બસંસારપથં તિણ્ણો ઉત્તિણ્ણો નિત્થિણ્ણો અતિક્કન્તો સમતિક્કન્તો વીતિવત્તો, સો વુત્થવાસો ચિણ્ણચરણો…પે… જાતિમરણસંસારો, નત્થિ તસ્સ પુનબ્ભવોતિ – ઓઘતિણ્ણં. અનાસવન્તિ ચત્તારો આસવા – કામાસવો, ભવાસવો, દિટ્ઠાસવો, અવિજ્જાસવો. તે આસવા બુદ્ધસ્સ ભગવતો પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. તસ્મા બુદ્ધો અનાસવાતિ – ઓઘતિણ્ણમનાસવં. તેનાહ થેરો પિઙ્ગિયો –

‘‘પઙ્કે સયાનો પરિફન્દમાનો, દીપા દીપં ઉપલ્લવિં;