૮. પસૂરસુત્તનિદ્દેસો

અથ પસૂરસુત્તનિદ્દેસં વક્ખતિ –

૫૯. ઇધેવ સુદ્ધિં ઇતિ વાદયન્તિ, નાઞ્ઞેસુ ધમ્મેસુ વિસુદ્ધિમાહુ;

યં નિસ્સિતા તત્થ સુભં વદાના, પચ્ચેકસચ્ચેસુ પુથૂ નિવિટ્ઠા.

ઇધેવ સુદ્ધિં ઇતિ વાદયન્તીતિ. ઇધેવ સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં વદન્તિ કથેન્તિ ભણન્તિ દીપયન્તિ વોહરન્તિ. ‘‘સસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં વદન્તિ કથેન્તિ ભણન્તિ દીપયન્તિ વોહરન્તિ. ‘‘અસસ્સતો લોકો … અન્તવા લોકો… અનન્તવા લોકો… તં જીવં તં સરીરં… અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરં… હોતિ તથાગતો પરં મરણા… ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા… હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા… નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં વદન્તિ કથેન્તિ ભણન્તિ દીપયન્તિ વોહરન્તીતિ – ઇધેવ સુદ્ધિં ઇતિ વાદયન્તિ.

નાઞ્ઞેસુ ધમ્મેસુ વિસુદ્ધિમાહૂતિ. અત્તનો સત્થારં ધમ્મક્ખાનં ગણં દિટ્ઠિં પટિપદં મગ્ગં ઠપેત્વા સબ્બે પરવાદે ખિપન્તિ ઉક્ખિપન્તિ પરિક્ખિપન્તિ. ‘‘સો સત્થા ન સબ્બઞ્ઞૂ, ધમ્મો ન સ્વાક્ખાતો, ગણો ન સુપ્પટિપન્નો, દિટ્ઠિ ન ભદ્દિકા, પટિપદા ન સુપઞ્ઞત્તા, મગ્ગો ન નિય્યાનિકો, નત્થેત્થ સુદ્ધિ વા વિસુદ્ધિ વા પરિસુદ્ધિ વા મુત્તિ વા વિમુત્તિ વા પરિમુત્તિ વા, ન તત્થ સુજ્ઝન્તિ વા વિસુજ્ઝન્તિ વા પરિસુજ્ઝન્તિ વા મુચ્ચન્તિ વા વિમુચ્ચન્તિ વા પરિમુચ્ચન્તિ વા, હીના નિહીના ઓમકા લામકા છતુક્કા પરિત્તા’’તિ – એવમાહંસુ એવં વદન્તિ એવં કથેન્તિ એવં ભણન્તિ એવં દીપયન્તિ એવં વોહરન્તીતિ – નાઞ્ઞેસુ ધમ્મેસુ વિસુદ્ધિમાહુ.

યં નિસ્સિતા તત્થ સુભં વદાનાતિ. યં નિસ્સિતાતિ યં સત્થારં ધમ્મક્ખાનં ગણં દિટ્ઠિં પટિપદં મગ્ગં નિસ્સિતા આનિસ્સિતા [પતિટ્ઠિતા (સી.), સન્નિસ્સિતા (સ્યા.)] અલ્લીના ઉપગતા અજ્ઝોસિતા અધિમુત્તા. તત્થાતિ સકાય દિટ્ઠિયા સકાય ખન્તિયા સકાય રુચિયા સકાય લદ્ધિયા. સુભં વદાનાતિ સુભવાદા સોભનવાદા પણ્ડિતવાદા થિરવાદા [ધીરવાદા (સ્યા.)] ઞાયવાદા હેતુવાદા લક્ખણવાદા કારણવાદા ઠાનવાદા સકાય લદ્ધિયાતિ – યં નિસ્સિતા તત્થ સુભં વદાના.

પચ્ચેકસચ્ચેસુ પુથૂ નિવિટ્ઠાતિ. પુથૂ સમણબ્રાહ્મણા પુથૂ પચ્ચેકસચ્ચેસુ નિવિટ્ઠા પતિટ્ઠિતા અલ્લીના ઉપગતા અજ્ઝોસિતા અધિમુત્તા. ‘‘સસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ નિવિટ્ઠા પતિટ્ઠિતા અલ્લીના ઉપગતા અજ્ઝોસિતા અધિમુત્તા. ‘‘અસસ્સતો લોકો…પે… નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ નિવિટ્ઠા પતિટ્ઠિતા અલ્લીના ઉપગતા અજ્ઝોસિતા અધિમુત્તાતિ – પચ્ચેકસચ્ચેસુ પુથૂ નિવિટ્ઠા.

તેનાહ ભગવા –

‘‘ઇધેવ સુદ્ધિં ઇતિ વાદયન્તિ, નાઞ્ઞેસુ ધમ્મેસુ વિસુદ્ધિમાહુ;

યં નિસ્સિતા તત્થ સુભં વદાના, પચ્ચેકસચ્ચેસુ પુથૂ નિવિટ્ઠા’’તિ.

૬૦. તે વાદકામા પરિસં વિગય્હ, બાલં દહન્તી મિથુ અઞ્ઞમઞ્ઞં;

વદન્તિ તે અઞ્ઞસિતા કથોજ્જં, પસંસકામા કુસલાવદાના.

તે વાદકામા પરિસં વિગય્હાતિ. તે વાદકામાતિ તે વાદકામા વાદત્થિકા વાદાધિપ્પાયા વાદપુરેક્ખારા વાદપરિયેસનં ચરન્તા. પરિસં વિગય્હાતિ ખત્તિયપરિસં બ્રાહ્મણપરિસં ગહપતિપરિસં સમણપરિસં વિગય્હ ઓગય્હ અજ્ઝોગાહેત્વા પવિસિત્વાતિ – તે વાદકામા પરિસં વિગય્હ.

બાલં દહન્તી મિથુ અઞ્ઞમઞ્ઞન્તિ. મિથૂતિ દ્વે જના દ્વે કલહકારકા દ્વે ભણ્ડનકારકા દ્વે ભસ્સકારકા દ્વે વિવાદકારકા દ્વે અધિકરણકારકા દ્વે વાદિનો દ્વે સલ્લાપકા; તે અઞ્ઞમઞ્ઞં બાલતો હીનતો નિહીનતો ઓમકતો લામકતો છતુક્કતો પરિત્તતો દહન્તિ પસ્સન્તિ દક્ખન્તિ ઓલોકેન્તિ નિજ્ઝાયન્તિ ઉપપરિક્ખન્તીતિ – બાલં દહન્તી મિથુ અઞ્ઞમઞ્ઞં.

વદન્તિ તે અઞ્ઞસિતા કથોજ્જન્તિ. અઞ્ઞં સત્થારં ધમ્મક્ખાનં ગણં દિટ્ઠિં પટિપદં મગ્ગં નિસ્સિતા આનિસ્સિતા અલ્લીના ઉપગતા અજ્ઝોસિતા અધિમુત્તા. કથોજ્જં વુચ્ચતિ કલહો ભણ્ડનં વિગ્ગહો વિવાદો મેધગં. અથ વા કથોજ્જન્તિ અનોજવન્તી નિસાકથા કથોજ્જં વદન્તિ, કલહં વદન્તિ, ભણ્ડનં વદન્તિ, વિગ્ગહં વદન્તિ, વિવાદં વદન્તિ, મેધગં વદન્તિ કથેન્તિ ભણન્તિ દીપયન્તિ વોહરન્તીતિ – વદન્તિ તે અઞ્ઞસિતા કથોજ્જં.

પસંસકામા કુસલાવદાનાતિ. પસંસકામાતિ પસંસકામા પસંસત્થિકા પસંસાધિપ્પાયા પસંસપુરેક્ખારા પસંસપરિયેસનં ચરન્તા. કુસલાવદાનાતિ કુસલવાદા પણ્ડિતવાદા થિરવાદા ઞાયવાદા હેતુવાદા લક્ખણવાદા કારણવાદા ઠાનવાદા સકાય લદ્ધિયાતિ – પસંસકામા કુસલાવદાના.

તેનાહ ભગવા –

‘‘તે વાદકામા પરિસં વિગય્હ, બાલં દહન્તી મિથુ અઞ્ઞમઞ્ઞં;

વદન્તિ તે અઞ્ઞસિતા કથોજ્જં, પસંસકામા કુસલાવદાના’’તિ.

૬૧. યુત્તો કથાયં પરિસાય મજ્ઝે, પસંસમિચ્છં વિનિઘાતિ હોતિ;

અપાહતસ્મિં પન મઙ્કુ હોતિ, નિન્દાય સો કુપ્પતિ રન્ધમેસી.

યુત્તો કથાયં પરિસાય મજ્ઝેતિ. ખત્તિયપરિસાય વા બ્રાહ્મણપરિસાય વા ગહપતિપરિસાય વા સમણપરિસાય વા મજ્ઝે અત્તનો કથાયં યુત્તો પયુત્તો આયુત્તો સમાયુત્તો સમ્પયુત્તો કથેતુન્તિ – યુત્તો કથાયં પરિસાય મજ્ઝે.

પસંસમિચ્છં વિનિઘાતિ હોતીતિ. પસંસમિચ્છન્તિ પસંસં થોમનં કિત્તિં વણ્ણહારિયં ઇચ્છન્તો સાદિયન્તો પત્થયન્તો પિહયન્તો અભિજપ્પન્તો. વિનિઘાતિ હોતીતિ પુબ્બેવ સલ્લાપા કથંકથી વિનિઘાતી હોતિ. ‘‘જયો નુ ખો મે ભવિસ્સતિ, પરાજયો નુ ખો મે ભવિસ્સતિ, કથં નિગ્ગહં કરિસ્સામિ, કથં પટિકમ્મં કરિસ્સામિ, કથં વિસેસં કરિસ્સામિ, કથં પટિવિસેસં કરિસ્સામિ, કથં આવેઠિયં [આવેધિયં (સ્યા.)] કરિસ્સામિ, કથં નિબ્બેઠિયં [નિબ્બેધિયં (સ્યા. ક.)] કરિસ્સામિ, કથં છેદં કરિસ્સામિ, કથં મણ્ડલં કરિસ્સામી’’તિ, એવં પુબ્બેવ સલ્લાપા કથંકથી વિનિઘાતિ હોતીતિ – પસંસમિચ્છં વિનિઘાતિ હોતિ.

અપાહતસ્મિં પન મઙ્કુ હોતીતિ. યે તે પઞ્હવીમંસકા પરિસા પારિસજ્જા પાસારિકા [પાસનિકા (સ્યા.)], તે અપહરન્તિ. ‘‘અત્થાપગતં ભણિત’’ન્તિ અત્થતો અપહરન્તિ, ‘‘બ્યઞ્જનાપગતં ભણિત’’ન્તિ બ્યઞ્જનતો અપહરન્તિ, ‘‘અત્થબ્યઞ્જનાપગતં ભણિત’’ન્તિ અત્થબ્યઞ્જનતો અપહરન્તિ, ‘‘અત્થો તે દુન્નીતો, બ્યઞ્જનં તે દુરોપિતં, અત્થબ્યઞ્જનં તે દુન્નીતં દુરોપિતં, નિગ્ગહો તે અકતો, પટિકમ્મં તે દુક્કટં, વિસેસો તે અકતો, પટિવિસેસો તે દુક્કટો, આવેઠિયા તે અકતા, નિબ્બેઠિયા તે દુક્કટા, છેદો તે અકતો, મણ્ડલં તે દુક્કટં વિસમકથં દુક્કથિતં દુબ્ભણિતં દુલ્લપિતં દુરુત્તં દુબ્ભાસિત’’ન્તિ અપહરન્તિ. અપાહતસ્મિં પન મઙ્કુ હોતીતિ. અપાહતસ્મિં મઙ્કુ હોતિ પીળિતો ઘટ્ટિતો બ્યાધિતો દોમનસ્સિતો હોતીતિ – અપાહતસ્મિં પન મઙ્કુ હોતિ.

નિન્દાય સો કુપ્પતિ રન્ધમેસીતિ. નિન્દાય ગરહાય અકિત્તિયા અવણ્ણહારિકાય કુપ્પતિ બ્યાપજ્જતિ પતિટ્ઠીયતિ, કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાતુકરોતીતિ – નિન્દાય સો કુપ્પતિ. રન્ધમેસીતિ વિરન્ધમેસી અપરદ્ધમેસી ખલિતમેસી ગળિતમેસી વિવરમેસીતિ – નિન્દાય સો કુપ્પતિ રન્ધમેસી.

તેનાહ ભગવા –

‘‘યુત્તો કથાયં પરિસાય મજ્ઝે, પસંસમિચ્છં વિનિઘાતિ હોતિ;

અપાહતસ્મિં પન મઙ્કુ હોતિ, નિન્દાય સો કુપ્પતિ રન્ધમેસી’’તિ.

૬૨. યમસ્સ વાદં પરિહીનમાહુ, અપાહતં પઞ્હવિમંસકાસે [પઞ્હવિમંસકા યે (સ્યા.)] ;

પરિદેવતિ સોચતિ હીનવાદો, ઉપચ્ચગા મન્તિ અનુત્થુનાતિ.

યમસ્સ વાદં પરિહીનમાહૂતિ યં તસ્સ વાદં હીનં નિહીનં પરિહીનં પરિહાપિતં ન પરિપૂરિતં, એવમાહંસુ એવં કથેન્તિ એવં ભણન્તિ એવં દીપયન્તિ એવં વોહરન્તીતિ – યમસ્સ વાદં પરિહીનમાહુ.

અપાહતં પઞ્હવિમંસકાસેતિ. યે તે પઞ્હવીમંસકા પરિસા પારિસજ્જા પાસારિકા, તે અપહરન્તિ. ‘‘અત્થાપગતં ભણિત’’ન્તિ અત્થતો અપહરન્તિ, ‘‘બ્યઞ્જનાપગતં ભણિત’’ન્તિ બ્યઞ્જનતો અપહરન્તિ, ‘‘અત્થબ્યઞ્જનાપગતં ભણિત’’ન્તિ અત્થબ્યઞ્જનતો અપહરન્તિ, ‘‘અત્થો તે દુન્નીતો, બ્યઞ્જનં તે દુરોપિતં, અત્થબ્યઞ્જનં તે દુન્નીતં દુરોપિતં, નિગ્ગહો તે અકતો, પટિકમ્મં તે દુક્કટં, વિસેસો તે અકતો, પટિવિસેસો તે દુક્કટો, આવેઠિયા તે અકતા, નિબ્બેઠિયા તે દુક્કટા, છેદો તે અકતો, મણ્ડલં તે દુક્કટં વિસમકથં દુક્કથિતં દુબ્ભણિતં દુલ્લપિતં દુરુત્તં દુબ્ભાસિત’’ન્તિ, અપહરન્તીતિ – અપાહતં પઞ્હવિમંસકાસે.

પરિદેવતિ સોચતિ હીનવાદોતિ. પરિદેવતીતિ ‘‘અઞ્ઞં મયા આવજ્જિતં અઞ્ઞં ચિન્તિતં અઞ્ઞં ઉપધારિતં, અઞ્ઞં ઉપલક્ખિતં સો મહાપક્ખો મહાપરિસો મહાપરિવારો; પરિસા ચાયં વગ્ગા, ન સમગ્ગા; સમગ્ગાય પરિસાય હેતુ કથાસલ્લાપો પુન ભઞ્જિસ્સામી’’તિ, યા એવરૂપા [યો એવરૂપો (સ્યા.)] વાચા પલાપો વિપ્પલાપો લાલપ્પો લાલપ્પાયના લાલપ્પાયિતત્તન્તિ – પરિદેવતિ. સોચતીતિ ‘‘તસ્સ જયો’’તિ સોચતિ ‘‘મય્હં પરાજયો’’તિ સોચતિ, ‘‘તસ્સ લાભો’’તિ સોચતિ, ‘‘મય્હં અલાભો’’તિ સોચતિ, ‘‘તસ્સ યસો’’તિ સોચતિ, ‘‘મય્હં અયસો’’તિ સોચતિ, ‘‘તસ્સ પસંસા’’તિ સોચતિ, ‘‘મય્હં નિન્દા’’તિ સોચતિ, ‘‘તસ્સ સુખ’’ન્તિ સોચતિ, ‘‘મય્હં દુક્ખ’’ન્તિ સોચતિ, ‘‘સો સક્કતો ગરુકતો માનિતો પૂજિતો અપચિતો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનં, અહમસ્મિ અસક્કતો અગરુકતો અમાનિતો અપૂજિતો અનપચિતો ન લાભી ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાન’’ન્તિ સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ ઉરત્તાળિં કન્દતિ સમ્મોહં આપજ્જતીતિ – પરિદેવતિ સોચતિ. હીનવાદોતિ હીનવાદો નિહીનવાદો પરિહીનવાદો પરિહાપિતવાદો ન પરિપૂરવાદોતિ – પરિદેવતિ સોચતિ હીનવાદો.

ઉપચ્ચગા મન્તિ અનુત્થુનાતીતિ. સો મં વાદેન વાદં અચ્ચગા ઉપચ્ચગા અતિક્કન્તો સમતિક્કન્તો વીતિવત્તોતિ. એવમ્પિ ઉપચ્ચગા મન્તિ. અથ વા મં વાદેન વાદં અભિભવિત્વા અજ્ઝોત્થરિત્વા પરિયાદિયિત્વા મદ્દયિત્વા ચરતિ વિહરતિ ઇરિયતિ વત્તતિ પાલેતિ યપેતિ યાપેતીતિ. એવમ્પિ ઉપચ્ચગા મન્તિ. અનુત્થુના વુચ્ચતિ વાચા પલાપો વિપ્પલાપો લાલપ્પો લાલપ્પાયના લાલપ્પાયિતત્તન્તિ – ઉપચ્ચગા મન્તિ અનુત્થુનાતિ.

તેનાહ ભગવા –

‘‘યમસ્સ વાદં પરિહીનમાહુ, અપાહતં પઞ્હવિમંસકાસે;

પરિદેવતિ સોચતિ હીનવાદો, ઉપચ્ચગા મન્તિ અનુત્થુનાતી’’તિ.

૬૩. એતે વિવાદા સમણેસુ જાતા, એતેસુ ઉગ્ઘાતિનિઘાતિ હોતિ;

એતમ્પિ દિસ્વા વિરમે કથોજ્જં, ન હઞ્ઞદત્થત્થિ પસંસલાભા.

એતે વિવાદા સમણેસુ જાતાતિ. સમણાતિ યે કેચિ ઇતો બહિદ્ધા પરિબ્બજૂપગતા પરિબ્બજસમાપન્ના. એતે દિટ્ઠિકલહા દિટ્ઠિભણ્ડના દિટ્ઠિવિગ્ગહા દિટ્ઠિવિવાદા દિટ્ઠિમેધગા સમણેસુ જાતા સઞ્જાતા નિબ્બત્તા અભિનિબ્બત્તા પાતુભૂતાતિ – એતે વિવાદા સમણેસુ જાતા.

એતેસુ ઉગ્ઘાતિનિઘાતિ હોતીતિ. જયપરાજયો હોતિ, લાભાલાભો હોતિ, યસાયસો હોતિ, નિન્દાપસંસા હોતિ, સુખદુક્ખં હોતિ, સોમનસ્સદોમનસ્સં હોતિ, ઇટ્ઠાનિટ્ઠં હોતિ, અનુનયપટિઘં હોતિ, ઉગ્ઘાતિતનિગ્ઘાતિતં હોતિ, અનુરોધવિરોધો હોતિ, જયેન ચિત્તં ઉગ્ઘાતિતં હોતિ પરાજયેન ચિત્તં નિગ્ઘાતિતં હોતિ, લાભેન ચિત્તં ઉગ્ઘાતિતં હોતિ અલાભેન ચિત્તં નિગ્ઘાતિતં હોતિ, યસેન ચિત્તં ઉગ્ઘાતિતં હોતિ અયસેન ચિત્તં નિગ્ઘાતિતં હોતિ, પસંસાય ચિત્તં ઉગ્ઘાતિતં હોતિ નિન્દાય ચિત્તં નિગ્ઘાતિતં હોતિ, સુખેન ચિત્તં ઉગ્ઘાતિતં હોતિ દુક્ખેન ચિત્તં નિગ્ઘાતિતં હોતિ, સોમનસ્સેન ચિત્તં ઉગ્ઘાતિતં હોતિ દોમનસ્સેન ચિત્તં નિગ્ઘાતિતં હોતિ, ઉન્નતિયા [ઉણ્ણતિયા (સ્યા. ક.)] ચિત્તં ઉગ્ઘાતિતં હોતિ ઓનતિયા [ઓણતિયા (સ્યા. ક.)] ચિત્તં નિગ્ઘાતિતં હોતીતિ – એતેસુ ઉગ્ઘાતિનિઘાતિ હોતિ.

એતમ્પિ દિસ્વા વિરમે કથોજ્જન્તિ. એતમ્પિ દિસ્વાતિ એતં આદીનવં દિસ્વા પસ્સિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા દિટ્ઠિકલહેસુ દિટ્ઠિભણ્ડનેસુ દિટ્ઠિવિગ્ગહેસુ દિટ્ઠિવિવાદેસુ દિટ્ઠિમેધગેસૂતિ – એતમ્પિ દિસ્વા વિરમે કથોજ્જન્તિ. કથોજ્જં વુચ્ચતિ કલહો ભણ્ડનં વિગ્ગહો વિવાદો મેધગં. અથ વા કથોજ્જન્તિ અનોજવન્તી નિસાકથા કથોજ્જં ન કરેય્ય, કલહં ન કરેય્ય, ભણ્ડનં ન કરેય્ય, વિગ્ગહં ન કરેય્ય, વિવાદં ન કરેય્ય, મેધગં ન કરેય્ય, કલહભણ્ડનવિગ્ગહવિવાદમેધગં પજહેય્ય વિનોદેય્ય બ્યન્તિં કરેય્ય અનભાવં ગમેય્ય, કલહભણ્ડનવિગ્ગહવિવાદમેધગા આરતો અસ્સ વિરતો પટિવિરતો નિક્ખન્તો નિસ્સટો વિપ્પયુત્તો વિસઞ્ઞુત્તો વિમરિયાદિકતેન ચેતસા વિહરેય્યાતિ – એતમ્પિ દિસ્વા વિરમે કથોજ્જં.

ન હઞ્ઞદત્થત્થિ પસંસલાભાતિ. પસંસલાભા અઞ્ઞો અત્થો નત્થિ અત્તત્થો વા પરત્થો વા ઉભયત્થો વા દિટ્ઠધમ્મિકો વા અત્થો, સમ્પરાયિકો વા અત્થો, ઉત્તાનો વા અત્થો, ગમ્ભીરો વા અત્થો, ગૂળ્હો વા અત્થો, પટિચ્છન્નો વા અત્થો, નેય્યો વા અત્થો, નીતો વા અત્થો, અનવજ્જો વા અત્થો, નિક્કિલેસો વા અત્થો, વોદાનો વા અત્થો, પરમત્થો વા અત્થો નત્થિ ન સન્તિ ન સંવિજ્જન્તિ નુપલબ્ભન્તીતિ – ન હઞ્ઞદત્થત્થિ પસંસલાભા.

તેનાહ ભગવા –

‘‘એતે વિવાદા સમણેસુ જાતા, એતેસુ ઉગ્ઘાતિનિઘાતિ હોતિ;

એતમ્પિ દિસ્વા વિરમે કથોજ્જં, ન હઞ્ઞદત્થત્થિ પસંસલાભા’’તિ.

૬૪. પસંસિતો વા પન તત્થ હોતિ, અક્ખાય વાદં પરિસાય મજ્ઝે;

સો [સો તં (સી.)] હસ્સતી ઉન્નમતી [ઉણ્ણમતી (સ્યા. ક.)] ચ તેન, પપ્પુય્ય તમત્થં યથા મનો અહુ.

પસંસિતો વા પન તત્થ હોતીતિ. તત્થાતિ સકાય દિટ્ઠિયા સકાય ખન્તિયા સકાય રુચિયા સકાય લદ્ધિયા પસંસિતો થોમિતો કિત્તિતો વણ્ણિતો હોતીતિ – પસંસિતો વા પન તત્થ હોતિ.

અક્ખાય વાદં પરિસાય મજ્ઝેતિ. ખત્તિયપરિસાય વા બ્રાહ્મણપરિસાય વા ગહપતિપરિસાય વા સમણપરિસાય વા મજ્ઝે અત્તનો વાદં અક્ખાય આચિક્ખિત્વા અનુવાદં અક્ખાય આચિક્ખિત્વા થમ્ભયિત્વા બ્રૂહયિત્વા દીપયિત્વા જોતયિત્વા વોહરિત્વા પરિગ્ગણ્હિત્વાતિ – અક્ખાય વાદં પરિસાય મજ્ઝે.

સો હસ્સતી ઉન્નમતી ચ તેનાતિ. સો તેન જયત્થેન તુટ્ઠો હોતિ હટ્ઠો પહટ્ઠો અત્તમનો પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પો. અથ વા દન્તવિદંસકં હસમાનો. સો હસ્સતી ઉન્નમતી ચ તેનાતિ સો તેન જયત્થેન ઉન્નતો હોતિ ઉન્નમો ધજો સમ્પગ્ગાહો કેતુકમ્યતા ચિત્તસ્સાતિ – સો હસ્સતી ઉન્નમતી ચ તેન.

પપ્પુય્ય તમત્થં યથા મનો અહૂતિ. તં જયત્થં પપ્પુય્ય પાપુણિત્વા અધિગન્ત્વા વિન્દિત્વા પટિલભિત્વા. યથા મનો અહૂતિ યથા મનો અહુ, યથા ચિત્તો અહુ, યથા સઙ્કપ્પો અહુ, યથા વિઞ્ઞાણો અહૂતિ – પપ્પુય્ય તમત્થં યથા મનો અહુ.

તેનાહ ભગવા –

‘‘પસંસિતો વા પન તત્થ હોતિ, અક્ખાય વાદં પરિસાય મજ્ઝે;

સો હસ્સતી ઉન્નમતી ચ તેન, પપ્પુય્ય તમત્થં યથા મનો અહૂ’’તિ.

૬૫. યા ઉન્નતી સાસ્સ વિઘાતભૂમિ, માનાતિમાનં વદતે પનેસો;

એતમ્પિ દિસ્વા ન વિવાદયેથ, ન હિ તેન સુદ્ધિં કુસલા વદન્તિ.

યા ઉન્નતી સાસ્સ વિઘાતભૂમીતિ. યા ઉન્નતિ ઉન્નમો ધજો સમ્પગ્ગાહો કેતુકમ્યતા ચિત્તસ્સાતિ – યા ઉન્નતિ. સાસ્સ વિઘાતભૂમીતિ સા તસ્સ વિઘાતભૂમિ ઉપઘાતભૂમિ પીળનભૂમિ ઘટ્ટનભૂમિ ઉપદ્દવભૂમિ ઉપસગ્ગભૂમીતિ – યા ઉન્નતી સાસ્સ વિઘાતભૂમિ.

માનાતિમાનં વદતે પનેસોતિ. સો પુગ્ગલો માનઞ્ચ વદતિ અતિમાનઞ્ચ વદતીતિ – માનાતિમાનં વદતે પનેસો.

એતમ્પિ દિસ્વા ન વિવાદયેથાતિ. એતં આદીનવં દિસ્વા પસ્સિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા દિટ્ઠિકલહેસુ દિટ્ઠિભણ્ડનેસુ દિટ્ઠિવિગ્ગહેસુ દિટ્ઠિવિવાદેસુ દિટ્ઠિમેધગેસૂતિ – એતમ્પિ દિસ્વા. ન વિવાદયેથાતિ ન કલહં કરેય્ય ન ભણ્ડનં કરેય્ય ન વિગ્ગહં કરેય્ય ન વિવાદં કરેય્ય, ન મેધગં કરેય્ય, કલહભણ્ડનવિગ્ગહવિવાદમેધગં પજહેય્ય વિનોદેય્ય બ્યન્તિં કરેય્ય અનભાવં ગમેય્ય, કલહભણ્ડનવિગ્ગહવિવાદમેધગા આરતો અસ્સ વિરતો પટિવિરતો નિક્ખન્તો નિસ્સટો વિપ્પયુત્તો વિસઞ્ઞુત્તો વિમરિયાદિકતેન ચેતસા વિહરેય્યાતિ – એતમ્પિ દિસ્વા ન વિવાદયેથ.

ન હિ તેન સુદ્ધિં કુસલા વદન્તીતિ. કુસલાતિ યે તે ખન્ધકુસલા ધાતુકુસલા આયતનકુસલા પટિચ્ચસમુપ્પાદકુસલા સતિપટ્ઠાનકુસલા સમ્મપ્પધાનકુસલા ઇદ્ધિપાદકુસલા ઇન્દ્રિયકુસલા બલકુસલા બોજ્ઝઙ્ગકુસલા મગ્ગકુસલા ફલકુસલા નિબ્બાનકુસલા, તે કુસલા દિટ્ઠિકલહેન દિટ્ઠિભણ્ડનેન દિટ્ઠિવિગ્ગહેન દિટ્ઠિવિવાદેન દિટ્ઠિમેધગેન સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં, મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં ન વદન્તિ ન કથેન્તિ ન ભણન્તિ ન દીપયન્તિ ન વોહરન્તીતિ – ન હિ તેન સુદ્ધિં કુસલા વદન્તિ.

તેનાહ ભગવા –

‘‘યા ઉન્નતી સાસ્સ વિઘાતભૂમિ, માનાતિમાનં વદતે પનેસો;

એતમ્પિ દિસ્વા ન વિવાદયેથ, ન હિ તેન સુદ્ધિં કુસલા વદન્તી’’તિ.

૬૬. સૂરો યથા રાજખાદાય પુટ્ઠો, અભિગજ્જમેતિ પટિસૂરમિચ્છં;

યેનેવ સો તેન પલેહિ સૂર, પુબ્બેવ નત્થિ યદિદં યુધાય.

સૂરો યથા રાજખાદાય પુટ્ઠોતિ. સૂરોતિ સૂરો વીરો વિક્કન્તો અભીરૂ અછમ્ભી અનુત્રાસી અપલાયી. રાજખાદાય પુટ્ઠોતિ રાજખાદનીયેન રાજભોજનીયેન પુટ્ઠો પોસિતો અપાદિતો વડ્ઢિતોતિ – સૂરો યથા રાજખાદાય પુટ્ઠો.

અભિગજ્જમેતિ પટિસૂરમિચ્છન્તિ. સો ગજ્જન્તો ઉગ્ગજ્જન્તો અભિગજ્જન્તો એતિ ઉપેતિ ઉપગચ્છતિ પટિસૂરં પટિપુરિસં પટિસત્તું પટિમલ્લં ઇચ્છન્તો સાદિયન્તો પત્થયન્તો પિહયન્તો અભિજપ્પન્તોતિ – અભિગજ્જમેતિ પટિસૂરમિચ્છં.

યેનેવ સો તેન પલેહિ સૂરાતિ. યેનેવ સો દિટ્ઠિગતિકો તેન પલેહિ, તેન વજ, તેન ગચ્છ, તેન અતિક્કમ, સો તુય્હં પટિસૂરો પટિપુરિસો પટિસત્તુ પટિમલ્લોતિ – યેનેવ સો તેન પલેહિ સૂર.

પુબ્બેવ નત્થિ યદિદં યુધાયાતિ. પુબ્બેવ બોધિયા મૂલે યે પટિસેનિકરા કિલેસા પટિલોમકરા પટિકણ્ડકકરા પટિપક્ખકરા તે નત્થિ ન સન્તિ ન સંવિજ્જન્તિ નુપલબ્ભન્તિ, પહીના સમુચ્છિન્ના વૂપસન્તા પટિપસ્સદ્ધા અભબ્બુપ્પત્તિકા ઞાણગ્ગિના દડ્ઢા. યદિદં યુધાયાતિ યદિદં યુદ્ધત્થાય કલહત્થાય ભણ્ડનત્થાય વિગ્ગહત્થાય વિવાદત્થાય મેધગત્થાયાતિ – પુબ્બેવ નત્થિ યદિદં યુધાય.

તેનાહ ભગવા –

‘‘સૂરો યથા રાજખાદાય પુટ્ઠો, અભિગજ્જમેતિ પટિસૂરમિચ્છં;

યેનેવ સો તેન પલેહિ સૂર, પુબ્બેવ નત્થિ યદિદં યુધાયા’’તિ.

૬૭. યે દિટ્ઠિમુગ્ગય્હ વિવાદયન્તિ, ઇદમેવ સચ્ચન્તિ ચ વાદયન્તિ;

તે ત્વં વદસ્સૂ ન હિ તેધ અત્થિ, વાદમ્હિ જાતે પટિસેનિકત્તા.

યે દિટ્ઠિમુગ્ગય્હ વિવાદયન્તીતિ યે દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગતાનં અઞ્ઞતરઞ્ઞતરં દિટ્ઠિગતં ગહેત્વા ગણ્હિત્વા ઉગ્ગણ્હિત્વા પરામસિત્વા અભિનિવિસિત્વા વિવાદયન્તિ કલહં કરોન્તિ ભણ્ડનં કરોન્તિ ‘વિગ્ગહં કરોન્તિ વિવાદં કરોન્તિ, મેધગં કરોન્તિ – ‘‘ન ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનાસિ, અહં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનામિ, કિં ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનિસ્સસિ, મિચ્છાપટિપન્નો ત્વમસિ, અહમસ્મિ સમ્માપટિપન્નો, સહિતં મે, અસહિતં તે, પુરે વચનીયં પચ્છા અવચ, પચ્છા વચનીયં પુરે અવચ, અધિચિણ્ણં તે વિપરાવત્તં, આરોપિતો તે વાદો, નિગ્ગહિતો ત્વમસિ, ચર વાદપ્પમોક્ખાય, નિબ્બેઠેહિ વા સચે પહોસી’’તિ – યે દિટ્ઠિમુગ્ગય્હ વિવાદયન્તિ.

ઇદમેવ સચ્ચન્તિ ચ વાદયન્તીતિ. ‘‘સસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ વાદયન્તિ કથેન્તિ ભણન્તિ દીપયન્તિ વોહરન્તિ. ‘‘અસસ્સતો લોકો…પે… નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ વાદયન્તિ કથેન્તિ ભણન્તિ દીપયન્તિ વોહરન્તીતિ – ઇદમેવ સચ્ચન્તિ ચ વાદયન્તિ.

તે ત્વં વદસ્સૂ ન હિ તેધ અત્થિ, વાદમ્હિ જાતે પટિસેનિકત્તાતિ. તે ત્વં દિટ્ઠિગતિકે વદસ્સુ વાદેન વાદં, નિગ્ગહેન નિગ્ગહં, પટિકમ્મેન પટિકમ્મં, વિસેસેન વિસેસં, પટિવિસેસેન પટિવિસેસં, આવેઠિયાય આવેઠિયં, નિબ્બેઠિયાય નિબ્બેઠિયં, છેદેન છેદં, મણ્ડલેન મણ્ડલં, તે તુય્હં પટિસૂરા પટિપુરિસા પટિસત્તૂ પટિમલ્લાતિ – તે ત્વં વદસ્સૂ ન હિ તેધ અત્થિ. વાદમ્હિ જાતે પટિસેનિકત્તાતિ. વાદે જાતે સઞ્જાતે નિબ્બત્તે અભિનિબ્બત્તે પાતુભૂતેયેવ પટિસેનિકત્તા [પટિસેનિકતા (ક.), એવં સેસેસુ તીસુ પદેસુપિ] પટિલોમકત્તા પટિભણ્ડકત્તા પટિપક્ખકત્તા કલહં કરેય્યું ભણ્ડનં કરેય્યું વિગ્ગહં કરેય્યું વિવાદં કરેય્યું મેધગં કરેય્યું, તે નત્થિ ન સન્તિ ન સંવિજ્જન્તિ નુપલબ્ભન્તિ, પહીના…પે… ઞાણગ્ગિના દડ્ઢાતિ – તે ત્વં વદસ્સૂ ન હિ તેધ અત્થિ વાદમ્હિ જાતે પટિસેનિકત્તા.

તેનાહ ભગવા –

‘‘યે દિટ્ઠિમુગ્ગય્હ વિવાદયન્તિ, ઇદમેવ સચ્ચન્તિ ચ વાદયન્તિ;

તે ત્વં વદસ્સૂ ન હિ તેધ અત્થિ, વાદમ્હિ જાતે પટિસેનિકત્તા’’તિ.

૬૮. વિસેનિકત્વા પન યે ચરન્તિ, દિટ્ઠીહિ દિટ્ઠિં અવિરુજ્ઝમાના;

તેસુ ત્વં કિં લભેથ પસૂર, યેસીધ નત્થિ પરમુગ્ગહીતં.

વિસેનિકત્વા પન યે ચરન્તીતિ. સેના વુચ્ચતિ મારસેના. કાયદુચ્ચરિતં મારસેના, વચીદુચ્ચરિતં મારસેના, મનોદુચ્ચરિતં મારસેના, લોભો મારસેના, દોસો મારસેના, મોહો મારસેના, કોધો… ઉપનાહો… મક્ખો… પળાસો… ઇસ્સા… મચ્છરિયં… માયા… સાઠેય્યં… થમ્ભો… સારમ્ભો… માનો… અતિમાનો… મદો… પમાદો… સબ્બે કિલેસા… સબ્બે દુચ્ચરિતા… સબ્બે દરથા… સબ્બે પરિળાહા… સબ્બે સન્તાપા… સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારા મારસેના.

વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘કામા તે પઠમા સેના, દુતિયા અરતિ વુચ્ચતિ…પે…;

ન નં અસુરો જિનાતિ, જેત્વાવ લભતે સુખ’’ન્તિ.

યતો ચતૂહિ અરિયમગ્ગેહિ સબ્બા ચ મારસેના સબ્બે ચ પટિસેનિકરા કિલેસા જિતા ચ પરાજિતા ચ ભગ્ગા વિપ્પલુગ્ગા પરમ્મુખા, તેન વુચ્ચતિ વિસેનિકત્વાતિ. યેતિ અરહન્તો ખીણાસવા. ચરન્તીતિ ચરન્તિ વિહરન્તિ ઇરિયન્તિ વત્તેન્તિ પાલેન્તિ યપેન્તિ યાપેન્તીતિ – વિસેનિકત્વા પન યે ચરન્તિ.

દિટ્ઠીહિ દિટ્ઠિં અવિરુજ્ઝમાનાતિ. યેસં દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ પહીનાનિ સમુચ્છિન્નાનિ વૂપસન્તાનિ પટિપસ્સદ્ધાનિ અભબ્બુપ્પત્તિકાનિ ઞાણગ્ગિના દડ્ઢાનિ, તે દિટ્ઠીહિ દિટ્ઠિં અવિરુજ્ઝમાના અપ્પટિવિરુજ્ઝમાના અપ્પહીયમાના અપ્પટિહઞ્ઞમાના અપ્પટિહતમાનાતિ – દિટ્ઠીહિ દિટ્ઠિં અવિરુજ્ઝમાના.

તેસુ ત્વં કિં લભેથ પસૂરાતિ. તેસુ અરહન્તેસુ ખીણાસવેસુ કિં લભેથ પટિસૂરં પટિપુરિસં પટિસત્તું પટિમલ્લન્તિ – તેસુ ત્વં કિં લભેથ પસૂર.

યેસીધ નત્થિ પરમુગ્ગહીતન્તિ. યેસં અરહન્તાનં ખીણાસવાનં ‘‘ઇદં પરમં અગ્ગં સેટ્ઠં વિસિટ્ઠં પામોક્ખં ઉત્તમં પવર’’ન્તિ ગહિતં પરામટ્ઠં અભિનિવિટ્ઠં અજ્ઝોસિતં અધિમુત્તં, નત્થિ ન સન્તિ ન સંવિજ્જન્તિ નુપલબ્ભન્તિ, પહીનં સમુચ્છિન્નં વૂપસન્તં પટિપસ્સદ્ધં અભબ્બુપ્પત્તિકં ઞાણગ્ગિના દડ્ઢન્તિ – યેસીધ નત્થિ પરમુગ્ગહીતં.

તેનાહ ભગવા –

‘‘વિસેનિકત્વા પન યે ચરન્તિ, દિટ્ઠીહિ દિટ્ઠિં અવિરુજ્ઝમાના;

તેસુ ત્વં કિં લભેથ પસૂર, યેસીધ નત્થિ પરમુગ્ગહીત’’ન્તિ.

૬૯. અથ ત્વં પવિતક્કમાગમા, [પવિતક્કમાગમ (સી.), સવિતક્કમાગમા (ક.)] મનસા દિટ્ઠિગતાનિ ચિન્તયન્તો;

ધોનેન યુગં સમાગમા, ન હિ ત્વં સક્ખસિ સમ્પયાતવે.

અથ ત્વં પવિતક્કમાગમાતિ. અથાતિ પદસન્ધિ પદસંસગ્ગો પદપારિપૂરી અક્ખરસમવાયો બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતા પદાનુપુબ્બતાપેતં – અથાતિ. પવિતક્કમાગમાતિ તક્કેન્તો વિતક્કેન્તો સઙ્કપ્પેન્તો ‘‘જયો નુ ખો મે ભવિસ્સતિ, પરાજયો નુ ખો મે ભવિસ્સતિ, કથં નિગ્ગહં કરિસ્સામિ, કથં પટિકમ્મં કરિસ્સામિ, કથં વિસેસં કરિસ્સામિ, કથં પટિવિસેસં કરિસ્સામિ, કથં આવેઠિયં કરિસ્સામિ, કથં નિબ્બેઠિયં કરિસ્સામિ, કથં છેદં કરિસ્સામિ, કથં મણ્ડલં કરિસ્સામિ’’ એવં તક્કેન્તો વિતક્કેન્તો સઙ્કપ્પેન્તો આગતોસિ ઉપગતોસિ સમ્પત્તોસિ મયા સદ્ધિં સમાગતોસીતિ – અથ ત્વં પવિતક્કમાગમા.

મનસા દિટ્ઠિગતાનિ ચિન્તયન્તોતિ. મનોતિ યં ચિત્તં મનો માનસં હદયં પણ્ડરં, મનો મનાયતનં મનિન્દ્રિયં વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો તજ્જા મનોવિઞ્ઞાણધાતુ. ચિત્તેન દિટ્ઠિં ચિન્તેન્તો વિચિન્તેન્તો ‘‘સસ્સતો લોકો’’તિ વા, ‘‘અસસ્સતો લોકો’’તિ વા…પે… ‘‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ વાતિ – મનસા દિટ્ઠિગતાનિ ચિન્તયન્તો.

ધોનેન યુગં સમાગમા, ન હિ ત્વં સક્ખસિ સમ્પયાતવેતિ. ધોના વુચ્ચતિ પઞ્ઞા. યા પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ. કિંકારણા ધોના વુચ્ચતિ પઞ્ઞા? તાય પઞ્ઞાય કાયદુચ્ચરિતં ધુતઞ્ચ ધોતઞ્ચ સન્ધોતઞ્ચ નિદ્ધોતઞ્ચ, વચીદુચ્ચરિતં…પે… સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારા ધુતા ચ ધોતા ચ સન્ધોતા ચ નિદ્ધોતા ચ. અથ વા સમ્માદિટ્ઠિયા મિચ્છાદિટ્ઠિ… સમ્માસઙ્કપ્પેન મિચ્છાસઙ્કપ્પો…પે… સમ્માવિમુત્તિયા મિચ્છાવિમુત્તિ ધુતા ચ ધોતા ચ સન્ધોતા ચ નિદ્ધોતા ચ. અથ વા અરિયેન અટ્ઠઙ્ગિકેન મગ્ગેન સબ્બે કિલેસા… સબ્બે દુચ્ચરિતા… સબ્બે દરથા… સબ્બે પરિળાહા… સબ્બે સન્તાપા… સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારા ધુતા ચ ધોતા ચ સન્ધોતા ચ નિદ્ધોતા ચ. ભગવા ઇમેહિ ધોનેય્યેહિ ધમ્મેહિ ઉપેતો સમુપેતો ઉપગતો સમુપગતો ઉપપન્નો સમુપપન્નો સમન્નાગતો, તસ્મા ભગવા ધોનો. સો ધુતરાગો ધુતપાપો ધુતકિલેસો ધુતપરિળાહોતિ – ધોનોતિ.

ધોનેન યુગં સમાગમા, ન હિ ત્વં સક્ખસિ સમ્પયાતવેતિ. પસૂરો પરિબ્બાજકો ન પટિબલો ધોનેન બુદ્ધેન ભગવતા સદ્ધિં યુગં સમાગમં સમાગન્ત્વા યુગગ્ગાહં ગણ્હિત્વા સાકચ્છેતું સલ્લપિતું સાકચ્છં સમાપજ્જિતું. તં કિસ્સ હેતુ? પસૂરો પરિબ્બાજકો હીનો નિહીનો ઓમકો લામકો છતુક્કો પરિત્તો. સો હિ ભગવા અગ્ગો ચ સેટ્ઠો ચ વિસિટ્ઠો ચ પામોક્ખો ચ ઉત્તમો ચ પવરો ચ. યથા સસો ન પટિબલો મત્તેન માતઙ્ગેન સદ્ધિં યુગં સમાગમં સમાગન્ત્વા યુગગ્ગાહં ગણ્હિતું; યથા કોત્થુકો ન પટિબલો સીહેન મિગરઞ્ઞા સદ્ધિં યુગં સમાગમં સમાગન્ત્વા યુગગ્ગાહં ગણ્હિતું; યથા વચ્છકો તરુણકો ધેનુપકો ન પટિબલો ઉસભેન ચલકકુના [બલક્કકુના (સ્યા.)] સદ્ધિં યુગં સમાગમં સમાગન્ત્વા યુગગ્ગાહં ગણ્હિતું; યથા ધઙ્કો ન પટિબલો ગરુળેન વેનતેય્યેન સદ્ધિં યુગં સમાગમં સમાગન્ત્વા યુગગ્ગાહં ગણ્હિતું; યથા ચણ્ડાલો ન પટિબલો રઞ્ઞા ચક્કવત્તિના સદ્ધિં યુગં સમાગમં સમાગન્ત્વા યુગગ્ગાહં ગણ્હિતું; યથા પંસુપિસાચકો ન પટિબલો ઇન્દેન દેવરઞ્ઞા સદ્ધિં યુગં સમાગમં સમાગન્ત્વા યુગગ્ગાહં ગણ્હિતું; એવમેવ પસૂરો પરિબ્બાજકો ન પટિબલો ધોનેન બુદ્ધેન ભગવતા સદ્ધિં યુગં સમાગમં સમાગન્ત્વા યુગગ્ગાહં ગણ્હિત્વા સાકચ્છેતું સલ્લપિતું સાકચ્છં સમાપજ્જિતું. તં કિસ્સ હેતુ? પસૂરો પરિબ્બાજકો હીનપઞ્ઞો નિહીનપઞ્ઞો ઓમકપઞ્ઞો લામકપઞ્ઞો છતુક્કપઞ્ઞો પરિત્તપઞ્ઞો. સો હિ ભગવા મહાપઞ્ઞો પુથુપઞ્ઞો હાસપઞ્ઞો જવનપઞ્ઞો તિક્ખપઞ્ઞો નિબ્બેધિકપઞ્ઞો, પઞ્ઞાપભેદકુસલો પભિન્નઞાણો અધિગતપટિસમ્ભિદો, ચતુવેસારજ્જપ્પત્તો દસબલધારી, પુરિસાસભો પુરિસસીહો પુરિસનાગો પુરિસાજઞ્ઞો પુરિસધોરય્હો, અનન્તઞાણો અનન્તતેજો અનન્તયસો અડ્ઢો મહદ્ધનો ધનવા, નેતા વિનેતા અનુનેતા, પઞ્ઞાપેતા નિજ્ઝાપેતા પેક્ખેતા પસાદેતા. સો હિ ભગવા અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદેતા, અસઞ્જાતસ્સ મગ્ગસ્સ સઞ્જનેતા, અનક્ખાતસ્સ મગ્ગસ્સ અક્ખાતા, મગ્ગઞ્ઞૂ મગ્ગવિદૂ મગ્ગકોવિદો મગ્ગાનુગા ચ પનસ્સ એતરહિ સાવકા વિહરન્તિ પચ્છા સમન્નાગતા.

સો હિ ભગવા જાનં જાનાતિ પસ્સં પસ્સતિ, ચક્ખુભૂતો ઞાણભૂતો ધમ્મભૂતો બ્રહ્મભૂતો, વત્તા પવત્તા અત્થસ્સ નિન્નેતા અમતસ્સ દાતા ધમ્મસ્સામી તથાગતો; નત્થિ તસ્સ ભગવતો અઞ્ઞાતં અદિટ્ઠં અવિદિતં અસચ્છિકતં અફસ્સિતં [અફુસિતં (સ્યા.)] પઞ્ઞાય. અતીતં અનાગતં પચ્ચુપ્પન્નં ઉપાદાય સબ્બે ધમ્મા સબ્બાકારેન બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણમુખે આપાથં આગચ્છન્તિ. યં કિઞ્ચિ નેય્યં નામ અત્થિ ધમ્મં જાનિતબ્બં. અત્તત્થો વા પરત્થો વા ઉભયત્થો વા દિટ્ઠધમ્મિકો વા અત્થો, સમ્પરાયિકો વા અત્થો, ઉત્તાનો વા અત્થો, ગમ્ભીરો વા અત્થો, ગૂળ્હો વા અત્થો, પટિચ્છન્નો વા અત્થો, નેય્યો વા અત્થો, નીતો વા અત્થો, અનવજ્જો વા અત્થો, નિક્કિલેસો વા અત્થો, વોદાનો વા અત્થો, પરમત્થો વા અત્થો, સબ્બં તં અન્તોબુદ્ધઞાણે પરિવત્તતિ.

સબ્બં કાયકમ્મં બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણાનુપરિવત્તિ, સબ્બં વચીકમ્મં ઞાણાનુપરિવત્તિ, સબ્બં મનોકમ્મં ઞાણાનુપરિવત્તિ. અતીતે બુદ્ધસ્સ ભગવતો અપ્પટિહતં ઞાણં, અનાગતે અપ્પટિહતં ઞાણં, પચ્ચુપ્પન્ને અપ્પટિહતં ઞાણં, યાવતકં નેય્યં તાવતકં ઞાણં, યાવતકં ઞાણં તાવતકં નેય્યં, નેય્યપરિયન્તિકં ઞાણં, ઞાણપરિયન્તિકં નેય્યં, નેય્યં અતિક્કમિત્વા ઞાણં નપ્પવત્તતિ, ઞાણં અતિક્કમિત્વા નેય્યપથો નત્થિ. અઞ્ઞમઞ્ઞપરિયન્તટ્ઠાયિનો તે ધમ્મા. યથા દ્વિન્નં સમુગ્ગપટલાનં સમ્મા ફુસિતાનં હેટ્ઠિમં સમુગ્ગપટલં ઉપરિમં નાતિવત્તતિ, ઉપરિમં સમુગ્ગપટલં હેટ્ઠિમં નાતિવત્તતિ અઞ્ઞમઞ્ઞપરિયન્તટ્ઠાયિનો; એવમેવ બુદ્ધસ્સ ભગવતો નેય્યઞ્ચ ઞાણઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞપરિયન્તટ્ઠાયિનો; યાવતકં નેય્યં તાવતકં ઞાણં, યાવતકં ઞાણં તાવતકં નેય્યં, નેય્યપરિયન્તિકં ઞાણં, ઞાણપરિયન્તિકં નેય્યં, નેય્યં અતિક્કમિત્વા ઞાણં નપ્પવત્તતિ, ઞાણં અતિક્કમિત્વા નેય્યપથો નત્થિ. અઞ્ઞમઞ્ઞપરિયન્તટ્ઠાયિનો તે ધમ્મા સબ્બધમ્મેસુ બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણં પવત્તતિ.

સબ્બે ધમ્મા બુદ્ધસ્સ ભગવતો આવજ્જનપટિબદ્ધા આકઙ્ખપટિબદ્ધા મનસિકારપટિબદ્ધા ચિત્તુપ્પાદપટિબદ્ધા. સબ્બસત્તેસુ બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણં પવત્તતિ, સબ્બેસઞ્ચ સત્તાનં ભગવા આસયં જાનાતિ અનુસયં જાનાતિ ચરિતં જાનાતિ અધિમુત્તિં જાનાતિ. અપ્પરજક્ખે મહારજક્ખે તિક્ખિન્દ્રિયે મુદિન્દ્રિયે સ્વાકારે દ્વાકારે સુવિઞ્ઞાપયે દુવિઞ્ઞાપયે ભબ્બાભબ્બે સત્તે પજાનાતિ. સદેવકો લોકો સમારકો સબ્રહ્મકો સસ્સમણબ્રાહ્મણી પજા સદેવમનુસ્સા અન્તોબુદ્ધઞાણે પરિવત્તતિ.

યથા યે કેચિ મચ્છકચ્છપા અન્તમસો તિમિતિમિઙ્ગલં ઉપાદાય અન્તોમહાસમુદ્દે પરિવત્તન્તિ; એવમેવ સદેવકો લોકો સમારકો સબ્રહ્મકો સસ્સમણબ્રાહ્મણી પજા સદેવમનુસ્સા અન્તોબુદ્ધઞાણે પરિવત્તતિ. યથા યે કેચિ પક્ખી અન્તમસો ગરુળં વેનતેય્યં ઉપાદાય આકાસસ્સ પદેસે પરિવત્તન્તિ; એવમેવ યેપિ તે સારિપુત્તસમા પઞ્ઞાય તેપિ બુદ્ધઞાણસ્સ પદેસે પરિવત્તન્તિ. બુદ્ધઞાણં દેવમનુસ્સાનં પઞ્ઞં ફરિત્વા અભિભવિત્વા તિટ્ઠતિયેવ.

યેપિ તે ખત્તિયપણ્ડિતા બ્રાહ્મણપણ્ડિતા ગહપતિપણ્ડિતા સમણપણ્ડિતા નિપુણા કતપરપ્પવાદા વાલવેધિરૂપા. વોભિન્દન્તા [તે ભિન્દન્તા (ક.)] મઞ્ઞે ચરન્તિ પઞ્ઞાગતેન દિટ્ઠિગતાનિ. તે પઞ્હે અભિસઙ્ખરિત્વા અભિસઙ્ખરિત્વા તથાગતે ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છન્તિ ગૂળ્હાનિ ચ પટિચ્છન્નાનિ ચ. કથિતા વિસજ્જિતાવ તે પઞ્હા ભગવતા હોન્તિ નિદ્દિટ્ઠકારણા ઉપક્ખિત્તકા ચ. તે ભગવતો સમ્પજ્જન્તિ. અથ ખો ભગવાવ તત્થ અતિરોચતિ યદિદં પઞ્ઞાયાતિ – ધોનેન યુગં સમાગમા, ન હિ ત્વં સક્ખસિ સમ્પયાતવે.

તેનાહ ભગવા –

‘‘અથ ત્વં પવિતક્કમાગમા, મનસા દિટ્ઠિગતાનિ ચિન્તયન્તો;

ધોનેન યુગં સમાગમા, ન હિ ત્વં સક્ખસિ સમ્પયાતવે’’તિ.

પસૂરસુત્તનિદ્દેસો અટ્ઠમો.