નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

ખુદ્દકનિકાયે

મહાનિદ્દેસપાળિ

૧. અટ્ઠકવગ્ગો

૧. કામસુત્તનિદ્દેસો

૧. કામં કામયમાનસ્સ, તસ્સ ચે તં સમિજ્ઝતિ;

અદ્ધા પીતિમનો હોતિ, લદ્ધા મચ્ચો યદિચ્છતિ.

કામં કામયમાનસ્સાતિ કામાતિ ઉદ્દાનતો દ્વે કામા – વત્થુકામા ચ કિલેસકામા ચ. કતમે વત્થુકામા? મનાપિકા રૂપા મનાપિકા સદ્દા મનાપિકા ગન્ધા મનાપિકા રસા મનાપિકા ફોટ્ઠબ્બા; અત્થરણા પાવુરણા [પાપુરણા (સી. સ્યા.)] દાસિદાસા અજેળકા કુક્કુટસૂકરા હત્થિગવાસ્સવળવા ખેત્તં વત્થુ હિરઞ્ઞં સુવણ્ણં ગામનિગમરાજધાનિયો રટ્ઠઞ્ચ જનપદો ચ કોસો ચ કોટ્ઠાગારઞ્ચ, યં કિઞ્ચિ રજનીયં વત્થુ – વત્થુકામા.

અપિ ચ અતીતા કામા અનાગતા કામા પચ્ચુપ્પન્ના કામા; અજ્ઝત્તા કામા બહિદ્ધા કામા અજ્ઝત્તબહિદ્ધા કામા; હીના કામા મજ્ઝિમા કામા પણીતા કામા; આપાયિકા કામા માનુસિકા કામા દિબ્બા કામા પચ્ચુપટ્ઠિતા કામા; નિમ્મિતા કામા અનિમ્મિતા કામા પરનિમ્મિતા કામા; પરિગ્ગહિતા કામા, અપરિગ્ગહિતા કામા, મમાયિતા કામા, અમમાયિતા કામા; સબ્બેપિ કામાવચરા ધમ્મા, સબ્બેપિ રૂપાવચરા ધમ્મા, સબ્બેપિ અરૂપાવચરા ધમ્મા, તણ્હાવત્થુકા તણ્હારમ્મણા કામનીયટ્ઠેન રજનીયટ્ઠેન મદનીયટ્ઠેન કામા – ઇમે વુચ્ચન્તિ વત્થુકામા.

કતમે કિલેસકામા? છન્દો કામો રાગો કામો છન્દરાગો કામો; સઙ્કપ્પો કામો રાગો કામો સઙ્કપ્પરાગો કામો; યો કામેસુ કામચ્છન્દો કામરાગો કામનન્દી કામતણ્હા કામસ્નેહો કામપરિળાહો કામમુચ્છા કામજ્ઝોસાનં કામોઘો કામયોગો કામુપાદાનં કામચ્છન્દનીવરણં.

‘‘અદ્દસં કામ તે મૂલં, સઙ્કપ્પા કામ જાયસિ;

ન તં સઙ્કપ્પયિસ્સામિ, એવં કામ ન હોહિસી’’તિ [ન હેહિસીતિ (સ્યા.)]. –

ઇમે વુચ્ચન્તિ કિલેસકામા. કામયમાનસ્સાતિ કામયમાનસ્સ ઇચ્છમાનસ્સ સાદિયમાનસ્સ પત્થયમાનસ્સ પિહયમાનસ્સ અભિજપ્પમાનસ્સાતિ – કામં કામયમાનસ્સ.

તસ્સ ચે તં સમિજ્ઝતીતિ. તસ્સ ચેતિ તસ્સ ખત્તિયસ્સ વા બ્રાહ્મણસ્સ વા વેસ્સસ્સ વા સુદ્દસ્સ વા ગહટ્ઠસ્સ વા પબ્બજિતસ્સ વા દેવસ્સ વા મનુસ્સસ્સ વા. તન્તિ વત્થુકામા વુચ્ચન્તિ – મનાપિકા રૂપા મનાપિકા સદ્દા મનાપિકા ગન્ધા મનાપિકા રસા મનાપિકા ફોટ્ઠબ્બા. સમિજ્ઝતીતિ ઇજ્ઝતિ સમિજ્ઝતિ લભતિ પટિલભતિ અધિગચ્છતિ વિન્દતીતિ – તસ્સ ચે તં સમિજ્ઝતિ.

અદ્ધા પીતિમનો હોતીતિ. અદ્ધાતિ એકંસવચનં નિસ્સંસયવચનં નિક્કઙ્ખાવચનં અદ્વેજ્ઝવચનં અદ્વેળ્હકવચનં નિયોગવચનં અપણ્ણકવચનં અવત્થાપનવચનમેતં – અદ્ધાતિ. પીતીતિ યા પઞ્ચકામગુણપટિસઞ્ઞુત્તા પીતિ પામુજ્જં આમોદના પમોદના હાસો પહાસો વિત્તિ તુટ્ઠિ ઓદગ્યં અત્તમનતા અભિફરણતા ચિત્તસ્સ. મનોતિ યં ચિત્તં મનો માનસં હદયં પણ્ડરં મનો મનાયતનં મનિન્દ્રિયં વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો તજ્જા મનોવિઞ્ઞાણધાતુ, અયં વુચ્ચતિ મનો. અયં મનો ઇમાય પીતિયા સહગતો હોતિ સહજાતો સંસટ્ઠો સમ્પયુત્તો એકુપ્પાદો એકનિરોધો એકવત્થુકો એકારમ્મણો. પીતિમનો હોતીતિ પીતિમનો હોતિ તુટ્ઠમનો હટ્ઠમનો પહટ્ઠમનો અત્તમનો ઉદગ્ગમનો મુદિતમનો પમોદિતમનો હોતીતિ – અદ્ધા પીતિમનો હોતિ.

લદ્ધા મચ્ચો યદિચ્છતીતિ. લદ્ધાતિ લભિત્વા પટિલભિત્વા અધિગન્ત્વા વિન્દિત્વા. મચ્ચોતિ સત્તો નરો માનવો પોસો પુગ્ગલો જીવો જાગુ [જાતુ (સ્યા.), જગુ (ક.)] જન્તુ ઇન્દગુ [હિન્દગૂ (સી. સ્યા.)] મનુજો. યદિચ્છતીતિ યં ઇચ્છતિ યં સાદિયતિ યં પત્થેતિ યં પિહેતિ યં અભિજપ્પતિ, રૂપં વા સદ્દં વા ગન્ધં વા રસં વા ફોટ્ઠબ્બં વાતિ, લદ્ધા મચ્ચો યદિચ્છતિ.

તેનાહ ભગવા –

‘‘કામં કામયમાનસ્સ, તસ્સ ચે તં સમિજ્ઝતિ;

અદ્ધા પીતિમનો હોતિ, લદ્ધા મચ્ચો યદિચ્છતી’’તિ.

૨. તસ્સ ચે કામયાનસ્સ, છન્દજાતસ્સ જન્તુનો;

તે કામા પરિહાયન્તિ, સલ્લવિદ્ધોવ રુપ્પતિ.

તસ્સ ચે કામયાનસ્સાતિ. તસ્સ ચેતિ તસ્સ ખત્તિયસ્સ વા બ્રાહ્મણસ્સ વા વેસ્સસ્સ વા સુદ્દસ્સ વા ગહટ્ઠસ્સ વા પબ્બજિતસ્સ વા દેવસ્સ વા મનુસ્સસ્સ વા. કામયાનસ્સાતિ કામે ઇચ્છમાનસ્સ સાદિયમાનસ્સ પત્થયમાનસ્સ પિહયમાનસ્સ અભિજપ્પમાનસ્સ. અથ વા કામતણ્હાય યાયતિ નિય્યતિ વુય્હતિ સંહરીયતિ. યથા હત્થિયાનેન વા અસ્સયાનેન વા ગોયાનેન વા અજયાનેન વા મેણ્ડયાનેન વા ઓટ્ઠયાનેન વા ખરયાનેન વા યાયતિ નિય્યતિ વુય્હતિ સંહરીયતિ; એવમેવં કામતણ્હાય યાયતિ નિય્યતિ વુય્હતિ સંહરીયતીતિ – તસ્સ ચે કામયાનસ્સ.

છન્દજાતસ્સ જન્તુનોતિ. છન્દોતિ યો કામેસુ કામચ્છન્દો કામરાગો કામનન્દી કામતણ્હા કામસ્નેહો કામપરિળાહો કામમુચ્છા કામજ્ઝોસાનં કામોઘો કામયોગો કામુપાદાનં કામચ્છન્દનીવરણં, તસ્સ સો કામચ્છન્દો જાતો હોતિ સઞ્જાતો નિબ્બત્તો અભિનિબ્બત્તો પાતુભૂતો. જન્તુનોતિ સત્તસ્સ નરસ્સ માનવસ્સ પોસસ્સ પુગ્ગલસ્સ જીવસ્સ જાગુસ્સ જન્તુસ્સ ઇન્દગુસ્સ મનુજસ્સાતિ – છન્દજાતસ્સ જન્તુનો.

તે કામા પરિહાયન્તીતિ – તે વા કામા પરિહાયન્તિ, સો વા કામેહિ પરિહાયતિ. કથં તે કામા પરિહાયન્તિ? તસ્સ તિટ્ઠન્તસ્સેવ તે ભોગે રાજાનો વા હરન્તિ, ચોરા વા હરન્તિ, અગ્ગિ વા દહતિ, ઉદકં વા વહતિ, અપ્પિયા વા દાયાદા હરન્તિ, નિહિતં વા નાધિગચ્છતિ, દુપ્પયુત્તા વા કમ્મન્તા ભિજ્જન્તિ, કુલે વા કુલઙ્ગારો ઉપ્પજ્જતિ, યો તે ભોગે વિકિરતિ વિધમતિ [વિધમેતિ (સ્યા.)] વિદ્ધંસેતિ અનિચ્ચતાયેવ અટ્ઠમી. એવં તે કામા હાયન્તિ પરિહાયન્તિ પરિધંસેન્તિ પરિપતન્તિ અન્તરધાયન્તિ વિપ્પલુજ્જન્તિ. કથં સો કામેહિ પરિહાયતિ? તિટ્ઠન્તેવ તે ભોગે સો ચવતિ મરતિ વિપ્પલુજ્જતિ. એવં સો કામેહિ હાયતિ પરિહાયતિ પરિધંસેતિ પરિપતતિ અન્તરધાયતિ વિપ્પલુજ્જતિ.

ચોરા હરન્તિ રાજાનો, અગ્ગિ દહતિ નસ્સતિ;

અથ અન્તેન જહતિ [અથો અન્તેન હેતિ (સ્યા.), અસહન્તેન દહતિ (ક.)], સરીરં સપરિગ્ગહં;

એતદઞ્ઞાય મેધાવી, ભુઞ્જેથ ચ દદેથ ચ.

દત્વા ચ ભુત્વા ચ યથાનુભાવં, અનિન્દિતો સગ્ગમુપેતિ ઠાનન્તિ, તે કામા પરિહાયન્તિ.

સલ્લવિદ્ધોવ રુપ્પતીતિ. યથા અયોમયેન વા સલ્લેન વિદ્ધો, અટ્ઠિમયેન વા સલ્લેન દન્તમયેન વા સલ્લેન વિસાણમયેન વા સલ્લેન કટ્ઠમયેન વા સલ્લેન વિદ્ધો રુપ્પતિ કુપ્પતિ ઘટ્ટીયતિ પીળીયતિ, બ્યાધિતો દોમનસ્સિતો હોતિ, એવમેવ વત્થુકામાનં વિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ઉપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા. સો કામસલ્લેન ચ સોકસલ્લેન ચ વિદ્ધો, રુપ્પતિ કુપ્પતિ ઘટ્ટીયતિ પીળીયતિ બ્યાધિતો દોમનસ્સિતો હોતીતિ – સલ્લવિદ્ધોવ રુપ્પતિ.

તેનાહ ભગવા –

‘‘તસ્સ ચે કામયાનસ્સ, છન્દજાતસ્સ જન્તુનો;

તે કામા પરિહાયન્તિ, સલ્લવિદ્ધોવ રુપ્પતી’’તિ.

૩. યો કામે પરિવજ્જેતિ, સપ્પસ્સેવ પદા સિરો;

સોમં વિસત્તિકં લોકે, સતો સમતિવત્તતિ.

યો કામે પરિવજ્જેતીતિ. યોતિ યો યાદિસો યથાયુત્તો યથાવિહિતો યથાપકારો યંઠાનપ્પત્તો યંધમ્મસમન્નાગતો ખત્તિયો વા બ્રાહ્મણો વા વેસ્સો વા સુદ્દો વા ગહટ્ઠો વા પબ્બજિતો વા દેવો વા મનુસ્સો વા. કામે પરિવજ્જેતીતિ. કામાતિ ઉદ્દાનતો દ્વે કામા – વત્થુકામા ચ કિલેસકામા ચ…પે… ઇમે વુચ્ચન્તિ વત્થુકામા…પે… ઇમે વુચ્ચન્તિ કિલેસકામા. કામે પરિવજ્જેતીતિ દ્વીહિ કારણેહિ કામે પરિવજ્જેતિ – વિક્ખમ્ભનતો વા સમુચ્છેદતો વા. કથં વિક્ખમ્ભનતો કામે પરિવજ્જેતિ? ‘‘અટ્ઠિકઙ્કલૂપમા કામા અપ્પસ્સાદટ્ઠેના’’તિ પસ્સન્તો વિક્ખમ્ભનતો કામે પરિવજ્જેતિ, ‘‘મંસપેસૂપમા કામા બહુસાધારણટ્ઠેના’’તિ પસ્સન્તો વિક્ખમ્ભનતો કામે પરિવજ્જેતિ, ‘‘તિણુક્કૂપમા કામા અનુદહનટ્ઠેના’’તિ પસ્સન્તો વિક્ખમ્ભનતો કામે પરિવજ્જેતિ, ‘‘અઙ્ગારકાસૂપમા કામા મહાપરિળાહટ્ઠેના’’તિ પસ્સન્તો વિક્ખમ્ભનતો કામે પરિવજ્જેતિ, ‘‘સુપિનકૂપમા કામા ઇત્તરપચ્ચુપટ્ઠાનટ્ઠેના’’તિ પસ્સન્તો વિક્ખમ્ભનતો કામે પરિવજ્જેતિ, ‘‘યાચિતકૂપમા કામા તાવકાલિકટ્ઠેના’’તિ પસ્સન્તો વિક્ખમ્ભનતો કામે પરિવજ્જેતિ, ‘‘રુક્ખફલૂપમા કામા સમ્ભઞ્જનપરિભઞ્જનટ્ઠેના’’તિ પસ્સન્તો વિક્ખમ્ભનતો કામે પરિવજ્જેતિ, ‘‘અસિસૂનૂપમા કામા અધિકુટ્ટનટ્ઠેના’’તિ [અધિકન્તનટ્ઠેનાતિ (સ્યા.)] પસ્સન્તો વિક્ખમ્ભનતો કામે પરિવજ્જેતિ, ‘‘સત્તિસૂલૂપમા કામા વિનિવિજ્ઝનટ્ઠેના’’તિ પસ્સન્તો વિક્ખમ્ભનતો કામે પરિવજ્જેતિ, ‘‘સપ્પસિરૂપમા કામા સપ્પટિભયટ્ઠેના’’તિ પસ્સન્તો વિક્ખમ્ભનતો કામે પરિવજ્જેતિ, ‘‘અગ્ગિક્ખન્ધૂપમા કામા મહાભિતાપનટ્ઠેના’’તિ પસ્સન્તો વિક્ખમ્ભનતો કામે પરિવજ્જેતિ.

બુદ્ધાનુસ્સતિં ભાવેન્તોપિ વિક્ખમ્ભનતો કામે પરિવજ્જેતિ, ધમ્માનુસ્સતિં ભાવેન્તોપિ…પે… સઙ્ઘાનુસ્સતિં ભાવેન્તોપિ… સીલાનુસ્સતિં ભાવેન્તોપિ… ચાગાનુસ્સતિં ભાવેન્તોપિ… દેવતાનુસ્સતિં ભાવેન્તોપિ… આનાપાનસ્સતિં [આનાપાનસતિં (સી.)] ભાવેન્તોપિ… મરણસ્સતિં ભાવેન્તોપિ… કાયગતાસતિં ભાવેન્તોપિ… ઉપસમાનુસ્સતિં ભાવેન્તોપિ વિક્ખમ્ભનતો કામે પરિવજ્જેતિ.

પઠમં ઝાનં ભાવેન્તોપિ વિક્ખમ્ભનતો કામે પરિવજ્જેતિ, દુતિયં ઝાનં ભાવેન્તોપિ…પે… તતિયં ઝાનં ભાવેન્તોપિ… ચતુત્થં ઝાનં ભાવેન્તોપિ… આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિં ભાવેન્તોપિ… વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસમાપત્તિં ભાવેન્તોપિ… આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિં ભાવેન્તોપિ … નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિં ભાવેન્તોપિ વિક્ખમ્ભનતો કામે પરિવજ્જેતિ. એવં વિક્ખમ્ભનતો કામે પરિવજ્જેતિ.

કથં સમુચ્છેદતો કામે પરિવજ્જેતિ? સોતાપત્તિમગ્ગં ભાવેન્તોપિ અપાયગમનીયે કામે સમુચ્છેદતો પરિવજ્જેતિ, સકદાગામિમગ્ગં ભાવેન્તોપિ ઓળારિકે કામે સમુચ્છેદતો પરિવજ્જેતિ, અનાગામિમગ્ગં ભાવેન્તોપિ અનુસહગતે કામે સમુચ્છેદતો પરિવજ્જેતિ, અરહત્તમગ્ગં ભાવેન્તોપિ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં અસેસં નિસ્સેસં સમુચ્છેદતો કામે પરિવજ્જેતિ. એવં સમુચ્છેદતો કામે પરિવજ્જેતીતિ – યો કામે પરિવજ્જેતિ.

સપ્પસ્સેવ પદા સિરોતિ. સપ્પો વુચ્ચતિ અહિ. કેનટ્ઠેન સપ્પો? સંસપ્પન્તો ગચ્છતીતિ સપ્પો; ભુજન્તો ગચ્છતીતિ ભુજગો; ઉરેન ગચ્છતીતિ ઉરગો; પન્નસિરો ગચ્છતીતિ પન્નગો; સિરેન સુપતીતિ [સપ્પતીતિ (ક.)] સરીસપો [સિરિંસપો (સી.)]; બિલે સયતીતિ બિલાસયો; ગુહાયં સયતીતિ ગુહાસયો; દાઠા તસ્સ આવુધોતિ દાઠાવુધો; વિસં તસ્સ ઘોરન્તિ ઘોરવિસો; જિવ્હા તસ્સ દુવિધાતિ દ્વિજિવ્હો; દ્વીહિ જિવ્હાહિ રસં સાયતીતિ દ્વિરસઞ્ઞૂ. યથા પુરિસો જીવિતુકામો અમરિતુકામો સુખકામો દુક્ખપટિક્કૂલો પાદેન સપ્પસિરં વજ્જેય્ય વિવજ્જેય્ય પરિવજ્જેય્ય અભિનિવજ્જેય્ય; એવમેવ સુખકામો દુક્ખપટિક્કૂલો કામે વજ્જેય્ય વિવજ્જેય્ય પરિવજ્જેય્ય અભિનિવજ્જેય્યાતિ – સપ્પસ્સેવ પદા સિરો.

સોમં વિસત્તિકં લોકે, સતો સમતિવત્તતીતિ. સોતિ યો કામે પરિવજ્જેતિ. વિસત્તિકા વુચ્ચતિ તણ્હા. યો રાગો સારાગો અનુનયો અનુરોધો નન્દી નન્દિરાગો, ચિત્તસ્સ સારાગો ઇચ્છા મુચ્છા અજ્ઝોસાનં ગેધો પલિગેધો [પળિગેધો (સી.)] સઙ્ગો પઙ્કો, એજા માયા જનિકા સઞ્જનની સિબ્બિની જાલિની સરિતા વિસત્તિકા, સુત્તં વિસતા આયૂહિની [આયૂહની (સી. સ્યા.)] દુતિયા પણિધિ ભવનેત્તિ, વનં વનથો સન્ધવો સ્નેહો અપેક્ખા પટિબન્ધુ, આસા આસીસના આસીસિતત્તં, રૂપાસા સદ્દાસા ગન્ધાસા રસાસા ફોટ્ઠબ્બાસા, લાભાસા જનાસા પુત્તાસા જીવિતાસા, જપ્પા પજપ્પા અભિજપ્પા જપ્પના જપ્પિતત્તં લોલુપ્પં લોલુપ્પાયના લોલુપ્પાયિતત્તં પુચ્છઞ્જિકતા સાધુકમ્યતા, અધમ્મરાગો વિસમલોભો નિકન્તિ નિકામના પત્થના પિહના સમ્પત્થના, કામતણ્હા ભવતણ્હા વિભવતણ્હા, રૂપતણ્હા અરૂપતણ્હા નિરોધતણ્હા, રૂપતણ્હા સદ્દતણ્હા ગન્ધતણ્હા રસતણ્હા ફોટ્ઠબ્બતણ્હા ધમ્મતણ્હા, ઓઘો યોગો ગન્થો ઉપાદાનં આવરણં નીવરણં છદનં બન્ધનં, ઉપક્કિલેસો અનુસયો પરિયુટ્ઠાનં લતા વેવિચ્છં, દુક્ખમૂલં દુક્ખનિદાનં દુક્ખપ્પભવો મારપાસો મારબળિસં મારવિસયો, તણ્હાનદી તણ્હાજાલં તણ્હાગદ્દુલં તણ્હાસમુદ્દો અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલં.

વિસત્તિકાતિ. કેનટ્ઠેન વિસત્તિકા? વિસતાતિ વિસત્તિકા; વિસાલાતિ વિસત્તિકા; વિસટાતિ વિસત્તિકા; વિસક્કતીતિ વિસત્તિકા; વિસંહરતીતિ વિસત્તિકા; વિસંવાદિકાતિ વિસત્તિકા; વિસમૂલાતિ વિસત્તિકા; વિસફલાતિ વિસત્તિકા; વિસપરિભોગોતિ વિસત્તિકા; વિસાલા વા પન સા તણ્હા રૂપે સદ્દે ગન્ધે રસે ફોટ્ઠબ્બે, કુલે ગણે આવાસે લાભે યસે, પસંસાય સુખે ચીવરે પિણ્ડપાતે સેનાસને ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારે, કામધાતુયા રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા, કામભવે રૂપભવે અરૂપભવે, સઞ્ઞાભવે અસઞ્ઞાભવે નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાભવે, એકવોકારભવે ચતુવોકારભવે પઞ્ચવોકારભવે, અતીતે અનાગતે પચ્ચુપ્પન્ને, દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસુ વિસટા વિત્થતાતિ વિસત્તિકા.

લોકેતિ અપાયલોકે મનુસ્સલોકે દેવલોકે, ખન્ધલોકે ધાતુલોકે આયતનલોકે. સતોતિ ચતૂહિ કારણેહિ સતો – કાયે કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં ભાવેન્તો સતો, વેદનાસુ…પે… ચિત્તે… ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં ભાવેન્તો સતો.

અપરેહિપિ ચતૂહિ કારણેહિ સતો – અસતિપરિવજ્જનાય સતો, સતિકરણીયાનં ધમ્માનં કતત્તા સતો, સતિપરિબન્ધાનં ધમ્માનં હતત્તા સતો, સતિનિમિત્તાનં ધમ્માનં અસમ્મુટ્ઠત્તા સતો.

અપરેહિપિ ચતૂહિ કારણેહિ સતો – સતિયા સમન્નાગતત્તા સતો, સતિયા વસિતત્તા સતો, સતિયા પાગુઞ્ઞતાય સતો, સતિયા અપચ્ચોરોહણતાય [અપચ્ચોરોપનતાય (સી.)] સતો.

અપરેહિપિ ચતૂહિ કારણેહિ સતો – સત્તત્તા સતો, સન્તત્તા સતો, સમિતત્તા સતો, સન્તધમ્મસમન્નાગતત્તા સતો. બુદ્ધાનુસ્સતિયા સતો, ધમ્માનુસ્સતિયા સતો, સઙ્ઘાનુસ્સતિયા સતો, સીલાનુસ્સતિયા સતો, ચાગાનુસ્સતિયા સતો, દેવતાનુસ્સતિયા સતો, આનાપાનસ્સતિયા સતો, મરણસ્સતિયા સતો, કાયગતાસતિયા સતો, ઉપસમાનુસ્સતિયા સતો. યા સતિ અનુસ્સતિ પટિસ્સતિ સતિ સરણતા ધારણતા અપિલાપનતા અસમ્મુસ્સનતા સતિ સતિન્દ્રિયં સતિબલં સમ્માસતિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો એકાયનમગ્ગો, અયં વુચ્ચતિ સતિ. ઇમાય સતિયા ઉપેતો હોતિ સમુપેતો ઉપગતો સમુપગતો ઉપપન્નો સમુપપન્નો સમન્નાગતો, સો વુચ્ચતિ સતો.

સોમં વિસત્તિકં લોકે, સતો સમતિવત્તતીતિ. લોકે વા સા વિસત્તિકા, લોકે વા તં વિસત્તિકં સતો તરતિ ઉત્તરતિ પતરતિ સમતિક્કમતિ વીતિવત્તતીતિ – સોમં વિસત્તિકં લોકે, સતો સમતિવત્તતિ.

તેનાહ ભગવા –

‘‘યો કામે પરિવજ્જેતિ, સપ્પસ્સેવ પદા સિરો;

સોમં વિસત્તિકં લોકે, સતો સમતિવત્તતી’’તિ.

૪. ખેત્તં વત્થું હિરઞ્ઞં વા, ગવાસ્સં દાસપોરિસં;

થિયો બન્ધૂ પુથુ કામે, યો નરો અનુગિજ્ઝતિ.

ખેત્તં વત્થું હિરઞ્ઞં વાતિ. ખેત્તન્તિ સાલિક્ખેત્તં વીહિક્ખેત્તં મુગ્ગક્ખેત્તં માસક્ખેત્તં યવક્ખેત્તં ગોધુમક્ખેત્તં તિલક્ખેત્તં. વત્થુન્તિ ઘરવત્થું કોટ્ઠકવત્થું પુરેવત્થું પચ્છાવત્થું આરામવત્થું વિહારવત્થું. હિરઞ્ઞન્તિ હિરઞ્ઞં વુચ્ચતિ કહાપણોતિ – ખેત્તં વત્થું હિરઞ્ઞં વા.

ગવાસ્સં દાસપોરિસન્તિ. ગવન્તિ ગવા [ગાવો (ક.)] વુચ્ચન્તિ. અસ્સાતિ પસુકાદયો વુચ્ચન્તિ. દાસાતિ ચત્તારો દાસા – અન્તોજાતકો દાસો, ધનક્કીતકો દાસો, સામં વા દાસબ્યં ઉપેતિ, અકામકો વા દાસવિસયં ઉપેતિ.

‘‘આમાય દાસાપિ ભવન્તિ હેકે, ધનેન કીતાપિ ભવન્તિ દાસા;

સામઞ્ચ એકે ઉપયન્તિ દાસ્યં, ભયાપનુણ્ણાપિ ભવન્તિ દાસા’’તિ.

પુરિસાતિ તયો પુરિસા – ભતકા, કમ્મકરા, ઉપજીવિનોતિ – ગવાસ્સં દાસપોરિસં.

થિયો બન્ધૂ પુથુ કામેતિ. થિયોતિ ઇત્થિપરિગ્ગહો વુચ્ચતિ. બન્ધૂતિ ચત્તારો બન્ધૂ – ઞાતિબન્ધવાપિ બન્ધુ, ગોત્તબન્ધવાપિ બન્ધુ, મન્તબન્ધવાપિ બન્ધુ, સિપ્પબન્ધવાપિ બન્ધુ. પુથુ કામેતિ બહૂ કામે. એતે પુથુ કામા મનાપિકા રૂપા…પે… મનાપિકા ફોટ્ઠબ્બાતિ – થિયો બન્ધૂ પુથુ કામે.

યો નરો અનુગિજ્ઝતીતિ. યોતિ યો યાદિસો યથાયુત્તો યથાવિહિતો યથાપકારો યંઠાનપ્પત્તો યંધમ્મસમન્નાગતો ખત્તિયો વા બ્રાહ્મણો વા વેસ્સો વા સુદ્દો વા ગહટ્ઠો વા પબ્બજિતો વા દેવો વા મનુસ્સો વા. નરોતિ સત્તો નરો માનવો પોસો પુગ્ગલો જીવો જાગુ જન્તુ ઇન્દગુ મનુજો. અનુગિજ્ઝતીતિ કિલેસકામેન વત્થુકામેસુ ગિજ્ઝતિ અનુગિજ્ઝતિ પલિગિજ્ઝતિ પલિબજ્ઝતીતિ – યો નરો અનુગિજ્ઝતિ.

તેનાહ ભગવા –

‘‘ખેત્તં વત્થું હિરઞ્ઞં વા, ગવાસ્સં દાસપોરિસં;

થિયો બન્ધૂ પુથુ કામે, યો નરો અનુગિજ્ઝતી’’તિ.

૫. અબલા નં બલીયન્તિ, મદ્દન્તે નં પરિસ્સયા;

તતો નં દુક્ખમન્વેતિ, નાવં ભિન્નમિવોદકં.

અબલા નં બલીયન્તીતિ. અબલાતિ અબલા કિલેસા દુબ્બલા અપ્પબલા અપ્પથામકા હીના નિહીના ( ) [(પરિહીના) (સી. સ્યા.)] ઓમકા લામકા છતુક્કા પરિત્તા. તે કિલેસા તં પુગ્ગલં સહન્તિ પરિસહન્તિ અભિભવન્તિ અજ્ઝોત્થરન્તિ પરિયાદિયન્તિ મદ્દન્તીતિ, એવમ્પિ અબલા નં બલીયન્તિ. અથ વા, અબલં પુગ્ગલં દુબ્બલં અપ્પબલં અપ્પથામકં હીનં નિહીનં ઓમકં લામકં છતુક્કં પરિત્તં, યસ્સ નત્થિ સદ્ધાબલં વીરિયબલં સતિબલં સમાધિબલં પઞ્ઞાબલં હિરિબલં ઓત્તપ્પબલં. તે કિલેસા તં પુગ્ગલં સહન્તિ પરિસહન્તિ અભિભવન્તિ અજ્ઝોત્થરન્તિ પરિયાદિયન્તિ મદ્દન્તીતિ – એવમ્પિ અબલા નં બલીયન્તીતિ.

મદ્દન્તે નં પરિસ્સયાતિ. દ્વે પરિસ્સયા – પાકટપરિસ્સયા ચ પટિચ્છન્નપરિસ્સયા ચ. કતમે પાકટપરિસ્સયા? સીહા બ્યગ્ઘા દીપી અચ્છા તરચ્છા કોકા મહિંસા [મહિસા (સી. સ્યા.)] હત્થી અહિવિચ્છિકા સતપદી, ચોરા વા અસ્સુ માનવા વા કતકમ્મા વા અકતકમ્મા વા, ચક્ખુરોગો સોતરોગો ઘાનરોગો જિવ્હારોગો કાયરોગો સીસરોગો કણ્ણરોગો મુખરોગો દન્તરોગો, કાસો સાસો પિનાસો ડાહો જરો, કુચ્છિરોગો મુચ્છા પક્ખન્દિકા સૂલા વિસૂચિકા, કુટ્ઠં ગણ્ડો કિલાસો સોસો અપમારો, દદ્દુ કણ્ડુ કચ્છુ રખસા [રક્ખસા (ક.)] વિતચ્છિકા લોહિતપિત્તં, મધુમેહો અંસા પિળકા ભગન્દલા, પિત્તસમુટ્ઠાના આબાધા સેમ્હસમુટ્ઠાના આબાધા વાતસમુટ્ઠાના આબાધા સન્નિપાતિકા આબાધા ઉતુપરિણામજા આબાધા વિસમપરિહારજા આબાધા, ઓપક્કમિકા આબાધા કમ્મવિપાકજા આબાધા, સીતં ઉણ્હં જિઘચ્છા પિપાસા ઉચ્ચારો પસ્સાવો ડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સા ઇતિ વા – ઇમે વુચ્ચન્તિ પાકટપરિસ્સયા.

કતમે પટિચ્છન્નપરિસ્સયા? કાયદુચ્ચરિતં વચીદુચ્ચરિતં મનોદુચ્ચરિતં, કામચ્છન્દનીવરણં બ્યાપાદનીવરણં થિનમિદ્ધનીવરણં ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચનીવરણં વિચિકિચ્છાનીવરણં, રાગો દોસો મોહો કોધો ઉપનાહો મક્ખો પળાસો ઇસ્સા મચ્છરિયં, માયા સાઠેય્યં થમ્ભો સારમ્ભો માનો અતિમાનો મદો પમાદો, સબ્બે કિલેસા સબ્બે દુચ્ચરિતા સબ્બે દરથા સબ્બે પરિળાહા સબ્બે સન્તાપા સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારા – ઇમે વુચ્ચન્તિ પટિચ્છન્નપરિસ્સયા.

પરિસ્સયાતિ કેનટ્ઠેન પરિસ્સયા? પરિસહન્તીતિ પરિસ્સયા, પરિહાનાય સંવત્તન્તીતિ પરિસ્સયા, તત્રાસયાતિ પરિસ્સયા. કથં પરિસહન્તીતિ પરિસ્સયા? તે પરિસ્સયા તં પુગ્ગલં સહન્તિ પરિસહન્તિ અભિભવન્તિ અજ્ઝોત્થરન્તિ પરિયાદિયન્તિ મદ્દન્તિ. એવં પરિસહન્તીતિ પરિસ્સયા. કથં પરિહાનાય સંવત્તન્તીતિ પરિસ્સયા? તે પરિસ્સયા કુસલાનં ધમ્માનં અન્તરાયાય પરિહાનાય સંવત્તન્તિ. કતમેસં કુસલાનં ધમ્માનં? સમ્માપટિપદાય અનુલોમપટિપદાય અપચ્ચનીકપટિપદાય અવિરુદ્ધપટિપદાય અન્વત્થપટિપદાય ધમ્માનુધમ્મપટિપદાય, સીલેસુ પરિપૂરિકારિતાય ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતાય ભોજને મત્તઞ્ઞુતાય, જાગરિયાનુયોગસ્સ સતિસમ્પજઞ્ઞસ્સ, ચતુન્નં સતિપટ્ઠાનાનં ભાવનાનુયોગસ્સ ચતુન્નં સમ્મપ્પધાનાનં ભાવનાનુયોગસ્સ ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવનાનુયોગસ્સ, પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં ભાવનાનુયોગસ્સ પઞ્ચન્નં બલાનં ભાવનાનુયોગસ્સ, સત્તન્નં બોજ્ઝઙ્ગાનં ભાવનાનુયોગસ્સ અરિયસ્સ અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સ ભાવનાનુયોગસ્સ – ઇમેસં કુસલાનં ધમ્માનં અન્તરાયાય પરિહાનાય સંવત્તન્તિ. એવં પરિહાનાય સંવત્તન્તીતિ – પરિસ્સયા.

કથં તત્રાસયાતિ પરિસ્સયા? તત્થેતે પાપકા અકુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ અત્તભાવસન્નિસ્સયા. યથા બિલે બિલાસયા પાણા સયન્તિ, દકે દકાસયા પાણા સયન્તિ, વને વનાસયા પાણા સયન્તિ, રુક્ખે રુક્ખાસયા પાણા સયન્તિ, એવમેવ તત્થેતે પાપકા અકુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ અત્તભાવસન્નિસ્સયા. એવમ્પિ તત્રાસયાતિ – પરિસ્સયા.

વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘સાન્તેવાસિકો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સાચરિયકો દુક્ખં ન ફાસુ વિહરતિ. કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સાન્તેવાસિકો સાચરિયકો દુક્ખં ન ફાસુ વિહરતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ઉપ્પજ્જન્તિ યે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સરસઙ્કપ્પા સઞ્ઞોજનિયા, ત્યસ્સ અન્તો વસન્તિ અન્વાસવન્તિ પાપકા અકુસલા ધમ્માતિ – તસ્મા સાન્તેવાસિકોતિ વુચ્ચતિ. તે નં સમુદાચરન્તિ. સમુદાચરન્તિ નં પાપકા અકુસલા ધમ્માતિ – તસ્મા સાચરિયકોતિ વુચ્ચતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો સોતેન સદ્દં સુત્વા, ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા, જિવ્હાય રસં સાયિત્વા, કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા, મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય ઉપ્પજ્જન્તિ યે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સરસઙ્કપ્પા સઞ્ઞોજનિયા, ત્યસ્સ અન્તો વસન્તિ અન્વાસવન્તિ પાપકા અકુસલા ધમ્માતિ – તસ્મા સાન્તેવાસિકોતિ વુચ્ચતિ. તે નં સમુદાચરન્તિ. સમુદાચરન્તિ નં પાપકા અકુસલા ધમ્માતિ – તસ્મા સાચરિયકોતિ વુચ્ચતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સાન્તેવાસિકો સાચરિયકો દુક્ખં ન ફાસુ વિહરતી’’તિ. એવમ્પિ તત્રાસયાતિ – પરિસ્સયા.

વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, અન્તરામલા – અન્તરાઅમિત્તા અન્તરાસપત્તા અન્તરાવધકા અન્તરાપચ્ચત્થિકા. કતમે તયો? લોભો, ભિક્ખવે, અન્તરામલં [અન્તરામલો (સ્યા.)] અન્તરાઅમિત્તો અન્તરાસપત્તો અન્તરાવધકો અન્તરાપચ્ચત્થિકો. દોસો…પે… મોહો, ભિક્ખવે, અન્તરામલં અન્તરાઅમિત્તો અન્તરાસપત્તો અન્તરાવધકો અન્તરાપચ્ચત્થિકો. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો અન્તરામલા – અન્તરાઅમિત્તા અન્તરાસપત્તા અન્તરાવધકા અન્તરાપચ્ચત્થિકા.

‘‘અનત્થજનનો લોભો, લોભો ચિત્તપ્પકોપનો;

ભયમન્તરતો જાતં, તં જનો નાવબુજ્ઝતિ.

‘‘લુદ્ધો અત્થં ન જાનાતિ, લુદ્ધો ધમ્મં ન પસ્સતિ;

અન્ધન્તમં [અન્ધતમં (સ્યા. ક.)] તદા હોતિ, યં લોભો સહતે નરં.

‘‘અનત્થજનનો દોસો, દોસો ચિત્તપ્પકોપનો;

ભયમન્તરતો જાતં, તં જનો નાવબુજ્ઝતિ.

‘‘કુદ્ધો અત્થં ન જાનાતિ, કુદ્ધો ધમ્મં ન પસ્સતિ;

અન્ધન્તમં તદા હોતિ, યં દોસો સહતે નરં.

‘‘અનત્થજનનો મોહો, મોહો ચિત્તપ્પકોપનો;

ભયમન્તરતો જાતં, તં જનો નાવબુજ્ઝતિ.

‘‘મૂળ્હો અત્થં ન જાનાતિ, મૂળ્હો ધમ્મં ન પસ્સતિ;

અન્ધન્તમં તદા હોતિ, યં મોહો સહતે નર’’ન્તિ.

એવમ્પિ તત્રાસયાતિ – પરિસ્સયા.

વુત્તમ્પિ હેતં ભગવતા – ‘‘તયો ખો, મહારાજ, પુરિસસ્સ ધમ્મા અજ્ઝત્તં ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જન્તિ, અહિતાય દુક્ખાય અફાસુવિહારાય. કતમે તયો? લોભો ખો, મહારાજ, પુરિસસ્સ ધમ્મો અજ્ઝત્તં ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ, અહિતાય દુક્ખાય અફાસુવિહારાય. દોસો ખો, મહારાજ…પે… મોહો ખો, મહારાજ, પુરિસસ્સ ધમ્મો અજ્ઝત્તં ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ, અહિતાય દુક્ખાય અફાસુવિહારાય. ઇમે ખો, મહારાજ, તયો પુરિસસ્સ ધમ્મા અજ્ઝત્તં ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જન્તિ, અહિતાય દુક્ખાય અફાસુવિહારાય.

‘‘લોભો દોસો ચ મોહો ચ, પુરિસં પાપચેતસં;

હિંસન્તિ અત્તસમ્ભૂતા, તચસારંવ સમ્ફલ’’ન્તિ.

એવમ્પિ તત્રાસયાતિ – પરિસ્સયા.

વુત્તમ્પિ ચેતં ભગવતા –

‘‘રાગો ચ દોસો ચ ઇતોનિદાના, અરતિ રતિ લોમહંસો ઇતોજા;

ઇતો સમુટ્ઠાય મનોવિતક્કા, કુમારકા ધઙ્કમિવોસ્સજન્તી’’તિ [ધઙ્કમિવોસ્સજ્જન્તિ (સ્યા.)].

એવમ્પિ તત્રાસયાતિ – પરિસ્સયા. મદ્દન્તે નં પરિસ્સયાતિ. તે પરિસ્સયા તં પુગ્ગલં સહન્તિ પરિસહન્તિ અભિભવન્તિ અજ્ઝોત્થરન્તિ પરિયાદિયન્તિ મદ્દન્તીતિ – મદ્દન્તે નં પરિસ્સયા.

તતો નં દુક્ખમન્વેતીતિ. તતોતિ તતો તતો પરિસ્સયતો તં પુગ્ગલં દુક્ખં અન્વેતિ અનુગચ્છતિ અન્વાયિકં હોતિ, જાતિદુક્ખં અન્વેતિ અનુગચ્છતિ અન્વાયિકં હોતિ, જરાદુક્ખં અન્વેતિ અનુગચ્છતિ અન્વાયિકં હોતિ, બ્યાધિદુક્ખં અન્વેતિ અનુગચ્છતિ અન્વાયિકં હોતિ, મરણદુક્ખં અન્વેતિ અનુગચ્છતિ અન્વાયિકં હોતિ, સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસદુક્ખં અન્વેતિ અનુગચ્છતિ અન્વાયિકં હોતિ, નેરયિકં દુક્ખં, તિરચ્છાનયોનિકં દુક્ખં, પેત્તિવિસયિકં દુક્ખં અન્વેતિ અનુગચ્છતિ અન્વાયિકં હોતિ, માનુસિકં દુક્ખં… ગબ્ભોક્કન્તિમૂલકં દુક્ખં… ગબ્ભે ઠિતિમૂલકં દુક્ખં… ગબ્ભા વુટ્ઠાનમૂલકં દુક્ખં… જાતસ્સૂપનિબન્ધકં દુક્ખં… જાતસ્સ પરાધેય્યકં દુક્ખં… અત્તૂપક્કમં દુક્ખં… પરૂપક્કમં દુક્ખં અન્વેતિ અનુગચ્છતિ અન્વાયિકં હોતિ, દુક્ખદુક્ખં અન્વેતિ અનુગચ્છતિ અન્વાયિકં હોતિ, સઙ્ખારદુક્ખં… વિપરિણામદુક્ખં … ચક્ખુરોગો સોતરોગો ઘાનરોગો જિવ્હારોગો કાયરોગો સીસરોગો કણ્ણરોગો મુખરોગો દન્તરોગો, કાસો સાસો પિનાસો ડાહો જરો, કુચ્છિરોગો મુચ્છા પક્ખન્દિકા સૂલા વિસૂચિકા, કુટ્ઠં ગણ્ડો કિલાસો સોસો અપમારો, દદ્દુ કણ્ડુ કચ્છુ રખસા વિતચ્છિકા લોહિતપિત્તં, મધુમેહો અંસા પિળકા ભગન્દલા પિત્તસમુટ્ઠાના આબાધા સેમ્હસમુટ્ઠાના આબાધા વાતસમુટ્ઠાના આબાધા સન્નિપાતિકા આબાધા ઉતુપરિણામજા આબાધા વિસમપરિહારજા આબાધા, ઓપક્કમિકા આબાધા કમ્મવિપાકજા આબાધા, સીતં ઉણ્હં જિઘચ્છા પિપાસા ઉચ્ચારો પસ્સાવો ડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સદુક્ખં… માતુમરણં દુક્ખં… પિતુમરણં દુક્ખં… ભાતુમરણં દુક્ખં… ભગિનિમરણં દુક્ખં… પુત્તમરણં દુક્ખં… ધીતુમરણં દુક્ખં … ઞાતિબ્યસનં દુક્ખં… ભોગબ્યસનં દુક્ખં… રોગબ્યસનં દુક્ખં… સીલબ્યસનં દુક્ખં… દિટ્ઠિબ્યસનં દુક્ખં અન્વેતિ અનુગચ્છતિ અન્વાયિકં હોતીતિ – તતો નં દુક્ખમન્વેતિ.

નાવં ભિન્નમિવોદકન્તિ. યથા ભિન્નં નાવં દકમેસિં [ઉદકદાયિતો (સી.), ઉદકં અન્વાયિકં (સ્યા.)] તતો તતો ઉદકં અન્વેતિ અનુગચ્છતિ અન્વાયિકં હોતિ, પુરતોપિ ઉદકં અન્વેતિ અનુગચ્છતિ અન્વાયિકં હોતિ, પચ્છતોપિ… હેટ્ઠતોપિ… પસ્સતોપિ ઉદકં અન્વેતિ અનુગચ્છતિ અન્વાયિકં હોતિ; એવમેવ તતો તતો પરિસ્સયતો તં પુગ્ગલં દુક્ખં અન્વેતિ અનુગચ્છતિ અન્વાયિકં હોતિ, જાતિદુક્ખં અન્વેતિ અનુગચ્છતિ અન્વાયિકં હોતિ…પે… દિટ્ઠિબ્યસનં દુક્ખં અન્વેતિ અનુગચ્છતિ અન્વાયિકં હોતીતિ – નાવં ભિન્નમિવોદકં.

તેનાહ ભગવા –

‘‘અબલા નં બલીયન્તિ, મદ્દન્તે નં પરિસ્સયા;

તતો નં દુક્ખમન્વેતિ, નાવં ભિન્નમિવોદક’’ન્તિ.

૬. તસ્મા જન્તુ સદા સતો, કામાનિ પરિવજ્જયે;

તે પહાય તરે ઓઘં, નાવં સિત્વાવ પારગૂ.

તસ્મા જન્તુ સદા સતોતિ. તસ્માતિ તસ્મા તંકારણા તંહેતુ તપ્પચ્ચયા તંનિદાના એતં આદીનવં સમ્પસ્સમાનો કામેસૂતિ – તસ્મા. જન્તૂતિ સત્તો નરો માનવો પોસો પુગ્ગલો જીવો જાગુ જન્તુ ઇન્દગુ મનુજો. સદાતિ સદા સબ્બદા સબ્બકાલં નિચ્ચકાલં ધુવકાલં સતતં સમિતં અબ્બોકિણ્ણં પોઙ્ખાનુપોઙ્ખં ઉદકૂમિકજાતં અવીચિ સન્તતિ સહિતં ફસ્સિતં [ફુસિતં (સી. સ્યા.)], પુરેભત્તં પચ્છાભત્તં પુરિમયામં મજ્ઝિમયામં પચ્છિમયામં, કાળે જુણ્હે વસ્સે હેમન્તે ગિમ્હે, પુરિમે વયોખન્ધે મજ્ઝિમે વયોખન્ધે પચ્છિમે વયોખન્ધે. સતોતિ ચતૂહિ કારણેહિ સતો – કાયે કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં ભાવેન્તો સતો, વેદનાસુ… ચિત્તે… ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં ભાવેન્તો સતો. અપરેહિ ચતૂહિ કારણેહિ સતો…પે… સો વુચ્ચતિ સતોતિ – તસ્મા જન્તુ સદા સતો.

કામાનિ પરિવજ્જયેતિ. કામાતિ ઉદ્દાનતો દ્વે કામા – વત્થુકામા ચ કિલેસકામા ચ…પે… ઇમે વુચ્ચન્તિ વત્થુકામા…પે… ઇમે વુચ્ચન્તિ કિલેસકામા. કામાનિ પરિવજ્જયેતિ દ્વીહિ કારણેહિ કામે પરિવજ્જેય્ય – વિક્ખમ્ભનતો વા સમુચ્છેદતો વા. કથં વિક્ખમ્ભનતો કામે પરિવજ્જેય્ય? ‘‘અટ્ઠિકઙ્કલૂપમા કામા અપ્પસ્સાદટ્ઠેના’’તિ પસ્સન્તો વિક્ખમ્ભનતો કામે પરિવજ્જેય્ય, ‘‘મંસપેસૂપમા કામા બહુસાધારણટ્ઠેના’’તિ પસ્સન્તો વિક્ખમ્ભનતો કામે પરિવજ્જેય્ય, ‘‘તિણુક્કૂપમા કામા અનુદહનટ્ઠેના’’તિ પસ્સન્તો વિક્ખમ્ભનતો કામે પરિવજ્જેય્ય…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિં ભાવેન્તો વિક્ખમ્ભનતો કામે પરિવજ્જેય્ય. એવં વિક્ખમ્ભનતો કામે પરિવજ્જેય્ય…પે… એવં સમુચ્છેદતો કામે પરિવજ્જેય્યાતિ – કામાનિ પરિવજ્જયે.

તે પહાય તરે ઓઘન્તિ. તેતિ વત્થુકામે પરિજાનિત્વા કિલેસકામે પહાય પજહિત્વા વિનોદેત્વા બ્યન્તિં કરિત્વા અનભાવં ગમિત્વા; કામચ્છન્દનીવરણં પહાય પજહિત્વા વિનોદેત્વા બ્યન્તિં કરિત્વા અનભાવં ગમિત્વા; બ્યાપાદનીવરણં…પે… થિનમિદ્ધનીવરણં… ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચનીવરણં… વિચિકિચ્છાનીવરણં પહાય પજહિત્વા વિનોદેત્વા બ્યન્તિં કરિત્વા અનભાવં ગમિત્વા કામોઘં ભવોઘં દિટ્ઠોઘં અવિજ્જોઘં તરેય્ય ઉત્તરેય્ય પતરેય્ય સમતિક્કમેય્ય વીતિવત્તેય્યાતિ – તે પહાય તરે ઓઘં.

નાવં સિત્વાવ પારગૂતિ. યથા ગરુકં નાવં ભારિકં ઉદકં સિત્વા [સિઞ્ચિત્વા (સી. સ્યા.)] ઓસિઞ્ચિત્વા છડ્ડેત્વા લહુકાય નાવાય ખિપ્પં લહું અપ્પકસિરેનેવ પારં ગચ્છેય્ય; એવમેવ વત્થુકામે પરિજાનિત્વા કિલેસકામે પહાય પજહિત્વા વિનોદેત્વા બ્યન્તિં કરિત્વા અનભાવં ગમિત્વા; કામચ્છન્દનીવરણં… બ્યાપાદનીવરણં… થિનમિદ્ધનીવરણં… ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચનીવરણં… વિચિકિચ્છાનીવરણં પહાય પજહિત્વા વિનોદેત્વા બ્યન્તિં કરિત્વા અનભાવં ગમિત્વા ખિપ્પં લહું અપ્પકસિરેનેવ પારં ગચ્છેય્ય. પારં વુચ્ચતિ અમતં નિબ્બાનં. યો સો સબ્બસઙ્ખારસમથો સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો તણ્હક્ખયો વિરાગો નિરોધો નિબ્બાનં. પારં ગચ્છેય્યાતિ – પારં અધિગચ્છેય્ય, પારં ફુસેય્ય, પારં સચ્છિકરેય્ય. પારગૂતિ યોપિ પારં ગન્તુકામો સોપિ પારગૂ; યોપિ પારં ગચ્છતિ સોપિ પારગૂ; યોપિ પારં ગતો, સોપિ પારગૂ.

વુત્તમ્પિ હેતં ભગવતા –

તિણ્ણો પારઙ્ગતો થલે તિટ્ઠતિ બ્રાહ્મણોતિ. બ્રાહ્મણોતિ ખો, ભિક્ખવે, અરહતો એતં અધિવચનં. સો અભિઞ્ઞાપારગૂ પરિઞ્ઞાપારગૂ પહાનપારગૂ ભાવનાપારગૂ સચ્છિકિરિયાપારગૂ સમાપત્તિપારગૂ. અભિઞ્ઞાપારગૂ સબ્બધમ્માનં, પરિઞ્ઞાપારગૂ સબ્બદુક્ખાનં, પહાનપારગૂ સબ્બકિલેસાનં, ભાવનાપારગૂ ચતુન્નં અરિયમગ્ગાનં, સચ્છિકિરિયાપારગૂ નિરોધસ્સ, સમાપત્તિપારગૂ સબ્બસમાપત્તીનં. સો વસિપ્પત્તો પારમિપ્પત્તો અરિયસ્મિં સીલસ્મિં, વસિપ્પત્તો પારમિપ્પત્તો અરિયસ્મિં સમાધિસ્મિં, વસિપ્પત્તો પારમિપ્પત્તો અરિયાય પઞ્ઞાય, વસિપ્પત્તો પારમિપ્પત્તો અરિયાય વિમુત્તિયા. સો પારં ગતો પારપ્પત્તો અન્તગતો અન્તપ્પત્તો કોટિગતો કોટિપ્પત્તો પરિયન્તગતો પરિયન્તપ્પત્તો વોસાનગતો વોસાનપ્પત્તો તાણગતો તાણપ્પત્તો લેણગતો લેણપ્પત્તો સરણગતો સરણપ્પત્તો અભયગતો અભયપ્પત્તો અચ્ચુતગતો અચ્ચુતપ્પત્તો અમતગતો અમતપ્પત્તો નિબ્બાનગતો નિબ્બાનપ્પત્તો. સો વુટ્ઠવાસો ચિણ્ણચરણો ગતદ્ધો ગતદિસો ગતકોટિકો પાલિતબ્રહ્મચરિયો ઉત્તમદિટ્ઠિપ્પત્તો ભાવિતમગ્ગો પહીનકિલેસો પટિવિદ્ધાકુપ્પો સચ્છિકતનિરોધો, દુક્ખં તસ્સ પરિઞ્ઞાતં, સમુદયો પહીનો, મગ્ગો ભાવિતો, નિરોધો સચ્છિકતો, અભિઞ્ઞેય્યં અભિઞ્ઞાતં, પરિઞ્ઞેય્યં પરિઞ્ઞાતં, પહાતબ્બં પહીનં, ભાવેતબ્બં ભાવિતં, સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકતં.

સો ઉક્ખિત્તપલિઘો સંકિણ્ણપરિક્ખો અબ્બુળ્હેસિકો નિરગ્ગળો અરિયો પન્નદ્ધજો પન્નભારો વિસઞ્ઞુત્તો પઞ્ચઙ્ગવિપ્પહીનો છળઙ્ગસમન્નાગતો એકારક્ખો ચતુરાપસ્સેનો પનુણ્ણપચ્ચેકસચ્ચો સમવયસટ્ઠેસનો અનાવિલસઙ્કપ્પો પસ્સદ્ધકાયસઙ્ખારો સુવિમુત્તચિત્તો સુવિમુત્તપઞ્ઞો કેવલી વુસિતવા ઉત્તમપુરિસો પરમપુરિસો પરમપત્તિપ્પત્તો. સો નેવાચિનતિ [નેવ આચિનાતિ (સી. સ્યા.)] નાપચિનતિ, અપચિનિત્વા ઠિતો. નેવ પજહતિ ન ઉપાદિયતિ, પજહિત્વા ઠિતો. નેવ સંસિબ્બતિ [નેવ સિનેતિ (સી.), નેવ વિસીનેતિ (સ્યા.)] ન ઉસ્સિનેતિ, વિસિનિત્વા ઠિતો. નેવ વિધૂપેતિ ન સન્ધૂપેતિ, વિધૂપેત્વા ઠિતો. અસેક્ખેન સીલક્ખન્ધેન સમન્નાગતત્તા ઠિતો. અસેક્ખેન સમાધિક્ખન્ધેન… અસેક્ખેન પઞ્ઞાક્ખન્ધેન… અસેક્ખેન વિમુત્તિક્ખન્ધેન… અસેક્ખેન વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધેન સમન્નાગતત્તા ઠિતો. સચ્ચં સમ્પટિપાદિયિત્વા ઠિતો. એજં સમતિક્કમિત્વા ઠિતો. કિલેસગ્ગિં પરિયાદિયિત્વા ઠિતો, અપરિગમનતાય ઠિતો, કટં સમાદાય ઠિતો, મુત્તિપટિસેવનતાય ઠિતો, મેત્તાય પારિસુદ્ધિયા ઠિતો, કરુણાય… મુદિતાય… ઉપેક્ખાય પારિસુદ્ધિયા ઠિતો, અચ્ચન્તપારિસુદ્ધિયા ઠિતો, અકમ્મયતાય [અતમ્મયતાય (સી.), અકમ્મઞ્ઞતાય (સ્યા.)] પારિસુદ્ધિયા ઠિતો, વિમુત્તત્તા ઠિતો, સન્તુસ્સિતત્તા ઠિતો, ખન્ધપરિયન્તે ઠિતો, ધાતુપરિયન્તે ઠિતો, આયતનપરિયન્તે ઠિતો, ગતિપરિયન્તે ઠિતો, ઉપપત્તિપરિયન્તે ઠિતો, પટિસન્ધિપરિયન્તે ઠિતો, (ભવપરિયન્તે ઠિતો, સંસારપરિયન્તે ઠિતો વટ્ટપરિયન્તે ઠિતો, અન્તિમે ભવે ઠિતો,) [( ) નત્થિ સીહળપોત્થકે] અન્તિમે સમુસ્સયે ઠિતો, અન્તિમદેહધરો અરહા.

‘‘તસ્સાયં પચ્છિમકો ભવો, ચરિમોયં સમુસ્સયો;

જાતિમરણસંસારો, નત્થિ તસ્સ પુનબ્ભવો’’તિ.

નાવં સિત્વાવ પારગૂતિ. તેનાહ ભગવા –

‘‘તસ્મા જન્તુ સદા સતો, કામાનિ પરિવજ્જયે;

તે પહાય તરે ઓઘં, નાવં સિત્વાવ પારગૂ’’તિ.

કામસુત્તનિદ્દેસો પઠમો.

૨. ગુહટ્ઠકસુત્તનિદ્દેસો

અથ ગુહટ્ઠકસુત્તનિદ્દેસં વક્ખતિ –

૭. સત્તો ગુહાયં બહુનાભિછન્નો, તિટ્ઠં નરો મોહનસ્મિં પગાળ્હો;

દૂરે વિવેકા હિ તથાવિધો સો, કામા હિ લોકે ન હિ સુપ્પહાયા.

સત્તો ગુહાયં બહુનાભિછન્નોતિ. સત્તોતિ હિ ખો વુત્તં, અપિ ચ ગુહા તાવ વત્તબ્બા. ગુહા વુચ્ચતિ કાયો. કાયોતિ વા ગુહાતિ વા દેહોતિ વા સન્દેહોતિ વા નાવાતિ વા રથોતિ વા ધજોતિ વા વમ્મિકોતિ વા નગરન્તિ વા નિડ્ડન્તિ વા કુટીતિ વા ગણ્ડોતિ વા કુમ્ભોતિ વા નાગોતિ વા કાયસ્સેતં અધિવચનં. સત્તો ગુહાયન્તિ ગુહાયં સત્તો વિસત્તો આસત્તો લગ્ગો લગ્ગિતો પલિબુદ્ધો. યથા ભિત્તિખિલે વા નાગદન્તે વા ગણ્ડં સત્તં વિસત્તં આસત્તં લગ્ગં લગ્ગિતં પલિબુદ્ધં; એવમેવ ગુહાયં સત્તો વિસત્તો આસત્તો લગ્ગો લગ્ગિતો પલિબુદ્ધો. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘રૂપે ખો, રાધ, યો છન્દો યો રાગો યા નન્દી યા તણ્હા યે ઉપયૂપાદાના ચેતસો અધિટ્ઠાનાભિનિવેસાનુસયા, તત્ર સત્તો તત્ર વિસત્તો; તસ્મા સત્તોતિ વુચ્ચતિ. વેદનાય ખો, રાધ…પે… સઞ્ઞાય ખો, રાધ… સઙ્ખારેસુ ખો, રાધ… વિઞ્ઞાણે ખો, રાધ, યો છન્દો યો રાગો યા નન્દી યા તણ્હા યે ઉપયૂપાદાના ચેતસો અધિટ્ઠાનાભિનિવેસાનુસયા, તત્ર સત્તો તત્ર વિસત્તો; તસ્મા સત્તોતિ વુચ્ચતિ. સત્તોતિ લગ્ગનાધિવચન’’ન્તિ – સત્તો ગુહાયં. બહુનાભિછન્નોતિ બહુકેહિ કિલેસેહિ છન્નો, રાગેન છન્નો દોસેન છન્નો મોહેન છન્નો કોધેન છન્નો ઉપનાહેન છન્નો મક્ખેન છન્નો પળાસેન છન્નો ઇસ્સાય છન્નો મચ્છરિયેન છન્નો માયાય છન્નો સાઠેય્યેન છન્નો થમ્ભેન છન્નો સારમ્ભેન છન્નો માનેન છન્નો અતિમાનેન છન્નો મદેન છન્નો પમાદેન છન્નો. સબ્બકિલેસેહિ સબ્બદુચ્ચરિતેહિ સબ્બદરથેહિ સબ્બપરિળાહેહિ સબ્બસન્તાપેહિ સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારેહિ છન્નો વિછન્નો ઉચ્છન્નો આવુતો નિવુતો ઓવુતો [ઓફુતો (સ્યા.)] પિહિતો પટિચ્છન્નો પટિકુજ્જિતોતિ – સત્તો ગુહાયં બહુનાભિછન્નો.

તિટ્ઠં નરો મોહનસ્મિં પગાળ્હોતિ તિટ્ઠન્તો નરો રત્તો રાગવસેન તિટ્ઠતિ, દુટ્ઠો દોસવસેન તિટ્ઠતિ, મૂળ્હો મોહવસેન તિટ્ઠતિ, વિનિબદ્ધો માનવસેન તિટ્ઠતિ, પરામટ્ઠો દિટ્ઠિવસેન તિટ્ઠતિ, વિક્ખેપગતો ઉદ્ધચ્ચવસેન તિટ્ઠતિ, અનિટ્ઠઙ્ગતો વિચિકિચ્છાવસેન તિટ્ઠતિ, થામગતો અનુસયવસેન તિટ્ઠતિ. એવમ્પિ તિટ્ઠં નરો.

વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા, તઞ્ચે ભિક્ખુ અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. સન્તિ, ભિક્ખવે, સોતવિઞ્ઞેય્યા સદ્દા…પે… ઘાનવિઞ્ઞેય્યા ગન્ધા… જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા… કાયવિઞ્ઞેય્યા ફોટ્ઠબ્બા… મનોવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા, તઞ્ચે ભિક્ખુ અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતી’’તિ. એવમ્પિ તિટ્ઠં નરો.

વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘રૂપૂપયં વા, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠમાનં તિટ્ઠતિ, રૂપારમ્મણં રૂપપતિટ્ઠં નન્દૂપસેચનં વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જતિ. વેદનૂપયં વા, ભિક્ખવે…પે… સઞ્ઞૂપયં… સઙ્ખારૂપયં વા, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠમાનં તિટ્ઠતિ, સઙ્ખારારમ્મણં સઙ્ખારપતિટ્ઠં નન્દૂપસેચનં વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જતી’’તિ. એવમ્પિ તિટ્ઠં નરો.

વુત્તમ્પિ હેતં ભગવતા – ‘‘કબળીકારે ચે, ભિક્ખવે, આહારે અત્થિ રાગો અત્થિ નન્દી અત્થિ તણ્હા, પતિટ્ઠિતં તત્થ વિઞ્ઞાણં વિરૂળ્હં. યત્થ પતિટ્ઠિતં વિઞ્ઞાણં વિરૂળ્હં, અત્થિ તત્થ નામરૂપસ્સાવક્કન્તિ. યત્થ અત્થિ નામરૂપસ્સાવક્કન્તિ, અત્થિ તત્થ સઙ્ખારાનં વુદ્ધિ. યત્થ અત્થિ સઙ્ખારાનં વુદ્ધિ, અત્થિ તત્થ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ. યત્થ અત્થિ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ, અત્થિ તત્થ આયતિં જાતિજરામરણં. યત્થ અત્થિ આયતિં જાતિજરામરણં, સસોકં તં, ભિક્ખવે, સરજં સઉપાયાસન્તિ વદામી’’તિ. એવમ્પિ તિટ્ઠં નરો.

‘‘ફસ્સે ચે, ભિક્ખવે, આહારે…પે… મનોસઞ્ચેતનાય ચે, ભિક્ખવે, આહારે… વિઞ્ઞાણે ચે, ભિક્ખવે, આહારે અત્થિ રાગો અત્થિ નન્દી અત્થિ તણ્હા, પતિટ્ઠિતં તત્થ વિઞ્ઞાણં વિરૂળ્હં. યત્થ પતિટ્ઠિતં વિઞ્ઞાણં વિરૂળ્હં, અત્થિ તત્થ નામરૂપસ્સાવક્કન્તિ. યત્થ અત્થિ નામરૂપસ્સાવક્કન્તિ, અત્થિ તત્થ સઙ્ખારાનં વુદ્ધિ. યત્થ અત્થિ સઙ્ખારાનં વુદ્ધિ, અત્થિ તત્થ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ. યત્થ અત્થિ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ, અત્થિ તત્થ આયતિં જાતિજરામરણં. યત્થ અત્થિ આયતિં જાતિજરામરણં, સસોકં તં, ભિક્ખવે, સરજં સઉપાયાસન્તિ વદામી’’તિ. એવમ્પિ તિટ્ઠં નરો.

મોહનસ્મિં પગાળ્હોતિ. મોહના વુચ્ચન્તિ પઞ્ચ કામગુણા. ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા; સોતવિઞ્ઞેય્યા સદ્દા… ઘાનવિઞ્ઞેય્યા ગન્ધા… જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા… કાયવિઞ્ઞેય્યા ફોટ્ઠબ્બા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. કિં કારણા મોહના વુચ્ચન્તિ પઞ્ચ કામગુણા? યેભુય્યેન દેવમનુસ્સા પઞ્ચસુ કામગુણેસુ મુય્હન્તિ સમ્મુય્હન્તિ સમ્પમુય્હન્તિ, મૂળ્હા સમ્મૂળ્હા સમ્પમૂળ્હા અવિજ્જાય અન્ધીકતા આવુતા નિવુતા ઓવુતા પિહિતા પટિચ્છન્ના પટિકુજ્જિતા, તં કારણા મોહના વુચ્ચન્તિ પઞ્ચ કામગુણા. મોહનસ્મિં પગાળ્હોતિ મોહનસ્મિં પગાળ્હો ઓગાળ્હો અજ્ઝોગાળ્હો નિમુગ્ગોતિ – તિટ્ઠં નરો મોહનસ્મિં પગાળ્હો.

દૂરે વિવેકા હિ તથાવિધો સોતિ. વિવેકાતિ તયો વિવેકા – કાયવિવેકો, ચિત્તવિવેકો, ઉપધિવિવેકો. કતમો કાયવિવેકો? ઇધ ભિક્ખુ વિવિત્તં સેનાસનં ભજતિ અરઞ્ઞં રુક્ખમૂલં પબ્બતં કન્દરં ગિરિગુહં સુસાનં વનપત્થં અબ્ભોકાસં પલાલપુઞ્જં. કાયેન વિવિત્તો વિહરતિ. સો એકો ગચ્છતિ, એકો તિટ્ઠતિ, એકો નિસીદતિ, એકો સેય્યં કપ્પેતિ, એકો ગામં પિણ્ડાય પવિસતિ, એકો પટિક્કમતિ, એકો રહો નિસીદતિ, એકો ચઙ્કમં અધિટ્ઠાતિ, એકો ચરતિ વિહરતિ ઇરિયતિ વત્તતિ પાલેતિ યપેતિ યાપેતિ. અયં કાયવિવેકો.

કતમો ચિત્તવિવેકો? પઠમં ઝાનં સમાપન્નસ્સ નીવરણેહિ ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ. દુતિયં ઝાનં સમાપન્નસ્સ વિતક્કવિચારેહિ ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ. તતિયં ઝાનં સમાપન્નસ્સ પીતિયા ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ. ચતુત્થં ઝાનં સમાપન્નસ્સ સુખદુક્ખેહિ ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ. આકાસાનઞ્ચાયતનં સમાપન્નસ્સ રૂપસઞ્ઞાય પટિઘસઞ્ઞાય નાનત્તસઞ્ઞાય ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમાપન્નસ્સ આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞાય ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમાપન્નસ્સ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞાય ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમાપન્નસ્સ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞાય ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ. સોતાપન્નસ્સ સક્કાયદિટ્ઠિયા વિચિકિચ્છાય સીલબ્બતપરામાસા દિટ્ઠાનુસયા વિચિકિચ્છાનુસયા, તદેકટ્ઠેહિ ચ કિલેસેહિ ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ. સકદાગામિસ્સ ઓળારિકા કામરાગસઞ્ઞોજના પટિઘસઞ્ઞોજના ઓળારિકા કામરાગાનુસયા પટિઘાનુસયા, તદેકટ્ઠેહિ ચ કિલેસેહિ ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ. અનાગામિસ્સ અનુસહગતા કામરાગસઞ્ઞોજના પટિઘસઞ્ઞોજના અનુસહગતા કામરાગાનુસયા પટિઘાનુસયા, તદેકટ્ઠેહિ ચ કિલેસેહિ ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ. અરહતો રૂપારૂપરાગા માના ઉદ્ધચ્ચા અવિજ્જાય માનાનુસયા ભવરાગાનુસયા અવિજ્જાનુસયા, તદેકટ્ઠેહિ ચ કિલેસેહિ બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેહિ ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ. અયં ચિત્તવિવેકો.

કતમો ઉપધિવિવેકો? ઉપધિ વુચ્ચન્તિ કિલેસા ચ ખન્ધા ચ અભિસઙ્ખારા ચ. ઉપધિવિવેકો વુચ્ચતિ અમતં નિબ્બાનં. યો સબ્બસઙ્ખારસમથો સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો તણ્હક્ખયો વિરાગો નિરોધો નિબ્બાનં. અયં ઉપધિવિવેકો. કાયવિવેકો ચ વિવેકટ્ઠકાયાનં [વૂપકટ્ઠકાયાનં (સ્યા.)] નેક્ખમ્માભિરતાનં, ચિત્તવિવેકો ચ પરિસુદ્ધચિત્તાનં પરમવોદાનપ્પત્તાનં, ઉપધિવિવેકો ચ નિરૂપધીનં પુગ્ગલાનં વિસઙ્ખારગતાનં.

દૂરે વિવેકા હીતિ. યો સો એવં ગુહાયં સત્તો, એવં બહુકેહિ કિલેસેહિ છન્નો, એવં મોહનસ્મિં પગાળ્હો, સો કાયવિવેકાપિ દૂરે, ચિત્તવિવેકાપિ દૂરે, ઉપધિવિવેકાપિ દૂરે વિદૂરે સુવિદૂરે ન સન્તિકે ન સામન્તા અનાસન્ને વિવેકટ્ઠે [વવકટ્ઠે (સી.), અનુપકટ્ઠે (સ્યા.)]. તથાવિધોતિ તાદિસો તસ્સણ્ઠિતો તપ્પકારો તપ્પટિભાગો યો સો મોહનસ્મિં પગાળ્હોતિ – દૂરે વિવેકા હિ તથાવિધો સો.

કામા હિ લોકે ન હિ સુપ્પહાયાતિ. કામાતિ ઉદ્દાનતો દ્વે કામા – વત્થુકામા ચ કિલેસકામા ચ. કતમે વત્થુકામા? મનાપિકા રૂપા મનાપિકા સદ્દા મનાપિકા ગન્ધા મનાપિકા રસા મનાપિકા ફોટ્ઠબ્બા, અત્થરણા પાવુરણા દાસિદાસા અજેળકા કુક્કુટસૂકરા હત્થિગવાસ્સવળવા, ખેત્તં વત્થુ હિરઞ્ઞં સુવણ્ણં, ગામનિગમરાજધાનિયો રટ્ઠઞ્ચ જનપદો ચ કોસો ચ કોટ્ઠાગારઞ્ચ, યં કિઞ્ચિ રજનીયં વત્થુ – વત્થુકામા. અપિ ચ અતીતા કામા અનાગતા કામા પચ્ચુપ્પન્ના કામા, અજ્ઝત્તા કામા બહિદ્ધા કામા અજ્ઝત્તબહિદ્ધા કામા, હીના કામા મજ્ઝિમા કામા પણીતા કામા, આપાયિકા કામા માનુસિકા કામા દિબ્બા કામા પચ્ચુપટ્ઠિતા કામા, નિમ્મિતા કામા અનિમ્મિતા કામા પરનિમ્મિતા કામા, પરિગ્ગહિતા કામા અપરિગ્ગહિતા કામા, મમાયિતા કામા અમમાયિતા કામા, સબ્બેપિ કામાવચરા ધમ્મા, સબ્બેપિ રૂપાવચરા ધમ્મા, સબ્બેપિ અરૂપાવચરા ધમ્મા, તણ્હાવત્થુકા તણ્હારમ્મણા કામનીયટ્ઠેન રજનીયટ્ઠેન મદનીયટ્ઠેન કામા. ઇમે વુચ્ચન્તિ વત્થુકામા.

કતમે કિલેસકામા? છન્દો કામો રાગો કામો છન્દરાગો કામો, સઙ્કપ્પો કામો રાગો કામો સઙ્કપ્પરાગો કામો, યો કામેસુ કામચ્છન્દો કામરાગો કામનન્દી કામતણ્હા કામસ્નેહો કામપરિળાહો કામમુચ્છા કામજ્ઝોસાનં કામોઘો કામયોગો કામુપાદાનં કામચ્છન્દનીવરણં.

‘‘અદ્દસં કામ તે મૂલં, સઙ્કપ્પા કામ જાયસિ;

ન તં સઙ્કપ્પયિસ્સામિ, એવં કામ ન હોહિસી’’તિ. –

ઇમે વુચ્ચન્તિ કિલેસકામા. લોકેતિ અપાયલોકે મનુસ્સલોકે દેવલોકે, ખન્ધલોકે ધાતુલોકે આયતનલોકે. કામા હિ લોકે ન હિ સુપ્પહાયાતિ. કામા હિ લોકે દુપ્પહાયા દુચ્ચજ્જા દુપ્પરિચ્ચજ્જા દુન્નિમ્મદયા દુન્નિવેઠયા દુબ્બિનિવેઠયા દુત્તરા દુપ્પતરા દુસ્સમતિક્કમા દુબ્બિનિવત્તાતિ – કામા હિ લોકે ન હિ સુપ્પહાયા.

તેનાહ ભગવા –

‘‘સત્તો ગુહાયં બહુનાભિછન્નો, તિટ્ઠં નરો મોહનસ્મિં પગાળ્હો;

દૂરે વિવેકા હિ તથાવિધો સો, કામા હિ લોકે ન હિ સુપ્પહાયા’’તિ.

૮. ઇચ્છાનિદાના ભવસાતબદ્ધા, તે દુપ્પમુઞ્ચા ન હિ અઞ્ઞમોક્ખા;

પચ્છા પુરે વાપિ અપેક્ખમાના, ઇમે વ કામે પુરિમે વ જપ્પં.

ઇચ્છાનિદાના ભવસાતબદ્ધાતિ. ઇચ્છા વુચ્ચતિ તણ્હા. યો રાગો સારાગો અનુનયો અનુરોધો નન્દી નન્દિરાગો, ચિત્તસ્સ સારાગો ઇચ્છા મુચ્છા અજ્ઝોસાનં ગેધો પલિગેધો સઙ્ગો પઙ્કો, એજા માયા જનિકા સઞ્જનની સિબ્બિની જાલિની સરિતા વિસત્તિકા, સુત્તં વિસટા આયૂહિની દુતિયા પણિધિ ભવનેત્તિ, વનં વનથો સન્ધવો સ્નેહો અપેક્ખા પટિબન્ધુ, આસા આસીસના આસીસિતત્તં, રૂપાસા સદ્દાસા ગન્ધાસા રસાસા ફોટ્ઠબ્બાસા, લાભાસા ધનાસા પુત્તાસા જીવિતાસા, જપ્પા પજપ્પા અભિજપ્પા જપ્પના જપ્પિતત્તં લોલુપ્પં લોલુપ્પાયના લોલુપ્પાયિતત્તં પુચ્છઞ્છિકતા સાધુકમ્યતા, અધમ્મરાગો વિસમલોભો નિકન્તિ નિકામના પત્થના પિહના સમ્પત્થના, કામતણ્હા ભવતણ્હા વિભવતણ્હા, રૂપતણ્હા અરૂપતણ્હા નિરોધતણ્હા, રૂપતણ્હા સદ્દતણ્હા ગન્ધતણ્હા રસતણ્હા ફોટ્ઠબ્બતણ્હા ધમ્મતણ્હા, ઓઘો યોગો ગન્થો ઉપાદાનં આવરણં નીવરણં છદનં બન્ધનં, ઉપક્કિલેસો અનુસયો પરિયુટ્ઠાનં લતા વેવિચ્છં, દુક્ખમૂલં દુક્ખનિદાનં દુક્ખપ્પભવો મારપાસો મારબળિસં મારવિસયો, તણ્હાનદી તણ્હાજાલં તણ્હાગદ્દુલં તણ્હાસમુદ્દો અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલં. ઇચ્છાનિદાનાતિ ઇચ્છાનિદાનકા ઇચ્છાહેતુકા ઇચ્છાપચ્ચયા ઇચ્છાકારણા ઇચ્છાપભવાતિ – ઇચ્છાનિદાના.

ભવસાતબદ્ધાતિ. એકં ભવસાતં – સુખા વેદના. દ્વે ભવસાતાનિ – સુખા ચ વેદના ઇટ્ઠઞ્ચ વત્થુ. તીણિ ભવસાતાનિ – યોબ્બઞ્ઞં, આરોગ્યં, જીવિતં. ચત્તારિ ભવસાતાનિ – લાભો, યસો, પસંસા, સુખં. પઞ્ચ ભવસાતાનિ – મનાપિકા રૂપા, મનાપિકા સદ્દા, મનાપિકા ગન્ધા, મનાપિકા રસા, મનાપિકા ફોટ્ઠબ્બા. છ ભવસાતાનિ – ચક્ખુસમ્પદા, સોતસમ્પદા, ઘાનસમ્પદા, જિવ્હાસમ્પદા, કાયસમ્પદા, મનોસમ્પદા. ભવસાતબદ્ધા, સુખાય વેદનાય સાતબદ્ધા, ઇટ્ઠસ્મિં વત્થુસ્મિં બદ્ધા, યોબ્બઞ્ઞે બદ્ધા, આરોગ્યે બદ્ધા, જીવિતે બદ્ધા, લાભે બદ્ધા, યસે બદ્ધા, પસંસાયં બદ્ધા, સુખે બદ્ધા, મનાપિકેસુ રૂપેસુ બદ્ધા, સદ્દેસુ… ગન્ધેસુ… રસેસુ… મનાપિકેસુ ફોટ્ઠબ્બેસુ બદ્ધા, ચક્ખુસમ્પદાય બદ્ધા, સોતઘાનજિવ્હાકાયમનોસમ્પદાય બદ્ધા, વિબદ્ધા આબદ્ધા લગ્ગા લગ્ગિતા પલિબદ્ધાતિ – ઇચ્છાનિદાના ભવસાતબદ્ધા.

તે દુપ્પમુઞ્ચા ન હિ અઞ્ઞમોક્ખાતિ તે વા ભવસાતવત્થૂ દુપ્પમુઞ્ચા, સત્તા વા એત્તો દુમ્મોચયા. કથં તે ભવસાતવત્થૂ દુપ્પમુઞ્ચા? સુખા વેદના દુપ્પમુઞ્ચા, ઇટ્ઠં વત્થુ દુપ્પમુઞ્ચં, યોબ્બઞ્ઞં દુપ્પમુઞ્ચં, આરોગ્યં દુપ્પમુઞ્ચં, જીવિતં દુપ્પમુઞ્ચં, લાભો દુપ્પમુઞ્ચો, યસો દુપ્પમુઞ્ચો, પસંસા દુપ્પમુઞ્ચા, સુખં દુપ્પમુઞ્ચં, મનાપિકા રૂપા દુપ્પમુઞ્ચા, મનાપિકા સદ્દા… ગન્ધા… રસા… ફોટ્ઠબ્બા દુપ્પમુઞ્ચા, ચક્ખુસમ્પદા દુપ્પમુઞ્ચા, સોતઘાનજિવ્હાકાયમનોસમ્પદા દુપ્પમુઞ્ચા દુમ્મોચયા દુપ્પમોચયા દુન્નિવેઠયા દુબ્બિનિવેઠયા, દુત્તરા દુપ્પતરા દુસ્સમતિક્કમા દુબ્બિનિવત્તા. એવં તે ભવસાતવત્થૂ દુપ્પમુઞ્ચા.

કથં સત્તા એત્તો દુમ્મોચયા? સુખાય વેદનાય સત્તા દુમ્મોચયા, ઇટ્ઠસ્મા વત્થુસ્મા દુમ્મોચયા, યોબ્બઞ્ઞા દુમ્મોચયા, આરોગ્યા દુમ્મોચયા, જીવિતા દુમ્મોચયા, લાભા દુમ્મોચયા, યસા દુમ્મોચયા, પસંસાય દુમ્મોચયા, સુખા દુમ્મોચયા, મનાપિકેહિ રૂપેહિ દુમ્મોચયા, મનાપિકેહિ સદ્દેહિ… ગન્ધેહિ… રસેહિ… ફોટ્ઠબ્બેહિ દુમ્મોચયા, ચક્ખુસમ્પદાય દુમ્મોચયા, સોતઘાનજિવ્હાકાયમનોસમ્પદાય દુમ્મોચયા દુરુદ્ધરા [દુદ્ધરા (ક.)], દુસ્સમુદ્ધરા દુબ્બુટ્ઠાપયા દુસ્સમુટ્ઠાપયા દુન્નિવેઠયા દુબ્બિનિવેઠયા દુત્તરા દુપ્પતરા દુસ્સમતિક્કમા દુબ્બિનિવત્તા. એવં સત્તા એત્તો દુમ્મોચયાતિ – તે દુપ્પમુઞ્ચા.

ન હિ અઞ્ઞમોક્ખાતિ તે અત્તના પલિપપલિપન્ના ન સક્કોન્તિ પરં પલિપપલિપન્નં ઉદ્ધરિતું. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘સો વત, ચુન્દ, અત્તના પલિપપલિપન્નો પરં પલિપપલિપન્નં ઉદ્ધરિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. સો વત, ચુન્દ, અત્તના અદન્તો અવિનીતો અપરિનિબ્બુતો પરં દમેસ્સતિ વિનેસ્સતિ પરિનિબ્બાપેસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ. એવમ્પિ ન હિ અઞ્ઞમોક્ખા.

અથ વા નત્થઞ્ઞો કોચિ મોચેતા. તે યદિ મુઞ્ચેય્યું, સકેન થામેન સકેન બલેન સકેન વીરિયેન સકેન પરક્કમેન સકેન પુરિસથામેન સકેન પુરિસબલેન સકેન પુરિસવીરિયેન સકેન પુરિસપરક્કમેન અત્તના સમ્માપટિપદં અનુલોમપટિપદં અપચ્ચનીકપટિપદં અન્વત્થપટિપદં ધમ્માનુધમ્મપટિપદં પટિપજ્જમાના મુઞ્ચેય્યુન્તિ. એવમ્પિ ન હિ અઞ્ઞમોક્ખા.

વુત્તમ્પિ હેતં ભગવતા –

‘‘નાહં સહિસ્સામિ પમોચનાય, કથંકથિં ધોતક કિઞ્ચિ લોકે;

ધમ્મઞ્ચ સેટ્ઠં અભિજાનમાનો, એવં તુવં ઓઘમિમં તરેસી’’તિ.

એવમ્પિ ન હિ અઞ્ઞમોક્ખા.