૯. માગણ્ડિયસુત્તનિદ્દેસો

અથ માગણ્ડિયસુત્તનિદ્દેસં વક્ખતિ –

૭૦. દિસ્વાન તણ્હં અરતિં રગઞ્ચ, નાહોસિ છન્દો અપિ મેથુનસ્મિં;

કિમેવિદં મુત્તકરીસપુણ્ણં, પાદાપિ નં સમ્ફુસિતું ન ઇચ્છે.

દિસ્વાન તણ્હં અરતિં રગઞ્ચ, નાહોસિ છન્દો અપિ મેથુનસ્મિન્તિ. તણ્હઞ્ચ અરતિઞ્ચ રગઞ્ચ મારધીતરો દિસ્વા પસ્સિત્વા મેથુનધમ્મે છન્દો વા રાગો વા પેમં વા નાહોસીતિ – દિસ્વાન તણ્હં અરતિં રગઞ્ચ નાહોસિ છન્દો અપિ મેથુનસ્મિં.

કિમેવિદં મુત્તકરીસપુણ્ણં, પાદાપિ નં સમ્ફુસિતું ન ઇચ્છેતિ. કિમેવિદં સરીરં મુત્તપુણ્ણં કરીસપુણ્ણં સેમ્હપુણ્ણં રુહિરપુણ્ણં અટ્ઠિસઙ્ઘાતન્હારુસમ્બન્ધં રુધિરમંસાવલેપનં ચમ્મવિનદ્ધં છવિયા પટિચ્છન્નં છિદ્દાવછિદ્દં ઉગ્ઘરન્તં પગ્ઘરન્તં કિમિસઙ્ઘનિસેવિતં નાનાકલિમલપરિપૂરં પાદેન અક્કમિતું ન ઇચ્છેય્ય, કુતો પન સંવાસો વા સમાગમો વાતિ – કિમેવિદં મુત્તકરીસપુણ્ણં, પાદાપિ નં સમ્ફુસિતું ન ઇચ્છે. અનચ્છરિયઞ્ચેતં મનુસ્સો દિબ્બે કામે પત્થયન્તો માનુસકે કામે ન ઇચ્છેય્ય, માનુસકે વા કામે પત્થયન્તો દિબ્બે કામે ન ઇચ્છેય્ય. યં ત્વં ઉભોપિ ન ઇચ્છસિ ન સાદિયસિ ન પત્થેસિ ન પિહેસિ નાભિજપ્પસિ, કિં તે દસ્સનં, કતમાય ત્વં દિટ્ઠિયા સમન્નાગતોતિ પુચ્છતીતિ.

તેનાહ ભગવા –

‘‘દિસ્વાન તણ્હં અરતિં રગઞ્ચ, નાહોસિ છન્દો અપિ મેથુનસ્મિં;

કિમેવિદં મુત્તકરીસપુણ્ણં, પાદાપિ નં સમ્ફુસિતું ન ઇચ્છે’’તિ.

૭૧. એતાદિસં ચે રતનં ન ઇચ્છસિ, નારિં નરિન્દેહિ બહૂહિ પત્થિતં;

દિટ્ઠિગતં સીલવતં નુ જીવિતં, ભવૂપપત્તિઞ્ચ વદેસિ કીદિસં.

૭૨. ઇદં વદામીતિ ન તસ્સ હોતિ, [માગણ્ડિયાતિ [માગન્દિયાતિ (સી. સ્યા.)] ભગવા]

ધમ્મેસુ નિચ્છેય્ય સમુગ્ગહીતં;

પસ્સઞ્ચ દિટ્ઠીસુ અનુગ્ગહાય, અજ્ઝત્તસન્તિં પચિનં અદસ્સં.

ઇદં વદામીતિ ન તસ્સ હોતીતિ. ઇદં વદામીતિ ઇદં વદામિ, એતં વદામિ, એત્તકં વદામિ, એત્તાવતા વદામિ, ઇદં દિટ્ઠિગતં વદામિ – ‘‘સસ્સતો લોકો’’તિ વા…પે… ‘‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ વા. ન તસ્સ હોતીતિ ન મય્હં હોતિ, ‘‘એત્તાવતા વદામી’’તિ ન તસ્સ હોતીતિ – ઇદં વદામીતિ ન તસ્સ હોતિ.

માગણ્ડિયાતિ ભગવા તં બ્રાહ્મણં નામેન આલપતિ. ભગવાતિ ગારવાધિવચનં…પે… સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ યદિદં ભગવાતિ – માગણ્ડિયાતિ ભગવા.

ધમ્મેસુ નિચ્છેય્ય સમુગ્ગહીતન્તિ. ધમ્મેસૂતિ દ્વાસટ્ઠિયા દિટ્ઠિગતેસુ. નિચ્છેય્યાતિ નિચ્છિનિત્વા વિનિચ્છિનિત્વા વિચિનિત્વા પવિચિનિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા, ઓધિગ્ગાહો બિલગ્ગાહો વરગ્ગાહો કોટ્ઠાસગ્ગાહો ઉચ્ચયગ્ગાહો સમુચ્ચયગ્ગાહો, ‘‘ઇદં સચ્ચં તચ્છં તથં ભૂતં યાથાવં અવિપરીત’’ન્તિ ગહિતં પરામટ્ઠં અભિનિવિટ્ઠં અજ્ઝોસિતં અધિમુત્તં, નત્થિ ન સન્તિ ન સંવિજ્જતિ નુપલબ્ભતિ, પહીનં સમુચ્છિન્નં વૂપસન્તં પટિપસ્સદ્ધં અભબ્બુપ્પત્તિકં ઞાણગ્ગિના દડ્ઢન્તિ – ધમ્મેસુ નિચ્છેય્ય સમુગ્ગહીતં.

પસ્સઞ્ચ દિટ્ઠીસુ અનુગ્ગહાયાતિ. દિટ્ઠીસુ આદીનવં પસ્સન્તો દિટ્ઠિયો ન ગણ્હામિ ન પરામસામિ નાભિનિવિસામિ. અથ વા ન ગણ્હિતબ્બા ન પરામસિતબ્બા નાભિનિવિસિતબ્બાતિ. એવમ્પિ પસ્સઞ્ચ દિટ્ઠીસુ અનુગ્ગહાય.

અથ વા ‘‘સસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ દિટ્ઠિગતમેતં દિટ્ઠિગહનં દિટ્ઠિકન્તારો દિટ્ઠિવિસૂકાયિકં દિટ્ઠિવિપ્ફન્દિતં દિટ્ઠિસઞ્ઞોજનં, સદુક્ખં સવિઘાતં સઉપાયાસં સપરિળાહં, ન નિબ્બિદાય ન વિરાગાય ન નિરોધાય ન ઉપસમાય ન અભિઞ્ઞાય ન સમ્બોધાય ન નિબ્બાનાય સંવત્તતીતિ. દિટ્ઠીસુ આદીનવં પસ્સન્તો દિટ્ઠિયો ન ગણ્હામિ ન પરામસામિ નાભિનિવિસામિ. અથ વા ન ગણ્હિતબ્બા ન પરામસિતબ્બા નાભિનિવિસિતબ્બાતિ. એવમ્પિ પસ્સઞ્ચ દિટ્ઠીસુ અનુગ્ગહાય.

અથ વા ‘‘અસસ્સતો લોકો, અન્તવા લોકો, અનન્તવા લોકો, તં જીવં તં સરીરં, અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરં, હોતિ તથાગતો પરં મરણા, ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા, હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા, નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ દિટ્ઠિગતમેતં દિટ્ઠિગહનં દિટ્ઠિકન્તારો દિટ્ઠિવિસૂકાયિકં દિટ્ઠિવિપ્ફન્દિતં દિટ્ઠિસઞ્ઞોજનં, સદુક્ખં સવિઘાતં સઉપાયાસં સપરિળાહં ન નિબ્બિદાય ન વિરાગાય ન નિરોધાય ન ઉપસમાય ન અભિઞ્ઞાય ન સમ્બોધાય ન નિબ્બાનાય સંવત્તતીતિ. દિટ્ઠીસુ આદીનવં પસ્સન્તો દિટ્ઠિયો ન ગણ્હામિ ન પરામસામિ નાભિનિવિસામિ. અથ વા ન ગણ્હિતબ્બા ન પરામસિતબ્બા નાભિનિવિસિતબ્બાતિ. એવમ્પિ પસ્સઞ્ચ દિટ્ઠીસુ અનુગ્ગહાય.

અથ વા ઇમા દિટ્ઠિયો એવંગહિતા એવંપરામટ્ઠા એવંગતિકા ભવિસ્સન્તિ એવંઅભિસમ્પરાયાતિ. દિટ્ઠીસુ આદીનવં પસ્સન્તો દિટ્ઠિયો ન ગણ્હામિ ન પરામસામિ નાભિનિવિસામિ. અથ વા ન ગણ્હિતબ્બા ન પરામસિતબ્બા નાભિનિવિસિતબ્બાતિ. એવમ્પિ પસ્સઞ્ચ દિટ્ઠીસુ અનુગ્ગહાય.

અથ વા ઇમા દિટ્ઠિયો નિરયસંવત્તનિકા તિરચ્છાનયોનિસંવત્તનિકા પેત્તિવિસયસંવત્તનિકાતિ. દિટ્ઠીસુ આદીનવં પસ્સન્તો દિટ્ઠિયો ન ગણ્હામિ ન પરામસામિ નાભિનિવિસામિ. અથ વા ન ગણ્હિતબ્બા ન પરામસિતબ્બા નાભિનિવિસિતબ્બાતિ. એવમ્પિ પસ્સઞ્ચ દિટ્ઠીસુ અનુગ્ગહાય.

અથ વા ઇમા દિટ્ઠિયો અનિચ્ચા સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ખયધમ્મા વયધમ્મા વિરાગધમ્મા નિરોધધમ્માતિ. દિટ્ઠીસુ આદીનવં પસ્સન્તો દિટ્ઠિયો ન ગણ્હામિ ન પરામસામિ નાભિનિવિસામિ. અથ વા ન ગણ્હિતબ્બા ન પરામસિતબ્બા નાભિનિવિસિતબ્બાતિ. એવમ્પિ પસ્સઞ્ચ દિટ્ઠીસુ અનુગ્ગહાય.

અજ્ઝત્તસન્તિં પચિનં અદસ્સન્તિ. અજ્ઝત્તસન્તિં અજ્ઝત્તં રાગસ્સ સન્તિં, દોસસ્સ સન્તિં, મોહસ્સ સન્તિં, કોધસ્સ… ઉપનાહસ્સ… મક્ખસ્સ … પળાસસ્સ… ઇસ્સાય… મચ્છરિયસ્સ … માયાય… સાઠેય્યસ્સ… થમ્ભસ્સ… સારમ્ભસ્સ… માનસ્સ… અતિમાનસ્સ… મદસ્સ… પમાદસ્સ… સબ્બકિલેસાનં… સબ્બદુચ્ચરિતાનં… સબ્બદરથાનં… સબ્બપરિળાહાનં… સબ્બસન્તાપાનં… સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારાનં સન્તિં ઉપસન્તિં વૂપસન્તિં નિબ્બુતિં પટિપસ્સદ્ધિં સન્તિં. પચિનન્તિ પચિનન્તો વિચિનન્તો પવિચિનન્તો તુલયન્તો તીરયન્તો વિભાવયન્તો વિભૂતં કરોન્તો, ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિ પચિનન્તો વિચિનન્તો પવિચિનન્તો તુલયન્તો તીરયન્તો વિભાવયન્તો વિભૂતં કરોન્તો, ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખા’’તિ… ‘‘સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ પચિનન્તો વિચિનન્તો પવિચિનન્તો… ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ પચિનન્તો વિચિનન્તો પવિચિનન્તો તુલયન્તો તીરયન્તો વિભાવયન્તો વિભૂતં કરોન્તો. અદસ્સન્તિ અદસ્સં અદક્ખિં અપસ્સિં પટિવિજ્ઝિન્તિ – અજ્ઝત્તસન્તિં પચિનં અદસ્સં.

તેનાહ ભગવા –

‘‘ઇદં વદામીતિ ન તસ્સ હોતિ, [માગણ્ડિયાતિ ભગવા]

ધમ્મેસુ નિચ્છેય્ય સમુગ્ગહીતં;

પસ્સઞ્ચ દિટ્ઠીસુ અનુગ્ગહાય;

અજ્ઝત્તસન્તિં પચિનં અદસ્સ’’ન્તિ.

૭૩. વિનિચ્છયા યાનિ પકપ્પિતાનિ, [ઇતિ માગણ્ડિયો]

તે વે મુની બ્રૂસિ અનુગ્ગહાય;

અજ્ઝત્તસન્તીતિ યમેતમત્થં, કથં નુ ધીરેહિ પવેદિતં તં.

વિનિચ્છયા યાનિ પકપ્પિતાનીતિ. વિનિચ્છયા વુચ્ચન્તિ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ દિટ્ઠિવિનિચ્છયા. પકપ્પિતાનીતિ કપ્પિતા પકપ્પિતા અભિસઙ્ખતા સણ્ઠપિતાતિપિ પકપ્પિતા. અથ વા અનિચ્ચા સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ખયધમ્મા વયધમ્મા વિરાગધમ્મા નિરોધધમ્મા વિપરિણામધમ્માતિપિ પકપ્પિતાતિ – વિનિચ્છયા યાનિ પકપ્પિતાનિ.

ઇતિ માગણ્ડિયોતિ. ઇતીતિ પદસન્ધિ પદસંસગ્ગો પદપારિપૂરી અક્ખરસમવાયો બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતા પદાનુપુબ્બતાપેતં – ઇતીતિ. માગણ્ડિયોતિ તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ નામં સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારો – ઇતિ માગણ્ડિયોતિ.

તે વે મુની બ્રૂસિ અનુગ્ગહાય, અજ્ઝત્તસન્તીતિ યમેતમત્થન્તિ. તે વેતિ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ. મુનીતિ. મોનં વુચ્ચતિ ઞાણં…પે… સઙ્ગજાલમતિચ્ચ સો મુનીતિ. અનુગ્ગહાયાતિ દિટ્ઠીસુ આદીનવં પસ્સન્તો દિટ્ઠિયો ન ગણ્હામિ ન પરામસામિ નાભિનિવિસામીતિ ચ ભણસિ, અજ્ઝત્તસન્તીતિ ચ ભણસિ. યમેતમત્થન્તિ યં પરમત્થન્તિ – તે વે મુની બ્રૂસિ અનુગ્ગહાય, અજ્ઝત્તસન્તીતિ યમેતમત્થં.

કથં નુ ધીરેહિ પવેદિતં તન્તિ. કથં નૂતિ પદં સંસયપુચ્છા વિમતિપુચ્છા દ્વેળ્હકપુચ્છા અનેકંસપુચ્છા, એવં નુ ખો નનુ ખો કિં નુ ખો કથં નુ ખોતિ – કથં નુ. ધીરેહીતિ ધીરેહિ પણ્ડિતેહિ પઞ્ઞવન્તેહિ [પઞ્ઞાવન્તેહિ (સી. સ્યા.)] બુદ્ધિમન્તેહિ ઞાણીહિ વિભાવીહિ મેધાવીહિ. પવેદિતન્તિ વેદિતં પવેદિતં આચિક્ખિતં દેસિતં પઞ્ઞાપિતં પટ્ઠપિતં વિવટં વિભત્તં ઉત્તાનીકતં પકાસિતન્તિ – કથં નુ ધીરેહિ પવેદિતં તં.

તેનાહ સો બ્રાહ્મણો –

‘‘વિનિચ્છયા યાનિ પકપ્પિતાનિ, [ઇતિ માગણ્ડિયો]

તે વે મુની બ્રૂસિ અનુગ્ગહાય;

અજ્ઝત્તસન્તીતિ યમેતમત્થં, કથં નુ ધીરેહિ પવેદિતં ત’’ન્તિ.

૭૪. ન દિટ્ઠિયા ન સુતિયા ન ઞાણેન, [માગણ્ડિયાતિ ભગવા]

સીલબ્બતેનાપિ ન સુદ્ધિમાહ;

અદિટ્ઠિયા અસ્સુતિયા અઞાણા, અસીલતા અબ્બતા નોપિ તેન;

એતે ચ નિસ્સજ્જ અનુગ્ગહાય, સન્તો અનિસ્સાય ભવં ન જપ્પે.

ન દિટ્ઠિયા ન સુતિયા ન ઞાણેનાતિ. દિટ્ઠેનાપિ સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં, મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં નાહ ન કથેસિ ન ભણસિ ન દીપયસિ ન વોહરસિ; સુતેનાપિ સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં, મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં નાહ ન કથેસિ ન ભણસિ ન દીપયસિ ન વોહરસિ; દિટ્ઠસુતેનાપિ સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં, મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં નાહ ન કથેસિ ન ભણસિ ન દીપયસિ ન વોહરસિ; ઞાણેનાપિ સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં, મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં નાહ ન કથેસિ ન ભણસિ ન દીપયસિ ન વોહરસીતિ – ન દિટ્ઠિયા ન સુતિયા ન ઞાણેન.

માગણ્ડિયાતિ ભગવા તં બ્રાહ્મણં નામેન આલપતિ. ભગવાતિ ગારવાધિવચનં…પે… સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ યદિદં ભગવાતિ – માગણ્ડિયાતિ ભગવા.

સીલબ્બતેનાપિ ન સુદ્ધિમાહાતિ. સીલેનાપિ સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં, મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં નાહ ન કથેસિ ન ભણસિ ન દીપયસિ ન વોહરસિ; વતેનાપિ સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં, મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં નાહ ન કથેસિ ન ભણસિ ન દીપયસિ ન વોહરસિ; સીલબ્બતેનાપિ સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં, મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં નાહ ન કથેસિ ન ભણસિ ન દીપયસિ ન વોહરસીતિ – સીલબ્બતેનાપિ ન સુદ્ધિમાહ.

અદિટ્ઠિયા અસ્સુતિયા અઞાણા, અસીલતા અબ્બતા નોપિ તેનાતિ. દિટ્ઠિપિ ઇચ્છિતબ્બા. દસવત્થુકા સમ્માદિટ્ઠિ – અત્થિ દિન્નં, અત્થિ યિટ્ઠં, અત્થિ હુતં, અત્થિ સુકતદુક્કટાનં [સુકટદુક્કટાનં (સી.)] કમ્માનં ફલં વિપાકો, અત્થિ અયં લોકો, અત્થિ પરો લોકો, અત્થિ માતા, અત્થિ પિતા, અત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા, અત્થિ લોકે સમણબ્રાહ્મણા સમ્મગ્ગતા [સમગ્ગતા (ક.)] સમ્માપટિપન્ના યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તીતિ; સવનમ્પિ ઇચ્છિતબ્બં – પરતો ઘોસો, સુત્તં, ગેય્યં, વેય્યાકરણં, ગાથા, ઉદાનં, ઇતિવુત્તકં, જાતકં, અબ્ભુતધમ્મં, વેદલ્લં; ઞાણમ્પિ ઇચ્છિતબ્બં – કમ્મસ્સકતઞાણં, સચ્ચાનુલોમિકઞાણં [કમ્મસ્સકતં ઞાણં સચ્ચાનુલોમિકં ઞાણં (સી. ક.) ઞાણવિભઙ્ગેપિ], અભિઞ્ઞાઞાણં, સમાપત્તિઞાણં; સીલમ્પિ ઇચ્છિતબ્બં – પાતિમોક્ખસંવરો; વતમ્પિ ઇચ્છિતબ્બં – અટ્ઠ ધુતઙ્ગાનિ – આરઞ્ઞિકઙ્ગં, પિણ્ડપાતિકઙ્ગં, પંસુકૂલિકઙ્ગં, તેચીવરિકઙ્ગ, સપદાનચારિકઙ્ગં, ખલુપચ્છાભત્તિકઙ્ગં, નેસજ્જિકઙ્ગં, યથાસન્થતિકઙ્ગન્તિ.

અદિટ્ઠિયા અસ્સુતિયા અઞાણા, અસીલતા અબ્બતા નોપિ તેનાતિ. નાપિ સમ્માદિટ્ઠિમત્તેન, નાપિ સવનમત્તેન, નાપિ ઞાણમત્તેન, નાપિ સીલમત્તેન, નાપિ વતમત્તેન અજ્ઝત્તસન્તિં પત્તો હોતિ, નાપિ વિના એતેહિ ધમ્મેહિ અજ્ઝત્તસન્તિં પાપુણાતિ. અપિ ચ સમ્ભારા ઇમે ધમ્મા હોન્તિ અજ્ઝત્તસન્તિં પાપુણિતું અધિગન્તું ફસ્સિતું સચ્છિકાતુન્તિ – અદિટ્ઠિયા અસ્સુતિયા અઞાણા અસીલતા અબ્બતા નોપિ તેન.

એતે ચ નિસ્સજ્જ અનુગ્ગહાયાતિ. એતેતિ કણ્હપક્ખિકાનં ધમ્માનં સમુગ્ઘાતતો પહાનં ઇચ્છિતબ્બં, તેધાતુકેસુ કુસલેસુ ધમ્મેસુ અતમ્મયતા [અકમ્મયતા (સી. ક.)] ઇચ્છિતબ્બા, યતો કણ્હપક્ખિયા ધમ્મા સમુગ્ઘાતપહાનેન પહીના હોન્તિ ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા, તેધાતુકેસુ ચ કુસલેસુ ધમ્મેસુ અતમ્મયતા હોતિ, એત્તાવતાપિ ન ગણ્હાતિ ન પરામસતિ નાભિનિવિસતિ. અથ વા ન ગણ્હિતબ્બા ન પરામસિતબ્બા નાભિનિવિસિતબ્બાતિ. એવમ્પિ એતે ચ નિસ્સજ્જ અનુગ્ગહાય. યતો તણ્હા ચ દિટ્ઠિ ચ માનો ચ પહીના હોન્તિ ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્માતિ, એત્તાવતાપિ ન ગણ્હાતિ ન પરામસતિ નાભિનિવિસતીતિ. એવમ્પિ એતે ચ નિસ્સજ્જ અનુગ્ગહાય.

યતો પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો ચ અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો ચ આનેઞ્જાભિસઙ્ખારો ચ પહીના હોન્તિ ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્માતિ, એત્તાવતાપિ ન ગણ્હાતિ ન પરામસતિ નાભિનિવિસતીતિ. એવમ્પિ એતે ચ નિસ્સજ્જ અનુગ્ગહાય.

સન્તો અનિસ્સાય ભવં ન જપ્પેતિ. સન્તોતિ રાગસ્સ સમિતત્તા સન્તો, દોસસ્સ સમિતત્તા સન્તો, મોહસ્સ સમિતત્તા સન્તો, કોધસ્સ… ઉપનાહસ્સ… મક્ખસ્સ… પળાસસ્સ… ઇસ્સાય… મચ્છરિયસ્સ… માયાય… સાઠેય્યસ્સ… થમ્ભસ્સ… સારમ્ભસ્સ… માનસ્સ… અતિમાનસ્સ… મદસ્સ… પમાદસ્સ… સબ્બકિલેસાનં… સબ્બદુચ્ચરિતાનં… સબ્બદરથાનં… સબ્બપરિળાહાનં… સબ્બસન્તાપાનં… સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારાનં સન્તત્તા સમિતત્તા વૂપસમિતત્તા વિજ્ઝાતત્તા નિબ્બુતત્તા વિગતત્તા પટિપસ્સદ્ધત્તા સન્તો ઉપસન્તો વૂપસન્તો નિબ્બુતો પટિપસ્સદ્ધોતિ – સન્તો.

અનિસ્સાયાતિ દ્વે નિસ્સયા – તણ્હાનિસ્સયો ચ દિટ્ઠિનિસ્સયો ચ…પે… અયં તણ્હાનિસ્સયો…પે… અયં દિટ્ઠિનિસ્સયો. તણ્હાનિસ્સયં પહાય દિટ્ઠિનિસ્સયં પટિનિસ્સજ્જિત્વા ચક્ખું અનિસ્સાય, સોતં અનિસ્સાય, ઘાનં અનિસ્સાય, જિવ્હં અનિસ્સાય, કાયં અનિસ્સાય, મનં અનિસ્સાય, રૂપે… સદ્દે… ગન્ધે… રસે… ફોટ્ઠબ્બે… કુલં… ગણં… આવાસં… લાભં… યસં… પસંસં… સુખં… ચીવરં… પિણ્ડપાતં… સેનાસનં… ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં… કામધાતું… રૂપધાતું… અરૂપધાતું… કામભવં… રૂપભવં… અરૂપભવં… સઞ્ઞાભવં… અસઞ્ઞાભવં… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાભવં… એકવોકારભવં… ચતુવોકારભવં… પઞ્ચવોકારભવં… અતીતં… અનાગતં… પચ્ચુપ્પન્નં… દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે અનિસ્સાય અગ્ગણ્હિત્વા અપરામસિત્વા અનભિનિવિસિત્વાતિ – સન્તો અનિસ્સાય. ભવં ન જપ્પેતિ કામભવં ન જપ્પેય્ય, રૂપભવં ન જપ્પેય્ય, અરૂપભવં ન જપ્પેય્ય નપ્પજપ્પેય્ય ન અભિજપ્પેય્યાતિ – સન્તો અનિસ્સાય ભવં ન જપ્પે.

તેનાહ ભગવા –

‘‘ન દિટ્ઠિયા ન સુતિયા ન ઞાણેન, [માગણ્ડિયાતિ ભગવા]

સીલબ્બતેનાપિ ન સુદ્ધિમાહ;

અદિટ્ઠિયા અસ્સુતિયા અઞાણા, અસીલતા અબ્બતા નોપિ તેન;

એતે ચ નિસ્સજ્જ અનુગ્ગહાય, સન્તો અનિસ્સાય ભવં ન જપ્પે’’તિ.

૭૫. નો ચે કિર દિટ્ઠિયા ન સુતિયા ન ઞાણેન, [ઇતિ માગણ્ડિયો]

સીલબ્બતેનાપિ ન સુદ્ધિમાહ;

અદિટ્ઠિયા અસ્સુતિયા અઞાણા, અસીલતા અબ્બતા નોપિ તેન;

મઞ્ઞામહં મોમુહમેવ ધમ્મં, દિટ્ઠિયા એકે પચ્ચેન્તિ સુદ્ધિં.

નો ચે કિર દિટ્ઠિયા ન સુતિયા ન ઞાણેનાતિ. દિટ્ઠિયાપિ સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં, મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં નાહ ન કથેસિ ન ભણસિ ન દીપયસિ ન વોહરસિ; સુતેનાપિ સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં, મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં… દિટ્ઠસુતેનાપિ સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં, મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં… ઞાણેનાપિ સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં, મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં નાહ ન કથેસિ ન ભણસિ ન દીપયસિ ન વોહરસીતિ – નો ચે કિર દિટ્ઠિયા ન સુતિયા ન ઞાણેન.

ઇતિ માગણ્ડિયોતિ ઇતીતિ પદસન્ધિ…પે…. માગણ્ડિયોતિ તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ નામં…પે… ઇતિ માગણ્ડિયો.

સીલબ્બતેનાપિ ન સુદ્ધિમાહાતિ. સીલેનાપિ સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં…પે… વતેનાપિ સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં…પે… સીલબ્બતેનાપિ સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં, મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં નાહ ન કથેસિ ન ભણસિ ન દીપયસિ ન વોહરસીતિ – સીલબ્બતેનાપિ ન સુદ્ધિમાહ.

અદિટ્ઠિયા અસ્સુતિયા અઞાણા, અસીલતા અબ્બતા નોપિ તેનાતિ. દિટ્ઠિપિ ઇચ્છિતબ્બાતિ એવં ભણસિ, સવનમ્પિ ઇચ્છિતબ્બન્તિ એવં ભણસિ, ઞાણમ્પિ ઇચ્છિતબ્બન્તિ એવં ભણસિ, ન સક્કોસિ એકંસેન અનુજાનિતું, નપિ સક્કોસિ એકંસેન પટિક્ખિપિતુન્તિ – અદિટ્ઠિયા અસ્સુતિયા અઞાણા, અસીલતા અબ્બતા નોપિ તેન.

મઞ્ઞામહં મોમુહમેવ ધમ્મન્તિ. મોમૂહધમ્મો અયં તુય્હં બાલધમ્મો મૂળ્હધમ્મો અઞ્ઞાણધમ્મો અમરાવિક્ખેપધમ્મોતિ એવં મઞ્ઞામિ એવં જાનામિ એવં આજાનામિ એવં વિજાનામિ એવં પટિવિજાનામિ એવં પટિવિજ્ઝામીતિ – મઞ્ઞામહં મોમુહમેવ ધમ્મં.

દિટ્ઠિયા એકે પચ્ચેન્તિ સુદ્ધિન્તિ. સુદ્ધિદિટ્ઠિયા એકે સમણબ્રાહ્મણા સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં, મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં પચ્ચેન્તિ; ‘‘સસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ દિટ્ઠિયા એકે સમણબ્રાહ્મણા સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં, મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં પચ્ચેન્તિ; ‘‘અસસ્સતો લોકો…પે… નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ દિટ્ઠિયા એકે સમણબ્રાહ્મણા સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં, મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં પચ્ચેન્તીતિ – દિટ્ઠિયા એકે પચ્ચેન્તિ સુદ્ધિં.

તેનાહ સો બ્રાહ્મણો –

‘‘નો ચે કિર દિટ્ઠિયા ન સુતિયા ન ઞાણેન, [ઇતિ માગણ્ડિયો]

સીલબ્બતેનાપિ ન સુદ્ધિમાહ;

અદિટ્ઠિયા અસ્સુતિયા અઞાણા, અસીલતા અબ્બતા નોપિ તેન;

મઞ્ઞામહં મોમુહમેવ ધમ્મં, દિટ્ઠિયા એકે પચ્ચેન્તિ સુદ્ધિ’’ન્તિ.

૭૬. દિટ્ઠિઞ્ચ [દિટ્ઠીસુ (સી. સ્યા. ક.)] નિસ્સાયનુપુચ્છમાનો, [માગણ્ડિયાતિ ભગવા]

સમુગ્ગહીતેસુ પમોહમાગા [સમોહમાગા (ક.)] ;

ઇતો ચ નાદ્દક્ખિ અણુમ્પિ સઞ્ઞં, તસ્મા તુવં મોમુહતો દહાસિ.

દિટ્ઠિઞ્ચ નિસ્સાયનુપુચ્છમાનોતિ. માગણ્ડિયો બ્રાહ્મણો દિટ્ઠિં નિસ્સાય દિટ્ઠિં પુચ્છતિ, લગ્ગનં નિસ્સાય લગ્ગનં પુચ્છતિ, બન્ધનં નિસ્સાય બન્ધનં પુચ્છતિ, પલિબોધં નિસ્સાય પલિબોધં પુચ્છતિ. અનુપુચ્છમાનોતિ પુનપ્પુનં પુચ્છતીતિ – દિટ્ઠિઞ્ચ નિસ્સાયનુપુચ્છમાનો.

માગણ્ડિયાતિ ભગવા તં બ્રાહ્મણં નામેન આલપતિ. ભગવાતિ ગારવાધિવચનં…પે… સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ યદિદં ભગવાતિ – માગણ્ડિયાતિ ભગવા.

સમુગ્ગહીતેસુ પમોહમાગાતિ. યા સા દિટ્ઠિ તયા ગહિતા પરામટ્ઠા અભિનિવિટ્ઠા અજ્ઝોસિતા અધિમુત્તા, તાયેવ ત્વં દિટ્ઠિયા મૂળ્હોસિ પમૂળ્હોસિ સમ્મૂળ્હોસિ મોહં આગતોસિ પમોહં આગતોસિ સમ્મોહં આગતોસિ અન્ધકારં પક્ખન્દોસીતિ – સમુગ્ગહીતેસુ પમોહમાગા.

ઇતો ચ નાદ્દક્ખિ અણુમ્પિ સઞ્ઞન્તિ. ઇતો અજ્ઝત્તસન્તિતો વા પટિપદાતો વા ધમ્મદેસનાતો વા, યુત્તસઞ્ઞં પત્તસઞ્ઞં લક્ખણસઞ્ઞં કારણસઞ્ઞં ઠાનસઞ્ઞં ન પટિલભતિ, કુતો ઞાણન્તિ. એવમ્પિ ઇતો ચ નાદ્દક્ખિ અણુમ્પિ સઞ્ઞં. અથ વા અનિચ્ચં વા અનિચ્ચસઞ્ઞાનુલોમં વા, દુક્ખં વા દુક્ખસઞ્ઞાનુલોમં વા, અનત્તં વા અનત્તસઞ્ઞાનુલોમં વા, સઞ્ઞુપ્પાદમત્તં વા સઞ્જાનિતમત્તં વા ન પટિલભતિ, કુતો ઞાણન્તિ. એવમ્પિ ઇતો ચ નાદ્દક્ખિ અણુમ્પિ સઞ્ઞં.

તસ્મા તુવં મોમુહતો દહાસીતિ. તસ્માતિ તસ્મા તંકારણા તંહેતુ તપ્પચ્ચયા તંનિદાના મોમૂહધમ્મતો બાલધમ્મતો મૂળ્હધમ્મતો અઞ્ઞાણધમ્મતો અમરાવિક્ખેપધમ્મતો દહાસિ પસ્સસિ દક્ખસિ ઓલોકેસિ નિજ્ઝાયસિ ઉપપરિક્ખસીતિ – તસ્મા તુવં મોમુહતો દહાસિ.

તેનાહ ભગવા –

‘‘દિટ્ઠિઞ્ચ નિસ્સાયનુપુચ્છમાનો, [માગણ્ડિયાતિ ભગવા]

સમુગ્ગહીતેસુ પમોહમાગા;

ઇતો ચ નાદ્દક્ખિ અણુમ્પિ સઞ્ઞં, તસ્મા તુવં મોમુહતો દહાસી’’તિ.

૭૭. સમો વિસેસી ઉદ વા નિહીનો, યો મઞ્ઞતિ સો વિવદેથ તેન;

તીસુ વિધાસુ અવિકમ્પમાનો, સમો વિસેસીતિ ન તસ્સ હોતિ.

સમો વિસેસી ઉદ વા નિહીનો, યો મઞ્ઞતિ સો વિવદેથ તેનાતિ. સદિસોહમસ્મીતિ વા સેય્યોહમસ્મીતિ વા હીનોહમસ્મીતિ વા યો મઞ્ઞતિ, સો તેન માનેન તાય દિટ્ઠિયા તેન વા પુગ્ગલેન કલહં કરેય્ય ભણ્ડનં કરેય્ય વિગ્ગહં કરેય્ય વિવાદં કરેય્ય મેધગં કરેય્ય – ‘‘ન ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનાસિ, અહં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનામિ, કિં ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનિસ્સસિ, મિચ્છાપટિપન્નો ત્વમસિ, અહમસ્મિ સમ્માપટિપન્નો, સહિતં મે, અસહિતં તે, પુરે વચનીયં પચ્છા અવચ, પચ્છા વચનીયં પુરે અવચ, અધિચિણ્ણં તે વિપરાવત્તં, આરોપિતો તે વાદો, નિગ્ગહિતો ત્વમસિ, ચર વાદપ્પમોક્ખાય, નિબ્બેઠેહિ વા સચે પહોસી’’તિ – સમો વિસેસી ઉદ વા નિહીનો યો મઞ્ઞતિ સો વિવદેથ તેન.

તીસુ વિધાસુ અવિકમ્પમાનો, સમો વિસેસીતિ ન તસ્સ હોતીતિ. યસ્સેતા તિસ્સો વિધા પહીના સમુચ્છિન્ના વૂપસન્તા પટિપસ્સદ્ધા અભબ્બુપ્પત્તિકા ઞાણગ્ગિના દડ્ઢા, સો તીસુ વિધાસુ ન કમ્પતિ ન વિકમ્પતિ, અવિકમ્પમાનસ્સ પુગ્ગલસ્સ સદિસોહમસ્મીતિ વા સેય્યોહમસ્મીતિ વા હીનોહમસ્મીતિ વા. ન તસ્સ હોતીતિ. ન મય્હં હોતીતિ તીસુ વિધાસુ અવિકમ્પમાનો, સમો વિસેસીતિ – ન તસ્સ હોતિ.

તેનાહ ભગવા –

‘‘સમો વિસેસી ઉદ વા નિહીનો, યો મઞ્ઞતિ સો વિવદેથ તેન;

તીસુ વિધાસુ અવિકમ્પમાનો, સમો વિસેસીતિ ન તસ્સ હોતી’’તિ.

૭૮. સચ્ચન્તિ સો બ્રાહ્મણો કિં વદેય્ય, મુસાતિ વા સો વિવદેથ કેન;

યસ્મિં સમં વિસમં વાપિ નત્થિ, સ કેન વાદં પટિસંયુજેય્ય.

સચ્ચન્તિ સો બ્રાહ્મણો કિં વદેય્યાતિ. બ્રાહ્મણોતિ સત્તન્નં ધમ્માનં બાહિતત્તા બ્રાહ્મણો…પે… અસિતો તાદિ પવુચ્ચતે સ બ્રહ્મા. સચ્ચન્તિ સો બ્રાહ્મણો કિં વદેય્યાતિ. ‘‘સસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ બ્રાહ્મણો કિં વદેય્ય કિં કથેય્ય કિં ભણેય્ય કિં દીપયેય્ય કિં વોહરેય્ય; ‘‘અસસ્સતો લોકો…પે… નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ બ્રાહ્મણો કિં વદેય્ય કિં કથેય્ય કિં ભણેય્ય કિં દીપયેય્ય કિં વોહરેય્યાતિ – સચ્ચન્તિ સો બ્રાહ્મણો કિં વદેય્ય.

મુસાતિ વા સો વિવદેથ કેનાતિ. બ્રાહ્મણો મય્હંવ સચ્ચં, તુય્હં મુસાતિ કેન માનેન, કાય દિટ્ઠિયા, કેન વા પુગ્ગલેન કલહં કરેય્ય ભણ્ડનં કરેય્ય વિગ્ગહં કરેય્ય વિવાદં કરેય્ય મેધગં કરેય્ય – ‘‘ન ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનાસિ…પે… નિબ્બેઠેહિ વા સચે પહોસી’’તિ – મુસાતિ વા સો વિવદેથ કેન.

યસ્મિં સમં વિસમં વાપિ નત્થીતિ. યસ્મિન્તિ યસ્મિં પુગ્ગલે અરહન્તે ખીણાસવે સદિસોહમસ્મીતિ માનો નત્થિ, સેય્યોહમસ્મીતિ માનો નત્થિ, હીનોહમસ્મીતિ ઓમાનો નત્થિ ન સન્તિ ન સંવિજ્જતિ નુપલબ્ભતિ, પહીનં સમુચ્છિન્નં વૂપસન્તં પટિપસ્સદ્ધં અભબ્બુપ્પત્તિકં ઞાણગ્ગિના દડ્ઢન્તિ – યસ્મિં સમં વિસમં વાપિ નત્થિ.

સ કેન વાદં પટિસંયુજેય્યાતિ. સો કેન માનેન, કાય દિટ્ઠિયા, કેન વા પુગ્ગલેન વાદં પટિસઞ્ઞોજેય્ય પટિબલેય્ય કલહં કરેય્ય ભણ્ડનં કરેય્ય વિગ્ગહં કરેય્ય વિવાદં કરેય્ય મેધગં કરેય્ય – ‘‘ન ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનાસિ…પે… નિબ્બેઠેહિ વા સચે પહોસી’’તિ – સ કેન વાદં પટિસંયુજેય્ય.

તેનાહ ભગવા –

‘‘સચ્ચન્તિ સો બ્રાહ્મણો કિં વદેય્ય, મુસાતિ વા સો વિવદેથ કેન;

યસ્મિં સમં વિસમં વાપિ નત્થિ, સ કેન વાદં પટિસંયુજેય્યા’’તિ.

૭૯. ઓકં પહાય અનિકેતસારી, ગામે અકુબ્બં મુનિ સન્થવાનિ [સન્ધવાનિ (ક.)] ;

કામેહિ રિત્તો અપુરેક્ખરાનો, કથં ન વિગ્ગય્હ જનેન કયિરા.

અથ ખો હાલિદ્દકાનિ [હલિદ્દકાની (સી.)] ગહપતિ યેનાયસ્મા મહાકચ્ચાનો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો હાલિદ્દકાનિ ગહપતિ આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં એતદવોચ – ‘‘વુત્તમિદં ભન્તે, કચ્ચાન, ભગવતા અટ્ઠકવગ્ગિકે માગણ્ડિયપઞ્હે –

‘‘ઓકં પહાય અનિકેતસારી, ગામે અકુબ્બં મુનિ સન્થવાનિ;

કામેહિ રિત્તો અપુરેક્ખરાનો, કથં ન વિગ્ગય્હ જનેન કયિરા’’તિ.

‘‘ઇમસ્સ નુ ખો ભન્તે, કચ્ચાન, ભગવતા સઙ્ખિત્તેન ભાસિતસ્સ કથં વિત્થારેન અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ?

‘‘રૂપધાતુ ખો, ગહપતિ, વિઞ્ઞાણસ્સ ઓકો રૂપધાતુ રાગવિનિબન્ધઞ્ચ [રાગવિનિબદ્ધઞ્ચ (સી.)] પન વિઞ્ઞાણં ઓકસારીતિ વુચ્ચતિ. વેદનાધાતુ ખો, ગહપતિ… સઞ્ઞાધાતુ ખો, ગહપતિ… સઙ્ખારધાતુ ખો, ગહપતિ, વિઞ્ઞાણસ્સ ઓકો સઙ્ખારધાતુ રાગવિનિબન્ધઞ્ચ પન વિઞ્ઞાણં ઓકસારીતિ વુચ્ચતિ. એવં ખો, ગહપતિ, ઓકસારી હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, અનોકસારી હોતિ? રૂપધાતુયા ખો, ગહપતિ, યો છન્દો યો રાગો યા નન્દી યા તણ્હા યે ઉપાયુપાદાના [ઉપયુપાદાના (ક.)] ચેતસો અધિટ્ઠાનાભિનિવેસાનુસયા તે તથાગતસ્સ પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા; તસ્મા તથાગતો અનોકસારીતિ વુચ્ચતિ. વેદનાધાતુયા ખો, ગહપતિ… સઞ્ઞાધાતુયા ખો, ગહપતિ… સઙ્ખારધાતુયા ખો, ગહપતિ… વિઞ્ઞાણધાતુયા ખો, ગહપતિ, યો છન્દો યો રાગો યા નન્દી યા તણ્હા યે ઉપાયુપાદાના ચેતસો અધિટ્ઠાનાભિનિવેસાનુસયા તે તથાગતસ્સ પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા; તસ્મા તથાગતો અનોકસારીતિ વુચ્ચતિ. એવં ખો, ગહપતિ, અનોકસારી હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, નિકેતસારી હોતિ? રૂપનિમિત્તનિકેતવિસારવિનિબન્ધા ખો, ગહપતિ, નિકેતસારીતિ વુચ્ચતિ. સદ્દનિમિત્ત… ગન્ધનિમિત્ત… રસનિમિત્ત… ફોટ્ઠબ્બનિમિત્ત… ધમ્મનિમિત્તનિકેતવિસારવિનિબન્ધા ખો, ગહપતિ, નિકેતસારીતિ વુચ્ચતિ. એવં ખો, ગહપતિ, નિકેતસારી હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, અનિકેતસારી હોતિ? રૂપનિમિત્તનિકેતવિસારવિનિબન્ધા ખો, ગહપતિ, તથાગતસ્સ પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા; તસ્મા તથાગતો અનિકેતસારીતિ વુચ્ચતિ. સદ્દનિમિત્ત… ગન્ધનિમિત્ત… રસનિમિત્ત… ફોટ્ઠબ્બનિમિત્ત… ધમ્મનિમિત્તનિકેતવિસારવિનિબન્ધા ખો, ગહપતિ, તથાગતસ્સ પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા; તસ્મા તથાગતો અનિકેતસારીતિ વુચ્ચતિ. એવં ખો, ગહપતિ, અનિકેતસારી હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, ગામે સન્થવજાતો હોતિ? ઇધ, ગહપતિ, એકચ્ચો ભિક્ખુ ગિહીહિ સંસટ્ઠો વિહરતિ સહનન્દી સહસોકી, સુખિતેસુ સુખિતો, દુક્ખિતેસુ દુક્ખિતો, ઉપ્પન્નેસુ કિચ્ચકરણીયેસુ અત્તના વોયોગં આપજ્જતિ. એવં ખો, ગહપતિ, ગામે સન્થવજાતો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, ગામે ન સન્થવજાતો હોતિ? ઇધ, ગહપતિ, એકચ્ચો ભિક્ખુ ગિહીહિ અસંસટ્ઠો વિહરતિ ન સહનન્દી ન સહસોકી, ન સુખિતેસુ સુખિતો, ન દુક્ખિતેસુ દુક્ખિતો, ઉપ્પન્નેસુ કિચ્ચકરણીયેસુ ન અત્તના વોયોગં આપજ્જતિ. એવં ખો, ગહપતિ, ગામે ન સન્થવજાતો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, કામેહિ અરિત્તો હોતિ? ઇધ, ગહપતિ, એકચ્ચો ભિક્ખુ કામેસુ અવીતરાગો હોતિ અવિગતચ્છન્દો અવિગતપેમો અવિગતપિપાસો અવિગતપરિળાહો અવિગતતણ્હો. એવં ખો, ગહપતિ, કામેહિ અરિત્તો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, કામેહિ રિત્તો હોતિ? ઇધ, ગહપતિ, એકચ્ચો ભિક્ખુ કામેસુ વીતરાગો હોતિ વિગતચ્છન્દો વિગતપેમો વિગતપિપાસો વિગતપરિળાહો વિગતતણ્હો. એવં ખો, ગહપતિ, કામેહિ રિત્તો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, પુરેક્ખરાનો હોતિ? ઇધ, ગહપતિ, એકચ્ચસ્સ ભિક્ખુનો એવં હોતિ – ‘એવંરૂપો સિયં અનાગતમદ્ધાન’ન્તિ તત્થ નન્દિં સમન્નાનેતિ, ‘એવંવેદનો સિયં… એવંસઞ્ઞો સિયં… એવંસઙ્ખારો સિયં… એવંવિઞ્ઞાણો સિયં અનાગતમદ્ધાન’ન્તિ તત્થ નન્દિં સમન્નાનેતિ. એવં ખો, ગહપતિ, પુરેક્ખરાનો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, અપુરેક્ખરાનો હોતિ? ઇધ, ગહપતિ, એકચ્ચસ્સ ભિક્ખુનો એવં હોતિ – ‘એવંરૂપો સિયં અનાગતમદ્ધાન’ન્તિ ન તત્થ નન્દિં સમન્નાનેતિ, ‘એવંવેદનો સિયં… એવંસઞ્ઞો સિયં… એવંસઙ્ખારો સિયં… એવંવિઞ્ઞાણો સિયં અનાગતમદ્ધાન’ન્તિ ન તત્થ નન્દિં સમન્નાનેતિ. એવં ખો, ગહપતિ, અપુરેક્ખરાનો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, કથં વિગ્ગય્હ જનેન કત્તા હોતિ? ઇધ, ગહપતિ, એકચ્ચો એવરૂપિં કથં કત્તા હોતિ – ‘ન ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનાસિ, અહં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનામિ, કિં ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનિસ્સસિ, મિચ્છાપટિપન્નો ત્વમસિ, અહમસ્મિ સમ્માપટિપન્નો, સહિતં મે, અસહિતં તે, પુરે વચનીયં પચ્છા અવચ, પચ્છા વચનીયં પુરે અવચ, અધિચિણ્ણં તે વિપરાવત્તં, આરોપિતો તે વાદો, નિગ્ગહિતો ત્વમસિ, ચર વાદપ્પમોક્ખાય, નિબ્બેઠેહિ વા સચે પહોસી’તિ. એવં ખો, ગહપતિ, કથં વિગ્ગય્હ જનેન કત્તા હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, કથં વિગ્ગય્હ જનેન ન કત્તા હોતિ? ઇધ, ગહપતિ, એકચ્ચો ન એવરૂપિં કથં કત્તા હોતિ – ‘ન ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનાસિ…પે… નિબ્બેઠેહિ વા સચે પહોસી’તિ. એવં ખો, ગહપતિ, વિગ્ગય્હ જનેન ન કત્તા હોતિ. ઇતિ ખો, ગહપતિ, યં તં વુત્તં ભગવતા અટ્ઠકવગ્ગિકે માગણ્ડિયપઞ્હે –

‘‘ઓકં પહાય અનિકેતસારી, ગામે અકુબ્બં મુનિ સન્થવાનિ;

કામેહિ રિત્તો અપુરેક્ખરાનો, કથં ન વિગ્ગય્હ જનેન કયિરા’’તિ.

‘‘ઇમસ્સ ખો, ગહપતિ, ભગવતા સઙ્ખિત્તેન ભાસિતસ્સ એવં વિત્થારેન અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ.

તેનાહ ભગવા –

‘‘ઓકં પહાય અનિકેતસારી, ગામે અકુબ્બં મુનિ સન્થવાનિ;

કામેહિ રિત્તો અપુરેક્ખરાનો, કથં ન વિગ્ગય્હ જનેન કયિરા’’તિ.

૮૦. યેહિ વિવિત્તો વિચરેય્ય લોકે, ન તાનિ ઉગ્ગય્હ વદેય્ય નાગો;

એલમ્બુજં કણ્ડકવારિજં [કણ્ટકં વારિજં (સી.)] યથા, જલેન પઙ્કેન ચનૂપલિત્તં;

એવં મુની સન્તિવાદો અગિદ્ધો, કામે ચ લોકે ચ અનૂપલિત્તો.

યેહિ વિવિત્તો વિચરેય્ય લોકેતિ. યેહીતિ યેહિ દિટ્ઠિગતેહિ. વિવિત્તોતિ કાયદુચ્ચરિતેન રિત્તો વિવિત્તો પવિવિત્તો, વચીદુચ્ચરિતેન… મનોદુચ્ચરિતેન… રાગેન…પે… સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારેહિ રિત્તો વિવિત્તો પવિવિત્તો. વિચરેય્યાતિ વિચરેય્ય વિહરેય્ય ઇરિયેય્ય વત્તેય્ય પાલેય્ય યપેય્ય યાપેય્ય. લોકેતિ મનુસ્સલોકેતિ – યેહિ વિવિત્તો વિચરેય્ય લોકે.

ન તાનિ ઉગ્ગય્હ વદેય્ય નાગોતિ. નાગોતિ આગું ન કરોતીતિ – નાગો, ન ગચ્છતીતિ – નાગો, નાગચ્છતીતિ – નાગો. કથં આગું ન કરોતીતિ – નાગો? આગૂ વુચ્ચન્તિ પાપકા અકુસલા ધમ્મા સંકિલેસિકા પોનોભવિકા સદરા દુક્ખવિપાકા આયતિં જાતિજરામરણિયા.

આગું ન કરોતિ કિઞ્ચિ લોકે, [સભિયાતિ ભગવા]

સબ્બસઞ્ઞોગે વિસજ્જ બન્ધનાનિ;

સબ્બત્થ ન સજ્જતિ વિમુત્તો, નાગો તાદી પવુચ્ચતે તથત્તા.

એવં આગું ન કરોતીતિ – નાગો.

કથં ન ગચ્છતીતિ – નાગો? ન છન્દાગતિં ગચ્છતિ, ન દોસાગતિં ગચ્છતિ, ન મોહાગતિં ગચ્છતિ, ન ભયાગતિં ગચ્છતિ, ન રાગવસેન ગચ્છતિ, ન દોસવસેન ગચ્છતિ, ન મોહવસેન ગચ્છતિ, ન માનવસેન ગચ્છતિ, ન દિટ્ઠિવસેન ગચ્છતિ, ન ઉદ્ધચ્ચવસેન ગચ્છતિ, ન વિચિકિચ્છાવસેન ગચ્છતિ, નાનુસયવસેન ગચ્છતિ, ન વગ્ગેહિ ધમ્મેહિ યાયતિ નીયતિ વુય્હતિ સંહરીયતિ. એવં ન ગચ્છતીતિ – નાગો.

કથં નાગચ્છતીતિ – નાગો? સોતાપત્તિમગ્ગેન યે કિલેસા પહીના તે કિલેસે ન પુનેતિ ન પચ્ચેતિ ન પચ્ચાગચ્છતિ. સકદાગામિમગ્ગેન… અનાગામિમગ્ગેન… અરહત્તમગ્ગેન યે કિલેસા પહીના તે કિલેસે ન પુનેતિ ન પચ્ચેતિ ન પચ્ચાગચ્છતિ. એવં નાગચ્છતીતિ – નાગો.

ન તાનિ ઉગ્ગય્હ વદેય્ય નાગોતિ. નાગો ન તાનિ દિટ્ઠિગતાનિ ગહેત્વા ઉગ્ગહેત્વા ગણ્હિત્વા પરામસિત્વા અભિનિવિસિત્વા વદેય્ય કથેય્ય ભણેય્ય દીપયેય્ય વોહરેય્ય; ‘‘સસ્સતો લોકો…પે… નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ વદેય્ય કથેય્ય ભણેય્ય દીપયેય્ય વોહરેય્યાતિ – ન તાનિ ઉગ્ગય્હ વદેય્ય નાગો.

એલમ્બુજં કણ્ડકવારિજં યથા, જલેન પઙ્કેન ચનૂપલિત્તન્તિ. એલં વુચ્ચતિ ઉદકં, અમ્બુજં વુચ્ચતિ પદુમં, કણ્ડકો વુચ્ચતિ ખરદણ્ડો, વારિ વુચ્ચતિ ઉદકં, વારિજં વુચ્ચતિ પદુમં વારિસમ્ભવં, જલં વુચ્ચતિ ઉદકં, પઙ્કો વુચ્ચતિ કદ્દમો. યથા પદુમં વારિજં વારિસમ્ભવં જલેન ચ પઙ્કેન ચ ન લિમ્પતિ ન પલિમ્પતિ ન ઉપલિમ્પતિ, અલિત્તં અસંલિત્તં અનુપલિત્તન્તિ – એલમ્બુજં કણ્ડકવારિજં યથા જલેન પઙ્કેન ચનૂપલિત્તં.

એવં મુની સન્તિવાદો અગિદ્ધો, કામે ચ લોકે ચ અનૂપલિત્તોતિ. એવન્તિ ઓપમ્મસંપટિપાદનં. મુનીતિ. મોનં વુચ્ચતિ ઞાણં…પે… સઙ્ગજાલમતિચ્ચ સો મુનિ. સન્તિવાદોતિ સન્તિવાદો મુનિ તાણવાદો લેણવાદો સરણવાદો અભયવાદો અચ્ચુતવાદો અમતવાદો નિબ્બાનવાદોતિ – એવં મુનિ સન્તિવાદો. અગિદ્ધોતિ. ગેધો વુચ્ચતિ તણ્હા. યો રાગો સારાગો…પે… અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલં. યસ્સેસો ગેધો પહીનો સમુચ્છિન્નો વૂપસન્તો પટિપસ્સદ્ધો અભબ્બુપ્પત્તિકો ઞાણગ્ગિના દડ્ઢો સો વુચ્ચતિ અગિદ્ધો. સો રૂપે અગિદ્ધો, સદ્દે… ગન્ધે… રસે… ફોટ્ઠબ્બે… કુલે… ગણે… આવાસે… લાભે… યસે… પસંસાય… સુખે… ચીવરે… પિણ્ડપાતે … સેનાસને… ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારે… કામધાતુયા … રૂપધાતુયા… અરૂપધાતુયા… કામભવે… રૂપભવે… અરૂપભવે… સઞ્ઞાભવે… અસઞ્ઞાભવે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાભવે… એકવોકારભવે… ચતુવોકારભવે… પઞ્ચવોકારભવે… અતીતે… અનાગતે… પચ્ચુપ્પન્ને… દિટ્ઠ-સુત-મુત-વિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસુ અગિદ્ધો અગધિતો અમુચ્છિતો અનજ્ઝોસન્નો [અનજ્ઝાપન્નો (સી.), અનજ્ઝોપન્નો (સ્યા.)], વીતગેધો વિગતગેધો ચત્તગેધો વન્તગેધો મુત્તગેધો પહીનગેધો પટિનિસ્સટ્ઠગેધો, વીતરાગો વિગતરાગો ચત્તરાગો વન્તરાગો મુત્તરાગો પહીનરાગો પટિનિસ્સટ્ઠરાગો, નિચ્છાતો નિબ્બુતો સીતિભૂતો સુખપ્પટિસંવેદી બ્રહ્મભૂતેન અત્તના વિહરતીતિ – એવં મુનિ સન્તિવાદો અગિદ્ધો.

કામે ચ લોકે ચ અનૂપલિત્તોતિ. કામાતિ ઉદાનતો દ્વે કામા – વત્થુકામા ચ કિલેસકામા ચ…પે… ઇમે વુચ્ચન્તિ વત્થુકામા…પે… ઇમે વુચ્ચન્તિ કિલેસકામા. લોકેતિ અપાયલોકે મનુસ્સલોકે દેવલોકે ખન્ધલોકે ધાતુલોકે આયતનલોકે. લેપાતિ દ્વે લેપા – તણ્હાલેપો ચ દિટ્ઠિલેપો ચ…પે… અયં તણ્હાલેપો…પે… અયં દિટ્ઠિલેપો. મુનિ તણ્હાલેપં પહાય દિટ્ઠિલેપં પટિનિસ્સજ્જિત્વા કામે ચ લોકે ચ ન લિમ્પતિ ન પલિમ્પતિ ન ઉપલિમ્પતિ, અલિત્તો અપલિત્તો અનુપલિત્તો નિક્ખન્તો નિસ્સટો વિપ્પમુત્તો વિસઞ્ઞુત્તો વિમરિયાદિકતેન ચેતસા વિહરતીતિ – એવં મુની સન્તિવાદો અગિદ્ધો, કામે ચ લોકે ચ અનૂપલિત્તો.

તેનાહ ભગવા –

‘‘યેહિ વિવિત્તો વિચરેય્ય લોકે, ન તાનિ ઉગ્ગય્હ વદેય્ય નાગો;

એલમ્બુજં કણ્ડકવારિજં યથા, જલેન પઙ્કેન ચનૂપલિત્તં;

એવં મુની સન્તિવાદો અગિદ્ધો, કામે ચ લોકે ચ અનૂપલિત્તો’’તિ.

૮૧. ન વેદગૂ દિટ્ઠિયા [દિટ્ઠિયાયકો (ક. અટ્ઠ.) સુ. નિ. ૮૫૨] ન મુતિયા, સ માનમેતિ ન હિ તમ્મયો સો;

ન કમ્મુના નોપિ સુતેન નેય્યો, અનૂપનીતો સ નિવેસનેસુ.

ન વેદગૂ દિટ્ઠિયા ન મુતિયા, સ માનમેતીતિ. નાતિ પટિક્ખેપો. વેદગૂતિ. વેદો વુચ્ચતિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણં, પઞ્ઞા પઞ્ઞિન્દ્રિયં પઞ્ઞાબલં ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો વીમંસા વિપસ્સના સમ્માદિટ્ઠિ. તેહિ વેદેહિ જાતિજરામરણસ્સ અન્તગતો અન્તપ્પત્તો, કોટિગતો કોટિપ્પત્તો, પરિયન્તગતો પરિયન્તપ્પત્તો, વોસાનગતો વોસાનપ્પત્તો, તાણગતો તાણપ્પત્તો, લેણગતો લેણપ્પત્તો, સરણગતો સરણપ્પત્તો, અભયગતો અભયપ્પત્તો, અચ્ચુતગતો અચ્ચુતપ્પત્તો, અમતગતો અમતપ્પત્તો, નિબ્બાનગતો નિબ્બાનપ્પત્તો, વેદાનં વા અન્તં ગતોતિ વેદગૂ, વેદેહિ વા અન્તં ગતોતિ વેદગૂ, સત્તન્નં વા ધમ્માનં વિદિતત્તા વેદગૂ, સક્કાયદિટ્ઠિ વિદિતા હોતિ, વિચિકિચ્છા વિદિતા હોતિ, સીલબ્બતપરામાસો વિદિતો હોતિ, રાગો વિદિતો હોતિ, દોસો વિદિતો હોતિ, મોહો વિદિતો હોતિ, માનો વિદિતો હોતિ, વિદિતાસ્સ હોન્તિ પાપકા અકુસલા ધમ્મા સંકિલેસિકા પોનોભવિકા સદરા દુક્ખવિપાકા આયતિં જાતિજરામરણિયા.

વેદાનિ વિચેય્ય કેવલાનિ, [સભિયાતિ ભગવા]

સમણાનં યાનીધત્થિ બ્રાહ્મણાનં;

સબ્બવેદનાસુ વીતરાગો, સબ્બં વેદમતિચ્ચ વેદગૂ સોતિ.