૭. તિસ્સમેત્તેય્યસુત્તનિદ્દેસો
અથ તિસ્સમેત્તેય્યસુત્તનિદ્દેસં વક્ખતિ –
૪૯. મેથુનમનુયુત્તસ્સ, [ઇચ્ચાયસ્મા તિસ્સો મેત્તેય્યો]
વિઘાતં બ્રૂહિ મારિસ;
સુત્વાન તવ સાસનં, વિવેકે સિક્ખિસ્સામસે.
મેથુનમનુયુત્તસ્સાતિ. મેથુનધમ્મો નામ યો સો અસદ્ધમ્મો ગામધમ્મો વસલધમ્મો દુટ્ઠુલ્લો ઓદકન્તિકો રહસ્સો દ્વયંદ્વયસમાપત્તિ. કિંકારણા વુચ્ચતિ મેથુનધમ્મો? ઉભિન્નં રત્તાનં સારત્તાનં અવસ્સુતાનં પરિયુટ્ઠિતાનં પરિયાદિન્નચિત્તાનં ઉભિન્નં સદિસાનં ધમ્મોતિ – તંકારણા વુચ્ચતિ મેથુનધમ્મો. યથા ઉભો કલહકારકા મેથુનકાતિ વુચ્ચન્તિ, ઉભો ભણ્ડનકારકા મેથુનકાતિ વુચ્ચન્તિ, ઉભો ભસ્સકારકા મેથુનકાતિ વુચ્ચન્તિ, ઉભો વિવાદકારકા મેથુનકાતિ વુચ્ચન્તિ, ઉભો અધિકરણકારકા મેથુનકાતિ વુચ્ચન્તિ, ઉભો વાદિનો મેથુનકાતિ વુચ્ચન્તિ, ઉભો સલ્લાપકા મેથુનકાતિ વુચ્ચન્તિ; એવમેવં ઉભિન્નં રત્તાનં સારત્તાનં અવસ્સુતાનં પરિયુટ્ઠિતાનં પરિયાદિન્નચિત્તાનં ઉભિન્નં સદિસાનં ધમ્મોતિ – તંકારણા વુચ્ચતિ મેથુનધમ્મો.
મેથુનમનુયુત્તસ્સાતિ. મેથુનધમ્મે યુત્તસ્સ પયુત્તસ્સ આયુત્તસ્સ સમાયુત્તસ્સ તચ્ચરિતસ્સ તબ્બહુલસ્સ તગ્ગરુકસ્સ તન્નિન્નસ્સ તપ્પોણસ્સ તપ્પબ્ભારસ્સ તદધિમુત્તસ્સ તદધિપતેય્યસ્સાતિ – મેથુનમનુયુત્તસ્સ.
ઇચ્ચાયસ્મા તિસ્સો મેત્તેય્યોતિ. ઇચ્ચાતિ પદસન્ધિ પદસંસગ્ગો પદપારિપૂરી અક્ખરસમવાયો બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતા પદાનુપુબ્બતાપેતં – ઇચ્ચાતિ. આયસ્માતિ પિયવચનં ગરુવચનં સગારવવચનં સપ્પતિસ્સવચનમેતં – આયસ્માતિ. તિસ્સોતિ તસ્સ થેરસ્સ નામં સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારો નામં નામકમ્મં નામધેય્યં નિરુત્તિ બ્યઞ્જનં અભિલાપો. મેત્તેય્યોતિ તસ્સ થેરસ્સ ગોત્તં સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારોતિ – ઇચ્ચાયસ્મા તિસ્સો મેત્તેય્યો.
વિઘાતં બ્રૂહિ મારિસાતિ. વિઘાતન્તિ વિઘાતં ઉપઘાતં પીળનં ઘટ્ટનં ઉપદ્દવં ઉપસગ્ગં બ્રૂહિ આચિક્ખ દેસેહિ પઞ્ઞપેહિ પટ્ઠપેહિ વિવર વિભજ ઉત્તાનીકરોહિ [ઉત્તાનિં કરોહિ (ક.)] પકાસેહિ. મારિસાતિ પિયવચનં ગરુવચનં સગારવવચનં સપ્પતિસ્સવચનમેતં મારિસાતિ – વિઘાતં બ્રૂહિ મારિસ.
સુત્વાન તવ સાસનન્તિ. તુય્હં વચનં બ્યપ્પથં દેસનં અનુસાસનં અનુસિટ્ઠિં સુત્વા સુણિત્વા ઉગ્ગહેત્વા ઉપધારયિત્વા ઉપલક્ખયિત્વાતિ – સુત્વાન તવ સાસનં.
વિવેકે સિક્ખિસ્સામસેતિ. વિવેકોતિ તયો વિવેકા – કાયવિવેકો, ચિત્તવિવેકો, ઉપધિવિવેકો. કતમો કાયવિવેકો? ઇધ ભિક્ખુ વિવિત્તં સેનાસનં ભજતિ અરઞ્ઞં રુક્ખમૂલં પબ્બતં કન્દરં ગિરિગુહં સુસાનં વનપત્થં અબ્ભોકાસં પલાસપુઞ્જં, કાયેન વિવિત્તો વિહરતિ. સો એકો ગચ્છતિ, એકો તિટ્ઠતિ, એકો નિસીદતિ, એકો સેય્યં કપ્પેતિ, એકો ગામં પિણ્ડાય પવિસતિ, એકો પટિક્કમતિ, એકો રહો નિસીદતિ, એકો ચઙ્કમં અધિટ્ઠાતિ, એકો ચરતિ, એકો વિહરતિ ઇરિયતિ વત્તતિ પાલેતિ યપેતિ યાપેતિ – અયં કાયવિવેકો.
કતમો ચિત્તવિવેકો? પઠમં ઝાનં સમાપન્નસ્સ નીવરણેહિ ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ, દુતિયં ઝાનં સમાપન્નસ્સ વિતક્કવિચારેહિ ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ, તતિયં ઝાનં સમાપન્નસ્સ પીતિયા ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ, ચતુત્થં ઝાનં સમાપન્નસ્સ સુખદુક્ખેહિ ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ, આકાસાનઞ્ચાયતનં સમાપન્નસ્સ રૂપસઞ્ઞાય પટિઘસઞ્ઞાય નાનત્તસઞ્ઞાય ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ, વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમાપન્નસ્સ આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞાય ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ, આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમાપન્નસ્સ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞાય ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમાપન્નસ્સ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞાય ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ, સોતાપન્નસ્સ સક્કાયદિટ્ઠિયા વિચિકિચ્છાય સીલબ્બતપરામાસા દિટ્ઠાનુસયા વિચિકિચ્છાનુસયા તદેકટ્ઠેહિ ચ કિલેસેહિ ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ, સકદાગામિસ્સ ઓળારિકા કામરાગસઞ્ઞોજના પટિઘસઞ્ઞોજના ઓળારિકા કામરાગાનુસયા પટિઘાનુસયા તદેકટ્ઠેહિ ચ કિલેસેહિ ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ, અનાગામિસ્સ અનુસહગતા કામરાગસઞ્ઞોજના પટિઘસઞ્ઞોજના અનુસહગતા કામરાગાનુસયા પટિઘાનુસયા તદેકટ્ઠેહિ ચ કિલેસેહિ ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ, અરહતો રૂપરાગા અરૂપરાગા માના ઉદ્ધચ્ચા અવિજ્જાય માનાનુસયા ભવરાગાનુસયા અવિજ્જાનુસયા તદેકટ્ઠેહિ ચ કિલેસેહિ બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેહિ ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ – અયં ચિત્તવિવેકો.
કતમો ઉપધિવિવેકો? ઉપધિ વુચ્ચન્તિ કિલેસા ચ ખન્ધા ચ અભિસઙ્ખારા ચ. ઉપધિવિવેકો વુચ્ચતિ અમતં નિબ્બાનં. યો સો સબ્બસઙ્ખારસમથો સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો તણ્હક્ખયો વિરાગો નિરોધો નિબ્બાનં – અયં ઉપધિવિવેકો. કાયવિવેકો ચ વિવેકટ્ઠકાયાનં નેક્ખમ્માભિરતાનં; ચિત્તવિવેકો ચ પરિસુદ્ધચિત્તાનં પરમવોદાનપત્તાનં; ઉપધિવિવેકો ચ નિરૂપધીનં પુગ્ગલાનં વિસઙ્ખારગતાનં. વિવેકે સિક્ખિસ્સામસેતિ. સો થેરો પકતિયા સિક્ખિતસિક્ખો. અપિ ચ ધમ્મદેસનં ઉપાદાય ધમ્મદેસનં સાવેન્તો [યાચન્તો (સી. સ્યા.)] એવમાહ – વિવેકે સિક્ખિસ્સામસેતિ.
તેનાહ થેરો તિસ્સમેત્તેય્યો –
‘‘મેથુનમનુયુત્તસ્સ, [ઇચ્ચાયસ્મા તિસ્સો મેત્તેય્યો]
વિઘાતં બ્રૂહિ મારિસ;
સુત્વાન તવ સાસનં, વિવેકે સિક્ખિસ્સામસે’’તિ.
૫૦. મેથુનમનુયુત્તસ્સ, [મેત્તેય્યાતિ ભગવા]
મુસ્સતે વાપિ સાસનં;
મિચ્છા ચ પટિપજ્જતિ, એતં તસ્મિં અનારિયં.
મેથુનમનુયુત્તસ્સાતિ. મેથુનધમ્મો નામ યો સો અસદ્ધમ્મો ગામધમ્મો વસલધમ્મો દુટ્ઠુલ્લો ઓદકન્તિકો રહસ્સો દ્વયંદ્વયસમાપત્તિ. કિંકારણા વુચ્ચતિ મેથુનધમ્મો? ઉભિન્નં રત્તાનં સારત્તાનં અવસ્સુતાનં પરિયુટ્ઠિતાનં પરિયાદિન્નચિત્તાનં ઉભિન્નં સદિસાનં ધમ્મોતિ – તંકારણા વુચ્ચતિ મેથુનધમ્મો. યથા ઉભો કલહકારકા મેથુનકાતિ વુચ્ચન્તિ, ઉભો ભણ્ડનકારકા મેથુનકાતિ વુચ્ચન્તિ, ઉભો ભસ્સકારકા મેથુનકાતિ વુચ્ચન્તિ, ઉભો વિવાદકારકા મેથુનકાતિ વુચ્ચન્તિ, ઉભો અધિકરણકારકા મેથુનકાતિ વુચ્ચન્તિ, ઉભો વાદિનો મેથુનકાતિ વુચ્ચન્તિ, ઉભો સલ્લાપકા મેથુનકાતિ વુચ્ચન્તિ; એવમેવં ઉભિન્નં રત્તાનં સારત્તાનં અવસ્સુતાનં પરિયુટ્ઠિતાનં પરિયાદિન્નચિત્તાનં ઉભિન્નં સદિસાનં ધમ્મોતિ – તંકારણા વુચ્ચતિ મેથુનધમ્મો.
મેથુનમનુયુત્તસ્સાતિ. મેથુનધમ્મે યુત્તસ્સ પયુત્તસ્સ આયુત્તસ્સ સમાયુત્તસ્સ તચ્ચરિતસ્સ તબ્બહુલસ્સ તગ્ગરુકસ્સ તન્નિન્નસ્સ તપ્પોણસ્સ તપ્પબ્ભારસ્સ તદધિમુત્તસ્સ તદધિપતેય્યસ્સાતિ – મેથુનમનુયુત્તસ્સ.
મેત્તેય્યાતિ ભગવા તં થેરં ગોત્તેન આલપતિ. ભગવાતિ ગારવાધિવચનં. અપિ ચ ભગ્ગરાગોતિ ભગવા, ભગ્ગદોસોતિ ભગવા, ભગ્ગમોહોતિ ભગવા, ભગ્ગમાનોતિ ભગવા, ભગ્ગદિટ્ઠીતિ ભગવા, ભગ્ગકણ્ડકોતિ [ભગ્ગકણ્ડકોતિ (સી. સ્યા.)] ભગવા, ભગ્ગકિલેસોતિ ભગવા, ભજિ વિભજિ પવિભજિ ધમ્મરતનન્તિ ભગવા, ભવાનં અન્તકરોતિ ભગવા, ભાવિતકાયો ભાવિતસીલો ભાવિતચિત્તો ભાવિતપઞ્ઞોતિ ભગવા, ભજિ વા ભગવા અરઞ્ઞવનપત્થાનિ [અરઞ્ઞે વનપત્થાનિ (સી.)] પન્તાનિ સેનાસનાનિ અપ્પસદ્દાનિ અપ્પનિગ્ઘોસાનિ વિજનવાતાનિ મનુસ્સરાહસ્સેય્યકાનિ [મનુસ્સરાહસેય્યકાનિ (સી. સ્યા.)] પટિસલ્લાનસારુપ્પાનીતિ ભગવા, ભાગી વા ભગવા ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનન્તિ ભગવા, ભાગી વા ભગવા અત્થરસસ્સ ધમ્મરસસ્સ વિમુત્તિરસસ્સ અધિસીલસ્સ અધિચિત્તસ્સ અધિપઞ્ઞાયાતિ ભગવા, ભાગી વા ભગવા ચતુન્નં ઝાનાનં ચતુન્નં અપ્પમઞ્ઞાનં ચતુન્નં અરૂપસમાપત્તીનન્તિ ભગવા, ભાગી વા ભગવા અટ્ઠન્નં વિમોક્ખાનં અટ્ઠન્નં અભિભાયતનાનં નવન્નં અનુપુબ્બવિહારસમાપત્તીનન્તિ ભગવા, ભાગી વા ભગવા દસન્નં સઞ્ઞાભાવનાનં દસન્નં કસિણસમાપત્તીનં આનાપાનસ્સતિસમાધિસ્સ અસુભસમાપત્તિયાતિ ભગવા, ભાગી વા ભગવા ચતુન્નં સતિપટ્ઠાનાનં ચતુન્નં સમ્મપ્પધાનાનં ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં પઞ્ચન્નં બલાનં સત્તન્નં બોજ્ઝઙ્ગાનં અરિયસ્સ અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સાતિ ભગવા, ભાગી વા ભગવા દસન્નં તથાગતબલાનં ચતુન્નં વેસારજ્જાનં ચતુન્નં પટિસમ્ભિદાનં છન્નં અભિઞ્ઞાનં [અભિઞ્ઞાણાનં (સી.)] છન્નં બુદ્ધધમ્માનન્તિ ભગવા. ભગવાતિ નેતં નામં માતરા કતં, ન પિતરા કતં, ન ભાતરા કતં, ન ભગિનિયા કતં, ન મિત્તામચ્ચેહિ કતં, ન ઞાતિસાલોહિતેહિ કતં ન સમણબ્રાહ્મણેહિ કતં, ન દેવતાહિ કતં. વિમોક્ખન્તિકમેતં બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં બોધિયા મૂલે સહ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ પટિલાભા સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ યદિદં ભગવાતિ – મેત્તેય્યાતિ ભગવા.
મુસ્સતે વાપિ સાસનન્તિ. દ્વીહિ કારણેહિ સાસનં મુસ્સતિ – પરિયત્તિસાસનમ્પિ મુસ્સતિ, પટિપત્તિસાસનમ્પિ મુસ્સતિ. કતમં પરિયત્તિસાસનં? યં તસ્સ પરિયાપુટં – સુત્તં ગેય્યં વેય્યાકરણં ગાથા ઉદાનં ઇતિવુત્તકં જાતકં અબ્ભુતધમ્મં વેદલ્લં – ઇદં પરિયત્તિસાસનં. તમ્પિ મુસ્સતિ સમ્મુસ્સતિ પમુસ્સતિ સમ્પમુસ્સતિ પરિબાહિરો હોતીતિ – એવમ્પિ મુસ્સતે વાપિ સાસનં.
કતમં પટિપત્તિસાસનં? સમ્માપટિપદા અનુલોમપટિપદા અપચ્ચનીકપટિપદા અન્વત્થપટિપદા ધમ્માનુધમ્મપટિપદા સીલેસુ પરિપૂરકારિતા ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતા ભોજને મત્તઞ્ઞુતા જાગરિયાનુયોગો સતિસમ્પજઞ્ઞં ચત્તારો સતિપટ્ઠાના ચત્તારો સમ્મપ્પધાના ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ પઞ્ચ બલાનિ સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો – ઇદં પટિપત્તિસાસનં. તમ્પિ મુસ્સતિ સમ્મુસ્સતિ પમુસ્સતિ સમ્પમુસ્સતિ પરિબાહિરો હોતીતિ. એવમ્પિ મુસ્સતે વાપિ સાસનં.
મિચ્છા ચ પટિપજ્જતીતિ. પાણમ્પિ હનતિ, અદિન્નમ્પિ આદિયતિ, સન્ધિમ્પિ છિન્દતિ, નિલ્લોપમ્પિ હરતિ, એકાગારિકમ્પિ કરોતિ, પરિપન્થેપિ તિટ્ઠતિ, પરદારમ્પિ ગચ્છતિ, મુસાપિ ભણતીતિ – મિચ્છા ચ પટિપજ્જતિ.
એતં તસ્મિં અનારિયન્તિ. એતં તસ્મિં પુગ્ગલે અનરિયધમ્મો બાલધમ્મો મૂળ્હધમ્મો અઞ્ઞાણધમ્મો અમરાવિક્ખેપધમ્મો, યદિદં મિચ્છાપટિપદાતિ – એતં તસ્મિં અનારિયં.
તેનાહ ભગવા –
‘‘મેથુનમનુયુત્તસ્સ, [મેત્તેય્યાતિ ભગવા]
મુસ્સતે વાપિ સાસનં;
મિચ્છા ચ પટિપજ્જતિ, એતં તસ્મિં અનારિય’’ન્તિ.
૫૧. એકો પુબ્બે ચરિત્વાન, મેથુનં યો નિસેવતિ;
યાનં ભન્તંવ તં લોકે, હીનમાહુ પુથુજ્જનં.
એકો પુબ્બે ચરિત્વાનાતિ. દ્વીહિ કારણેહિ એકો પુબ્બે ચરિત્વાન – પબ્બજ્જાસઙ્ખાતેન વા ગણાવવસ્સગ્ગટ્ઠેન વા. કથં પબ્બજ્જાસઙ્ખાતેન એકો પુબ્બે ચરિત્વાન? સબ્બં ઘરાવાસપલિબોધં છિન્દિત્વા પુત્તદારપલિબોધં છિન્દિત્વા ઞાતિપલિબોધં છિન્દિત્વા મિત્તામચ્ચપલિબોધં છિન્દિત્વા સન્નિધિપલિબોધં છિન્દિત્વા કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિત્વા અકિઞ્ચનભાવં ઉપગન્ત્વા એકો ચરતિ વિહરતિ ઇરિયતિ વત્તતિ પાલેતિ યપેતિ યાપેતિ. એવં પબ્બજ્જાસઙ્ખાતેન એકો પુબ્બે ચરિત્વાન.
કથં ગણાવવસ્સગ્ગટ્ઠેન એકો પુબ્બે ચરિત્વાન? સો એવં પબ્બજિતો સમાનો એકો અરઞ્ઞવનપત્થાનિ પન્તાનિ સેનાસનાનિ પટિસેવતિ અપ્પસદ્દાનિ અપ્પનિગ્ઘોસાનિ વિજનવાતાનિ મનુસ્સરાહસ્સેય્યકાનિ પટિસલ્લાનસારુપ્પાનિ. સો એકો ગચ્છતિ, એકો તિટ્ઠતિ, એકો નિસીદતિ, એકો સેય્યં કપ્પેતિ, એકો ગામં પિણ્ડાય પવિસતિ, એકો પટિક્કમતિ, એકો રહો નિસીદતિ, એકો ચઙ્કમં અધિટ્ઠાતિ, એકો ચરતિ વિહરતિ ઇરિયતિ વત્તતિ પાલેતિ યપેતિ યાપેતિ. એવં ગણાવવસ્સગ્ગટ્ઠેન એકો પુબ્બે ચરિત્વાન.
મેથુનં યો નિસેવતીતિ. મેથુનધમ્મો નામ યો સો અસદ્ધમ્મો…પે… તંકારણા વુચ્ચતિ મેથુનધમ્મો. મેથુનં યો નિસેવતીતિ. યો અપરેન સમયેન બુદ્ધં ધમ્મં સઙ્ઘં સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તિત્વા મેથુનં ધમ્મં સેવતિ નિસેવતિ સંસેવતિ પટિસેવતીતિ – મેથુનં યો નિસેવતિ.
યાનં ભન્તંવ તં લોકેતિ. યાનન્તિ હત્થિયાનં અસ્સયાનં ગોયાનં અજયાનં મેણ્ડયાનં ઓટ્ઠયાનં ખરયાનં ભન્તં અદન્તં અકારિતં અવિનીતં ઉપ્પથં ગણ્હાતિ, વિસમં ખાણુમ્પિ પાસાણમ્પિ અભિરુહતિ, યાનમ્પિ આરોહનકમ્પિ ભઞ્જતિ, પપાતેપિ પપતતિ. યથા તં ભન્તં યાનં અદન્તં અકારિતં અવિનીતં ઉપ્પથં ગણ્હાતિ; એવમેવં સો વિબ્ભન્તકો ભન્તયાનપટિભાગો ઉપ્પથં ગણ્હાતિ, મિચ્છાદિટ્ઠિં ગણ્હાતિ…પે… મિચ્છાસમાધિં ગણ્હાતિ. યથા તં ભન્તં યાનં અદન્તં અકારિતં અવિનીતં વિસમં ખાણુમ્પિ પાસાણમ્પિ અભિરુહતિ; એવમેવં સો વિબ્ભન્તકો ભન્તયાનપટિભાગો વિસમં કાયકમ્મં અભિરુહતિ, વિસમં વચીકમ્મં અભિરુહતિ, વિસમં મનોકમ્મં અભિરુહતિ, વિસમં પાણાતિપાતં અભિરુહતિ, વિસમં અદિન્નાદાનં અભિરુહતિ, વિસમં કામેસુમિચ્છાચારં અભિરુહતિ, વિસમં મુસાવાદં અભિરુહતિ, વિસમં પિસુણવાચં અભિરુહતિ, વિસમં ફરુસવાચં અભિરુહતિ, વિસમં સમ્ફપ્પલાપં અભિરુહતિ, વિસમં અભિજ્ઝં અભિરુહતિ, વિસમં બ્યાપાદં અભિરુહતિ, વિસમં મિચ્છાદિટ્ઠિં અભિરુહતિ, વિસમે સઙ્ખારે અભિરુહતિ, વિસમે પઞ્ચ કામગુણે અભિરુહતિ, વિસમે નીવરણે અભિરુહતિ. યથા તં ભન્તં યાનં અદન્તં અકારિતં અવિનીતં યાનમ્પિ આરોહનકમ્પિ ભઞ્જતિ; એવમેવં સો વિબ્ભન્તકો ભન્તયાનપટિભાગો નિરયે અત્તાનં ભઞ્જતિ, તિરચ્છાનયોનિયં અત્તાનં ભઞ્જતિ, પેત્તિવિસયે અત્તાનં ભઞ્જતિ, મનુસ્સલોકે અત્તાનં ભઞ્જતિ, દેવલોકે અત્તાનં ભઞ્જતિ. યથા તં ભન્તં યાનં અદન્તં અકારિતં અવિનીતં પપાતે પપતતિ; એવમેવં સો વિબ્ભન્તકો ભન્તયાનપટિભાગો જાતિપપાતમ્પિ પપતતિ, જરાપપાતમ્પિ પપતતિ, બ્યાધિપપાતમ્પિ પપતતિ, મરણપપાતમ્પિ પપતતિ, સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસપપાતમ્પિ પપતતિ. લોકેતિ અપાયલોકે મનુસ્સલોકેતિ – યાનં ભન્તંવ તં લોકે.
હીનમાહુ પુથુજ્જનન્તિ. પુથુજ્જનાતિ કેનટ્ઠેન પુથુજ્જના? પુથુ કિલેસે જનેન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ અવિહતસક્કાયદિટ્ઠિકાતિ પુથુજ્જના, પુથુ સત્થારાનં મુખુલ્લોકિકાતિ પુથુજ્જના, પુથુ સબ્બગતીહિ અવુટ્ઠિતાતિ પુથુજ્જના, પુથુ નાનાભિસઙ્ખારે [નાનાભિસઙ્ખારેહિ (સ્યા.)] અભિસઙ્ખરોન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ નાનાઓઘેહિ વુય્હન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ નાનાસન્તાપેહિ સન્તપન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ નાનાપરિળાહેહિ પરિદય્હન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ રત્તા ગિદ્ધા ગધિતા મુચ્છિતા અજ્ઝોસન્ના [અજ્ઝોપન્ના (સી. સ્યા.)] લગ્ગા લગ્ગિતા પલિબુદ્ધાતિ પુથુજ્જના, પુથુ પઞ્ચહિ નીવરણેહિ આવુતા નિવુતા ઓવુતા પિહિતા પટિચ્છન્ના પટિકુજ્જિતાતિ પુથુજ્જના. હીનમાહુ પુથુજ્જનન્તિ. પુથુજ્જનં હીનં નિહીનં ઓમકં લામકં છતુક્કં પરિત્તન્તિ એવમાહંસુ એવં કથેન્તિ એવં ભણન્તિ એવં દીપયન્તિ એવં વોહરન્તીતિ – હીનમાહુ પુથુજ્જનં.
તેનાહ ભગવા –
‘‘એકો પુબ્બે ચરિત્વાન, મેથુનં યો નિસેવતિ;
યાનં ભન્તંવ તં લોકે, હીનમાહુ પુથુજ્જન’’ન્તિ.
૫૨. યસો કિત્તિ ચ યા પુબ્બે, હાયતે વાપિ તસ્સ સા;
એતમ્પિ દિસ્વા સિક્ખેથ, મેથુનં વિપ્પહાતવે.
યસો કિત્તિ ચ યા પુબ્બે, હાયતે વાપિ તસ્સ સાતિ. કતમો યસો? ઇધેકચ્ચો પુબ્બે સમણભાવે સક્કતો હોતિ ગરુકતો માનિતો પૂજિતો અપચિતો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનં – અયં યસો. કતમા કિત્તિ? ઇધેકચ્ચો પુબ્બે સમણભાવે કિત્તિવણ્ણગતો હોતિ પણ્ડિતો વિયત્તો મેધાવી બહુસ્સુતો ચિત્તકથી કલ્યાણપટિભાનો – સુત્તન્તિકોતિ વા વિનયધરોતિ વા ધમ્મકથિકોતિ વા આરઞ્ઞિકોતિ વા પિણ્ડપાતિકોતિ વા પંસુકૂલિકોતિ વા તેચીવરિકોતિ વા સપદાનચારિકોતિ વા ખલુપચ્છાભત્તિકોતિ વા નેસજ્જિકોતિ વા યથાસન્થતિકોતિ વા પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભીતિ વા દુતિયસ્સ ઝાનસ્સ લાભીતિ વા તતિયસ્સ ઝાનસ્સ લાભીતિ વા ચતુત્થસ્સ ઝાનસ્સ લાભીતિ વા આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિયા લાભીતિ વા વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસમાપત્તિયા લાભીતિ વા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા લાભીતિ વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા લાભીતિ વા, અયં કિત્તીતિ – યસો કિત્તિ ચ યા પુબ્બે.
હાયતે વાપિ તસ્સ સાતિ. તસ્સ અપરેન સમયેન બુદ્ધં ધમ્મં સઙ્ઘં સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તસ્સ સો ચ યસો સા ચ કિત્તિ હાયતિ પરિહાયતિ પરિધંસતિ પરિપતતિ અન્તરધાયતિ વિપ્પલુજ્જતીતિ – યસો કિત્તિ ચ યા પુબ્બે હાયતે વાપિ તસ્સ સા.
એતમ્પિ દિસ્વા સિક્ખેથ મેથુનં વિપ્પહાતવેતિ. એતન્તિ પુબ્બે સમણભાવે યસો કિત્તિ ચ, અપરભાગે બુદ્ધં ધમ્મં સઙ્ઘં સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તસ્સ અયસો ચ અકિત્તિ ચ; એતં સમ્પત્તિં વિપત્તિં. દિસ્વાતિ પસ્સિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વાતિ – એતમ્પિ દિસ્વા. સિક્ખેથાતિ તિસ્સો સિક્ખા – અધિસીલસિક્ખા, અધિચિત્તસિક્ખા, અધિપઞ્ઞાસિક્ખા. કતમા અધિસીલસિક્ખા? ઇધ ભિક્ખુ સીલવા હોતિ, પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતિ આચારગોચરસમ્પન્નો અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી, સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ. ખુદ્દકો સીલક્ખન્ધો, મહન્તો સીલક્ખન્ધો. સીલં પતિટ્ઠા આદિ ચરણં સંયમો સંવરો મુખં પમુખં કુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા – અયં અધિસીલસિક્ખા.
કતમા અધિચિત્તસિક્ખા? ઇધ ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ…પે… દુતિયં ઝાનં… તતિયં ઝાનં… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ – અયં અધિચિત્તસિક્ખા.
કતમા અધિપઞ્ઞાસિક્ખા? ઇધ ભિક્ખુ પઞ્ઞવા હોતિ ઉદયત્થગામિનિયા પઞ્ઞાય સમન્નાગતો અરિયાય નિબ્બેધિકાય સમ્મા દુક્ખક્ખયગામિનિયા. સો ઇદં દુક્ખન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં દુક્ખસમુદયોતિ યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં દુક્ખનિરોધોતિ યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદાતિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ઇમે આસવાતિ યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં આસવસમુદયોતિ યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં આસવનિરોધોતિ યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં આસવનિરોધગામિની પટિપદાતિ યથાભૂતં પજાનાતિ – અયં અધિપઞ્ઞાસિક્ખા. મેથુનધમ્મો નામ યો સો અસદ્ધમ્મો…પે… તંકારણા વુચ્ચતિ મેથુનધમ્મો.
એતમ્પિ દિસ્વા સિક્ખેથ, મેથુનં વિપ્પહાતવેતિ. મેથુનધમ્મસ્સ પહાનાય વૂપસમાય પટિનિસ્સગ્ગાય પટિપસ્સદ્ધિયા અધિસીલમ્પિ સિક્ખેય્ય, અધિચિત્તમ્પિ સિક્ખેય્ય, અધિપઞ્ઞમ્પિ સિક્ખેય્ય. ઇમા તિસ્સો સિક્ખાયો આવજ્જન્તો સિક્ખેય્ય, જાનન્તો સિક્ખેય્ય, પસ્સન્તો સિક્ખેય્ય, પચ્ચવેક્ખન્તો સિક્ખેય્ય, ચિત્તં અધિટ્ઠહન્તો સિક્ખેય્ય, સદ્ધાય અધિમુચ્ચન્તો સિક્ખેય્ય, વીરિયં પગ્ગણ્હન્તો સિક્ખેય્ય, સતિં ઉપટ્ઠપેન્તો સિક્ખેય્ય, ચિત્તં સમાદહન્તો સિક્ખેય્ય, પઞ્ઞાય પજાનન્તો સિક્ખેય્ય, અભિઞ્ઞેય્યં અભિજાનન્તો સિક્ખેય્ય, પરિઞ્ઞેય્યં પરિજાનન્તો સિક્ખેય્ય, પહાતબ્બં પજહન્તો સિક્ખેય્ય, ભાવેતબ્બં ભાવેન્તો સિક્ખેય્ય, સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકરોન્તો સિક્ખેય્ય આચરેય્ય સમાચરેય્ય સમાદાય વત્તેય્યાતિ – એતમ્પિ દિસ્વા સિક્ખેથ, મેથુનં વિપ્પહાતવે.
તેનાહ ભગવા –
‘‘યસો કિત્તિ ચ યા પુબ્બે, હાયતે વાપિ તસ્સ સા;
એતમ્પિ દિસ્વા સિક્ખેથ, મેથુનં વિપ્પહાતવે’’તિ.
૫૩. સઙ્કપ્પેહિ પરેતો સો, કપણો વિય ઝાયતિ;
સુત્વા પરેસં નિગ્ઘોસં, મઙ્કુ હોતિ તથાવિધો.
સઙ્કપ્પેહિ પરેતો સો, કપણો વિય ઝાયતીતિ. કામસઙ્કપ્પેન બ્યાપાદસઙ્કપ્પેન વિહિંસાસઙ્કપ્પેન દિટ્ઠિસઙ્કપ્પેન ફુટ્ઠો પરેતો સમોહિતો સમન્નાગતો પિહિતો કપણો વિય મન્દો વિય મોમૂહો વિય ઝાયતિ પજ્ઝાયતિ નિજ્ઝાયતિ અપજ્ઝાયતિ [અવજ્ઝાયતિ (સ્યા.)]. યથા ઉલૂકો રુક્ખસાખાયં મૂસિકં મગયમાનો ઝાયતિ પજ્ઝાયતિ નિજ્ઝાયતિ અપજ્ઝાયતિ, યથા કોત્થુ નદીતીરે મચ્છે મગયમાનો ઝાયતિ પજ્ઝાયતિ નિજ્ઝાયતિ અપજ્ઝાયતિ, યથા બિળારો સન્ધિસમલસઙ્કટિરે મૂસિકં મગયમાનો ઝાયતિ પજ્ઝાયતિ નિજ્ઝાયતિ અપજ્ઝાયતિ, યથા ગદ્રભો વહચ્છિન્નો સન્ધિસમલસઙ્કટિરે ઝાયતિ પજ્ઝાયતિ નિજ્ઝાયતિ અપજ્ઝાયતિ; એવમેવં સો વિબ્ભન્તકો કામસઙ્કપ્પેન બ્યાપાદસઙ્કપ્પેન વિહિંસાસઙ્કપ્પેન દિટ્ઠિસઙ્કપ્પેન ફુટ્ઠો પરેતો સમોહિતો સમન્નાગતો પિહિતો કપણો વિય મન્દો વિય મોમૂહો વિય ઝાયતિ પજ્ઝાયતિ નિજ્ઝાયતિ અપજ્ઝાયતીતિ – સઙ્કપ્પેહિ પરેતો સો કપણો વિય ઝાયતિ.
સુત્વા પરેસં નિગ્ઘોસં, મઙ્કુ હોતિ તથાવિધોતિ. પરેસન્તિ ઉપજ્ઝાયા વા આચરિયા વા સમાનુપજ્ઝાયકા વા સમાનાચરિયકા વા મિત્તા વા સન્દિટ્ઠા વા સમ્ભત્તા વા સહાયા વા ચોદેન્તિ – ‘‘તસ્સ તે, આવુસો, અલાભા, તસ્સ તે દુલ્લદ્ધં, યં ત્વં એવરૂપં ઉળારં સત્થારં લભિત્વા એવં સ્વાક્ખાતે ધમ્મવિનયે પબ્બજિત્વા એવરૂપં અરિયગણં લભિત્વા હીનસ્સ મેથુનધમ્મસ્સ કારણા બુદ્ધં ધમ્મં સઙ્ઘં સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તોસિ. સદ્ધાપિ નામ તે નાહોસિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ, હિરીપિ નામ તે નાહોસિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ, ઓત્તપ્પમ્પિ નામ તે નાહોસિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ, વીરિયમ્પિ નામ તે નાહોસિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ, સતિપિ નામ તે નાહોસિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ, પઞ્ઞાપિ નામ તે નાહોસિ કુસલેસુ ધમ્મેસૂ’’તિ. તેસં વચનં બ્યપ્પથં દેસનં અનુસાસનં અનુસિટ્ઠિં સુત્વા સુણિત્વા ઉગ્ગહેત્વા ઉપધારયિત્વા ઉપલક્ખયિત્વા મઙ્કુ હોતિ, પીળિતો ઘટ્ટિતો બ્યાધિતો દોમનસ્સિતો હોતિ. તથાવિધોતિ તથાવિધો તાદિસો તસ્સણ્ઠિતો તપ્પકારો તપ્પટિભાગો. યો સો વિબ્ભન્તકોતિ – સુત્વા પરેસં નિગ્ઘોસં મઙ્કુ હોતિ તથાવિધો.
તેનાહ ભગવા –
‘‘સઙ્કપ્પેહિ પરેતો સો, કપણો વિય ઝાયતિ;
સુત્વા પરેસં નિગ્ઘોસં, મઙ્કુ હોતિ તથાવિધો’’તિ.
૫૪. અથ સત્થાનિ કુરુતે, પરવાદેહિ ચોદિતો;
એસ ખ્વસ્સ મહાગેધો, મોસવજ્જં પગાહતિ [સંગાહતિ (ક.)] .
અથ સત્થાનિ કુરુતે, પરવાદેહિ ચોદિતોતિ. અથાતિ પદસન્ધિ પદસંસગ્ગો પદપારિપૂરી અક્ખરસમવાયો બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતા પદાનુપુબ્બતાપેતં – અથાતિ. સત્થાનીતિ તીણિ સત્થાનિ – કાયસત્થં, વચીસત્થં, મનોસત્થં. તિવિધં કાયદુચ્ચરિતં કાયસત્થં, ચતુબ્બિધં વચીદુચ્ચરિતં વચીસત્થં, તિવિધં મનોદુચ્ચરિતં મનોસત્થં. પરવાદેહિ ચોદિતોતિ. ઉપજ્ઝાયેહિ વા આચરિયેહિ વા સમાનુપજ્ઝાયકેહિ વા સમાનાચરિયકેહિ વા મિત્તેહિ વા સન્દિટ્ઠેહિ વા સમ્ભત્તેહિ વા સહાયેહિ વા ચોદિતો સમ્પજાનમુસા ભાસતિ. ‘‘અભિરતો અહં, ભન્તે, અહોસિં પબ્બજ્જાય. માતા મે પોસેતબ્બા, તેનમ્હિ વિબ્ભન્તો’’તિ ભણતિ. ‘‘પિતા મે પોસેતબ્બો, તેનમ્હિ વિબ્ભન્તો’’તિ ભણતિ. ‘‘ભાતા મે પોસેતબ્બો… ભગિની મે પોસેતબ્બા… પુત્તો મે પોસેતબ્બો… ધીતા મે પોસેતબ્બા… મિત્તા મે પોસેતબ્બા… અમચ્ચા મે પોસેતબ્બા… ઞાતકા મે પોસેતબ્બા… સાલોહિતા મે પોસેતબ્બા, તેનમ્હિ વિબ્ભન્તો’’તિ ભણતિ. વચીસત્થં કરોતિ સઙ્કરોતિ જનેતિ સઞ્જનેતિ નિબ્બત્તેતિ અભિનિબ્બત્તેતીતિ – અથ સત્થાનિ કુરુતે, પરવાદેહિ ચોદિતો.
એસ ખ્વસ્સ મહાગેધોતિ. એસો તસ્સ મહાગેધો મહાવનં મહાગહનં મહાકન્તારો મહાવિસમો મહાકુટિલો મહાપઙ્કો મહાપલિપો મહાપલિબોધો મહાબન્ધનં, યદિદં સમ્પજાનમુસાવાદોતિ – એસ ખ્વસ્સ મહાગેધો.
મોસવજ્જં પગાહતીતિ. મોસવજ્જં વુચ્ચતિ મુસાવાદો. ઇધેકચ્ચો સભગ્ગતો વા પરિસગ્ગતો વા ઞાતિમજ્ઝગતો વા પૂગમજ્ઝગતો વા રાજકુલમજ્ઝગતો વા અભિનીતો સક્ખિપુટ્ઠો – ‘‘એહમ્ભો પુરિસ, યં જાનાસિ તં વદેહી’’તિ, સો અજાનં વા આહ – ‘‘જાનામી’’તિ, ‘‘જાનં’’ વા આહ – ‘‘ન જાનામી’’તિ, અપસ્સં વા આહ – ‘‘પસ્સામી’’તિ, પસ્સં વા આહ – ‘‘ન પસ્સામી’’તિ. ઇતિ અત્તહેતુ વા પરહેતુ વા આમિસકિઞ્ચિક્ખહેતુ વા સમ્પજાનમુસા ભાસતિ – ઇદં વુચ્ચતિ મોસવજ્જં.
અપિ ચ તીહાકારેહિ મુસાવાદો હોતિ. પુબ્બેવસ્સ હોતિ – ‘‘મુસા ભણિસ્સ’’ન્તિ, ભણન્તસ્સ હોતિ – ‘‘મુસા ભણામી’’તિ, ભણિતસ્સ હોતિ – ‘‘મુસા મયા ભણિત’’ન્તિ. ઇમેહિ તીહાકારેહિ મુસાવાદો હોતિ. અપિ ચ ચતૂહાકારેહિ મુસાવાદો હોતિ. પુબ્બેવસ્સ હોતિ – ‘‘મુસા ભણિસ્સ’’ન્તિ, ભણન્તસ્સ હોતિ – ‘‘મુસા ભણામી’’તિ, ભણિતસ્સ હોતિ – ‘‘મુસા મયા ભણિત’’ન્તિ, વિનિધાય દિટ્ઠિં. ઇમેહિ ચતૂહાકારેહિ મુસાવાદો હોતિ. અપિ ચ પઞ્ચહાકારેહિ… છહાકારેહિ… સત્તહાકારેહિ… અટ્ઠહાકારેહિ મુસાવાદો હોતિ. પુબ્બેવસ્સ હોતિ – ‘‘મુસા ભણિસ્સ’’ન્તિ, ભણન્તસ્સ હોતિ – ‘‘મુસા ભણામી’’તિ, ભણિતસ્સ હોતિ – ‘‘મુસા મયા ભણિત’’ન્તિ, વિનિધાય દિટ્ઠિં, વિનિધાય ખન્તિં, વિનિધાય રુચિં, વિનિધાય સઞ્ઞં, વિનિધાય ભાવં. ઇમેહિ અટ્ઠહાકારેહિ મુસાવાદો હોતિ. મોસવજ્જં પગાહતીતિ. મોસવજ્જં પગાહતિ ઓગાહતિ અજ્ઝોગાહતિ પવિસતીતિ – મોસવજ્જં પગાહતિ.
તેનાહ ભગવા –
‘‘અથ સત્થાનિ કુરુતે, પરવાદેહિ ચોદિતો;
એસ ખ્વસ્સ મહાગેધો, મોસવજ્જં પગાહતી’’તિ.
૫૫. પણ્ડિતોતિ સમઞ્ઞાતો, એકચ્ચરિયં [એકચરિયં (સી. સ્યા.)] અધિટ્ઠિતો;
સ ચાપિ મેથુને યુત્તો, મન્દોવ પરિકિસ્સતિ.
પણ્ડિતોતિ સમઞ્ઞાતોતિ. ઇધેકચ્ચો પુબ્બે સમણભાવે કિત્તિ વણ્ણગતો હોતિ – ‘‘પણ્ડિતો વિયત્તો મેધાવી બહુસ્સુતો ચિત્તકથી કલ્યાણપટિભાનો સુત્તન્તિકોતિ વા વિનયધરોતિ વા ધમ્મકથિકોતિ વા…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા લાભી’’તિ વા. એવં ઞાતો હોતિ પઞ્ઞાતો સમઞ્ઞાતો હોતીતિ – પણ્ડિતોતિ સમઞ્ઞાતો.
એકચ્ચરિયં અધિટ્ઠિતોતિ. દ્વીહિ કારણેહિ એકચ્ચરિયં અધિટ્ઠિતો – પબ્બજ્જાસઙ્ખાતેન વા ગણાવવસ્સગ્ગટ્ઠેન વા. કથં પબ્બજ્જાસઙ્ખાતેન એકચ્ચરિયં અધિટ્ઠિતો? સબ્બં ઘરાવાસપલિબોધં છિન્દિત્વા…પે… એવં પબ્બજ્જાસઙ્ખાતેન એકચ્ચરિયં અધિટ્ઠિતો. કથં ગણાવવસ્સગ્ગટ્ઠેન એકચ્ચરિયં અધિટ્ઠિતો? સો એવં પબ્બજિતો સમાનો એકો અરઞ્ઞવનપત્થાનિ પન્તાનિ…પે… એવં ગણાવવસ્સગ્ગટ્ઠેન એકચ્ચરિયં અધિટ્ઠિતોતિ – એકચ્ચરિયં અધિટ્ઠિતો.
સ ચાપિ મેથુને યુત્તોતિ. મેથુનધમ્મો નામ યો સો અસદ્ધમ્મો ગામધમ્મો…પે… તંકારણા વુચ્ચતિ મેથુનધમ્મો. સ ચાપિ મેથુને યુત્તોતિ. સો અપરેન સમયેન બુદ્ધં ધમ્મં સઙ્ઘં સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તિત્વા મેથુનધમ્મે યુત્તો [યુત્તો સંયુત્તો (સી.)] પયુત્તો આયુત્તો સમાયુત્તોતિ – સ ચાપિ મેથુને યુત્તો.
મન્દોવ પરિકિસ્સતીતિ. કપણો વિય મન્દો વિય મોમૂહો વિય કિસ્સતિ પરિકિસ્સતિ પરિકિલિસ્સતિ. પાણમ્પિ હનતિ, અદિન્નમ્પિ આદિયતિ, સન્ધિમ્પિ છિન્દતિ, નિલ્લોપમ્પિ હરતિ, એકાગારિકમ્પિ કરોતિ, પરિપન્થેપિ તિટ્ઠતિ, પરદારમ્પિ ગચ્છતિ, મુસાપિ ભણતિ. એવમ્પિ કિસ્સતિ પરિકિસ્સતિ પરિકિલિસ્સતિ. તમેનં રાજાનો ગહેત્વા વિવિધા કમ્મકારણા કારેન્તિ – કસાહિપિ તાળેન્તિ, વેત્તેહિપિ તાળેન્તિ, અદ્ધદણ્ડકેહિપિ તાળેન્તિ, હત્થમ્પિ છિન્દન્તિ, પાદમ્પિ છિન્દન્તિ, હત્થપાદમ્પિ છિન્દન્તિ, કણ્ણમ્પિ છિન્દન્તિ, નાસમ્પિ છિન્દન્તિ, કણ્ણનાસમ્પિ છિન્દન્તિ, બિલઙ્ગથાલિકમ્પિ કરોન્તિ, સઙ્ખમુણ્ડિકમ્પિ કરોન્તિ, રાહુમુખમ્પિ કરોન્તિ, જોતિમાલિકમ્પિ કરોન્તિ, હત્થપજ્જોતિકમ્પિ કરોન્તિ, એરકવત્તિકમ્પિ કરોન્તિ, ચિરકવાસિકમ્પિ કરોન્તિ, એણેય્યકમ્પિ કરોન્તિ, બળિસમંસિકમ્પિ કરોન્તિ, કહાપણિકમ્પિ કરોન્તિ, ખારાપતચ્છિકમ્પિ [ખારાપટિચ્છકમ્પિ (ક.)] કરોન્તિ, પલિઘપરિવત્તિકમ્પિ કરોન્તિ, પલાલપીઠકમ્પિ કરોન્તિ, તત્તેનપિ તેલેન ઓસિઞ્ચન્તિ, સુનખેહિપિ ખાદાપેન્તિ, જીવન્તમ્પિ સૂલે ઉત્તાસેન્તિ, અસિનાપિ સીસં છિન્દન્તિ. એવમ્પિ કિસ્સતિ પરિકિસ્સતિ પરિકિલિસ્સતિ.
અથ વા કામતણ્હાય અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો ભોગે પરિયેસન્તો નાવાય મહાસમુદ્દં પક્ખન્દતિ, સીતસ્સ પુરક્ખતો ઉણ્હસ્સ પુરક્ખતો ડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સેહિ પીળિયમાનો ખુપ્પિપાસાય મિય્યમાનો તિગુમ્બં ગચ્છતિ, તક્કોલં ગચ્છતિ, તક્કસીલં ગચ્છતિ, કાલમુખં ગચ્છતિ, પુરપૂરં ગચ્છતિ, વેસુઙ્ગં ગચ્છતિ, વેરાપથં ગચ્છતિ, જવં ગચ્છતિ, તામલિં [કમલિં (સ્યા.), તંમલિં (ક.)] ગચ્છતિ, વઙ્ગં ગચ્છતિ, એળબન્ધનં ગચ્છતિ, સુવણ્ણકૂટં ગચ્છતિ, સુવણ્ણભૂમિં ગચ્છતિ, તમ્બપાણિં ગચ્છતિ, સુપ્પાદકં ગચ્છતિ, ભારુકચ્છં ગચ્છતિ, સુરટ્ઠં ગચ્છતિ, ભઙ્ગલોકં ગચ્છતિ, ભઙ્ગણં ગચ્છતિ, સરમતં ગણં ગચ્છતિ, યોનં ગચ્છતિ, પરમયોનં [પીનં (સ્યા.)] ગચ્છતિ, વિનકં [નવકં (સી.)] ગચ્છતિ, મૂલપદં ગચ્છતિ, મરુકન્તારં ગચ્છતિ, જણ્ણુપથં ગચ્છતિ, અજપથં ગચ્છતિ, મેણ્ડપથં ગચ્છતિ, સઙ્કુપથં ગચ્છતિ, છત્તપથં ગચ્છતિ, વંસપથં ગચ્છતિ, સકુણપથં ગચ્છતિ, મૂસિકપથં ગચ્છતિ, દરિપથં ગચ્છતિ, વેત્તાચારં ગચ્છતિ. એવમ્પિ કિસ્સતિ પરિકિસ્સતિ પરિકિલિસ્સતિ.
ગવેસન્તો ન વિન્દતિ, અલાભમૂલકમ્પિ દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. એવમ્પિ કિસ્સતિ પરિકિસ્સતિ પરિકિલિસ્સતિ.
ગવેસન્તો વિન્દતિ, લદ્ધાપિ આરક્ખમૂલકમ્પિ દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ – ‘‘કિન્તિ મે ભોગે નેવ રાજાનો હરેય્યું, ન ચોરા હરેય્યું, ન અગ્ગી દહેય્યું, ન ઉદકં વહેય્ય, ન અપિયા દાયાદા હરેય્યુ’’ન્તિ. તસ્સ એવં આરક્ખતો ગોપયતો તે ભોગા વિપ્પલુજ્જન્તિ. સો વિપ્પયોગમૂલકમ્પિ દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. એવમ્પિ કિસ્સતિ પરિકિસ્સતિ પરિકિલિસ્સતીતિ – સ ચાપિ મેથુને યુત્તો, મન્દોવ પરિકિસ્સતિ.
તેનાહ ભગવા –
‘‘પણ્ડિતોતિ સમઞ્ઞાતો, એકચ્ચરિયં અધિટ્ઠિતો;
સ ચાપિ મેથુને યુત્તો, મન્દોવ પરિકિસ્સતી’’તિ.
૫૬. એતમાદીનવં ઞત્વા, મુનિં પુબ્બાપરે ઇધ;
એકચ્ચરિયં દળ્હં કયિરા, ન નિસેવેથ મેથુનં.
એતમાદીનવં ઞત્વા, મુનિ પુબ્બાપરે ઇધાતિ. એતન્તિ પુબ્બે સમણભાવે યસો ચ કિત્તિ ચ, અપરભાગે બુદ્ધં ધમ્મં સઙ્ઘં સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તસ્સ અયસો ચ અકિત્તિ ચ; એતં સમ્પત્તિં વિપત્તિઞ્ચ. ઞત્વાતિ જાનિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા. મુનીતિ. મોનં વુચ્ચતિ ઞાણં. યા પઞ્ઞા પજાનના…પે… સઙ્ગજાલમતિચ્ચ સો મુનિ. ઇધાતિ ઇમિસ્સા દિટ્ઠિયા ઇમિસ્સા ખન્તિયા ઇમિસ્સા રુચિયા ઇમસ્મિં આદાયે ઇમસ્મિં ધમ્મે ઇમસ્મિં વિનયે ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે ઇમસ્મિં પાવચને ઇમસ્મિં બ્રહ્મચરિયે ઇમસ્મિં સત્થુસાસને ઇમસ્મિં અત્તભાવે ઇમસ્મિં મનુસ્સલોકેતિ – એતમાદીનવં ઞત્વા મુનિ પુબ્બાપરે ઇધ.
એકચ્ચરિયં દળ્હં કયિરાતિ. દ્વીહિ કારણેહિ એકચ્ચરિયં દળહં કરેય્ય – પબ્બજ્જાસઙ્ખાતેન વા ગણાવવસ્સગ્ગટ્ઠેન વા. કથં પબ્બજ્જાસઙ્ખાતેન એકચ્ચરિયં દળ્હં કરેય્ય? સબ્બં ઘરાવાસપલિબોધં છિન્દિત્વા પુત્તદારપલિબોધં છિન્દિત્વા ઞાતિપલિબોધં છિન્દિત્વા મિત્તામચ્ચપલિબોધં છિન્દિત્વા સન્નિધિપલિબોધં છિન્દિત્વા કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિત્વા અકિઞ્ચનભાવં ઉપગન્ત્વા એકો ચરેય્ય વિહરેય્ય ઇરિયેય્ય વત્તેય્ય પાલેય્ય યપેય્ય યાપેય્ય. એવં પબ્બજ્જાસઙ્ખાતેન એકચ્ચરિયં દળ્હં કરેય્ય.
કથં ગણાવવસ્સગ્ગટ્ઠેન એકચ્ચરિયં દળ્હં કરેય્ય? સો એવં પબ્બજિતો સમાનો એકો અરઞ્ઞવનપત્થાનિ પન્તાનિ સેનાસનાનિ પટિસેવેય્ય અપ્પસદ્દાનિ અપ્પનિગ્ઘોસાનિ વિજનવાતાનિ મનુસ્સરાહસ્સેય્યકાનિ પટિસલ્લાનસારુપ્પાનિ. સો એકો ગચ્છેય્ય, એકો તિટ્ઠેય્ય, એકો નિસીદેય્ય, એકો સેય્યં કપ્પેય્ય, એકો ગામં પિણ્ડાય પવિસેય્ય, એકો પટિક્કમેય્ય, એકો રહો નિસીદેય્ય, એકો ચઙ્કમં અધિટ્ઠેય્ય, એકો ચરેય્ય વિહરેય્ય ઇરિયેય્ય વત્તેય્ય પાલેય્ય યપેય્ય યાપેય્ય. એવં ગણાવવસ્સગ્ગટ્ઠેન એકચ્ચરિયં દળ્હં કરેય્યાતિ – એકચ્ચરિયં દળ્હં કરેય્ય, થિરં કરેય્ય, દળ્હં સમાદાનો અસ્સ, અવટ્ઠિતસમાદાનો અસ્સ કુસલેસુ ધમ્મેસૂતિ – એકચ્ચરિયં દળ્હં કયિરા.
ન નિસેવેથ મેથુનન્તિ. મેથુનધમ્મો નામ યો સો અસદ્ધમ્મો ગામધમ્મો…પે… તંકારણા વુચ્ચતિ મેથુનધમ્મો. મેથુનધમ્મં ન સેવેય્ય ન નિસેવેય્ય ન સંસેવેય્ય ન પટિસેવેય્ય ન ચરેય્ય ન સમાચરેય્ય ન સમાદાય વત્તેય્યાતિ – ન નિસેવેથ મેથુનં.
તેનાહ ભગવા –
‘‘એતમાદીનવં ઞત્વા, મુનિ પુબ્બાપરે ઇધ;
એકચ્ચરિયં દળ્હં કયિરા, ન નિસેવેથ મેથુન’’ન્તિ.
૫૭. વિવેકઞ્ઞેવ સિક્ખેથ, એતં અરિયાનમુત્તમં;
ન તેન સેટ્ઠો મઞ્ઞેથ, સ વે નિબ્બાનસન્તિકે.
વિવેકઞ્ઞેવ સિક્ખેથાતિ. વિવેકોતિ તયો વિવેકા – કાયવિવેકો, ચિત્તવિવેકો, ઉપધિવિવેકો. કતમો કાયવિવેકો…પે… અયં ઉપધિવિવેકો. કાયવિવેકો ચ વિવેકટ્ઠકાયાનં નેક્ખમ્માભિરતાનં. ચિત્તવિવેકો ચ પરિસુદ્ધચિત્તાનં પરમવોદાનપ્પત્તાનં. ઉપધિવિવેકો ચ નિરૂપધીનં પુગ્ગલાનં વિસઙ્ખારગતાનં. સિક્ખાતિ તિસ્સો સિક્ખા – અધિસીલસિક્ખા, અધિચિત્તસિક્ખા, અધિપઞ્ઞાસિક્ખા…પે… અયં અધિપઞ્ઞાસિક્ખા. વિવેકઞ્ઞેવ સિક્ખેથાતિ વિવેકઞ્ઞેવ સિક્ખેય્ય આચરેય્ય સમાચરેય્ય સમાદાય વત્તેય્યાતિ – વિવેકઞ્ઞેવ સિક્ખેથ.
એતં અરિયાનમુત્તમન્તિ. અરિયા વુચ્ચન્તિ બુદ્ધા ચ બુદ્ધસાવકા ચ પચ્ચેકબુદ્ધા ચ. અરિયાનં એતં અગ્ગં સેટ્ઠં વિસિટ્ઠં પામોક્ખં ઉત્તમં પવરં યદિદં વિવેકચરિયાતિ – એતં અરિયાનમુત્તમં.
ન તેન સેટ્ઠો મઞ્ઞેથાતિ. કાયવિવેકચરિયાય ઉન્નતિં ન કરેય્ય, ઉન્નમં ન કરેય્ય, માનં ન કરેય્ય, થામં ન કરેય્ય, થમ્ભં ન કરેય્ય, ન તેન માનં જનેય્ય, ન તેન થદ્ધો અસ્સ પત્થદ્ધો પગ્ગહિતસિરોતિ – તેન સેટ્ઠો ન મઞ્ઞેથ.
સ વે નિબ્બાનસન્તિકેતિ. સો નિબ્બાનસ્સ સન્તિકે સામન્તા આસન્ને અવિદૂરે ઉપકટ્ઠેતિ – સ વે નિબ્બાનસન્તિકે.
તેનાહ ભગવા –
‘‘વિવેકઞ્ઞેવ સિક્ખેથ, એતં અરિયાનમુત્તમં;
ન તેન સેટ્ઠો મઞ્ઞેથ, સ વે નિબ્બાનસન્તિકે’’તિ.
૫૮. રિત્તસ્સ મુનિનો ચરતો, કામેસુ અનપેક્ખિનો;
ઓઘતિણ્ણસ્સ પિહયન્તિ, કામેસુ ગધિતા પજા.
રિત્તસ્સ મુનિનો ચરતોતિ. રિત્તસ્સ વિવિત્તસ્સ પવિવિત્તસ્સ, કાયદુચ્ચરિતેન રિત્તસ્સ વિવિત્તસ્સ પવિવિત્તસ્સ. વચીદુચ્ચરિતેન…પે… મનોદુચ્ચરિતેન… રાગેન… દોસેન… મોહેન… કોધેન… ઉપનાહેન… મક્ખેન… પળાસેન… ઇસ્સાય… મચ્છરિયેન… માયાય… સાઠેય્યેન… થમ્ભેન… સારમ્ભેન… માનેન… અતિમાનેન… મદેન… પમાદેન… સબ્બકિલેસેહિ… સબ્બદુચ્ચરિતેહિ… સબ્બદરથેહિ… સબ્બપરિળાહેહિ… સબ્બસન્તાપેહિ… સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારેહિ રિત્તસ્સ વિવિત્તસ્સ પવિવિત્તસ્સ. મુનિનોતિ. મોનં વુચ્ચતિ ઞાણં…પે… સઙ્ગજાલમતિચ્ચ સો મુનિ. ચરતોતિ ચરતો વિહરતો ઇરિયતો વત્તતો પાલયતો યપયતો યાપયતોતિ – રિત્તસ્સ મુનિનો ચરતો.
કામેસુ અનપેક્ખિનોતિ. કામાતિ ઉદ્દાનતો દ્વે કામા – વત્થુકામા ચ કિલેસકામા ચ…પે… ઇમે વુચ્ચન્તિ વત્થુકામા…પે… ઇમે વુચ્ચન્તિ કિલેસકામા. વત્થુકામે પરિજાનિત્વા કિલેસકામે પહાય પજહિત્વા વિનોદેત્વા બ્યન્તિં કરિત્વા અનભાવં ગમેત્વા કામેસુ અનપેક્ખમાનો ચત્તકામો વન્તકામો મુત્તકામો પહીનકામો પટિનિસ્સટ્ઠકામો, વીતરાગો ચત્તરાગો વન્તરાગો મુત્તરાગો પહીનરાગો પટિનિસ્સટ્ઠરાગો નિચ્છાતો નિબ્બુતો સીતિભૂતો [સીતીભૂતો (સી.)] સુખપ્પટિસંવેદી બ્રહ્મભૂતેન અત્તના વિહરતીતિ – કામેસુ અનપેક્ખિનો.
ઓઘતિણ્ણસ્સ પિહયન્તિ, કામેસુ ગધિતા પજાતિ. પજાતિ સત્તાધિવચનં પજા કામેસુ રત્તા ગિદ્ધા ગધિતા મુચ્છિતા અજ્ઝોસન્ના લગ્ગા લગ્ગિતા પલિબુદ્ધા. તે કામોઘં તિણ્ણસ્સ ભવોઘં તિણ્ણસ્સ દિટ્ઠોઘં તિણ્ણસ્સ અવિજ્જોઘં તિણ્ણસ્સ સબ્બસઙ્ખારપથં તિણ્ણસ્સ ઉત્તિણ્ણસ્સ નિત્તિણ્ણસ્સ અતિક્કન્તસ્સ સમતિક્કન્તસ્સ વીતિવત્તસ્સ પારં ગતસ્સ પારં પત્તસ્સ અન્તં ગતસ્સ અન્તં પત્તસ્સ કોટિં ગતસ્સ કોટિં પત્તસ્સ પરિયન્તં ગતસ્સ પરિયન્તં પત્તસ્સ વોસાનં ગતસ્સ વોસાનં પત્તસ્સ તાણં ગતસ્સ તાણં પત્તસ્સ લેણં ગતસ્સ લેણં પત્તસ્સ સરણં ગતસ્સ સરણં પત્તસ્સ અભયં ગતસ્સ અભયં પત્તસ્સ અચ્ચુતં ગતસ્સ અચ્ચુતં પત્તસ્સ અમતં ગતસ્સ અમતં પત્તસ્સ નિબ્બાનં ગતસ્સ નિબ્બાનં પત્તસ્સ ઇચ્છન્તિ સાદિયન્તિ પત્થયન્તિ પિહયન્તિ અભિજપ્પન્તિ. યથા ઇણાયિકા આનણ્યં [આણણ્યં (અટ્ઠ.)] પત્થેન્તિ પિહયન્તિ, યથા આબાધિકા આરોગ્યં પત્થેન્તિ પિહયન્તિ, યથા બન્ધનબદ્ધા બન્ધનમોક્ખં પત્થેન્તિ પિહયન્તિ, યથા દાસા ભુજિસ્સં પત્થેન્તિ પિહયન્તિ, યથા કન્તારદ્ધાનપક્ખન્દા [કન્તારદ્ધાનપક્ખન્તા (સી.), કન્તારદ્ધાનપક્ખન્ના (સ્યા.)] ખેમન્તભૂમિં પત્થેન્તિ પિહયન્તિ; એવમેવં પજા કામેસુ રત્તા ગિદ્ધા ગધિતા મુચ્છિતા અજ્ઝોસન્ના લગ્ગા લગ્ગિતા પલિબુદ્ધા તે કામોઘં તિણ્ણસ્સ ભવોઘં તિણ્ણસ્સ…પે… નિબ્બાનં ગતસ્સ નિબ્બાનં પત્તસ્સ ઇચ્છન્તિ સાદિયન્તિ પત્થયન્તિ પિહયન્તિ અભિજપ્પન્તીતિ – ઓઘતિણ્ણસ્સ પિહયન્તિ, કામેસુ ગધિતા પજા.
તેનાહ ભગવા –
‘‘રિત્તસ્સ મુનિનો ચરતો, કામેસુ અનપેક્ખિનો;
ઓઘતિણ્ણસ્સ પિહયન્તિ, કામેસુ ગધિતા પજા’’તિ.
તિસ્સમેત્તેય્યસુત્તનિદ્દેસો સત્તમો.