૬. જરાસુત્તનિદ્દેસો

અથ જરાસુત્તનિદ્દેસં વક્ખતિ –

૩૯. અપ્પં વત જીવિતં ઇદં, ઓરં વસ્સસતાપિ મિય્યતિ [મીયતિ (સી.)] ;

યો ચેપિ અતિચ્ચ જીવતિ, અથ ખો સો જરસાપિ મિય્યતિ.

અપ્પં વત જીવિતં ઇદન્તિ. જીવિતન્તિ આયુ ઠિતિ યપના યાપના ઇરિયના વત્તના પાલના જીવિતં જીવિતિન્દ્રિયં. અપિ ચ, દ્વીહિ કારણેહિ અપ્પકં જીવિતં થોકં જીવિતં – ઠિતિપરિત્તતાય વા અપ્પકં જીવિતં, સરસપરિત્તતાય વા અપ્પકં જીવિતં. કથં ઠિતિપરિત્તતાય વા અપ્પકં જીવિતં? અતીતે ચિત્તક્ખણે જીવિત્થ, ન જીવતિ ન જીવિસ્સતિ; અનાગતે ચિત્તક્ખણે જીવિસ્સતિ, ન જીવતિ ન જીવિત્થ; પચ્ચુપ્પન્ને ચિત્તક્ખણે જીવતિ, ન જીવિત્થ ન જીવિસ્સતિ.

‘‘જીવિતં અત્તભાવો ચ, સુખદુક્ખા ચ કેવલા;

એકચિત્તસમાયુત્તા, લહુસો વત્તતે ખણો.

‘‘ચુલ્લાસીતિસહસ્સાનિ, કપ્પા તિટ્ઠન્તિ યે મરૂ;

ન ત્વેવ તેપિ જીવન્તિ, દ્વીહિ ચિત્તેહિ સંયુતા [સમોહિતા (સી. સ્યા. ક.)].

‘‘યે નિરુદ્ધા મરન્તસ્સ, તિટ્ઠમાનસ્સ વા ઇધ;

સબ્બેપિ સદિસા ખન્ધા, ગતા અપ્પટિસન્ધિકા.

‘‘અનન્તરા ચ યે ભગ્ગા, યે ચ ભગ્ગા અનાગતા;

તદન્તરે નિરુદ્ધાનં, વેસમં નત્થિ લક્ખણે.

‘‘અનિબ્બત્તેન ન જાતો, પચ્ચુપ્પન્નેન જીવતિ;

ચિત્તભગ્ગા મતો લોકો, પઞ્ઞત્તિ પરમત્થિયા.

‘‘યથા નિન્ના પવત્તન્તિ, છન્દેન પરિણામિતા;

અચ્છિન્નધારા વત્તન્તિ, સળાયતનપચ્ચયા.

‘‘અનિધાનગતા ભગ્ગા, પુઞ્જો નત્થિ અનાગતે;

નિબ્બત્તા યે ચ તિટ્ઠન્તિ, આરગ્ગે સાસપૂપમા.

‘‘નિબ્બત્તાનઞ્ચ ધમ્માનં, ભઙ્ગો નેસં પુરક્ખતો;

પલોકધમ્મા તિટ્ઠન્તિ, પુરાણેહિ અમિસ્સિતા.

‘‘અદસ્સનતો આયન્તિ, ભઙ્ગા ગચ્છન્તિ દસ્સનં;

વિજ્જુપ્પાદોવ આકાસે, ઉપ્પજ્જન્તિ વયન્તિ ચા’’તિ.

એવં ઠિતિપરિત્તતાય અપ્પકં જીવિતં.

કથં સરસપરિત્તતાય અપ્પકં જીવિતં? અસ્સાસૂપનિબદ્ધં [અસ્સાસૂપનિબન્ધં (ક.)] જીવિતં, પસ્સાસૂપનિબદ્ધં જીવિતં, અસ્સાસપસ્સાસૂપનિબદ્ધં જીવિતં, મહાભૂતૂપનિબદ્ધં જીવિતં, કબળીકારાહારૂપનિબદ્ધં જીવિતં, ઉસ્મૂપનિબદ્ધં જીવિતં, વિઞ્ઞાણૂપનિબદ્ધં જીવિતં. મૂલમ્પિ ઇમેસં દુબ્બલં, પુબ્બહેતૂપિ ઇમેસં દુબ્બલા, યે પચ્ચયા તેપિ દુબ્બલા, યેપિ પભાવિકા તેપિ દુબ્બલા, સહભૂપિ ઇમેસં દુબ્બલા, સમ્પયોગાપિ ઇમેસં દુબ્બલા, સહજાપિ ઇમેસં દુબ્બલા, યાપિ પયોજિકા સાપિ દુબ્બલા. અઞ્ઞમઞ્ઞં ઇમે નિચ્ચદુબ્બલા, અઞ્ઞમઞ્ઞં અનવટ્ઠિતા ઇમે. અઞ્ઞમઞ્ઞં પરિપાતયન્તિ ઇમે, અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ હિ નત્થિ તાયિતા, ન ચાપિ ઠપેન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ઇમે. યોપિ નિબ્બત્તકો સો ન વિજ્જતિ.

‘‘ન ચ કેનચિ કોચિ હાયતિ, ગન્ધબ્બા ચ ઇમે હિ સબ્બસો;

પુરિમેહિ પભાવિકા ઇમે, યેપિ પભાવિકા તે પુરે મતા;

પુરિમાપિ ચ પચ્છિમાપિ ચ, અઞ્ઞમઞ્ઞં ન કદાચિ મદ્દસંસૂ’’તિ.

એવં સરસપરિત્તતાય અપ્પકં જીવિતં.

અપિ ચ, ચાતુમહારાજિકાનં [ચાતુમ્મહારાજિકાનં (સી. સ્યા.)] દેવાનં જીવિતં ઉપાદાય મનુસ્સાનં અપ્પકં જીવિતં પરિત્તં જીવિતં થોકં જીવિતં ખણિકં જીવિતં લહુકં જીવિતં ઇત્તરં જીવિતં અનદ્ધનીયં જીવિતં નચિરટ્ઠિતિકં જીવિતં. તાવતિંસાનં દેવાનં…પે… યામાનં દેવાનં… તુસિતાનં દેવાનં… નિમ્માનરતીનં દેવાનં… પરનિમ્મિતવસવત્તીનં દેવાનં… બ્રહ્મકાયિકાનં દેવાનં જીવિતં ઉપાદાય મનુસ્સાનં અપ્પકં જીવિતં પરિત્તં જીવિતં થોકં જીવિતં ખણિકં જીવિતં લહુકં જીવિતં ઇત્તરં જીવિતં અનદ્ધનીયં જીવિતં નચિરટ્ઠિતિકં જીવિતં. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘અપ્પમિદં, ભિક્ખવે, મનુસ્સાનં આયુ, ગમનિયો સમ્પરાયો, મન્તાય બોદ્ધબ્બં, કત્તબ્બં કુસલં, ચરિતબ્બં બ્રહ્મચરિયં, નત્થિ જાતસ્સ અમરણં. યો, ભિક્ખવે, ચિરં જીવતિ, સો વસ્સસતં અપ્પં વા ભિય્યો.

‘‘અપ્પમાયુ મનુસ્સાનં, હીળેય્ય નં સુપોરિસો;

ચરેય્યાદિત્તસીસોવ નત્થિ મચ્ચુસ્સનાગમો.

‘‘અચ્ચયન્તિ અહોરત્તા, જીવિતં ઉપરુજ્ઝતિ;

આયુ ખિય્યતિ મચ્ચાનં, કુન્નદીનંવ ઓદક’’ન્તિ.

અપ્પં વત જીવિતં ઇદં.

ઓરં વસ્સસતાપિ મિય્યતીતિ. કલલકાલેપિ ચવતિ મરતિ અન્તરધાયતિ વિપ્પલુજ્જતિ, અબ્બુદકાલેપિ ચવતિ મરતિ અન્તરધાયતિ વિપ્પલુજ્જતિ, પેસિકાલેપિ ચવતિ મરતિ અન્તરધાયતિ વિપ્પલુજ્જતિ, ઘનકાલેપિ ચવતિ મરતિ અન્તરધાયતિ વિપ્પલુજ્જતિ, પસાખકાલેપિ ચવતિ મરતિ અન્તરધાયતિ વિપ્પલુજ્જતિ, જાતમત્તોપિ ચવતિ મરતિ અન્તરધાયતિ વિપ્પલુજ્જતિ, સૂતિઘરેપિ [પસૂતિઘરે (સ્યા.), સૂતિકઘરે (ક.)] ચવતિ મરતિ અન્તરધાયતિ વિપ્પલુજ્જતિ, અદ્ધમાસિકોપિ ચવતિ મરતિ અન્તરધાયતિ વિપ્પલુજ્જતિ, માસિકોપિ ચવતિ મરતિ અન્તરધાયતિ વિપ્પલુજ્જતિ, દ્વેમાસિકોપિ…પે… તેમાસિકોપિ… ચતુમાસિકોપિ… પઞ્ચમાસિકોપિ ચવતિ મરતિ અન્તરધાયતિ વિપ્પલુજ્જતિ, છમાસિકોપિ… સત્તમાસિકોપિ… અટ્ઠમાસિકોપિ… નવમાસિકોપિ… દસમાસિકોપિ… સંવચ્છરિકોપિ ચવતિ મરતિ અન્તરધાયતિ વિપ્પલુજ્જતિ, દ્વેવસ્સિકોપિ… તિવસ્સિકોપિ… ચતુવસ્સિકોપિ… પઞ્ચવસ્સિકોપિ … છવસ્સિકોપિ… સત્તવસ્સિકોપિ… અટ્ઠવસ્સિકોપિ… નવવસ્સિકોપિ… દસવસ્સિકોપિ… વીસતિવસ્સિકોપિ… તિંસવસ્સિકોપિ… ચત્તારીસવસ્સિકોપિ… પઞ્ઞાસવસ્સિકોપિ… સટ્ઠિવસ્સિકોપિ… સત્તતિવસ્સિકોપિ… અસીતિવસ્સિકોપિ… નવુતિવસ્સિકોપિ ચવતિ મરતિ અન્તરધાયતિ વિપ્પલુજ્જતીતિ – ઓરં વસ્સસતાપિ મિય્યતિ.

યો ચેપિ અતિચ્ચ જીવતીતિ. યો વસ્સસતં અતિક્કમિત્વા જીવતિ સો એકં વા વસ્સં જીવતિ, દ્વે વા વસ્સાનિ જીવતિ, તીણિ વા વસ્સાનિ જીવતિ, ચત્તારિ વા વસ્સાનિ જીવતિ, પઞ્ચ વા વસ્સાનિ જીવતિ…પે… દસ વા વસ્સાનિ જીવતિ, વીસતિ વા વસ્સાનિ જીવતિ, તિંસં વા વસ્સાનિ જીવતિ, ચત્તારીસં વા વસ્સાનિ જીવતીતિ – યો ચેપિ અતિચ્ચ જીવતિ. અથ ખો સો જરસાપિ મિય્યતીતિ. યદા જિણ્ણો હોતિ વુદ્ધો મહલ્લકો અદ્ધગતો વયોઅનુપ્પત્તો ખણ્ડદન્તો પલિતકેસો વિલૂનં ખલિતસિરો [ખલિતં સિરો (સી.)] વલિનં તિલકાહતગત્તો વઙ્કો ભોગ્ગો દણ્ડપરાયનો, સો જરાયપિ ચવતિ મરતિ અન્તરધાયતિ વિપ્પલુજ્જતિ, નત્થિ મરણમ્હા મોક્ખો.

‘‘ફલાનમિવ પક્કાનં, પાતો પતનતો [પપતતો (સી.)] ભયં;

એવં જાતાન મચ્ચાનં, નિચ્ચં મરણતો ભયં.

‘‘યથાપિ કુમ્ભકારસ્સ, કતા મત્તિકભાજના;

સબ્બે ભેદનપરિયન્તા, એવં મચ્ચાન જીવિતં.

‘‘દહરા ચ મહન્તા ચ, યે બાલા યે ચ પણ્ડિતા;

સબ્બે મચ્ચુવસં યન્તિ, સબ્બે મચ્ચુપરાયના.

‘‘તેસં મચ્ચુપરેતાનં, ગચ્છતં પરલોકતો;

ન પિતા તાયતે પુત્તં, ઞાતી વા પન ઞાતકે.

‘‘પેક્ખતઞ્ઞેવ ઞાતીનં, પસ્સ લાલપ્પતં પુથુ;

એકમેકોવ મચ્ચાનં, ગોવજ્ઝો વિય નિય્યતિ;

એવમબ્ભાહતો લોકો, મચ્ચુના ચ જરાય ચા’’તિ.

અથ ખો સો જરસાપિ મિય્યતિ.

તેનાહ ભગવા –

‘‘અપ્પં વત જીવિતં ઇદં, ઓરં વસ્સસતાપિ મિય્યતિ;

યો ચેપિ અતિચ્ચ જીવતિ, અથ ખો સો જરસાપિ મિય્યતી’’તિ.

૪૦. સોચન્તિ જના મમાયિતે, ન હિ સન્તિ નિચ્ચા પરિગ્ગહા;

વિનાભાવં સન્તમેવિદં, ઇતિ દિસ્વા નાગારમાવસે.

સોચન્તિ જના મમાયિતેતિ. જનાતિ ખત્તિયા ચ બ્રાહ્મણા ચ વેસ્સા ચ સુદ્દા ચ ગહટ્ઠા ચ પબ્બજિતા ચ દેવા ચ મનુસ્સા ચ. મમત્તાતિ દ્વે મમત્તા – તણ્હામમત્તઞ્ચ દિટ્ઠિમમત્તઞ્ચ…પે… ઇદં તણ્હામમત્તં…પે… ઇદં દિટ્ઠિમમત્તં. મમાયિતં વત્થું અચ્છેદસઙ્કિનોપિ સોચન્તિ, અચ્છિજ્જન્તેપિ સોચન્તિ, અચ્છિન્નેપિ સોચન્તિ. મમાયિતં વત્થું વિપરિણામસઙ્કિનોપિ સોચન્તિ, વિપરિણામન્તેપિ સોચન્તિ, વિપરિણતેપિ સોચન્તિ કિલમન્તિ પરિદેવન્તિ ઉરત્તાળિં કન્દન્તિ સમ્મોહં આપજ્જન્તીતિ – સોચન્તિ જના મમાયિતે.

ન હિ સન્તિ નિચ્ચા પરિગ્ગહાતિ. દ્વે પરિગ્ગહા – તણ્હાપરિગ્ગહો ચ દિટ્ઠિપરિગ્ગહો ચ…પે… અયં તણ્હાપરિગ્ગહો…પે… અયં દિટ્ઠિપરિગ્ગહો. તણ્હાપરિગ્ગહો અનિચ્ચો સઙ્ખતો પટિચ્ચસમુપ્પન્નો ખયધમ્મો વયધમ્મો વિરાગધમ્મો નિરોધધમ્મો વિપરિણામધમ્મો. દિટ્ઠિપરિગ્ગહોપિ અનિચ્ચો સઙ્ખતો પટિચ્ચસમુપ્પન્નો ખયધમ્મો વયધમ્મો વિરાગધમ્મો નિરોધધમ્મો વિપરિણામધમ્મો. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘પસ્સથ નો તુમ્હે, ભિક્ખવે, તં પરિગ્ગહં ય્વાયં પરિગ્ગહો નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સતી’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સાધુ, ભિક્ખવે! અહમ્પિ ખો એતં, ભિક્ખવે, પરિગ્ગહં ન સમનુપસ્સામિ, ય્વાયં પરિગ્ગહો નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સતી’’તિ. પરિગ્ગહા નિચ્ચા ધુવા સસ્સતા અવિપરિણામધમ્મા નત્થિ ન સન્તિ ન સંવિજ્જન્તિ ન લબ્ભન્તીતિ – ન હિ સન્તિ નિચ્ચા પરિગ્ગહા.

વિનાભાવં સન્તમેવિદન્તિ. નાનાભાવે વિનાભાવે અઞ્ઞથાભાવે સન્તે સંવિજ્જમાને ઉપલબ્ભિયમાને. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘અલં, આનન્દ! મા સોચિ મા પરિદેવિ. નનુ એતં, આનન્દ, મયા પટિકચ્ચેવ [પટિગચ્ચેવ (સી.)] અક્ખાતં – ‘સબ્બેહેવ પિયેહિ મનાપેહિ નાનાભાવો વિનાભાવો અઞ્ઞથાભાવો. તં કુતેત્થ, આનન્દ, લબ્ભા – યં તં જાતં ભૂતં સઙ્ખતં પલોકધમ્મં તં વત મા પલુજ્જી’તિ! નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. પુરિમાનં પુરિમાનં ખન્ધાનં ધાતૂનં આયતનાનં વિપરિણામઞ્ઞથાભાવા પચ્છિમા પચ્છિમા ખન્ધા ચ ધાતુયો ચ આયતનાનિ ચ પવત્તન્તી’’તિ – વિનાભાવં સન્તમેવિદં.

ઇતિ દિસ્વા નાગારમાવસેતિ. ઇતીતિ પદસન્ધિ પદસંસગ્ગો પદપારિપૂરી અક્ખરસમવાયો બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતા પદાનુપુબ્બતાપેતં. ઇતીતિ ઇતિ દિસ્વા પસ્સિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા મમત્તેસૂતિ – ઇતિ દિસ્વા. નાગારમાવસેતિ સબ્બં ઘરાવાસપલિબોધં છિન્દિત્વા પુત્તદારપલિબોધં છિન્દિત્વા ઞાતિપલિબોધં છિન્દિત્વા મિત્તામચ્ચપલિબોધં છિન્દિત્વા સન્નિધિપલિબોધં છિન્દિત્વા કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિત્વા અકિઞ્ચનભાવં ઉપગન્ત્વા એકો ચરેય્ય વિહરેય્ય ઇરિયેય્ય વત્તેય્ય પાલેય્ય યપેય્ય યાપેય્યાતિ – ઇતિ દિસ્વા નાગારમાવસે.

તેનાહ ભગવા –

‘‘સોચન્તિ જના મમાયિતે, ન હિ સન્તિ નિચ્ચા પરિગ્ગહા;

વિનાભાવં સન્તમેવિદં, ઇતિ દિસ્વા નાગારમાવસે’’તિ.

૪૧. મરણેનપિ તં પહીયતિ [પહિય્યતિ (ક.)] યં પુરિસો મમિદન્તિ મઞ્ઞતિ;

એતમ્પિ વિદિત્વાન [એતં દિસ્વાન (સી. ક.)] પણ્ડિતો, ન મમત્તાય નમેથ મામકો.

મરણેનપિ તં પહીયતીતિ. મરણન્તિ યા તેસં તેસં સત્તાનં તમ્હા તમ્હા સત્તનિકાયા ચુતિ ચવનતા ભેદો અન્તરધાનં મચ્ચુમરણં કાલંકિરિયા ખન્ધાનં ભેદો કળેવરસ્સ નિક્ખેપો જીવિતિન્દ્રિયસ્સુપચ્છેદો. તન્તિ રૂપગતં વેદનાગતં સઞ્ઞાગતં સઙ્ખારગતં વિઞ્ઞાણગતં. પહીયતીતિ પહીયતિ જહીયતિ વિજહીયતિ અન્તરધાયતિ વિપ્પલુજ્જતિ. ભાસિતમ્પિ હેતં –

‘‘પુબ્બેવ મચ્ચં વિજહન્તિ ભોગા, મચ્ચોવ ને પુબ્બતરં જહાતિ;

અસસ્સતા ભોગિનો કામકામી, તસ્મા ન સોચામહં સોકકાલે.

‘‘ઉદેતિ આપૂરતિ વેતિ ચન્દો, અત્તં ગમેત્વાન પલેતિ સૂરિયો;

વિદિતા મયા સત્તુક લોકધમ્મા, તસ્મા ન સોચામહં સોકકાલે’’તિ.

મરણેનપિ તં પહીયતિ. યં પુરિસો મમિદન્તિ મઞ્ઞતીતિ. યન્તિ રૂપગતં વેદનાગતં સઞ્ઞાગતં સઙ્ખારગતં વિઞ્ઞાણગતં. પુરિસોતિ સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારો [લોકવોહારો (સ્યા.)] નામં નામકમ્મં નામધેય્યં નિરુત્તિ બ્યઞ્જનં અભિલાપો. મમિદન્તિ મઞ્ઞતીતિ તણ્હામઞ્ઞનાય મઞ્ઞતિ, દિટ્ઠિમઞ્ઞનાય મઞ્ઞતિ, માનમઞ્ઞનાય મઞ્ઞતિ, કિલેસમઞ્ઞનાય મઞ્ઞતિ, દુચ્ચરિતમઞ્ઞનાય મઞ્ઞતિ, પયોગમઞ્ઞનાય મઞ્ઞતિ, વિપાકમઞ્ઞનાય મઞ્ઞતીતિ – યં પુરિસો મમિદન્તિ મઞ્ઞતિ.

એતમ્પિ વિદિત્વાન પણ્ડિતોતિ. એતં આદીનવં ઞત્વા જાનિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા મમત્તેસૂતિ, એતમ્પિ વિદિત્વા પણ્ડિતો ધીરો પણ્ડિતો પઞ્ઞવા બુદ્ધિમા ઞાણી વિભાવી મેધાવીતિ – એતમ્પિ વિદિત્વાન પણ્ડિતો.

ન મમત્તાય નમેથ મામકોતિ. મમત્તાતિ દ્વે મમત્તા – તણ્હામમત્તઞ્ચ દિટ્ઠિમમત્તઞ્ચ…પે… ઇદં તણ્હામમત્તં…પે… ઇદં દિટ્ઠિમમત્તં. મામકોતિ બુદ્ધમામકો ધમ્મમામકો સઙ્ઘમામકો. સો ભગવન્તં મમાયતિ, ભગવા તં પુગ્ગલં પરિગ્ગણ્હાતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘યે તે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ કુહા થદ્ધા [બદ્ધા (ક.) ઇતિવુ. ૧૦૮] લપા સિઙ્ગી ઉન્નળા અસમાહિતા, ન મે તે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ મામકા; અપગતા ચ તે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ ઇમસ્મા ધમ્મવિનયા. ન ચ તે ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જન્તિ. યે ચ ખો તે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ નિક્કુહા નિલ્લપા ધીરા અત્થદ્ધા સુસમાહિતા, તે ખો મે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ મામકા; અનપગતા ચ તે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ ઇમસ્મા ધમ્મવિનયા. તે ચ ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જન્તિ’’.

‘‘કુહા થદ્ધા લપા સિઙ્ગી, ઉન્નળા અસમાહિતા;

ન તે ધમ્મે વિરૂહન્તિ, સમ્માસમ્બુદ્ધદેસિતે.

‘‘નિક્કુહા નિલ્લપા ધીરા, અત્થદ્ધા સુસમાહિતા;

તે વે ધમ્મે વિરૂહન્તિ, સમ્માસમ્બુદ્ધદેસિતે’’.

ન મમત્તાય નમેથ મામકોતિ. મામકો તણ્હામમત્તં પહાય દિટ્ઠિમમત્તં પટિનિસ્સજ્જિત્વા મમત્તાય ન નમેય્ય ન ઓનમેય્ય, ન તંનિન્નો અસ્સ ન તપ્પોણો ન તપ્પબ્ભારો ન તદધિમુત્તો ન તદધિપતેય્યોતિ – ન મમત્તાય નમેથ મામકો.

તેનાહ ભગવા –

‘‘મરણેનપિ તં પહીયતિ, યં પુરિસો મમિદન્તિ મઞ્ઞતિ;

એતમ્પિ વિદિત્વાન પણ્ડિતો, ન મમત્તાય નમેથ મામકો’’તિ.

૪૨. સુપિનેન યથાપિ સઙ્ગતં, પટિબુદ્ધો પુરિસો ન પસ્સતિ;

એવમ્પિ પિયાયિતં જનં, પેતં કાલઙ્કતં [કાલકતં (સી. સ્યા.)] ન પસ્સતિ.

સુપિનેન યથાપિ સઙ્ગતન્તિ. સઙ્ગતં સમાગતં સમાહિતં સન્નિપતિતન્તિ – સુપિનેન યથાપિ સઙ્ગતં. પટિબુદ્ધો પુરિસો ન પસ્સતીતિ યથા પુરિસો સુપિનગતો ચન્દં પસ્સતિ, સૂરિયં પસ્સતિ, મહાસમુદ્દં પસ્સતિ, સિનેરું પબ્બતરાજાનં પસ્સતિ, હત્થિં પસ્સતિ, અસ્સં પસ્સતિ, રથં પસ્સતિ, પત્તિં પસ્સતિ, સેનાબ્યૂહં પસ્સતિ, આરામરામણેય્યકં પસ્સતિ, વનરામણેય્યકં…પે… ભૂમિરામણેય્યકં… પોક્ખરણીરામણેય્યકં પસ્સતિ; પટિબુદ્ધો ન કિઞ્ચિ પસ્સતીતિ – પટિબુદ્ધો પુરિસો ન પસ્સતિ.

એવમ્પિ પિયાયિતં જનન્તિ. એવન્તિ ઓપમ્મસમ્પટિપાદનં. પિયાયિતં જનન્તિ મમાયિતં જનં માતરં વા પિતરં વા ભાતરં વા ભગિનિં વા પુત્તં વા ધીતરં વા મિત્તં વા અમચ્ચં વા ઞાતિં વા સાલોહિતં વાતિ – એવમ્પિ પિયાયિતં જનં.

પેતં કાલઙ્કતં ન પસ્સતીતિ. પેતો વુચ્ચતિ મતો. કાલઙ્કતં ન પસ્સતિ ન દક્ખતિ નાધિગચ્છતિ ન વિન્દતિ ન પટિલભતીતિ – પેતં કાલઙ્કતં ન પસ્સતિ.

તેનાહ ભગવા –

‘‘સુપિનેન યથાપિ સઙ્ગતં, પટિબુદ્ધો પુરિસો ન પસ્સતિ;

એવમ્પિ પિયાયિતં જનં, પેતં કાલઙ્કતં ન પસ્સતી’’તિ.

૪૩. દિટ્ઠાપિ સુતાપિ તે જના, યેસં નામમિદં પવુચ્ચતિ;

નામંયેવાવસિસ્સતિ, [નામમેવા’વસિસ્સતિ (સી. સ્યા.)] અક્ખેય્યં પેતસ્સ જન્તુનો.

દિટ્ઠાપિ સુતાપિ તે જનાતિ. દિટ્ઠાતિ યે ચક્ખુવિઞ્ઞાણાભિસમ્ભૂતા. સુતાતિ યે સોતવિઞ્ઞાણાભિસમ્ભૂતા. તે જનાતિ ખત્તિયા ચ બ્રાહ્મણા ચ વેસ્સા ચ સુદ્દા ચ ગહટ્ઠા ચ પબ્બજિતા ચ દેવા ચ મનુસ્સા ચાતિ – દિટ્ઠાપિ સુતાપિ તે જના.

યેસં નામમિદં પવુચ્ચતીતિ. યેસન્તિ યેસં ખત્તિયાનં બ્રાહ્મણાનં વેસ્સાનં સુદ્દાનં ગહટ્ઠાનં પબ્બજિતાનં દેવાનં મનુસ્સાનં. નામન્તિ સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારો નામં નામકમ્મં નામધેય્યં નિરુત્તિ બ્યઞ્જનં અભિલાપો. પવુચ્ચતીતિ વુચ્ચતિ પવુચ્ચતિ કથીયતિ ભણીયતિ દીપીયતિ વોહરીયતીતિ – યેસં નામમિદં પવુચ્ચતિ.

નામંયેવાવસિસ્સતિ અક્ખેય્યન્તિ. રૂપગતં વેદનાગતં સઞ્ઞાગતં સઙ્ખારગતં વિઞ્ઞાણગતં પહીયતિ જહીયતિ વિજહીયતિ અન્તરધાયતિ વિપ્પલુજ્જતિ, નામંયેવાવસિસ્સતિ. અક્ખેય્યન્તિ. અક્ખાતું કથેતું ભણિતું દીપયિતું વોહરિતુન્તિ – નામં એવાવસિસ્સતિ અક્ખેય્યં. પેતસ્સ જન્તુનોતિ. પેતસ્સાતિ મતસ્સ કાલઙ્કતસ્સ. જન્તુનોતિ સત્તસ્સ નરસ્સ માનવસ્સ પોસસ્સ પુગ્ગલસ્સ જીવસ્સ જાગુસ્સ જન્તુસ્સ ઇન્દગુસ્સ મનુજસ્સાતિ – પેતસ્સ જન્તુનો.

તેનાહ ભગવા –

‘‘દિટ્ઠાપિ સુતાપિ તે જના, યેસં નામમિદં પવુચ્ચતિ;

નામંયેવાવસિસ્સતિ, અક્ખેય્યં પેતસ્સ જન્તુનો’’તિ.

૪૪. સોકપ્પરિદેવમચ્છરં, ન પજહન્તિ ગિદ્ધા મમાયિતે;

તસ્મા મુનયો પરિગ્ગહં, હિત્વા અચરિંસુ ખેમદસ્સિનો.

સોકપ્પરિદેવમચ્છરં ન પજહન્તિ ગિદ્ધા મમાયિતેતિ. સોકોતિ ઞાતિબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ ભોગબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ રોગબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ સીલબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ દિટ્ઠિબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન બ્યસનેન સમન્નાગતસ્સ અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન દુક્ખધમ્મેન ફુટ્ઠસ્સ સોકો સોચના સોચિતત્તં અન્તોસોકો અન્તોપરિસોકો અન્તોદાહો અન્તોપરિદાહો [અન્તોડાહો અન્તોપરિડાહો (સ્યા.)] ચેતસો પરિજ્ઝાયના દોમનસ્સં સોકસલ્લં. પરિદેવોતિ ઞાતિબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ…પે… દિટ્ઠિબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન બ્યસનેન સમન્નાગતસ્સ અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન દુક્ખધમ્મેન ફુટ્ઠસ્સ આદેવો પરિદેવો આદેવના પરિદેવના આદેવિતત્તં પરિદેવિતત્તં વાચા પલાપો વિપ્પલાપો લાલપ્પો લાલપ્પાયના લાલપ્પાયિતત્તં. મચ્છરિયન્તિ પઞ્ચ મચ્છરિયાનિ – આવાસમચ્છરિયં, કુલમચ્છરિયં, લાભમચ્છરિયં, વણ્ણમચ્છરિયં, ધમ્મમચ્છરિયં. યં એવરૂપં મચ્છરિયં મચ્છરાયના મચ્છરાયિતત્તં વેવિચ્છં કદરિયં કટુકઞ્ચુકતા અગ્ગહિતત્તં ચિત્તસ્સ – ઇદં વુચ્ચતિ મચ્છરિયં. અપિ ચ ખન્ધમચ્છરિયમ્પિ મચ્છરિયં, ધાતુમચ્છરિયમ્પિ મચ્છરિયં, આયતનમચ્છરિયમ્પિ મચ્છરિયં ગાહો – ઇદં વુચ્ચતિ મચ્છરિયં. ગેધો વુચ્ચતિ તણ્હા. યો રાગો સારાગો…પે… અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલં. મમત્તાતિ દ્વે મમત્તા – તણ્હામમત્તઞ્ચ દિટ્ઠિમમત્તઞ્ચ …પે… ઇદં તણ્હામમત્તં…પે… ઇદં દિટ્ઠિમમત્તં. મમાયિતં વત્થું અચ્છેદસઙ્કિનોપિ સોચન્તિ, અચ્છિજ્જન્તેપિ સોચન્તિ, અચ્છિન્નેપિ સોચન્તિ, મમાયિતં વત્થું વિપરિણામસઙ્કિનોપિ સોચન્તિ, વિપરિણામન્તેપિ સોચન્તિ, વિપરિણતેપિ સોચન્તિ, મમાયિતં વત્થું અચ્છેદસઙ્કિનોપિ પરિદેવન્તિ, અચ્છિજ્જન્તેપિ પરિદેવન્તિ, અચ્છિન્નેપિ પરિદેવન્તિ. મમાયિતં વત્થું વિપરિણામસઙ્કિનોપિ પરિદેવન્તિ, વિપરિણામન્તેપિ પરિદેવન્તિ, વિપરિણતેપિ પરિદેવન્તિ. મમાયિતં વત્થું રક્ખન્તિ ગોપેન્તિ પરિગ્ગણ્હન્તિ મમાયન્તિ મચ્છરાયન્તિ; મમાયિતસ્મિં વત્થુસ્મિં સોકં ન જહન્તિ, પરિદેવં ન જહન્તિ, મચ્છરિયં ન જહન્તિ, ગેધં ન જહન્તિ નપ્પજહન્તિ ન વિનોદેન્તિ ન બ્યન્તિં કરોન્તિ ન અનભાવં ગમેન્તીતિ – સોકપ્પરિદેવમચ્છરં નપ્પજહન્તિ ગિદ્ધા મમાયિતે.

તસ્મા મુનયો પરિગ્ગહં, હિત્વા અચરિંસુ ખેમદસ્સિનોતિ. તસ્માતિ તસ્મા તંકારણા તંહેતુ તપ્પચ્ચયા તંનિદાના એતં આદીનવં સમ્પસ્સમાના મમત્તેસૂતિ – તસ્મા. મુનયોતિ મોનં વુચ્ચતિ ઞાણં. યા પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ. તેન ઞાણેન સમન્નાગતા મુનયો મોનપ્પત્તા. તીણિ મોનેય્યાનિ – કાયમોનેય્યં, વચીમોનેય્યં, મનોમોનેય્યં…પે… સઙ્ગજાલમતિચ્ચ સો મુનિ. પરિગ્ગહોતિ દ્વે પરિગ્ગહા – તણ્હાપરિગ્ગહો ચ દિટ્ઠિપરિગ્ગહો ચ…પે… અયં તણ્હાપરિગ્ગહો…પે… અયં દિટ્ઠિપરિગ્ગહો. મુનયો તણ્હાપરિગ્ગહં પરિચ્ચજિત્વા દિટ્ઠિપરિગ્ગહં પટિનિસ્સજ્જિત્વા ચજિત્વા પજહિત્વા વિનોદેત્વા બ્યન્તિં કરિત્વા અનભાવં ગમેત્વા અચરિંસુ વિહરિંસુ ઇરિયિંસુ વત્તિંસુ પાલિંસુ યપિંસુ યાપિંસુ. ખેમદસ્સિનોતિ ખેમં વુચ્ચતિ અમતં નિબ્બાનં. યો સો સબ્બસઙ્ખારસમથો સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો તણ્હક્ખયો વિરાગો નિરોધો નિબ્બાનં. ખેમદસ્સિનોતિ ખેમદસ્સિનો તાણદસ્સિનો લેણદસ્સિનો સરણદસ્સિનો અભયદસ્સિનો અચ્ચુતદસ્સિનો અમતદસ્સિનો નિબ્બાનદસ્સિનોતિ – તસ્મા મુનયો પરિગ્ગહં હિત્વા અચરિંસુ ખેમદસ્સિનો.

તેનાહ ભગવા –

‘‘સોકપ્પરિદેવમચ્છરં, ન જહન્તિ ગિદ્ધા મમાયિતે;

તસ્મા મુનયો પરિગ્ગહં, હિત્વા અચરિંસુ ખેમદસ્સિનો’’તિ.

૪૫. પતિલીનચરસ્સ ભિક્ખુનો, ભજમાનસ્સ વિવિત્તમાસનં;

સામગ્ગિયમાહુ તસ્સ તં, યો અત્તાનં ભવને ન દસ્સયે.

પતિલીનચરસ્સ ભિક્ખુનોતિ. પતિલીનચરા વુચ્ચન્તિ સત્ત સેક્ખા [સેખા (સી. સ્યા.)]. અરહા પતિલીનો. કિંકારણા પતિલીનચરા વુચ્ચન્તિ સત્ત સેક્ખા? તે તતો તતો ચિત્તં પતિલીનેન્તા પતિકુટેન્તા પતિવટ્ટેન્તા સન્નિરુદ્ધન્તા [સન્નિરુમ્ભેન્તા (સી.)] સન્નિગ્ગણ્હન્તા સન્નિવારેન્તા રક્ખન્તા ગોપેન્તા ચરન્તિ વિચરન્તિ વિહરન્તિ ઇરિયન્તિ વત્તેન્તિ પાલેન્તિ યપેન્તિ યાપેન્તિ, ચક્ખુદ્વારે ચિત્તં પતિલીનેન્તા પતિકુટેન્તા પતિવટ્ટેન્તા સન્નિરુદ્ધન્તા સન્નિગ્ગણ્હન્તા સન્નિવારેન્તા રક્ખન્તા ગોપેન્તા ચરન્તિ વિચરન્તિ વિહરન્તિ ઇરિયન્તિ વત્તેન્તિ પાલેન્તિ યપેન્તિ યાપેન્તિ, સોતદ્વારે ચિત્તં…પે… ઘાનદ્વારે ચિત્તં… જિવ્હાદ્વારે ચિત્તં… કાયદ્વારે ચિત્તં… મનોદ્વારે ચિત્તં પતિલીનેન્તા પતિકુટેન્તા પતિવટ્ટેન્તા સન્નિરુદ્ધન્તા સન્નિગ્ગણ્હન્તા સન્નિવારેન્તા રક્ખન્તા ગોપેન્તા ચરન્તિ વિચરન્તિ વિહરન્તિ ઇરિયન્તિ વત્તેન્તિ પાલેન્તિ યપેન્તિ યાપેન્તિ. યથા કુક્કુટપત્તં વા ન્હારુદદ્દુલં વા અગ્ગિમ્હિ પક્ખિત્તં પતિલીયતિ પતિકુટતિ પતિવટ્ટતિ ન સમ્પસારિયતિ; એવમેવ તતો તતો ચિત્તં પતિલીનેન્તા પતિકુટેન્તા પતિવટ્ટેન્તા સન્નિરુદ્ધન્તા સન્નિગ્ગણ્હન્તા સન્નિવારેન્તા રક્ખન્તા ગોપેન્તા ચરન્તિ વિચરન્તિ વિહરન્તિ ઇરિયન્તિ વત્તેન્તિ પાલેન્તિ યપેન્તિ યાપેન્તિ, ચક્ખુદ્વારે ચિત્તં…પે… સોતદ્વારે ચિત્તં… ઘાનદ્વારે ચિત્તં… જિવ્હાદ્વારે ચિત્તં… કાયદ્વારે ચિત્તં… મનોદ્વારે ચિત્તં પતિલીનેન્તા પતિકુટેન્તા પતિવટ્ટેન્તા સન્નિરુદ્ધન્તા સન્નિગ્ગણ્હન્તા સન્નિવારેન્તા રક્ખન્તા ગોપેન્તા ચરન્તિ વિચરન્તિ વિહરન્તિ ઇરિયન્તિ વત્તેન્તિ પાલેન્તિ યપેન્તિ યાપેન્તિ. તંકારણા પતિલીનચરા વુચ્ચન્તિ સત્ત સેક્ખા. ભિક્ખુનોતિ પુથુજ્જનકલ્યાણકસ્સ વા ભિક્ખુનો સેક્ખસ્સ વા ભિક્ખુનોતિ – પતિલીનચરસ્સ ભિક્ખુનો.

ભજમાનસ્સ વિવિત્તમાસનન્તિ આસનં વુચ્ચતિ યત્થ નિસીદન્તિ – મઞ્ચો પીઠં ભિસિ તટ્ટિકા ચમ્મખણ્ડો તિણસન્થારો પણ્ણસન્થારો પલાલસન્થારો. તં આસનં અસપ્પાયરૂપદસ્સનેન રિત્તં વિવિત્તં પવિવિત્તં, અસપ્પાયસદ્દસ્સવનેન રિત્તં વિવિત્તં પવિવિત્તં, અસપ્પાયગન્ધઘાયનેન… અસપ્પાયરસસાયનેન… અસપ્પાયફોટ્ઠબ્બફુસનેન… અસપ્પાયેહિ પઞ્ચહિ કામગુણેહિ રિત્તં વિવિત્તં પવિવિત્તં. તં વિવિત્તં આસનં ભજતો સમ્ભજતો સેવતો નિસેવતો સંસેવતો પટિસેવતોતિ – ભજમાનસ્સ વિવિત્તમાસનં.

સામગ્ગિયમાહુ તસ્સ તં, યો અત્તાનં ભવને ન દસ્સયેતિ. સામગ્ગિયોતિ તિસ્સો સામગ્ગિયો – ગણસામગ્ગી, ધમ્મસામગ્ગી, અનભિનિબ્બત્તિસામગ્ગી. કતમા ગણસામગ્ગી? બહુ ચેપિ ભિક્ખૂ સમગ્ગા સમ્મોદમાના અવિવદમાના ખીરોદકીભૂતા અઞ્ઞમઞ્ઞં પિયચક્ખૂહિ સમ્પસ્સન્તા વિહરન્તિ – અયં ગણસામગ્ગી. કતમા ધમ્મસામગ્ગી? ચત્તારો સતિપટ્ઠાના, ચત્તારો સમ્મપ્પધાના, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, પઞ્ચ બલાનિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો. તે એકતો પક્ખન્દન્તિ પસીદન્તિ સમ્પતિટ્ઠન્તિ વિમુચ્ચન્તિ; ન તેસં ધમ્માનં વિવાદો પવિવાદો અત્થિ – અયં ધમ્મસામગ્ગી. કતમા અનભિનિબ્બત્તિસામગ્ગી? બહુ ચેપિ ભિક્ખૂ અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયન્તિ; ન તેસં નિબ્બાનધાતુયા [તેન (સી.)] ઊનત્તં વા પુણ્ણત્તં વા પઞ્ઞાયતિ – અયં અનભિનિબ્બત્તિસામગ્ગી. ભવનેતિ નેરયિકાનં નિરયો ભવનં, તિરચ્છાનયોનિકાનં તિરચ્છાનયોનિ ભવનં, પેત્તિવિસયિકાનં પેત્તિવિસયો ભવનં, મનુસ્સાનં મનુસ્સલોકો ભવનં, દેવાનં દેવલોકો ભવનન્તિ. સામગ્ગિયમાહુ તસ્સ તં, યો અત્તાનં ભવને ન દસ્સયેતિ. તસ્સેસા સામગ્ગી એતં છન્નં એતં પતિરૂપં એતં અનુચ્છવિકં એતં અનુલોમં, યો એવં પટિચ્છન્ને નિરયે અત્તાનં ન દસ્સેય્ય, તિરચ્છાનયોનિયં અત્તાનં ન દસ્સેય્ય, પેત્તિવિસયે અત્તાનં ન દસ્સેય્ય, મનુસ્સલોકે અત્તાનં ન દસ્સેય્ય, દેવલોકે અત્તાનં ન દસ્સેય્યાતિ એવમાહંસુ એવં કથેન્તિ એવં ભણન્તિ એવં દીપયન્તિ એવં વોહરન્તીતિ – સામગ્ગિયમાહુ તસ્સ તં, યો અત્તાનં ભવને ન દસ્સયે.

તેનાહ ભગવા –

‘‘પતિલીનચરસ્સ ભિક્ખુનો, ભજમાનસ્સ વિવિત્તમાસનં;

સામગ્ગિયમાહુ તસ્સ તં, યો અત્તાનં ભવને ન દસ્સયે’’તિ.

૪૬. સબ્બત્થ મુની અનિસ્સિતો, ન પિયં કુબ્બતિ નોપિ અપ્પિયં;

તસ્મિં પરિદેવમચ્છરં, પણ્ણે વારિ યથા ન લિમ્પતિ.

સબ્બત્થ મુની અનિસ્સિતોતિ. સબ્બં વુચ્ચતિ દ્વાદસાયતનાનિ – ચક્ખુઞ્ચેવ રૂપા ચ, સોતઞ્ચ સદ્દા ચ, ઘાનઞ્ચ ગન્ધા ચ, જિવ્હા ચ રસા ચ, કાયો ચ ફોટ્ઠબ્બા ચ, મનો ચ ધમ્મા ચ. મુનીતિ. મોનં વુચ્ચતિ ઞાણં…પે… સઙ્ગજાલમતિચ્ચ સો મુનિ. અનિસ્સિતોતિ. દ્વે નિસ્સયા – તણ્હાનિસ્સયો ચ દિટ્ઠિનિસ્સયો ચ…પે… અયં તણ્હાનિસ્સયો…પે… અયં દિટ્ઠિનિસ્સયો. મુનિ તણ્હાનિસ્સયં પહાય દિટ્ઠિનિસ્સયં પટિનિસ્સજ્જિત્વા ચક્ખું અનિસ્સિતો સોતં અનિસ્સિતો ઘાનં અનિસ્સિતો જિવ્હં અનિસ્સિતો કાયં અનિસ્સિતો મનં અનિસ્સિતો રૂપે… સદ્દે… ગન્ધે… રસે… ફોટ્ઠબ્બે… ધમ્મે… કુલં… ગણં… આવાસં… લાભં… યસં… પસંસં… સુખં… ચીવરં… પિણ્ડપાતં… સેનાસનં… ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં… કામધાતું… રૂપધાતું… અરૂપધાતું… કામભવં… રૂપભવં… અરૂપભવં… સઞ્ઞાભવં… અસઞ્ઞાભવં … નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાભવં… એકવોકારભવં… ચતુવોકારભવં… પઞ્ચવોકારભવં… અતીતં… અનાગતં… પચ્ચુપ્પન્નં… દિટ્ઠં… સુતં… મુતં… વિઞ્ઞાતં… સબ્બે ધમ્મે અનિસ્સિતો અનલ્લીનો અનુપગતો અનજ્ઝોસિતો અનધિમુત્તો નિક્ખન્તો નિસ્સટો વિપ્પમુત્તો વિસઞ્ઞુત્તો વિમરિયાદિકતેન ચેતસા વિહરતીતિ – સબ્બત્થ મુનિ અનિસ્સિતો.

ન પિયં કુબ્બતિ નોપિ અપ્પિયન્તિ. પિયાતિ દ્વે પિયા – સત્તા વા સઙ્ખારા વા. કતમે સત્તા પિયા? ઇધ યસ્સ તે હોન્તિ અત્થકામા હિતકામા ફાસુકામા યોગક્ખેમકામા માતા વા પિતા વા ભાતા વા ભગિની વા પુત્તા વા ધીતરા વા મિત્તા વા અમચ્ચા વા ઞાતી વા સાલોહિતા વા – ઇમે સત્તા પિયા. કતમે સઙ્ખારા પિયા? મનાપિકા રૂપા મનાપિકા સદ્દા મનાપિકા ગન્ધા મનાપિકા રસા મનાપિકા ફોટ્ઠબ્બા – ઇમે સઙ્ખારા પિયા. અપ્પિયાતિ દ્વે અપ્પિયા – સત્તા વા સઙ્ખારા વા. કતમે સત્તા અપ્પિયા? ઇધ યસ્સ તે હોન્તિ અનત્થકામા અહિતકામા અફાસુકામા અયોગક્ખેમકામા જીવિતા વોરોપેતુકામા – ઇમે સત્તા અપ્પિયા. કતમે સઙ્ખારા અપ્પિયા? અમનાપિકા રૂપા અમનાપિકા સદ્દા અમનાપિકા ગન્ધા અમનાપિકા રસા અમનાપિકા ફોટ્ઠબ્બા – ઇમે સઙ્ખારા અપ્પિયા. ન પિયં કુબ્બતિ નોપિ અપ્પિયન્તિ. ‘‘અયં મે સત્તો પિયો, ઇમે ચ સઙ્ખારા મનાપા’’તિ રાગવસેન પિયં ન કરોતિ; ‘‘અયં મે સત્તો અપ્પિયો, ઇમે ચ સઙ્ખારા અમનાપા’’તિ પટિઘવસેન અપ્પિયં ન કરોતિ ન જનેતિ ન સઞ્જનેતિ ન નિબ્બત્તેતિ નાભિનિબ્બત્તેતીતિ – ન પિયં કુબ્બતિ નોપિ અપ્પિયં.

તસ્મિં પરિદેવમચ્છરં પણ્ણે વારિ યથા ન લિમ્પતીતિ. તસ્મિન્તિ તસ્મિં પુગ્ગલે અરહન્તે ખીણાસવે. પરિદેવોતિ ઞાતિબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ ભોગબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ રોગબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ સીલબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ દિટ્ઠિબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન બ્યસનેન સમન્નાગતસ્સ અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન દુક્ખધમ્મેન ફુટ્ઠસ્સ આદેવો પરિદેવો આદેવના પરિદેવના આદેવિતત્તં પરિદેવિતત્તં વાચા પલાપો વિપ્પલાપો લાલપ્પો લાલપ્પાયના લાલપ્પાયિતત્તં. મચ્છરિયન્તિ પઞ્ચ મચ્છરિયાનિ – આવાસમચ્છરિયં, કુલમચ્છરિયં, લાભમચ્છરિયં, વણ્ણમચ્છરિયં, ધમ્મમચ્છરિયં. યં એવરૂપં મચ્છરિયં મચ્છરાયના મચ્છરાયિતત્તં વેવિચ્છં કદરિયં કટુકઞ્ચુકતા અગ્ગહિતત્તં ચિત્તસ્સ – ઇદં વુચ્ચતિ મચ્છરિયં. અપિ ચ ખન્ધમચ્છરિયમ્પિ મચ્છરિયં, ધાતુમચ્છરિયમ્પિ મચ્છરિયં, આયતનમચ્છરિયમ્પિ મચ્છરિયં ગાહો – ઇદં વુચ્ચતિ મચ્છરિયં.

પણ્ણે વારિ યથા ન લિમ્પતીતિ. પણ્ણં વુચ્ચતિ પદુમપત્તં. વારિ વુચ્ચતિ ઉદકં. યથા વારિ પદુમપત્તં ન લિમ્પતિ ન પલિમ્પતિ ન ઉપલિમ્પતિ અલિત્તં અપલિત્તં અનુપલિત્તં, એવમેવ તસ્મિં પુગ્ગલે અરહન્તે ખીણાસવે પરિદેવો મચ્છરિયઞ્ચ ન લિમ્પતિ ન પલિમ્પતિ ન ઉપલિમ્પતિ અલિત્તા અપલિત્તા અનુપલિત્તા. સો ચ પુગ્ગલો અરહન્તો તેહિ કિલેસેહિ ન લિમ્પતિ ન પલિમ્પતિ ન ઉપલિમ્પતિ અલિત્તો અપલિત્તો અનુપલિત્તો નિક્ખન્તો નિસ્સટો વિપ્પમુત્તો વિસઞ્ઞુત્તો વિમરિયાદિકતેન ચેતસા વિહરતીતિ – તસ્મિં પરિદેવમચ્છરં પણ્ણે વારિ યથા ન લિમ્પતિ.

તેનાહ ભગવા –

‘‘સબ્બત્થ મુની અનિસ્સિતો, ન પિયં કુબ્બતિ નોપિ અપ્પિયં;

તસ્મિં પરિદેવમચ્છરં, પણ્ણે વારિ યથા ન લિમ્પતી’’તિ.

૪૭. ઉદબિન્દુ યથાપિ પોક્ખરે, પદુમે વારિ યથા ન લિમ્પતિ;

એવં મુનિ નોપલિમ્પતિ, યદિદં દિટ્ઠસુતમુતેસુ [દિટ્ઠસુતે મુતેસુ (સી.), દિટ્ઠસુતં મુતેસુ (સ્યા. ક.)] વા.

ઉદબિન્દુ યથાપિ પોક્ખરેતિ. ઉદબિન્દુ વુચ્ચતિ ઉદકથેવો. પોક્ખરં વુચ્ચતિ પદુમપત્તં. યથા ઉદબિન્દુ પદુમપત્તે ન લિમ્પતિ ન પલિમ્પતિ ન ઉપલિમ્પતિ અલિત્તં અપલિત્તં અનુપલિત્તન્તિ – ઉદબિન્દુ યથાપિ પોક્ખરે. પદુમે વારિ યથા ન લિમ્પતીતિ. પદુમં વુચ્ચતિ પદુમપુપ્ફં. વારિ વુચ્ચતિ ઉદકં. યથા વારિ પદુમપુપ્ફં ન લિમ્પતિ ન પલિમ્પતિ ન ઉપલિમ્પતિ અલિત્તં અપલિત્તં અનુપલિત્તન્તિ – પદુમે વારિ યથા ન લિમ્પતિ.

એવં મુનિ નોપલિમ્પતિ, યદિદં દિટ્ઠસુતમુતેસુ વાતિ. એવન્તિ ઓપમ્મસમ્પટિપાદનં. મુનીતિ. મોનં વુચ્ચતિ ઞાણં…પે… સઙ્ગજાલમતિચ્ચ સો મુનિ. લેપાતિ દ્વે લેપા – તણ્હાલેપો ચ દિટ્ઠિલેપો ચ…પે… અયં તણ્હાલેપો…પે… અયં દિટ્ઠિલેપો. મુનિ તણ્હાલેપં પહાય દિટ્ઠિલેપં પટિનિસ્સજ્જિત્વા દિટ્ઠે ન લિમ્પતિ, સુતે ન લિમ્પતિ, મુતે ન લિમ્પતિ, વિઞ્ઞાતે ન લિમ્પતિ ન પલિમ્પતિ ન ઉપલિમ્પતિ અલિત્તો અપલિત્તો અનુપલિત્તો નિક્ખન્તો નિસ્સટો વિપ્પમુત્તો વિસઞ્ઞુત્તો વિમરિયાદિકતેન ચેતસા વિહરતીતિ – એવં મુનિ નોપલિમ્પતિ, યદિદં દિટ્ઠસુતમુતેસુ વા.

તેનાહ ભગવા –

‘‘ઉદબિન્દુ યથાપિ પોક્ખરે, પદુમે વારિ યથા ન લિમ્પતિ;

એવં મુનિ નોપલિમ્પતિ, યદિદં દિટ્ઠસુતમુતેસુ વા’’તિ.

૪૮. ધોનો ન હિ તેન મઞ્ઞતિ, યદિદં દિટ્ઠસુતમુતેસુ વા;

નાઞ્ઞેન વિસુદ્ધિમિચ્છતિ, ન હિ સો રજ્જતિ નો વિરજ્જતિ.

ધોનો ન હિ તેન મઞ્ઞતિ, યદિદં દિટ્ઠસુતમુતેસુ વાતિ. ધોનોતિ ધોના વુચ્ચતિ પઞ્ઞા. યા પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ. કિંકારણા ધોના વુચ્ચતિ પઞ્ઞા? તાય પઞ્ઞાય કાયદુચ્ચરિતં ધુતઞ્ચ ધોત ચ સન્ધોતઞ્ચ નિદ્ધોતઞ્ચ, વચીદુચ્ચરિતં…પે… મનોદુચ્ચરિતં ધુતઞ્ચ ધોતઞ્ચ સન્ધોતઞ્ચ નિદ્ધોતઞ્ચ, રાગો ધુતો ચ ધોતો ચ સન્ધોતો ચ નિદ્ધોતો ચ, દોસો… મોહો… કોધો… ઉપનાહો… મક્ખો… પળાસો… ઇસ્સા… મચ્છરિયં… માયા… સાઠેય્યં… થમ્ભો… સારમ્ભો… માનો… અતિમાનો… મદો… પમાદો… સબ્બે કિલેસા… સબ્બે દુચ્ચરિતા… સબ્બે દરથા… સબ્બે પરિળાહા… સબ્બે સન્તાપા… સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારા ધુતા ચ ધોતા ચ સન્ધોતા ચ નિદ્ધોતા ચ. તંકારણા ધોના વુચ્ચતિ પઞ્ઞા.

અથ વા સમ્માદિટ્ઠિયા મિચ્છાદિટ્ઠિ ધુતા ચ ધોતા ચ સન્ધોતા ચ નિદ્ધોતા ચ, સમ્માસઙ્કપ્પેન મિચ્છાસઙ્કપ્પો ધુતો ચ ધોતો ચ સન્ધોતો ચ નિદ્ધોતો ચ, સમ્માવાચાય મિચ્છાવાચા ધુતા ચ… સમ્માકમ્મન્તેન મિચ્છાકમ્મન્તો ધુતો ચ… સમ્માઆજીવેન મિચ્છાઆજીવો ધુતો ચ… સમ્માવાયામેન મિચ્છાવાયામો ધુતો ચ… સમ્માસતિયા મિચ્છાસતિ ધુતા ચ… સમ્માસમાધિના મિચ્છાસમાધિ ધુતો ચ… સમ્માઞાણેન મિચ્છાઞાણં ધુતઞ્ચ… સમ્માવિમુત્તિયા મિચ્છાવિમુત્તિ ધુતા ચ ધોતા ચ સન્ધોતા ચ નિદ્ધોતા ચ.

અથ વા અરિયેન અટ્ઠઙ્ગિકેન મગ્ગેન સબ્બે કિલેસા… સબ્બે દુચ્ચરિતા… સબ્બે દરથા… સબ્બે પરિળાહા… સબ્બે સન્તાપા… સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારા ધુતા ચ ધોતા ચ સન્ધોતા ચ નિદ્ધોતા ચ. અરહા ઇમેહિ ધોનેહિ ધમ્મેહિ ઉપેતો સમુપેતો ઉપગતો સમુપગતો ઉપપન્નો સમુપપન્નો સમન્નાગતો. તસ્મા અરહા ધોનો. સો ધુતરાગો ધુતપાપો ધુતકિલેસો ધુતપરિળાહોતિ – ધોનો.

ધોનો ન હિ તેન મઞ્ઞતિ, યદિદં દિટ્ઠસુતમુતેસુ વાતિ. ધોનો દિટ્ઠં ન મઞ્ઞતિ, દિટ્ઠસ્મિં ન મઞ્ઞતિ, દિટ્ઠતો ન મઞ્ઞતિ, દિટ્ઠા મેતિ ન મઞ્ઞતિ; સુતં ન મઞ્ઞતિ, સુતસ્મિં ન મઞ્ઞતિ, સુતતો ન મઞ્ઞતિ, સુતં મેતિ ન મઞ્ઞતિ; મુતં ન મઞ્ઞતિ, મુતસ્મિં ન મઞ્ઞતિ, મુતતો ન મઞ્ઞતિ, મુતં મેતિ ન મઞ્ઞતિ; વિઞ્ઞાતં ન મઞ્ઞતિ, વિઞ્ઞાતસ્મિં ન મઞ્ઞતિ, વિઞ્ઞાતતો ન મઞ્ઞતિ, વિઞ્ઞાતં મેતિ ન મઞ્ઞતિ. વુત્તમ્પિ હેતં ભગવતા – ‘‘અસ્મીતિ, ભિક્ખવે, મઞ્ઞિતમેતં, અયમહમસ્મીતિ મઞ્ઞિતમેતં, ભવિસ્સન્તિ મઞ્ઞિતમેતં, ન ભવિસ્સન્તિ મઞ્ઞિતમેતં, રૂપી ભવિસ્સન્તિ મઞ્ઞિતમેતં, અરૂપી ભવિસ્સન્તિ મઞ્ઞિતમેતં, સઞ્ઞી ભવિસ્સન્તિ મઞ્ઞિતમેતં, અસઞ્ઞી ભવિસ્સન્તિ મઞ્ઞિતમેતં, નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞી ભવિસ્સન્તિ મઞ્ઞિતમેતં. મઞ્ઞિતં [મઞ્ઞિતં હિ (સી.)], ભિક્ખવે, રોગો, મઞ્ઞિતં ગણ્ડો, મઞ્ઞિતં સલ્લં, મઞ્ઞિતં ઉપદ્દવો. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, અમઞ્ઞમાનેન ચેતસા વિહરિસ્સામાતિ, એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ – ધોનો ન હિ તેન મઞ્ઞતિ યદિદં દિટ્ઠસુતમુતેસુ વા.

નાઞ્ઞેન વિસુદ્ધિમિચ્છતીતિ. ધોનો અઞ્ઞેન અસુદ્ધિમગ્ગેન મિચ્છાપટિપદાય અનિય્યાનિકપથેન અઞ્ઞત્ર સતિપટ્ઠાનેહિ અઞ્ઞત્ર સમ્મપ્પધાનેહિ અઞ્ઞત્ર ઇદ્ધિપાદેહિ અઞ્ઞત્ર ઇન્દ્રિયેહિ અઞ્ઞત્ર બલેહિ અઞ્ઞત્ર બોજ્ઝઙ્ગેહિ અઞ્ઞત્ર અરિયા અટ્ઠઙ્ગિકા મગ્ગા સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં ન ઇચ્છતિ ન સાદિયતિ ન પત્થેતિ ન પિહેતિ નાભિજપ્પતીતિ – નાઞ્ઞેન વિસુદ્ધિમિચ્છતિ.

ન હિ સો રજ્જતિ નો વિરજ્જતીતિ. સબ્બે બાલપુથુજ્જના રજ્જન્તિ, પુથુજ્જનકલ્યાણકં ઉપાદાય સત્ત સેક્ખા વિરજ્જન્તિ; અરહા નેવ રજ્જતિ નો વિરજ્જતિ. વિરત્તો સો ખયા રાગસ્સ વીતરાગત્તા, ખયા દોસસ્સ વીતદોસત્તા, ખયા મોહસ્સ વીતમોહત્તા. સો વુટ્ઠવાસો ચિણ્ણચરણો…પે… જાતિજરામરણસંસારો, નત્થિ તસ્સ પુનબ્ભવોતિ – ન હિ સો રજ્જતિ નો વિરજ્જતિ.

તેનાહ ભગવા –

‘‘ધોનો ન હિ તેન મઞ્ઞતિ, યદિદં દિટ્ઠસુતમુતેસુ વા;

નાઞ્ઞેન વિસુદ્ધિમિચ્છતિ, ન હિ સો રજ્જતિ નો વિરજ્જતી’’તિ.

જરાસુત્તનિદ્દેસો છટ્ઠો.