૨. ગુહટ્ઠકસુત્તનિદ્દેસો

અથ ગુહટ્ઠકસુત્તનિદ્દેસં વક્ખતિ –

૭. સત્તો ગુહાયં બહુનાભિછન્નો, તિટ્ઠં નરો મોહનસ્મિં પગાળ્હો;

દૂરે વિવેકા હિ તથાવિધો સો, કામા હિ લોકે ન હિ સુપ્પહાયા.

સત્તો ગુહાયં બહુનાભિછન્નોતિ. સત્તોતિ હિ ખો વુત્તં, અપિ ચ ગુહા તાવ વત્તબ્બા. ગુહા વુચ્ચતિ કાયો. કાયોતિ વા ગુહાતિ વા દેહોતિ વા સન્દેહોતિ વા નાવાતિ વા રથોતિ વા ધજોતિ વા વમ્મિકોતિ વા નગરન્તિ વા નિડ્ડન્તિ વા કુટીતિ વા ગણ્ડોતિ વા કુમ્ભોતિ વા નાગોતિ વા કાયસ્સેતં અધિવચનં. સત્તો ગુહાયન્તિ ગુહાયં સત્તો વિસત્તો આસત્તો લગ્ગો લગ્ગિતો પલિબુદ્ધો. યથા ભિત્તિખિલે વા નાગદન્તે વા ગણ્ડં સત્તં વિસત્તં આસત્તં લગ્ગં લગ્ગિતં પલિબુદ્ધં; એવમેવ ગુહાયં સત્તો વિસત્તો આસત્તો લગ્ગો લગ્ગિતો પલિબુદ્ધો. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘રૂપે ખો, રાધ, યો છન્દો યો રાગો યા નન્દી યા તણ્હા યે ઉપયૂપાદાના ચેતસો અધિટ્ઠાનાભિનિવેસાનુસયા, તત્ર સત્તો તત્ર વિસત્તો; તસ્મા સત્તોતિ વુચ્ચતિ. વેદનાય ખો, રાધ…પે… સઞ્ઞાય ખો, રાધ… સઙ્ખારેસુ ખો, રાધ… વિઞ્ઞાણે ખો, રાધ, યો છન્દો યો રાગો યા નન્દી યા તણ્હા યે ઉપયૂપાદાના ચેતસો અધિટ્ઠાનાભિનિવેસાનુસયા, તત્ર સત્તો તત્ર વિસત્તો; તસ્મા સત્તોતિ વુચ્ચતિ. સત્તોતિ લગ્ગનાધિવચન’’ન્તિ – સત્તો ગુહાયં. બહુનાભિછન્નોતિ બહુકેહિ કિલેસેહિ છન્નો, રાગેન છન્નો દોસેન છન્નો મોહેન છન્નો કોધેન છન્નો ઉપનાહેન છન્નો મક્ખેન છન્નો પળાસેન છન્નો ઇસ્સાય છન્નો મચ્છરિયેન છન્નો માયાય છન્નો સાઠેય્યેન છન્નો થમ્ભેન છન્નો સારમ્ભેન છન્નો માનેન છન્નો અતિમાનેન છન્નો મદેન છન્નો પમાદેન છન્નો. સબ્બકિલેસેહિ સબ્બદુચ્ચરિતેહિ સબ્બદરથેહિ સબ્બપરિળાહેહિ સબ્બસન્તાપેહિ સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારેહિ છન્નો વિછન્નો ઉચ્છન્નો આવુતો નિવુતો ઓવુતો [ઓફુતો (સ્યા.)] પિહિતો પટિચ્છન્નો પટિકુજ્જિતોતિ – સત્તો ગુહાયં બહુનાભિછન્નો.

તિટ્ઠં નરો મોહનસ્મિં પગાળ્હોતિ તિટ્ઠન્તો નરો રત્તો રાગવસેન તિટ્ઠતિ, દુટ્ઠો દોસવસેન તિટ્ઠતિ, મૂળ્હો મોહવસેન તિટ્ઠતિ, વિનિબદ્ધો માનવસેન તિટ્ઠતિ, પરામટ્ઠો દિટ્ઠિવસેન તિટ્ઠતિ, વિક્ખેપગતો ઉદ્ધચ્ચવસેન તિટ્ઠતિ, અનિટ્ઠઙ્ગતો વિચિકિચ્છાવસેન તિટ્ઠતિ, થામગતો અનુસયવસેન તિટ્ઠતિ. એવમ્પિ તિટ્ઠં નરો.

વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા, તઞ્ચે ભિક્ખુ અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. સન્તિ, ભિક્ખવે, સોતવિઞ્ઞેય્યા સદ્દા…પે… ઘાનવિઞ્ઞેય્યા ગન્ધા… જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા… કાયવિઞ્ઞેય્યા ફોટ્ઠબ્બા… મનોવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા, તઞ્ચે ભિક્ખુ અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતી’’તિ. એવમ્પિ તિટ્ઠં નરો.

વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘રૂપૂપયં વા, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠમાનં તિટ્ઠતિ, રૂપારમ્મણં રૂપપતિટ્ઠં નન્દૂપસેચનં વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જતિ. વેદનૂપયં વા, ભિક્ખવે…પે… સઞ્ઞૂપયં… સઙ્ખારૂપયં વા, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠમાનં તિટ્ઠતિ, સઙ્ખારારમ્મણં સઙ્ખારપતિટ્ઠં નન્દૂપસેચનં વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જતી’’તિ. એવમ્પિ તિટ્ઠં નરો.

વુત્તમ્પિ હેતં ભગવતા – ‘‘કબળીકારે ચે, ભિક્ખવે, આહારે અત્થિ રાગો અત્થિ નન્દી અત્થિ તણ્હા, પતિટ્ઠિતં તત્થ વિઞ્ઞાણં વિરૂળ્હં. યત્થ પતિટ્ઠિતં વિઞ્ઞાણં વિરૂળ્હં, અત્થિ તત્થ નામરૂપસ્સાવક્કન્તિ. યત્થ અત્થિ નામરૂપસ્સાવક્કન્તિ, અત્થિ તત્થ સઙ્ખારાનં વુદ્ધિ. યત્થ અત્થિ સઙ્ખારાનં વુદ્ધિ, અત્થિ તત્થ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ. યત્થ અત્થિ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ, અત્થિ તત્થ આયતિં જાતિજરામરણં. યત્થ અત્થિ આયતિં જાતિજરામરણં, સસોકં તં, ભિક્ખવે, સરજં સઉપાયાસન્તિ વદામી’’તિ. એવમ્પિ તિટ્ઠં નરો.

‘‘ફસ્સે ચે, ભિક્ખવે, આહારે…પે… મનોસઞ્ચેતનાય ચે, ભિક્ખવે, આહારે… વિઞ્ઞાણે ચે, ભિક્ખવે, આહારે અત્થિ રાગો અત્થિ નન્દી અત્થિ તણ્હા, પતિટ્ઠિતં તત્થ વિઞ્ઞાણં વિરૂળ્હં. યત્થ પતિટ્ઠિતં વિઞ્ઞાણં વિરૂળ્હં, અત્થિ તત્થ નામરૂપસ્સાવક્કન્તિ. યત્થ અત્થિ નામરૂપસ્સાવક્કન્તિ, અત્થિ તત્થ સઙ્ખારાનં વુદ્ધિ. યત્થ અત્થિ સઙ્ખારાનં વુદ્ધિ, અત્થિ તત્થ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ. યત્થ અત્થિ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ, અત્થિ તત્થ આયતિં જાતિજરામરણં. યત્થ અત્થિ આયતિં જાતિજરામરણં, સસોકં તં, ભિક્ખવે, સરજં સઉપાયાસન્તિ વદામી’’તિ. એવમ્પિ તિટ્ઠં નરો.

મોહનસ્મિં પગાળ્હોતિ. મોહના વુચ્ચન્તિ પઞ્ચ કામગુણા. ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા; સોતવિઞ્ઞેય્યા સદ્દા… ઘાનવિઞ્ઞેય્યા ગન્ધા… જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા… કાયવિઞ્ઞેય્યા ફોટ્ઠબ્બા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. કિં કારણા મોહના વુચ્ચન્તિ પઞ્ચ કામગુણા? યેભુય્યેન દેવમનુસ્સા પઞ્ચસુ કામગુણેસુ મુય્હન્તિ સમ્મુય્હન્તિ સમ્પમુય્હન્તિ, મૂળ્હા સમ્મૂળ્હા સમ્પમૂળ્હા અવિજ્જાય અન્ધીકતા આવુતા નિવુતા ઓવુતા પિહિતા પટિચ્છન્ના પટિકુજ્જિતા, તં કારણા મોહના વુચ્ચન્તિ પઞ્ચ કામગુણા. મોહનસ્મિં પગાળ્હોતિ મોહનસ્મિં પગાળ્હો ઓગાળ્હો અજ્ઝોગાળ્હો નિમુગ્ગોતિ – તિટ્ઠં નરો મોહનસ્મિં પગાળ્હો.

દૂરે વિવેકા હિ તથાવિધો સોતિ. વિવેકાતિ તયો વિવેકા – કાયવિવેકો, ચિત્તવિવેકો, ઉપધિવિવેકો. કતમો કાયવિવેકો? ઇધ ભિક્ખુ વિવિત્તં સેનાસનં ભજતિ અરઞ્ઞં રુક્ખમૂલં પબ્બતં કન્દરં ગિરિગુહં સુસાનં વનપત્થં અબ્ભોકાસં પલાલપુઞ્જં. કાયેન વિવિત્તો વિહરતિ. સો એકો ગચ્છતિ, એકો તિટ્ઠતિ, એકો નિસીદતિ, એકો સેય્યં કપ્પેતિ, એકો ગામં પિણ્ડાય પવિસતિ, એકો પટિક્કમતિ, એકો રહો નિસીદતિ, એકો ચઙ્કમં અધિટ્ઠાતિ, એકો ચરતિ વિહરતિ ઇરિયતિ વત્તતિ પાલેતિ યપેતિ યાપેતિ. અયં કાયવિવેકો.

કતમો ચિત્તવિવેકો? પઠમં ઝાનં સમાપન્નસ્સ નીવરણેહિ ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ. દુતિયં ઝાનં સમાપન્નસ્સ વિતક્કવિચારેહિ ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ. તતિયં ઝાનં સમાપન્નસ્સ પીતિયા ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ. ચતુત્થં ઝાનં સમાપન્નસ્સ સુખદુક્ખેહિ ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ. આકાસાનઞ્ચાયતનં સમાપન્નસ્સ રૂપસઞ્ઞાય પટિઘસઞ્ઞાય નાનત્તસઞ્ઞાય ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમાપન્નસ્સ આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞાય ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમાપન્નસ્સ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞાય ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમાપન્નસ્સ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞાય ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ. સોતાપન્નસ્સ સક્કાયદિટ્ઠિયા વિચિકિચ્છાય સીલબ્બતપરામાસા દિટ્ઠાનુસયા વિચિકિચ્છાનુસયા, તદેકટ્ઠેહિ ચ કિલેસેહિ ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ. સકદાગામિસ્સ ઓળારિકા કામરાગસઞ્ઞોજના પટિઘસઞ્ઞોજના ઓળારિકા કામરાગાનુસયા પટિઘાનુસયા, તદેકટ્ઠેહિ ચ કિલેસેહિ ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ. અનાગામિસ્સ અનુસહગતા કામરાગસઞ્ઞોજના પટિઘસઞ્ઞોજના અનુસહગતા કામરાગાનુસયા પટિઘાનુસયા, તદેકટ્ઠેહિ ચ કિલેસેહિ ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ. અરહતો રૂપારૂપરાગા માના ઉદ્ધચ્ચા અવિજ્જાય માનાનુસયા ભવરાગાનુસયા અવિજ્જાનુસયા, તદેકટ્ઠેહિ ચ કિલેસેહિ બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેહિ ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ. અયં ચિત્તવિવેકો.

કતમો ઉપધિવિવેકો? ઉપધિ વુચ્ચન્તિ કિલેસા ચ ખન્ધા ચ અભિસઙ્ખારા ચ. ઉપધિવિવેકો વુચ્ચતિ અમતં નિબ્બાનં. યો સબ્બસઙ્ખારસમથો સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો તણ્હક્ખયો વિરાગો નિરોધો નિબ્બાનં. અયં ઉપધિવિવેકો. કાયવિવેકો ચ વિવેકટ્ઠકાયાનં [વૂપકટ્ઠકાયાનં (સ્યા.)] નેક્ખમ્માભિરતાનં, ચિત્તવિવેકો ચ પરિસુદ્ધચિત્તાનં પરમવોદાનપ્પત્તાનં, ઉપધિવિવેકો ચ નિરૂપધીનં પુગ્ગલાનં વિસઙ્ખારગતાનં.

દૂરે વિવેકા હીતિ. યો સો એવં ગુહાયં સત્તો, એવં બહુકેહિ કિલેસેહિ છન્નો, એવં મોહનસ્મિં પગાળ્હો, સો કાયવિવેકાપિ દૂરે, ચિત્તવિવેકાપિ દૂરે, ઉપધિવિવેકાપિ દૂરે વિદૂરે સુવિદૂરે ન સન્તિકે ન સામન્તા અનાસન્ને વિવેકટ્ઠે [વવકટ્ઠે (સી.), અનુપકટ્ઠે (સ્યા.)]. તથાવિધોતિ તાદિસો તસ્સણ્ઠિતો તપ્પકારો તપ્પટિભાગો યો સો મોહનસ્મિં પગાળ્હોતિ – દૂરે વિવેકા હિ તથાવિધો સો.

કામા હિ લોકે ન હિ સુપ્પહાયાતિ. કામાતિ ઉદ્દાનતો દ્વે કામા – વત્થુકામા ચ કિલેસકામા ચ. કતમે વત્થુકામા? મનાપિકા રૂપા મનાપિકા સદ્દા મનાપિકા ગન્ધા મનાપિકા રસા મનાપિકા ફોટ્ઠબ્બા, અત્થરણા પાવુરણા દાસિદાસા અજેળકા કુક્કુટસૂકરા હત્થિગવાસ્સવળવા, ખેત્તં વત્થુ હિરઞ્ઞં સુવણ્ણં, ગામનિગમરાજધાનિયો રટ્ઠઞ્ચ જનપદો ચ કોસો ચ કોટ્ઠાગારઞ્ચ, યં કિઞ્ચિ રજનીયં વત્થુ – વત્થુકામા. અપિ ચ અતીતા કામા અનાગતા કામા પચ્ચુપ્પન્ના કામા, અજ્ઝત્તા કામા બહિદ્ધા કામા અજ્ઝત્તબહિદ્ધા કામા, હીના કામા મજ્ઝિમા કામા પણીતા કામા, આપાયિકા કામા માનુસિકા કામા દિબ્બા કામા પચ્ચુપટ્ઠિતા કામા, નિમ્મિતા કામા અનિમ્મિતા કામા પરનિમ્મિતા કામા, પરિગ્ગહિતા કામા અપરિગ્ગહિતા કામા, મમાયિતા કામા અમમાયિતા કામા, સબ્બેપિ કામાવચરા ધમ્મા, સબ્બેપિ રૂપાવચરા ધમ્મા, સબ્બેપિ અરૂપાવચરા ધમ્મા, તણ્હાવત્થુકા તણ્હારમ્મણા કામનીયટ્ઠેન રજનીયટ્ઠેન મદનીયટ્ઠેન કામા. ઇમે વુચ્ચન્તિ વત્થુકામા.

કતમે કિલેસકામા? છન્દો કામો રાગો કામો છન્દરાગો કામો, સઙ્કપ્પો કામો રાગો કામો સઙ્કપ્પરાગો કામો, યો કામેસુ કામચ્છન્દો કામરાગો કામનન્દી કામતણ્હા કામસ્નેહો કામપરિળાહો કામમુચ્છા કામજ્ઝોસાનં કામોઘો કામયોગો કામુપાદાનં કામચ્છન્દનીવરણં.

‘‘અદ્દસં કામ તે મૂલં, સઙ્કપ્પા કામ જાયસિ;

ન તં સઙ્કપ્પયિસ્સામિ, એવં કામ ન હોહિસી’’તિ. –

ઇમે વુચ્ચન્તિ કિલેસકામા. લોકેતિ અપાયલોકે મનુસ્સલોકે દેવલોકે, ખન્ધલોકે ધાતુલોકે આયતનલોકે. કામા હિ લોકે ન હિ સુપ્પહાયાતિ. કામા હિ લોકે દુપ્પહાયા દુચ્ચજ્જા દુપ્પરિચ્ચજ્જા દુન્નિમ્મદયા દુન્નિવેઠયા દુબ્બિનિવેઠયા દુત્તરા દુપ્પતરા દુસ્સમતિક્કમા દુબ્બિનિવત્તાતિ – કામા હિ લોકે ન હિ સુપ્પહાયા.

તેનાહ ભગવા –

‘‘સત્તો ગુહાયં બહુનાભિછન્નો, તિટ્ઠં નરો મોહનસ્મિં પગાળ્હો;

દૂરે વિવેકા હિ તથાવિધો સો, કામા હિ લોકે ન હિ સુપ્પહાયા’’તિ.

૮. ઇચ્છાનિદાના ભવસાતબદ્ધા, તે દુપ્પમુઞ્ચા ન હિ અઞ્ઞમોક્ખા;

પચ્છા પુરે વાપિ અપેક્ખમાના, ઇમે વ કામે પુરિમે વ જપ્પં.

ઇચ્છાનિદાના ભવસાતબદ્ધાતિ. ઇચ્છા વુચ્ચતિ તણ્હા. યો રાગો સારાગો અનુનયો અનુરોધો નન્દી નન્દિરાગો, ચિત્તસ્સ સારાગો ઇચ્છા મુચ્છા અજ્ઝોસાનં ગેધો પલિગેધો સઙ્ગો પઙ્કો, એજા માયા જનિકા સઞ્જનની સિબ્બિની જાલિની સરિતા વિસત્તિકા, સુત્તં વિસટા આયૂહિની દુતિયા પણિધિ ભવનેત્તિ, વનં વનથો સન્ધવો સ્નેહો અપેક્ખા પટિબન્ધુ, આસા આસીસના આસીસિતત્તં, રૂપાસા સદ્દાસા ગન્ધાસા રસાસા ફોટ્ઠબ્બાસા, લાભાસા ધનાસા પુત્તાસા જીવિતાસા, જપ્પા પજપ્પા અભિજપ્પા જપ્પના જપ્પિતત્તં લોલુપ્પં લોલુપ્પાયના લોલુપ્પાયિતત્તં પુચ્છઞ્છિકતા સાધુકમ્યતા, અધમ્મરાગો વિસમલોભો નિકન્તિ નિકામના પત્થના પિહના સમ્પત્થના, કામતણ્હા ભવતણ્હા વિભવતણ્હા, રૂપતણ્હા અરૂપતણ્હા નિરોધતણ્હા, રૂપતણ્હા સદ્દતણ્હા ગન્ધતણ્હા રસતણ્હા ફોટ્ઠબ્બતણ્હા ધમ્મતણ્હા, ઓઘો યોગો ગન્થો ઉપાદાનં આવરણં નીવરણં છદનં બન્ધનં, ઉપક્કિલેસો અનુસયો પરિયુટ્ઠાનં લતા વેવિચ્છં, દુક્ખમૂલં દુક્ખનિદાનં દુક્ખપ્પભવો મારપાસો મારબળિસં મારવિસયો, તણ્હાનદી તણ્હાજાલં તણ્હાગદ્દુલં તણ્હાસમુદ્દો અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલં. ઇચ્છાનિદાનાતિ ઇચ્છાનિદાનકા ઇચ્છાહેતુકા ઇચ્છાપચ્ચયા ઇચ્છાકારણા ઇચ્છાપભવાતિ – ઇચ્છાનિદાના.

ભવસાતબદ્ધાતિ. એકં ભવસાતં – સુખા વેદના. દ્વે ભવસાતાનિ – સુખા ચ વેદના ઇટ્ઠઞ્ચ વત્થુ. તીણિ ભવસાતાનિ – યોબ્બઞ્ઞં, આરોગ્યં, જીવિતં. ચત્તારિ ભવસાતાનિ – લાભો, યસો, પસંસા, સુખં. પઞ્ચ ભવસાતાનિ – મનાપિકા રૂપા, મનાપિકા સદ્દા, મનાપિકા ગન્ધા, મનાપિકા રસા, મનાપિકા ફોટ્ઠબ્બા. છ ભવસાતાનિ – ચક્ખુસમ્પદા, સોતસમ્પદા, ઘાનસમ્પદા, જિવ્હાસમ્પદા, કાયસમ્પદા, મનોસમ્પદા. ભવસાતબદ્ધા, સુખાય વેદનાય સાતબદ્ધા, ઇટ્ઠસ્મિં વત્થુસ્મિં બદ્ધા, યોબ્બઞ્ઞે બદ્ધા, આરોગ્યે બદ્ધા, જીવિતે બદ્ધા, લાભે બદ્ધા, યસે બદ્ધા, પસંસાયં બદ્ધા, સુખે બદ્ધા, મનાપિકેસુ રૂપેસુ બદ્ધા, સદ્દેસુ… ગન્ધેસુ… રસેસુ… મનાપિકેસુ ફોટ્ઠબ્બેસુ બદ્ધા, ચક્ખુસમ્પદાય બદ્ધા, સોતઘાનજિવ્હાકાયમનોસમ્પદાય બદ્ધા, વિબદ્ધા આબદ્ધા લગ્ગા લગ્ગિતા પલિબદ્ધાતિ – ઇચ્છાનિદાના ભવસાતબદ્ધા.

તે દુપ્પમુઞ્ચા ન હિ અઞ્ઞમોક્ખાતિ તે વા ભવસાતવત્થૂ દુપ્પમુઞ્ચા, સત્તા વા એત્તો દુમ્મોચયા. કથં તે ભવસાતવત્થૂ દુપ્પમુઞ્ચા? સુખા વેદના દુપ્પમુઞ્ચા, ઇટ્ઠં વત્થુ દુપ્પમુઞ્ચં, યોબ્બઞ્ઞં દુપ્પમુઞ્ચં, આરોગ્યં દુપ્પમુઞ્ચં, જીવિતં દુપ્પમુઞ્ચં, લાભો દુપ્પમુઞ્ચો, યસો દુપ્પમુઞ્ચો, પસંસા દુપ્પમુઞ્ચા, સુખં દુપ્પમુઞ્ચં, મનાપિકા રૂપા દુપ્પમુઞ્ચા, મનાપિકા સદ્દા… ગન્ધા… રસા… ફોટ્ઠબ્બા દુપ્પમુઞ્ચા, ચક્ખુસમ્પદા દુપ્પમુઞ્ચા, સોતઘાનજિવ્હાકાયમનોસમ્પદા દુપ્પમુઞ્ચા દુમ્મોચયા દુપ્પમોચયા દુન્નિવેઠયા દુબ્બિનિવેઠયા, દુત્તરા દુપ્પતરા દુસ્સમતિક્કમા દુબ્બિનિવત્તા. એવં તે ભવસાતવત્થૂ દુપ્પમુઞ્ચા.

કથં સત્તા એત્તો દુમ્મોચયા? સુખાય વેદનાય સત્તા દુમ્મોચયા, ઇટ્ઠસ્મા વત્થુસ્મા દુમ્મોચયા, યોબ્બઞ્ઞા દુમ્મોચયા, આરોગ્યા દુમ્મોચયા, જીવિતા દુમ્મોચયા, લાભા દુમ્મોચયા, યસા દુમ્મોચયા, પસંસાય દુમ્મોચયા, સુખા દુમ્મોચયા, મનાપિકેહિ રૂપેહિ દુમ્મોચયા, મનાપિકેહિ સદ્દેહિ… ગન્ધેહિ… રસેહિ… ફોટ્ઠબ્બેહિ દુમ્મોચયા, ચક્ખુસમ્પદાય દુમ્મોચયા, સોતઘાનજિવ્હાકાયમનોસમ્પદાય દુમ્મોચયા દુરુદ્ધરા [દુદ્ધરા (ક.)], દુસ્સમુદ્ધરા દુબ્બુટ્ઠાપયા દુસ્સમુટ્ઠાપયા દુન્નિવેઠયા દુબ્બિનિવેઠયા દુત્તરા દુપ્પતરા દુસ્સમતિક્કમા દુબ્બિનિવત્તા. એવં સત્તા એત્તો દુમ્મોચયાતિ – તે દુપ્પમુઞ્ચા.

ન હિ અઞ્ઞમોક્ખાતિ તે અત્તના પલિપપલિપન્ના ન સક્કોન્તિ પરં પલિપપલિપન્નં ઉદ્ધરિતું. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘સો વત, ચુન્દ, અત્તના પલિપપલિપન્નો પરં પલિપપલિપન્નં ઉદ્ધરિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. સો વત, ચુન્દ, અત્તના અદન્તો અવિનીતો અપરિનિબ્બુતો પરં દમેસ્સતિ વિનેસ્સતિ પરિનિબ્બાપેસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ. એવમ્પિ ન હિ અઞ્ઞમોક્ખા.

અથ વા નત્થઞ્ઞો કોચિ મોચેતા. તે યદિ મુઞ્ચેય્યું, સકેન થામેન સકેન બલેન સકેન વીરિયેન સકેન પરક્કમેન સકેન પુરિસથામેન સકેન પુરિસબલેન સકેન પુરિસવીરિયેન સકેન પુરિસપરક્કમેન અત્તના સમ્માપટિપદં અનુલોમપટિપદં અપચ્ચનીકપટિપદં અન્વત્થપટિપદં ધમ્માનુધમ્મપટિપદં પટિપજ્જમાના મુઞ્ચેય્યુન્તિ. એવમ્પિ ન હિ અઞ્ઞમોક્ખા.

વુત્તમ્પિ હેતં ભગવતા –

‘‘નાહં સહિસ્સામિ પમોચનાય, કથંકથિં ધોતક કિઞ્ચિ લોકે;

ધમ્મઞ્ચ સેટ્ઠં અભિજાનમાનો, એવં તુવં ઓઘમિમં તરેસી’’તિ.

એવમ્પિ ન હિ અઞ્ઞમોક્ખા.

વુત્તમ્પિ હેતં ભગવતા –

‘‘અત્તનાવ કતં પાપં, અત્તના સંકિલિસ્સતિ;

અત્તના અકતં પાપં, અત્તનાવ વિસુજ્ઝતિ;

સુદ્ધી અસુદ્ધિ પચ્ચત્તં, નાઞ્ઞો અઞ્ઞં વિસોધયે’’તિ.

એવમ્પિ ન હિ અઞ્ઞમોક્ખા.

વુત્તમ્પિ હેતં ભગવતા – ‘‘એવમેવ ખો, બ્રાહ્મણ, તિટ્ઠતેવ નિબ્બાનં, તિટ્ઠતિ નિબ્બાનગામિમગ્ગો, તિટ્ઠામહં સમાદપેતા. અથ ચ પન મમ સાવકા મયા એવં ઓવદિયમાના એવં અનુસાસિયમાના અપ્પેકચ્ચે અચ્ચન્તનિટ્ઠં નિબ્બાનં આરાધેન્તિ, એકચ્ચે નારાધેન્તિ. એત્થ ક્યાહં, બ્રાહ્મણ, કરોમિ? મગ્ગક્ખાયી, બ્રાહ્મણ, તથાગતો. મગ્ગં બુદ્ધો આચિક્ખતિ. અત્તના પટિપજ્જમાના મુઞ્ચેય્યુ’’ન્તિ. એવમ્પિ ન હિ અઞ્ઞમોક્ખાતિ – તે દુપ્પમુઞ્ચા ન હિ અઞ્ઞમોક્ખા.

પચ્છા પુરે વાપિ અપેક્ખમાનાતિ. પચ્છા વુચ્ચતિ અનાગતં, પુરે વુચ્ચતિ અતીતં. અપિ ચ અતીતં ઉપાદાય અનાગતઞ્ચ પચ્ચુપ્પન્નઞ્ચ પચ્છા, અનાગતં ઉપાદાય અતીતઞ્ચ પચ્ચુપ્પન્નઞ્ચ પુરે. કથં પુરે અપેક્ખં કરોતિ? ‘‘એવંરૂપો અહોસિં અતીતમદ્ધાન’’ન્તિ તત્થ નન્દિં સમન્નાનેતિ. ‘‘એવંવેદનો અહોસિં… એવંસઞ્ઞો અહોસિં… એવંસઙ્ખારો અહોસિં… એવંવિઞ્ઞાણો અહોસિં અતીતમદ્ધાન’’ન્તિ તત્થ નન્દિં સમન્નાનેતિ. એવમ્પિ પુરે અપેક્ખં કરોતિ.

અથ વા ‘‘ઇતિ મે ચક્ખુ અહોસિ અતીતમદ્ધાનં, ઇતિ રૂપા’’તિ – તત્થ છન્દરાગપટિબદ્ધં હોતિ વિઞ્ઞાણં. છન્દરાગપટિબદ્ધત્તા વિઞ્ઞાણસ્સ તદભિનન્દતિ. તદભિનન્દન્તો એવમ્પિ પુરે અપેક્ખં કરોતિ. ‘‘ઇતિ મે સોતં અહોસિ અતીતમદ્ધાનં, ઇતિ સદ્દા’’તિ…પે… ‘‘ઇતિ મે ઘાનં અહોસિ અતીતમદ્ધાનં, ઇતિ ગન્ધા’’તિ… ‘‘ઇતિ મે જિવ્હા અહોસિ અતીતમદ્ધાનં, ઇતિ રસા’’તિ… ‘‘ઇતિ મે કાયો અહોસિ અતીતમદ્ધાનં, ઇતિ ફોટ્ઠબ્બા’’તિ… ‘‘ઇતિ મે મનો અહોસિ અતીતમદ્ધાનં, ઇતિ ધમ્મા’’તિ – તત્થ છન્દરાગપટિબદ્ધં હોતિ વિઞ્ઞાણં. છન્દરાગપટિબદ્ધત્તા વિઞ્ઞાણસ્સ તદભિનન્દતિ. તદભિનન્દન્તો એવમ્પિ પુરે અપેક્ખં કરોતિ.

અથ વા યાનિસ્સ તાનિ પુબ્બે માતુગામેન સદ્ધિં હસિતલપિતકીળિતાનિ તદસ્સાદેતિ તં નિકામેતિ, તેન ચ વિત્તિં આપજ્જતિ. એવમ્પિ પુરે અપેક્ખં કરોતિ.

કથં પચ્છા અપેક્ખં કરોતિ? ‘‘એવંરૂપો સિયં અનાગતમદ્ધાન’’ન્તિ તત્થ નન્દિં સમન્નાનેતિ. ‘‘એવંવેદનો સિયં… એવંસઞ્ઞો સિયં… એવંસઙ્ખારો સિયં… એવંવિઞ્ઞાણો સિયં અનાગતમદ્ધાન’’ન્તિ તત્થ નન્દિં સમન્નાનેતિ. એવમ્પિ પચ્છા અપેક્ખં કરોતિ.

અથ વા ‘‘ઇતિ મે ચક્ખુ સિયા અનાગતમદ્ધાનં, ઇતિ રૂપા’’તિ – અપ્પટિલદ્ધસ્સ પટિલાભાય ચિત્તં પણિદહતિ. ચેતસો પણિધાનપચ્ચયા તદભિનન્દતિ. તદભિનન્દન્તો એવમ્પિ પચ્છા અપેક્ખં કરોતિ. ‘‘ઇતિ મે સોતં સિયા અનાગતમદ્ધાનં, ઇતિ સદ્દા’’તિ… ‘‘ઇતિ મે ઘાનં સિયા અનાગતમદ્ધાનં, ઇતિ ગન્ધા’’તિ… ‘‘ઇતિ મે જિવ્હા સિયા અનાગતમદ્ધાનં, ઇતિ રસા’’તિ… ‘‘ઇતિ મે કાયો સિયા અનાગતમદ્ધાનં, ઇતિ ફોટ્ઠબ્બા’’તિ… ‘‘ઇતિ મે મનો સિયા અનાગતમદ્ધાનં, ઇતિ ધમ્મા’’તિ – અપ્પટિલદ્ધસ્સ પટિલાભાય ચિત્તં પણિદહતિ. ચેતસો પણિધાનપચ્ચયા તદભિનન્દતિ. તદભિનન્દન્તો એવમ્પિ પચ્છા અપેક્ખં કરોતિ.

અથ વા ‘‘ઇમિનાહં સીલેન વા વતેન વા તપેન વા બ્રહ્મચરિયેન વા દેવો વા ભવિસ્સામિ દેવઞ્ઞતરો વા’’તિ – અપ્પટિલદ્ધસ્સ પટિલાભાય ચિત્તં પણિદહતિ. ચેતસો પણિધાનપચ્ચયા તદભિનન્દતિ. તદભિનન્દન્તો એવમ્પિ પચ્છા અપેક્ખં કરોતીતિ – પચ્છા પુરે વાપિ અપેક્ખમાના.

ઇમે વ કામે પુરિમે વ જપ્પન્તિ. ઇમે વ કામેતિ પચ્ચુપ્પન્ને પઞ્ચ કામગુણે ઇચ્છન્તા સાદિયન્તા પત્થયન્તા પિહયન્તા અભિજપ્પન્તા. પુરિમે વ જપ્પન્તિ અતીતે પઞ્ચ કામગુણે જપ્પન્તા પજપ્પન્તા અભિજપ્પન્તાતિ – ઇમે વ કામે પુરિમે વ જપ્પં.

તેનાહ ભગવા –

‘‘ઇચ્છાનિદાના ભવસાતબદ્ધા, તે દુપ્પમુઞ્ચા ન હિ અઞ્ઞમોક્ખા;

પચ્છા પુરે વાપિ અપેક્ખમાના, ઇમે વ કામે પુરિમે વ જપ્પ’’ન્તિ.

૯. કામેસુ ગિદ્ધા પસુતા પમૂળ્હા, અવદાનિયા તે વિસમે નિવિટ્ઠા;

દુક્ખૂપનીતા પરિદેવયન્તિ, કિંસૂ ભવિસ્સામ ઇતો ચુતાસે.

કામેસુ ગિદ્ધા પસુતા પમૂળ્હાતિ. કામાતિ ઉદ્દાનતો દ્વે કામા – વત્થુકામા ચ કિલેસકામા ચ…પે… ઇમે વુચ્ચન્તિ વત્થુકામા…પે… ઇમે વુચ્ચન્તિ કિલેસકામા. ગેધો વુચ્ચતિ તણ્હા. યો રાગો સારાગો…પે… અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલં. કિલેસકામેન વત્થુકામેસુ રત્તા ગિદ્ધા ગધિતા મુચ્છિતા અજ્ઝોસન્ના [અજ્ઝોપન્ના (સી. સ્યા.)] લગ્ગા લગ્ગિતા પલિબુદ્ધાતિ – કામેસુ ગિદ્ધા.

પસુતાતિ યેપિ કામે એસન્તિ ગવેસન્તિ પરિયેસન્તિ, તચ્ચરિતા તબ્બહુલા તગ્ગરુકા, તન્નિન્ના તપ્પોણા તપ્પબ્ભારા તદધિમુત્તા તદધિપતેય્યા, તેપિ કામપસુતા. યેપિ તણ્હાવસેન રૂપે એસન્તિ ગવેસન્તિ પરિયેસન્તિ… સદ્દે… ગન્ધે… રસે… ફોટ્ઠબ્બે…પે… પરિયેસન્તિ તચ્ચરિતા તબ્બહુલા તગ્ગરુકા, તન્નિન્ના તપ્પોણા તપ્પબ્ભારા તદધિમુત્તા તદધિપતેય્યા, તેપિ કામપસુતા. યેપિ તણ્હાવસેન રૂપે પટિલભન્તિ… સદ્દે… ગન્ધે … રસે… ફોટ્ઠબ્બે પટિલભન્તિ તચ્ચરિતા તબ્બહુલા તગ્ગરુકા, તન્નિન્ના તપ્પોણા તપ્પબ્ભારા તદધિમુત્તા તદધિપતેય્યા, તેપિ કામપસુતા. યેપિ તણ્હાવસેન રૂપે પરિભુઞ્જન્તિ … સદ્દે… ગન્ધે… રસે… ફોટ્ઠબ્બે પરિભુઞ્જન્તિ તચ્ચરિતા તબ્બહુલા તગ્ગરુકા, તન્નિન્ના તપ્પોણા તપ્પબ્ભારા તદધિમુત્તા તદધિપતેય્યા, તેપિ કામપસુતા. યથા કલહકારકો કલહપસુતો, કમ્મકારકો કમ્મપસુતો, ગોચરે ચરન્તો ગોચરપસુતો, ઝાયી ઝાનપસુતો; એવમેવ યેપિ કામે એસન્તિ ગવેસતિ પરિયેસન્તિ, તચ્ચરિતા તબ્બહુલા તગ્ગરુકા તન્નિન્ના તપ્પોણા તપ્પબ્ભારા તદધિમુત્તા તદધિપતેય્યા, તેપિ કામપસુતા. યેપિ તણ્હાવસેન રૂપે એસન્તિ ગવેસન્તિ પરિયેસન્તિ… સદ્દે… ગન્ધે… રસે… ફોટ્ઠબ્બે…પે… પરિયેસન્તિ તચ્ચરિતા તબ્બહુલા તગ્ગરુકા તન્નિન્ના તપ્પોણા તપ્પબ્ભારા તદધિમુત્તા તદધિપતેય્યા, તેપિ કામપસુતા. યેપિ તણ્હાવસેન રૂપે પટિલભન્તિ… સદ્દે… ગન્ધે… રસે… ફોટ્ઠબ્બે પટિલભન્તિ તચ્ચરિતા તબ્બહુલા તગ્ગરુકા, તન્નિન્ના તપ્પોણા તપ્પબ્ભારા તદધિમુત્તા તદધિપતેય્યા, તેપિ કામપસુતા. યેપિ તણ્હાવસેન રૂપે પરિભુઞ્જન્તિ… સદ્દે… ગન્ધે… રસે… ફોટ્ઠબ્બે પરિભુઞ્જન્તિ તચ્ચરિતા તબ્બહુલા તગ્ગરુકા, તન્નિન્ના તપ્પોણા તપ્પબ્ભારા તદધિમુત્તા તદધિપતેય્યા, તેપિ કામપસુતા.

પમૂળ્હાતિ યેભુય્યેન દેવમનુસ્સા પઞ્ચસુ કામગુણેસુ મુય્હન્તિ સમ્મુય્હન્તિ સમ્પમુય્હન્તિ મૂળ્હા સમ્મૂળ્હા સમ્પમૂળ્હા અવિજ્જાય અન્ધીકતા આવુતા નિવુતા ઓવુતા પિહિતા પટિચ્છન્ના પટિકુજ્જિતાતિ – કામેસુ ગિદ્ધા પસુતા પમૂળ્હા.

અવદાનિયા તે વિસમે નિવિટ્ઠાતિ. અવદાનિયાતિ અવગચ્છન્તીતિપિ અવદાનિયા, મચ્છરિનોપિ વુચ્ચન્તિ અવદાનિયા, બુદ્ધાનં સાવકાનં વચનં બ્યપ્પથં દેસનં અનુસિટ્ઠિં નાદિયન્તીતિ – અવદાનિયા. કથં અવગચ્છન્તીતિ અવદાનિયા? નિરયં ગચ્છન્તિ, તિરચ્છાનયોનિં ગચ્છન્તિ, પેત્તિવિસયં ગચ્છન્તીતિ, એવં આગચ્છન્તીતિ – અવદાનિયા. કથં મચ્છરિનો વુચ્ચન્તિ અવદાનિયા? પઞ્ચ મચ્છરિયાનિ – આવાસમચ્છરિયં, કુલમચ્છરિયં, લાભમચ્છરિયં, વણ્ણમચ્છરિયં, ધમ્મમચ્છરિયં. યં એવરૂપં મચ્છરિયં મચ્છરાયના મચ્છરાયિતત્તં વેવિચ્છં કદરિયં કટુકઞ્ચુકતા અગ્ગહિતત્તં ચિત્તસ્સ, ઇદં વુચ્ચતિ મચ્છરિયં. અપિ ચ, ખન્ધમચ્છરિયમ્પિ મચ્છરિયં, ધાતુમચ્છરિયમ્પિ મચ્છરિયં, આયતનમચ્છરિયમ્પિ મચ્છરિયં ગાહો. ઇદં વુચ્ચતિ મચ્છરિયં. ઇમિના મચ્છરિયેન અવદઞ્ઞુતાય સમન્નાગતા જના પમત્તા. એવં મચ્છરિનો વુચ્ચન્તિ અવદાનિયા. કથં બુદ્ધાનં સાવકાનં વચનં બ્યપ્પથં દેસનં અનુસિટ્ઠિં નાદિયન્તીતિ – અવદાનિયા? બુદ્ધાનં સાવકાનં વચનં બ્યપ્પથં દેસનં અનુસિટ્ઠિં ન આદિયન્તિ ન સુસ્સુસન્તિ, ન સોતં ઓદહન્તિ, ન અઞ્ઞા ચિત્તં ઉપટ્ઠપેન્તિ, અનસ્સવા અવચનકરા પટિલોમવુત્તિનો, અઞ્ઞેનેવ મુખં કરોન્તિ. એવં બુદ્ધાનં સાવકાનં [બુદ્ધાનં બુદ્ધસાવકાનં (સી. સ્યા.)] વચનં બ્યપ્પથં દેસનં અનુસિટ્ઠિં નાદિયન્તીતિ અવદાનિયાતિ – અવદાનિયા.

તે વિસમે નિવિટ્ઠાતિ વિસમે કાયકમ્મે નિવિટ્ઠા, વિસમે વચીકમ્મે નિવિટ્ઠા, વિસમે મનોકમ્મે નિવિટ્ઠા, વિસમે પાણાતિપાતે નિવિટ્ઠા, વિસમે અદિન્નાદાને નિવિટ્ઠા, વિસમે કામેસુમિચ્છાચારે નિવિટ્ઠા, વિસમે મુસાવાદે નિવિટ્ઠા, વિસમાય પિસુણાય વાચાય નિવિટ્ઠા, વિસમાય ફરુસાય વાચાય… વિસમે સમ્ફપ્પલાપે… વિસમાય અભિજ્ઝાય નિવિટ્ઠા, વિસમે બ્યાપાદે… વિસમાય મિચ્છાદિટ્ઠિયા નિવિટ્ઠા, વિસમેસુ સઙ્ખારેસુ નિવિટ્ઠા, વિસમેસુ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ નિવિટ્ઠા, વિસમેસુ પઞ્ચસુ નીવરણેસુ નિવિટ્ઠા વિનિવિટ્ઠા પતિટ્ઠિતા અલ્લીના ઉપગતા અજ્ઝોસિતા અધિમુત્તા લગ્ગા લગ્ગિતા પલિબુદ્ધાતિ – અવદાનિયા તે વિસમે નિવિટ્ઠા.

દુક્ખૂપનીતા પરિદેવયન્તીતિ. દુક્ખૂપનીતાતિ દુક્ખપ્પત્તા દુક્ખસમ્પત્તા દુક્ખૂપગતા, મારપ્પત્તા મારસમ્પત્તા મારૂપગતા, મરણપ્પત્તા મરણસમ્પત્તા મરણૂપગતા. પરિદેવયન્તીતિ લપન્તિ લાલપન્તિ [સલ્લપન્તિ (સી.)], સોચન્તિ કિલમન્તિ પરિદેવન્તિ ઉરત્તાળિં કન્દન્તિ સમ્મોહં આપજ્જન્તીતિ – દુક્ખૂપનીતા પરિદેવયન્તિ.

કિંસૂ ભવિસ્સામ ઇતો ચુતાસેતિ ઇતો ચુતા કિં ભવિસ્સામ? નેરયિકા ભવિસ્સામ, તિરચ્છાનયોનિકા ભવિસ્સામ, પેત્તિવિસયિકા ભવિસ્સામ, મનુસ્સા ભવિસ્સામ, દેવા ભવિસ્સામ, રૂપી ભવિસ્સામ, અરૂપી ભવિસ્સામ, સઞ્ઞી ભવિસ્સામ, અસઞ્ઞી ભવિસ્સામ, નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞી ભવિસ્સામ, ‘‘ભવિસ્સામ નુ ખો મયં અનાગતમદ્ધાનં, નનુ ખો ભવિસ્સામ અનાગતમદ્ધાનં, કિં નુ ખો ભવિસ્સામ અનાગતમદ્ધાનં, કથં નુ ખો ભવિસ્સામ અનાગતમદ્ધાનં, કિં હુત્વા કિં ભવિસ્સામ નુ ખો મયં અનાગતમદ્ધાન’’ન્તિ સંસયપક્ખન્દા વિમતિપક્ખન્દા દ્વેળ્હકજાતા લપન્તિ લાલપન્તિ, સોચન્તિ કિલમન્તિ પરિદેવન્તિ ઉરત્તાળિં કન્દન્તિ સમ્મોહં આપજ્જન્તીતિ – કિંસૂ ભવિસ્સામ ઇતો ચુતાસે.

તેનાહ ભગવા –

‘‘કામેસુ ગિદ્ધા પસુતા પમૂળ્હા, અવદાનિયા તે વિસમે નિવિટ્ઠા;

દુક્ખૂપનીતા પરિદેવયન્તિ, કિંસૂ ભવિસ્સામ ઇતો ચુતાસે’’તિ.

૧૦. તસ્મા હિ સિક્ખેથ ઇધેવ જન્તુ,યં કિઞ્ચિ જઞ્ઞા વિસમન્તિ લોકે;

ન તસ્સ હેતૂ વિસમં ચરેય્ય, અપ્પઞ્હિદં જીવિતમાહુ ધીરા.

તસ્મા હિ સિક્ખેથ ઇધેવ જન્તૂતિ. તસ્માતિ તંકારણા તંહેતુ તપ્પચ્ચયા તન્નિદાના, એતમાદીનવં સમ્પસ્સમાનો કામેસૂતિ – તસ્મા. સિક્ખેથાતિ તિસ્સો સિક્ખા – અધિસીલસિક્ખા, અધિચિત્તસિક્ખા, અધિપઞ્ઞાસિક્ખા.

કતમા અધિસીલસિક્ખા? ઇધ ભિક્ખુ સીલવા હોતિ, પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતિ આચારગોચરસમ્પન્નો, અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી, સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ. ખુદ્દકો સીલક્ખન્ધો, મહન્તો સીલક્ખન્ધો, સીલં પતિટ્ઠા આદિ ચરણં સંયમો સંવરો મોક્ખં પામોક્ખં કુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા – અયં અધિસીલસિક્ખા.

કતમા અધિચિત્તસિક્ખા? ઇધ ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. પીતિયા ચ વિરાગા ઉપેક્ખકો ચ વિહરતિ સતો ચ સમ્પજાનો સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેતિ, યં તં અરિયા આચિક્ખન્તિ – ‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’તિ તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા અદુક્ખમસુખં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ – અયં અધિચિત્તસિક્ખા.

કતમા અધિપઞ્ઞાસિક્ખા? ઇધ ભિક્ખુ પઞ્ઞવા હોતિ ઉદયત્થગામિનિયા પઞ્ઞાય સમન્નાગતો, અરિયાય નિબ્બેધિકાય સમ્માદુક્ખક્ખયગામિનિયા. સો ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘‘અયં દુક્ખસમુદયો’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘‘અયં દુક્ખનિરોધો’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. ‘‘ઇમે આસવા’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘‘અયં આસવસમુદયો’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘‘અયં આસવનિરોધો’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘‘અયં આસવનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ – અયં અધિપઞ્ઞાસિક્ખા.

ઇમા તિસ્સો સિક્ખાયો આવજ્જન્તો સિક્ખેય્ય, જાનન્તો સિક્ખેય્ય, પસ્સન્તો સિક્ખેય્ય, પચ્ચવેક્ખન્તો સિક્ખેય્ય, ચિત્તં અધિટ્ઠહન્તો સિક્ખેય્ય, સદ્ધાય અધિમુચ્ચન્તો સિક્ખેય્ય, વીરિયં પગ્ગણ્હન્તો સિક્ખેય્ય, સતિં ઉપટ્ઠપેન્તો સિક્ખેય્ય, ચિત્તં સમાદહન્તો સિક્ખેય્ય, પઞ્ઞાય પજાનન્તો સિક્ખેય્ય, અભિઞ્ઞેય્યં અભિજાનન્તો સિક્ખેય્ય, પરિઞ્ઞેય્યં પરિજાનન્તો સિક્ખેય્ય, પહાતબ્બં પજહન્તો સિક્ખેય્ય, ભાવેતબ્બં ભાવેન્તો સિક્ખેય્ય, સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકરોન્તો સિક્ખેય્ય આચરેય્ય સમાચરેય્ય સમાદાય વત્તેય્ય.

ઇધાતિ ઇમિસ્સા દિટ્ઠિયા ઇમિસ્સા ખન્તિયા ઇમિસ્સા રુચિયા ઇમસ્મિં આદાયે ઇમસ્મિં ધમ્મે ઇમસ્મિં વિનયે ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે ઇમસ્મિં પાવચને ઇમસ્મિં બ્રહ્મચરિયે ઇમસ્મિં સત્થુસાસને ઇમસ્મિં અત્તભાવે ઇમસ્મિં મનુસ્સલોકે – તેન વુચ્ચતિ ઇધાતિ. જન્તૂતિ સત્તો નરો…પે… મનુજોતિ – તસ્મા હિ સિક્ખેથ ઇધેવ જન્તુ.

યં કિઞ્ચિ જઞ્ઞા વિસમન્તિ લોકેતિ. યં કિઞ્ચીતિ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં અસેસં નિસ્સેસં પરિયાદિયનવચનમેતં [પરિદાયવચનમેતં (સ્યા.)] – યં કિઞ્ચીતિ. વિસમન્તિ જઞ્ઞાતિ વિસમં કાયકમ્મં વિસમન્તિ જાનેય્ય, વિસમં વચીકમ્મં વિસમન્તિ જાનેય્ય, વિસમં મનોકમ્મં વિસમન્તિ જાનેય્ય, વિસમં પાણાતિપાતં વિસમોતિ જાનેય્ય, વિસમં અદિન્નાદાનં વિસમન્તિ જાનેય્ય, વિસમં કામેસુમિચ્છાચારં વિસમોતિ જાનેય્ય, વિસમં મુસાવાદં વિસમોતિ જાનેય્ય, વિસમં પિસુણં વાચં વિસમાતિ જાનેય્ય, વિસમં ફરુસં વાચં વિસમાતિ જાનેય્ય, વિસમં સમ્ફપ્પલાપં વિસમોતિ જાનેય્ય, વિસમં અભિજ્ઝં વિસમાતિ જાનેય્ય, વિસમં બ્યાપાદં વિસમોતિ જાનેય્ય, વિસમં મિચ્છાદિટ્ઠિં વિસમાતિ જાનેય્ય, વિસમે સઙ્ખારે વિસમાતિ જાનેય્ય, વિસમે પઞ્ચ કામગુણે વિસમાતિ જાનેય્ય, વિસમે પઞ્ચ નીવરણે વિસમાતિ જાનેય્ય આજાનેય્ય વિજાનેય્ય પટિવિજાનેય્ય પટિવિજ્ઝેય્ય. લોકેતિ અપાયલોકે…પે… આયતનલોકેતિ – યં કિઞ્ચિ જઞ્ઞા વિસમન્તિ લોકે.

ન તસ્સ હેતૂ વિસમં ચરેય્યાતિ. વિસમસ્સ કાયકમ્મસ્સ હેતુ વિસમં ન ચરેય્ય, વિસમસ્સ વચીકમ્મસ્સ હેતુ વિસમં ન ચરેય્ય, વિસમસ્સ મનોકમ્મસ્સ હેતુ વિસમં ન ચરેય્ય, વિસમસ્સ પાણાતિપાતસ્સ હેતુ વિસમં ન ચરેય્ય, વિસમસ્સ અદિન્નાદાનસ્સ હેતુ વિસમં ન ચરેય્ય, વિસમસ્સ કામેસુમિચ્છાચારસ્સ હેતુ વિસમં ન ચરેય્ય, વિસમસ્સ મુસાવાદસ્સ હેતુ વિસમં ન ચરેય્ય, વિસમાય પિસુણાય વાચાય હેતુ વિસમં ન ચરેય્ય, વિસમાય ફરુસાય વાચાય હેતુ વિસમં ન ચરેય્ય, વિસમસ્સ સમ્ફપ્પલાપસ્સ હેતુ વિસમં ન ચરેય્ય, વિસમાય અભિજ્ઝાય હેતુ વિસમં ન ચરેય્ય, વિસમસ્સ બ્યાપાદસ્સ હેતુ વિસમં ન ચરેય્ય, વિસમાય મિચ્છાદિટ્ઠિયા હેતુ વિસમં ન ચરેય્ય, વિસમાનં સઙ્ખારાનં હેતુ વિસમં ન ચરેય્ય, વિસમાનં પઞ્ચન્નં કામગુણાનં હેતુ વિસમં ન ચરેય્ય, વિસમાનં પઞ્ચન્નં નીવરણાનં હેતુ વિસમં ન ચરેય્ય, વિસમાય ચેતનાય હેતુ વિસમં ન ચરેય્ય, વિસમાય પત્થનાય હેતુ વિસમં ન ચરેય્ય, વિસમાય પણિધિયા હેતુ વિસમં ન ચરેય્ય ન આચરેય્ય ન સમાચરેય્ય ન સમાદાય વત્તેય્યાતિ – ન તસ્સ હેતૂ વિસમં ચરેય્ય.

અપ્પઞ્હિદં જીવિતમાહુ ધીરાતિ. જીવિતન્તિ આયુ ઠિતિ યપના યાપના ઇરિયના વત્તના પાલના જીવિતં જીવિતિન્દ્રિયં. અપિ ચ, દ્વીહિ કારણેહિ અપ્પકં જીવિતં – ઠિતિપરિત્તતાય વા અપ્પકં જીવિતં, સરસપરિત્તતાય વા અપ્પકં જીવિતં. કથં ઠિતિપરિત્તતાય અપ્પકં જીવિતં? અતીતે ચિત્તક્ખણે જીવિત્થ, ન જીવતિ ન જીવિસ્સતિ; અનાગતે ચિત્તક્ખણે જીવિસ્સતિ, ન જીવતિ ન જીવિત્થ; પચ્ચુપ્પન્ને ચિત્તક્ખણે જીવતિ, ન જીવિત્થ ન જીવિસ્સતિ.

‘‘જીવિતં અત્તભાવો ચ, સુખદુક્ખા ચ કેવલા;

એકચિત્તસમાયુત્તા, લહુસો વત્તતે ખણો.

‘‘ચુલ્લાસીતિસહસ્સાનિ, કપ્પા તિટ્ઠન્તિ યે મરૂ;

નત્વેવ તેપિ જીવન્તિ, દ્વીહિ ચિત્તેહિ સંયુતા.

‘‘યે નિરુદ્ધા મરન્તસ્સ, તિટ્ઠમાનસ્સ વા ઇધ;

સબ્બેપિ સદિસા ખન્ધા, ગતા અપ્પટિસન્ધિકા.

‘‘અનન્તરા ચ યે ભગ્ગા [ભઙ્ગા (સી. સ્યા.)], યે ચ ભગ્ગા અનાગતા;

તદન્તરે નિરુદ્ધાનં, વેસમં નત્થિ લક્ખણે.

‘‘અનિબ્બત્તેન ન જાતો, પચ્ચુપ્પન્નેન જીવતિ;

ચિત્તભગ્ગા મતો લોકો, પઞ્ઞત્તિ પરમત્થિયા.

‘‘યથા નિન્ના પવત્તન્તિ, છન્દેન પરિણામિતા;

અચ્છિન્નધારા વત્તન્તિ, સળાયતનપચ્ચયા.

‘‘અનિધાનગતા ભગ્ગા, પુઞ્જો નત્થિ અનાગતે;

નિબ્બત્તા યે ચ [નિબ્બત્તાયેવ (સબ્બત્થ)] તિટ્ઠન્તિ, આરગ્ગે સાસપૂપમા.

‘‘નિબ્બત્તાનઞ્ચ ધમ્માનં, ભઙ્ગો નેસં પુરક્ખતો;

પલોકધમ્મા તિટ્ઠન્તિ, પુરાણેહિ અમિસ્સિતા.

‘‘અદસ્સનતો આયન્તિ, ભઙ્ગા ગચ્છન્તિ દસ્સનં;

વિજ્જુપ્પાદોવ આકાસે, ઉપ્પજ્જન્તિ વયન્તિ ચા’’તિ.

એવં ઠિતિપરિત્તતાય અપ્પકં જીવિતં.

કથં સરસપરિત્તતાય અપ્પકં જીવિતં? અસ્સાસૂપનિબન્ધં જીવિતં, પસ્સાસૂપનિબન્ધં જીવિતં, અસ્સાસપસ્સાસૂપનિબન્ધં જીવિતં, મહાભૂતૂપનિબન્ધં જીવિતં, કબળીકારાહારૂપનિબન્ધં જીવિતં, ઉસ્મૂપનિબન્ધં જીવિતં, વિઞ્ઞાણૂપનિબન્ધં જીવિતં. મૂલમ્પિ ઇમેસં દુબ્બલં, પુબ્બહેતૂપિ ઇમેસં દુબ્બલા. યે પચ્ચયા તેપિ દુબ્બલા, યેપિ પભાવિકા તેપિ દુબ્બલા. સહભૂમિ ઇમેસં દુબ્બલા, સમ્પયોગાપિ ઇમેસં દુબ્બલા, સહજાપિ ઇમેસં દુબ્બલા, યાપિ પયોજિકા સાપિ દુબ્બલા, અઞ્ઞમઞ્ઞં ઇમે નિચ્ચદુબ્બલા, અઞ્ઞમઞ્ઞં અનવટ્ઠિતા ઇમે. અઞ્ઞમઞ્ઞં પરિપાતયન્તિ ઇમે, અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ હિ નત્થિ તાયિતા, ન ચાપિ ઠપેન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ઇમે. યોપિ નિબ્બત્તકો સો ન વિજ્જતિ.

‘‘ન ચ કેનચિ કોચિ હાયતિ, ગન્ધબ્બા ચ ઇમે હિ સબ્બસો;

પુરિમેહિ પભાવિકા ઇમે, યેપિ પભાવિકા તે પુરે મતા;

પુરિમાપિ ચ પચ્છિમાપિ ચ, અઞ્ઞમઞ્ઞં ન કદાચિ મદ્દસંસૂ’’તિ.

એવં સરસપરિત્તતાય અપ્પકં જીવિતં.

અપિ ચ ચાતુમહારાજિકાનં દેવાનં જીવિતં ઉપાદાય મનુસ્સાનં અપ્પકં જીવિતં પરિત્તકં જીવિતં થોકં [થોકકં (ક.)] જીવિતં ખણિકં જીવિતં લહુકં જીવિતં ઇત્તરં જીવિતં અનદ્ધનીયં જીવિતં નચિરટ્ઠિતિકં જીવિતં. તાવતિંસાનં દેવાનં…પે… યામાનં દેવાનં… તુસિતાનં દેવાનં… નિમ્માનરતીનં દેવાનં… પરનિમ્મિતવસવત્તીનં દેવાનં… બ્રહ્મકાયિકાનં દેવાનં જીવિતં ઉપાદાય મનુસ્સાનં અપ્પકં જીવિતં પરિત્તકં જીવિતં થોકં જીવિતં ખણિકં જીવિતં લહુકં જીવિતં ઇત્તરં જીવિતં અનદ્ધનીયં જીવિતં નચિરટ્ઠિતિકં જીવિતં.

વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘અપ્પમિદં, ભિક્ખવે, મનુસ્સાનં આયુ. ગમનિયો સમ્પરાયો મન્તાય બોદ્ધબ્બં, કત્તબ્બં કુસલં, ચરિતબ્બં બ્રહ્મચરિયં, નત્થિ જાતસ્સ અમરણં. યો, ભિક્ખવે, ચિરં જીવતિ સો વસ્સસતં અપ્પં વા ભિય્યો’’.

‘‘અપ્પમાયુ મનુસ્સાનં, હીળેય્ય નં સુપોરિસો;

ચરેય્યાદિત્તસીસોવ નત્થિ મચ્ચુસ્સનાગમો.

‘‘અચ્ચયન્તિ અહોરત્તા, જીવિતં ઉપરુજ્ઝતિ;

આયુ ખિય્યતિ મચ્ચાનં, કુન્નદીનંવ ઓદક’’ન્તિ.

અપ્પઞ્હિદં જીવિતમાહુ ધીરાતિ. ધીરાતિ ધીરા, ધિતિમાતિ ધીરા, ધિતિસમ્પન્નાતિ ધીરા, ધીકતપાપાતિ ધીરા. ધી વુચ્ચતિ પઞ્ઞા. યા પઞ્ઞા પજાનના વિચયો પવિચયો ધમ્મવિચયો સલ્લક્ખણા ઉપલક્ખણા પચ્ચુપલક્ખણા પણ્ડિચ્ચં કોસલ્લં નેપુઞ્ઞં વેભબ્યા ચિન્તા ઉપપરિક્ખા ભૂરિ મેધા પરિણાયિકા વિપસ્સના સમ્પજઞ્ઞં પતોદો પઞ્ઞા પઞ્ઞિન્દ્રિયં પઞ્ઞાબલં પઞ્ઞાસત્થં પઞ્ઞાપાસાદો પઞ્ઞાઆલોકો પઞ્ઞાઓભાસો પઞ્ઞાપજ્જોતો પઞ્ઞારતનં અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ, તાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતત્તા ધીરા. અપિ ચ ખન્ધધીરા ધાતુધીરા આયતનધીરા, પટિચ્ચસમુપ્પાદધીરા સતિપટ્ઠાનધીરા સમ્મપ્પધાનધીરા ઇદ્ધિપાદધીરા, ઇન્દ્રિયધીરા બલધીરા બોજ્ઝઙ્ગધીરા મગ્ગધીરા ફલધીરા નિબ્બાનધીરા. તે ધીરા એવમાહંસુ – ‘‘મનુસ્સાનં અપ્પકં જીવિતં, પરિત્તકં જીવિતં, થોકં જીવિતં, ખણિકં જીવિતં, લહુકં જીવિતં, ઇત્તરં જીવિતં, અનદ્ધનીયં જીવિતં, નચિરટ્ઠિતિકં જીવિત’’ન્તિ. એવમાહંસુ એવં કથેન્તિ એવં ભણન્તિ એવં દીપયન્તિ એવં વોહરન્તીતિ – અપ્પઞ્હિદં જીવિતમાહુ ધીરા.

તેનાહ ભગવા –

‘‘તસ્મા હિ સિક્ખેથ ઇધેવ જન્તુ, યં કિઞ્ચિ જઞ્ઞા વિસમન્તિ લોકે;

ન તસ્સ હેતૂ વિસમં ચરેય્ય, અપ્પઞ્હિદં જીવિતમાહુ ધીરા’’તિ.

૧૧. પસ્સામિ લોકે પરિફન્દમાનં, પજં ઇમં તણ્હગતં ભવેસુ;

હીના નરા મચ્ચુમુખે લપન્તિ, અવીતતણ્હાસે ભવાભવેસુ.

પસ્સામિ લોકે પરિફન્દમાનન્તિ. પસ્સામીતિ મંસચક્ખુનાપિ પસ્સામિ, દિબ્બચક્ખુનાપિ પસ્સામિ, પઞ્ઞાચક્ખુનાપિ પસ્સામિ, બુદ્ધચક્ખુનાપિ પસ્સામિ, સમન્તચક્ખુનાપિ પસ્સામિ દક્ખામિ ઓલોકેમિ નિજ્ઝાયામિ ઉપપરિક્ખામિ. લોકેતિ અપાયલોકે મનુસ્સલોકે દેવલોકે ખન્ધલોકે ધાતુલોકે આયતનલોકે.

પરિફન્દમાનન્તિ તણ્હાફન્દનાય ફન્દમાનં, દિટ્ઠિફન્દનાય ફન્દમાનં, કિલેસફન્દનાય ફન્દમાનં, પયોગફન્દનાય ફન્દમાનં, વિપાકફન્દનાય ફન્દમાનં, દુચ્ચરિતફન્દનાય ફન્દમાનં, રત્તં રાગેન ફન્દમાનં, દુટ્ઠં દોસેન ફન્દમાનં, મૂળ્હં મોહેન ફન્દમાનં, વિનિબદ્ધં માનેન ફન્દમાનં, પરામટ્ઠં દિટ્ઠિયા ફન્દમાનં, વિક્ખેપગતં ઉદ્ધચ્ચેન ફન્દમાનં, અનિટ્ઠઙ્ગતં વિચિકિચ્છાય ફન્દમાનં, થામગતં અનુસયેહિ ફન્દમાનં, લાભેન ફન્દમાનં, અલાભેન ફન્દમાનં, યસેન ફન્દમાનં, અયસેન ફન્દમાનં, પસંસાય ફન્દમાનં, નિન્દાય ફન્દમાનં, સુખેન ફન્દમાનં, દુક્ખેન ફન્દમાનં, જાતિયા ફન્દમાનં, જરાય ફન્દમાનં, બ્યાધિના ફન્દમાનં, મરણેન ફન્દમાનં, સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસેહિ ફન્દમાનં, નેરયિકેન દુક્ખેન ફન્દમાનં, તિરચ્છાનયોનિકેન દુક્ખેન ફન્દમાનં, પેત્તિવિસયિકેન દુક્ખેન ફન્દમાનં, માનુસિકેન દુક્ખેન ફન્દમાનં, ગબ્ભોક્કન્તિમૂલકેન દુક્ખેન ફન્દમાનં, ગબ્ભે ઠિતિમૂલકેન દુક્ખેન ફન્દમાનં, ગબ્ભા વુટ્ઠાનમૂલકેન દુક્ખેન ફન્દમાનં, જાતસ્સૂપનિબન્ધકેન દુક્ખેન ફન્દમાનં, જાતસ્સ પરાધેય્યકેન દુક્ખેન ફન્દમાનં, અત્તૂપક્કમેન દુક્ખેન ફન્દમાનં, પરૂપક્કમેન દુક્ખેન ફન્દમાનં, દુક્ખદુક્ખેન ફન્દમાનં, સઙ્ખારદુક્ખેન ફન્દમાનં, વિપરિણામદુક્ખેન ફન્દમાનં, ચક્ખુરોગેન દુક્ખેન ફન્દમાનં, સોતરોગેન દુક્ખેન ફન્દમાનં, ઘાનરોગેન દુક્ખેન…પે… જિવ્હારોગેન… કાયરોગેન… સીસરોગેન… કણ્ણરોગેન… મુખરોગેન… દન્તરોગેન… કાસેન… સાસેન… પિનાસેન… દાહેન… જરેન… કુચ્છિરોગેન… મુચ્છાય… પક્ખન્દિકાય… સૂલાય … વિસુચિકાય… કુટ્ઠેન… ગણ્ડેન… કિલાસેન… સોસેન… અપમારેન… દદ્દુયા… કણ્ડુયા… કચ્છુયા… રખસાય… વિતચ્છિકાય… લોહિતેન… પિત્તેન… મધુમેહેન… અંસાય… પિળકાય… ભગન્દલેન [ભગન્દલાય (સ્યા.)] … પિત્તસમુટ્ઠાનેન આબાધેન… સેમ્હસમુટ્ઠાનેન આબાધેન… વાતસમુટ્ઠાનેન આબાધેન… સન્નિપાતિકેન આબાધેન… ઉતુપરિણામજેન આબાધેન… વિસમપરિહારજેન આબાધેન… ઓપક્કમિકેન આબાધેન … કમ્મવિપાકજેન આબાધેન… સીતેન… ઉણ્હેન… જિઘચ્છાય… પિપાસાય … ઉચ્ચારેન… પસ્સાવેન… ડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સેન દુક્ખેન… માતુમરણેન દુક્ખેન… પિતુમરણેન દુક્ખેન… ભાતુમરણેન દુક્ખેન… ભગિનિમરણેન દુક્ખેન… પુત્તમરણેન દુક્ખેન… ધીતુમરણેન દુક્ખેન… ઞાતિબ્યસનેન… ભોગબ્યસનેન… રોગબ્યસનેન… સીલબ્યસનેન… દિટ્ઠિબ્યસનેન દુક્ખેન ફન્દમાનં સમ્ફન્દમાનં વિપ્ફન્દમાનં વેધમાનં પવેધમાનં સમ્પવેધમાનં પસ્સામિ દક્ખામિ ઓલોકેમિ નિજ્ઝાયામિ ઉપપરિક્ખામીતિ – પસ્સામિ લોકે પરિફન્દમાનં.

પજં ઇમં તણ્હગતં ભવેસૂતિ. પજાતિ સત્તાધિવચનં. તણ્હાતિ રૂપતણ્હા, સદ્દતણ્હા, ગન્ધતણ્હા, રસતણ્હા, ફોટ્ઠબ્બતણ્હા, ધમ્મતણ્હા. તણ્હગતન્તિ તણ્હાગતં તણ્હાનુગતં તણ્હાયાનુસટં તણ્હાયાસન્નં તણ્હાય પાતિતં અભિભૂતં પરિયાદિન્નચિત્તં. ભવેસૂતિ કામભવે રૂપભવે અરૂપભવેતિ – પજં ઇમં તણ્હગતં ભવેસુ.

હીના નરા મચ્ચુમુખે લપન્તીતિ. હીના નરાતિ હીના નરા હીનેન કાયકમ્મેન સમન્નાગતાતિ હીના નરા, હીનેન વચીકમ્મેન સમન્નાગતાતિ હીના નરા, હીનેન મનોકમ્મેન સમન્નાગતાતિ હીના નરા, હીનેન પાણાતિપાતેન સમન્નાગતાતિ હીના નરા, હીનેન અદિન્નાદાનેન…પે… હીનેન કામેસુમિચ્છાચારેન… હીનેન મુસાવાદેન… હીનાય પિસુણાય વાચાય… હીનાય ફરુસાય વાચાય… હીનેન સમ્ફપ્પલાપેન… હીનાય અભિજ્ઝાય… હીનેન બ્યાપાદેન… હીનાય મિચ્છાદિટ્ઠિયા… હીનેહિ સઙ્ખારેહિ… હીનેહિ પઞ્ચહિ કામગુણેહિ નીવરણેહિ… હીનાય ચેતનાય… હીનાય પત્થનાય… હીનાય પણિધિયા સમન્નાગતાતિ હીના નરા હીના નિહીના ઓહીના ઓમકા લામકા છતુક્કા પરિત્તાતિ – હીના નરા. મચ્ચુમુખે લપન્તીતિ. મચ્ચુમુખેતિ મારમુખે મરણમુખે, મચ્ચુપ્પત્તા મચ્ચુસમ્પત્તા મચ્ચૂપાગતા, મારપ્પત્તા મારસમ્પત્તા મારૂપાગતા, મરણપ્પત્તા મરણસમ્પત્તા મરણૂપાગતા લપન્તિ લાલપન્તિ સોચન્તિ કિલમન્તિ પરિદેવન્તિ ઉરત્તાળિં કન્દન્તિ સમ્મોહં આપજ્જન્તીતિ – હીના નરા મચ્ચુમુખે લપન્તિ.

અવીતતણ્હાસે ભવાભવેસૂતિ. તણ્હાતિ રૂપતણ્હા…પે… ધમ્મતણ્હા. ભવાભવેસૂતિ ભવાભવે કમ્મભવે પુનબ્ભવે કામભવે, કમ્મભવે કામભવે પુનબ્ભવે રૂપભવે, કમ્મભવે રૂપભવે પુનબ્ભવે અરૂપભવે, કમ્મભવે અરૂપભવે પુનબ્ભવે પુનપ્પુનબ્ભવે, પુનપ્પુનગતિયા પુનપ્પુનઉપપત્તિયા પુનપ્પુનપટિસન્ધિયા પુનપ્પુનઅત્તભાવાભિનિબ્બત્તિયા, અવીતતણ્હા અવિગતતણ્હા અચત્તતણ્હા અવન્તતણ્હા. અમુત્તતણ્હા અપ્પહીનતણ્હા અપ્પટિનિસ્સટ્ઠતણ્હાતિ – અવીતતણ્હાસે ભવાભવેસુ.

તેનાહ ભગવા –

‘‘પસ્સામિ લોકે પરિફન્દમાનં, પજં ઇમં તણ્હગતં ભવેસુ;

હીના નરા મચ્ચુમુખે લપન્તિ, અવીતતણ્હાસે ભવાભવેસૂ’’તિ.

૧૨. મમાયિતે પસ્સથ ફન્દમાને,મચ્છેવ [મચ્છોવ (સી.)] અપ્પોદકે ખીણસોતે;

એતમ્પિ દિસ્વા અમમો ચરેય્ય, ભવેસુ આસત્તિમકુબ્બમાનો.

મમાયિતે પસ્સથ ફન્દમાનેતિ. મમત્તાતિ દ્વે મમત્તા – તણ્હામમત્તઞ્ચ દિટ્ઠિમમત્તઞ્ચ. કતમં તણ્હામમત્તં? યાવતા તણ્હાસઙ્ખાતેન સીમકતં મરિયાદિકતં ઓધિકતં પરિયન્તકતં પરિગ્ગહિતં મમાયિતં. ઇદં મમં, એતં મમં, એત્તકં મમં, એત્તાવતા મમં, મમ રૂપા સદ્દા ગન્ધા રસા ફોટ્ઠબ્બા, અત્થરણા પાવુરણા દાસિદાસા અજેળકા કુક્કુટસૂકરા હત્થિગવાસ્સવળવા ખેત્તં વત્થુ હિરઞ્ઞં સુવણ્ણં ગામનિગમરાજધાનિયો રટ્ઠઞ્ચ જનપદો ચ કોસો ચ કોટ્ઠાગારઞ્ચ, કેવલમ્પિ મહાપથવિં તણ્હાવસેન મમાયતિ. યાવતા અટ્ઠસતં તણ્હાવિચરિતં, ઇદં તણ્હામમત્તં.

કતમં દિટ્ઠિમમત્તં? વીસતિવત્થુકા સક્કાયદિટ્ઠિ, દસવત્થુકા મિચ્છાદિટ્ઠિ, દસવત્થુકા અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ; યા એવરૂપા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં દિટ્ઠિગહનં દિટ્ઠિકન્તારો દિટ્ઠિવિસૂકાયિકં દિટ્ઠિવિપ્ફન્દિકં દિટ્ઠિસઞ્ઞોજનં ગાહો પટિગ્ગાહો અભિનિવેસો પરામાસો કુમ્મગ્ગો મિચ્છાપથો મિચ્છત્તં તિત્થાયતનં વિપરિયેસગ્ગાહો વિપરીતગ્ગાહો વિપલ્લાસગ્ગાહો મિચ્છાગાહો ‘‘અયાથાવકસ્મિં યાથાવક’’ન્તિ ગાહો. યાવતા દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગતાનિ, ઇદં દિટ્ઠિમમત્તં. મમાયિતે પસ્સથ ફન્દમાનેતિ મમાયિતં વત્થું અચ્છેદસંકિનોપિ ફન્દન્તિ, અચ્છિન્દન્તેપિ ફન્દન્તિ, અચ્છિન્નેપિ ફન્દન્તિ, મમાયિતં વત્થું વિપરિણામસંકિનોપિ ફન્દન્તિ, વિપરિણામન્તેપિ ફન્દન્તિ, વિપરિણતેપિ ફન્દન્તિ પફન્દન્તિ સમ્ફન્દન્તિ વિપ્ફન્દન્તિ વેધન્તિ [વેધેન્તિ (સ્યા.)] પવેધન્તિ સમ્પવેધન્તિ. એવં ફન્દમાને પફન્દમાને સમ્ફન્દમાને વિપ્ફન્દમાને વેધમાને પવેધમાને સમ્પવેધમાને પસ્સથ દક્ખથ ઓલોકેથ નિજ્ઝાયથ ઉપપરિક્ખથાતિ – મમાયિતે પસ્સથ ફન્દમાને.

મચ્છેવ અપ્પોદકે ખીણસોતેતિ. યથા મચ્છા અપ્પોદકે પરિત્તોદકે ઉદકપરિયાદાને કાકેહિ વા કુલલેહિ વા બલાકાહિ વા પરિપાતિયમાના ઉક્ખિપિયમાના ખજ્જમાના ફન્દન્તિ પફન્દન્તિ સમ્ફન્દન્તિ વિપ્ફન્દન્તિ વેધન્તિ પવેધન્તિ સમ્પવેધન્તિ; એવમેવ પજા મમાયિતં વત્થું અચ્છેદસંકિનોપિ ફન્દન્તિ, અચ્છિન્દન્તેપિ ફન્દન્તિ, અચ્છિન્નેપિ ફન્દન્તિ, મમાયિતં વત્થું વિપરિણામસંકિનોપિ ફન્દન્તિ, વિપરિણામન્તેપિ ફન્દન્તિ, વિપરિણતેપિ ફન્દન્તિ પફન્દન્તિ સમ્ફન્દન્તિ વિપ્ફન્દન્તિ વેધન્તિ પવેધન્તિ સમ્પવેધન્તીતિ – મચ્છેવ અપ્પોદકે ખીણસોતે.

એતમ્પિ દિસ્વા અમમો ચરેય્યાતિ. એતં આદીનવં દિસ્વા પસ્સિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા [તિરયિત્વા (ક.)] વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા મમત્તેસૂતિ – એતમ્પિ દિસ્વા. અમમો ચરેય્યાતિ મમત્તાતિ દ્વે મમત્તા – તણ્હામમત્તઞ્ચ દિટ્ઠિમમત્તઞ્ચ…પે… ઇદં તણ્હામમત્તં…પે… ઇદં દિટ્ઠિમમત્તં. તણ્હામમત્તં પહાય દિટ્ઠિમમત્તં પટિનિસ્સજ્જિત્વા ચક્ખું અમમાયન્તો સોતં અમમાયન્તો ઘાનં અમમાયન્તો જિવ્હં અમમાયન્તો કાયં અમમાયન્તો મનં અમમાયન્તો રૂપે… સદ્દે… ગન્ધે… રસે… ફોટ્ઠબ્બે… ધમ્મે… કુલં… ગણં… આવાસં… લાભં… યસં… પસંસં… સુખં… ચીવરં… પિણ્ડપાતં… સેનાસનં… ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં… કામધાતું… રૂપધાતું… અરૂપધાતું… કામભવં… રૂપભવં… અરૂપભવં… સઞ્ઞાભવં… અસઞ્ઞાભવં… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાભવં… એકવોકારભવં… ચતુવોકારભવં… પઞ્ચવોકારભવં… અતીતં… અનાગતં… પચ્ચુપ્પન્નં… દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે અમમાયન્તો અગણ્હન્તો અપરામસન્તો અનભિનિવિસન્તો ચરેય્ય વિહરેય્ય ઇરિયેય્ય વત્તેય્ય પાલેય્ય યપેય્ય યાપેય્યાતિ – એતમ્પિ દિસ્વા અમમો ચરેય્ય.

ભવેસુ આસત્તિમકુબ્બમાનોતિ. ભવેસૂતિ કામભવે રૂપભવે અરૂપભવે. આસત્તિ વુચ્ચતિ તણ્હા. યો રાગો સારાગો…પે… અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલં. ભવેસુ આસત્તિમકુબ્બમાનોતિ. ભવેસુ આસત્તિં અકુબ્બમાનો, છન્દં પેમં રાગં ખન્તિં અકુબ્બમાનો અજનયમાનો અસઞ્જનયમાનો અનિબ્બત્તયમાનો અનભિનિબ્બત્તયમાનોતિ – ભવેસુ આસત્તિમકુબ્બમાનો.

તેનાહ ભગવા –

‘‘મમાયિતે પસ્સથ ફન્દમાને, મચ્છેવ અપ્પોદકે ખીણસોતે;

એતમ્પિ દિસ્વા અમમો ચરેય્ય, ભવેસુ આસત્તિમકુબ્બમાનો’’તિ.

૧૩. ઉભોસુ અન્તેસુ વિનેય્ય છન્દં, ફસ્સં પરિઞ્ઞાય અનાનુગિદ્ધો;

યદત્તગરહી તદકુબ્બમાનો, ન લિમ્પતી [ન લિપ્પતિ (સી.)] દિટ્ઠસુતેસુ ધીરો.

ઉભોસુ અન્તેસુ વિનેય્ય છન્દન્તિ. અન્તાતિ ફસ્સો એકો અન્તો ફસ્સસમુદયો દુતિયો અન્તો, અતીતો એકો અન્તો અનાગતો દુતિયો અન્તો, સુખા વેદના એકો અન્તો દુક્ખા વેદના દુતિયો અન્તો, નામં એકો અન્તો રૂપં દુતિયો અન્તો, છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ એકો અન્તો છ બાહિરાનિ આયતનાનિ દુતિયો અન્તો, સક્કાયો એકો અન્તો સક્કાયસમુદયો દુતિયો અન્તો. છન્દોતિ યો કામેસુ કામચ્છન્દો કામરાગો કામનન્દી કામતણ્હા કામસ્નેહો કામપરિળાહો કામમુચ્છા કામજ્ઝોસાનં કામોઘો કામયોગો કામુપાદાનં કામચ્છન્દનીવરણં. ઉભોસુ અન્તેસુ વિનેય્ય છન્દન્તિ ઉભોસુ અન્તેસુ છન્દં વિનેય્ય પટિવિનેય્ય પજહેય્ય વિનોદેય્ય બ્યન્તિં કરેય્ય અનભાવં ગમેય્યાતિ – ઉભોસુ અન્તેસુ વિનેય્ય છન્દં.

ફસ્સં પરિઞ્ઞાય અનાનુગિદ્ધોતિ. ફસ્સોતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સો સોતસમ્ફસ્સો ઘાનસમ્ફસ્સો જિવ્હાસમ્ફસ્સો કાયસમ્ફસ્સો મનોસમ્ફસ્સો, અધિવચનસમ્ફસ્સો, પટિઘસમ્ફસ્સો, સુખવેદનીયો સમ્ફસ્સો દુક્ખવેદનીયો સમ્ફસ્સો અદુક્ખમસુખવેદનીયો સમ્ફસ્સો, કુસલો ફસ્સો અકુસલો ફસ્સો અબ્યાકતો ફસ્સો, કામાવચરો ફસ્સો રૂપાવચરો ફસ્સો અરૂપાવચરો ફસ્સો, સુઞ્ઞતો ફસ્સો અનિમિત્તો ફસ્સો અપ્પણિહિતો ફસ્સો, લોકિયો ફસ્સો લોકુત્તરો ફસ્સો, અતીતો ફસ્સો અનાગતો ફસ્સો પચ્ચુપ્પન્નો ફસ્સો, યો એવરૂપો ફસ્સો ફુસના સમ્ફુસના સમ્ફુસિતત્તં – અયં વુચ્ચતિ ફસ્સો.

ફસ્સં પરિઞ્ઞાયાતિ ફસ્સં તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનિત્વા – ઞાતપરિઞ્ઞાય, તીરણપરિઞ્ઞાય [તિરણપરિઞ્ઞાય (સ્યા.)], પહાનપરિઞ્ઞાય. કતમા ઞાતપરિઞ્ઞા? ફસ્સં જાનાતિ – અયં ચક્ખુસમ્ફસ્સો, અયં સોતસમ્ફસ્સો, અયં ઘાનસમ્ફસ્સો, અયં જિવ્હાસમ્ફસ્સો, અયં કાયસમ્ફસ્સો, અયં મનોસમ્ફસ્સો, અયં અધિવચનસમ્ફસ્સો, અયં પટિઘસમ્ફસ્સો, અયં સુખવેદનીયો ફસ્સો, અયં દુક્ખવેદનીયો ફસ્સો, અયં અદુક્ખમસુખવેદનીયો ફસ્સો, અયં કુસલો ફસ્સો, અયં અકુસલો ફસ્સો, અયં અબ્યાકતો ફસ્સો, અયં કામાવચરો ફસ્સો, અયં રૂપાવચરો ફસ્સો, અયં અરૂપાવચરો ફસ્સો, અયં સુઞ્ઞતો ફસ્સો, અયં અનિમિત્તો ફસ્સો, અયં અપ્પણિહિતો ફસ્સો, અયં લોકિયો ફસ્સો, અયં લોકુત્તરો ફસ્સો, અયં અતીતો ફસ્સો, અયં અનાગતો ફસ્સો, અયં પચ્ચુપ્પન્નો ફસ્સોતિ જાનાતિ પસ્સતિ – અયં ઞાતપરિઞ્ઞા.

કતમા તીરણપરિઞ્ઞા? એવં ઞાતં કત્વા ફસ્સં તીરેતિ. અનિચ્ચતો દુક્ખતો રોગતો ગણ્ડતો સલ્લતો અઘતો આબાધતો પરતો પલોકતો ઈતિતો ઉપદ્દવતો ભયતો ઉપસગ્ગતો ચલતો પભઙ્ગુતો અધુવતો અતાણતો અલેણતો અસરણતો રિત્તતો તુચ્છતો સુઞ્ઞતો અનત્તતો આદીનવતો વિપરિણામધમ્મતો અસારકતો અઘમૂલતો વધકતો વિભવતો સાસવતો સઙ્ખતતો મારામિસતો જાતિજરાબ્યાધિમરણધમ્મતો સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસધમ્મતો સંકિલેસધમ્મતો સમુદયતો અત્થઙ્ગમતો અસ્સાદતો આદીનવતો નિસ્સરણતો તીરેતિ – અયં તીરણપરિઞ્ઞા.

કતમા પહાનપરિઞ્ઞા? એવં તીરયિત્વા ફસ્સે છન્દરાગં પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તિં કરોતિ અનભાવં ગમેતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘યો, ભિક્ખવે, ફસ્સેસુ છન્દરાગો તં પજહથ. એવં સો ફસ્સો પહીનો ભવિસ્સતિ ઉચ્છિન્નમૂલો તાલાવત્થુકતો અનભાવં કતો આયતિં અનુપ્પાદધમ્મો’’તિ – અયં પહાનપરિઞ્ઞા. ફસ્સં પરિઞ્ઞાયાતિ. ફસ્સં ઇમાહિ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનિત્વા. અનાનુગિદ્ધોતિ. ગેધોવુચ્ચતિ તણ્હા. યો રાગો સારાગો…પે… અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલં. યસ્સેસો ગેધો પહીનો સમુચ્છિન્નો વૂપસન્તો પટિપસ્સદ્ધો અભબ્બુપ્પત્તિકો ઞાણગ્ગિના દડ્ઢો, સો વુચ્ચતિ અગિદ્ધો. સો રૂપે અગિદ્ધો સદ્દે અગિદ્ધો ગન્ધે અગિદ્ધો રસે અગિદ્ધો ફોટ્ઠબ્બે અગિદ્ધો કુલે… ગણે… આવાસે… લાભે… યસે… પસંસાય… સુખે… ચીવરે… પિણ્ડપાતે… સેનાસને… ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારે અગિદ્ધો કામધાતુયા… રૂપધાતુયા… અરૂપધાતુયા… કામભવે… રૂપભવે… અરૂપભવે… સઞ્ઞાભવે… અસઞ્ઞાભવે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાભવે… એકવોકારભવે… ચતુવોકારભવે… પઞ્ચવોકારભવે… અતીતે… અનાગતે… પચ્ચુપ્પન્ને… દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસુ અગિદ્ધો અગધિતો અમુચ્છિતો અનજ્ઝાપન્નો વીતગેધો વિગતગેધો ચત્તગેધો વન્તગેધો મુત્તગેધો પહીનગેધો પટિનિસ્સટ્ઠગેધો વીતરાગો વિગતરાગો ચત્તરાગો વન્તરાગો મુત્તરાગો પહીનરાગો પટિનિસ્સટ્ઠરાગો નિચ્છાતો નિબ્બુતો સીતિભૂતો સુખપટિસંવેદી બ્રહ્મભૂતેન અત્તના વિહરતીતિ – ફસ્સં પરિઞ્ઞાય અનાનુગિદ્ધો.

યદત્તગરહી તદકુબ્બમાનોતિ. યદન્તિ યં. અત્તગરહીતિ દ્વીહિ કારણેહિ અત્તાનં ગરહતિ – કતત્તા ચ અકતત્તા ચ. કથં કતત્તા ચ અકતત્તા ચ અત્તાનં ગરહતિ? કતં મે કાયદુચ્ચરિતં, અકતં મે કાયસુચરિતન્તિ – અત્તાનં ગરહતિ. કતં મે વચીદુચ્ચરિતં, અકતં મે વચીસુચરિતન્તિ – અત્તાનં ગરહતિ. કતં મે મનોદુચ્ચરિતં, અકતં મે મનોસુચરિતન્તિ – અત્તાનં ગરહતિ. કતો મે પાણાતિપાતો, અકતા મે પાણાતિપાતા વેરમણીતિ – અત્તાનં ગરહતિ. કતં મે અદિન્નાદાનં, અકતા મે અદિન્નાદાના વેરમણીતિ – અત્તાનં ગરહતિ. કતો મે કામેસુમિચ્છાચારો, અકતા મે કામેસુમિચ્છાચારા વેરમણીતિ – અત્તાનં ગરહતિ. કતો મે મુસાવાદો, અકતા મે મુસાવાદા વેરમણીતિ – અત્તાનં ગરહતિ. કતા મે પિસુણા વાચા, અકતા મે પિસુણાય વાચાય વેરમણીતિ – અત્તાનં ગરહતિ. કતા મે ફરુસા વાચા, અકતા મે ફરુસાય વાચાય વેરમણીતિ – અત્તાનં ગરહતિ. કતો મે સમ્ફપ્પલાપો, અકતા મે સમ્ફપ્પલાપા વેરમણીતિ – અત્તાનં ગરહતિ. કતા મે અભિજ્ઝા, અકતા મે અનભિજ્ઝાતિ – અત્તાનં ગરહતિ. કતો મે બ્યાપાદો, અકતો મે અબ્યાપાદોતિ – અત્તાનં ગરહતિ. કતા મે મિચ્છાદિટ્ઠિ, અકતા મે સમ્માદિટ્ઠીતિ – અત્તાનં ગરહતિ. એવં કતત્તા ચ અકતત્તા ચ અત્તાનં ગરહતિ. અથ વા, સીલેસુમ્હિ ન પરિપૂરકારીતિ – અત્તાનં ગરહતિ. ઇન્દ્રિયેસુમ્હિ અગુત્તદ્વારોતિ – અત્તાનં ગરહતિ. ભોજનેમ્હિ [ભોજને (સ્યા.)] અમત્તઞ્ઞૂતિ – અત્તાનં ગરહતિ. જાગરિયં અનનુયુત્તોતિ – અત્તાનં ગરહતિ. સતિસમ્પજઞ્ઞેન અસમન્નાગતોતિ – અત્તાનં ગરહતિ. અભાવિતા મે ચત્તારો સતિપટ્ઠાનાતિ – અત્તાનં ગરહતિ. અભાવિતા મે ચત્તારો સમ્મપ્પધાનાતિ – અત્તાનં ગરહતિ. અભાવિતા મે ચત્તારો ઇદ્ધિપાદાતિ – અત્તાનં ગરહતિ. અભાવિતાનિ મે પઞ્ચિન્દ્રિયાનીતિ – અત્તાનં ગરહતિ. અભાવિતાનિ મે પઞ્ચ બલાનીતિ – અત્તાનં ગરહતિ. અભાવિતા મે સત્ત બોજ્ઝઙ્ગાતિ – અત્તાનં ગરહતિ. અભાવિતો મે અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગોતિ – અત્તાનં ગરહતિ. દુક્ખં મે અપરિઞ્ઞાતન્તિ – અત્તાનં ગરહતિ. સમુદયો મે અપ્પહીનોતિ – અત્તાનં ગરહતિ. મગ્ગો મે અભાવિતોતિ – અત્તાનં ગરહતિ. નિરોધો મે અસચ્છિકતોતિ – અત્તાનં ગરહતિ. એવં કતત્તા ચ અકતત્તા ચ અત્તાનં ગરહતિ. એવં અત્તગરહિતં કમ્મં અકુબ્બમાનો અજનયમાનો અસઞ્જનયમાનો અનિબ્બત્તયમાનો અનભિનિબ્બત્તયમાનોતિ – યદત્તગરહી તદકુબ્બમાનો. ન લિમ્પતી દિટ્ઠસુતેસુ ધીરોતિ. લેપોતિ દ્વે લેપા – તણ્હાલેપો ચ દિટ્ઠિલેપો ચ…પે… અયં તણ્હાલેપો…પે… અયં દિટ્ઠિલેપો. ધીરોતિ પણ્ડિતો પઞ્ઞવા બુદ્ધિમા ઞાણી વિભાવી મેધાવી. ધીરો તણ્હાલેપં પહાય દિટ્ઠિલેપં પટિનિસ્સજ્જિત્વા દિટ્ઠે ન લિમ્પતિ, સુતે ન લિમ્પતિ, મુતે ન લિમ્પતિ, વિઞ્ઞાતે ન લિમ્પતિ, ન પલિમ્પતિ [ન સંલિમ્પતિ (સ્યા.)], ન ઉપલિમ્પતિ. અલિત્તો અપલિત્તો [અસંલિત્તો (સ્યા.)] અનુપલિત્તો નિક્ખન્તો નિસ્સટો વિપ્પમુત્તો વિસઞ્ઞુત્તો વિમરિયાદિકતેન ચેતસા વિહરતીતિ – ન લિમ્પતી દિટ્ઠસુતેસુ ધીરોતિ.

તેનાહ ભગવા –

‘‘ઉભોસુ અન્તેસુ વિનેય્ય છન્દં, ફસ્સં પરિઞ્ઞાય અનાનુગિદ્ધો;

યદત્તગરહી તદકુબ્બમાનો, ન લિમ્પતી દિટ્ઠસુતેસુ ધીરો’’તિ.

૧૪. સઞ્ઞં પરિઞ્ઞા વિતરેય્ય ઓઘં, પરિગ્ગહેસુ મુનિ નોપલિત્તો;

અબ્બૂળ્હસલ્લો ચરમપ્પમત્તો, નાસીસતી લોકમિમં પરઞ્ચ.

સઞ્ઞં પરિઞ્ઞા વિતરેય્ય ઓઘન્તિ. સઞ્ઞાતિ કામસઞ્ઞા બ્યાપાદસઞ્ઞા વિહિંસાસઞ્ઞા નેક્ખમ્મસઞ્ઞા અબ્યાપાદસઞ્ઞા અવિહિંસાસઞ્ઞા રૂપસઞ્ઞા સદ્દસઞ્ઞા ગન્ધસઞ્ઞા રસસઞ્ઞા ફોટ્ઠબ્બસઞ્ઞા ધમ્મસઞ્ઞા – યા એવરૂપા સઞ્ઞા સઞ્જાનના સઞ્જાનિતત્તં – અયં વુચ્ચતિ સઞ્ઞા. સઞ્ઞં પરિઞ્ઞાતિ સઞ્ઞં તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનિત્વા – ઞાતપરિઞ્ઞાય, તીરણપરિઞ્ઞાય, પહાનપરિઞ્ઞાય.

કતમા ઞાતપરિઞ્ઞા? સઞ્ઞં જાનાતિ – અયં કામસઞ્ઞા, અયં બ્યાપાદસઞ્ઞા, અયં વિહિંસાસઞ્ઞા, અયં નેક્ખમ્મસઞ્ઞા, અયં અબ્યાપાદસઞ્ઞા, અયં અવિહિંસાસઞ્ઞા, અયં રૂપસઞ્ઞા, અયં સદ્દસઞ્ઞા, અયં ગન્ધસઞ્ઞા, અયં રસસઞ્ઞા, અયં ફોટ્ઠબ્બસઞ્ઞા, અયં ધમ્મસઞ્ઞાતિ જાનાતિ પસ્સતિ – અયં ઞાતપરિઞ્ઞા.

કતમા તીરણપરિઞ્ઞા? એવં ઞાતં કત્વા સઞ્ઞં તીરેતિ. અનિચ્ચતો દુક્ખતો રોગતો ગણ્ડતો સલ્લતો અઘતો આબાધતો પરતો પલોકતો ઈતિતો ઉપદ્દવતો ભયતો ઉપસગ્ગતો ચલતો પભઙ્ગુતો…પે… સમુદયતો અત્થઙ્ગમતો અસ્સાદતો આદીનવતો નિસ્સરણતો તીરેતિ – અયં તીરણપરિઞ્ઞા.

કતમા પહાનપરિઞ્ઞા? એવં તીરયિત્વા સઞ્ઞાય છન્દરાગં પજહતિ વિનોદેતિ અનભાવં ગમેતિ. વુત્તમ્પિ હેતં ભગવતા – ‘‘યો, ભિક્ખવે, સઞ્ઞાય છન્દરાગો, તં પજહથ. એવં સા સઞ્ઞા પહીના ભવિસ્સતિ ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવં કતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા’’તિ – અયં પહાનપરિઞ્ઞા. સઞ્ઞં પરિઞ્ઞાતિ સઞ્ઞં ઇમાહિ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનિત્વા. વિતરેય્ય ઓઘન્તિ કામોઘં ભવોઘં દિટ્ઠોઘં અવિજ્જોઘં તરેય્ય ઉત્તરેય્ય પતરેય્ય સમતિક્કમેય્ય વીતિવત્તેય્યાતિ – સઞ્ઞં પરિઞ્ઞા વિતરેય્ય ઓઘં.

પરિગ્ગહેસુ મુનિ નોપલિત્તોતિ. પરિગ્ગહાતિ દ્વે પરિગ્ગહા – તણ્હાપરિગ્ગહો ચ દિટ્ઠિપરિગ્ગહો ચ…પે… અયં તણ્હાપરિગ્ગહો…પે… અયં દિટ્ઠિપરિગ્ગહો. મુનીતિ. મોનં વુચ્ચતિ ઞાણં. યા પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ, તેન ઞાણેન સમન્નાગતો મુનિ મોનપ્પત્તોતિ. તીણિ મોનેય્યાનિ – કાયમોનેય્યં, વચીમોનેય્યં, મનોમોનેય્યં.

કતમં કાયમોનેય્યં? તિવિધકાયદુચ્ચરિતાનં પહાનં કાયમોનેય્યં, તિવિધં કાયસુચરિતં કાયમોનેય્યં, કાયારમ્મણે ઞાણં કાયમોનેય્યં, કાયપરિઞ્ઞા કાયમોનેય્યં, પરિઞ્ઞાસહગતો મગ્ગો કાયમોનેય્યં, કાયે છન્દરાગસ્સ પહાનં કાયમોનેય્યં, કાયસઙ્ખારનિરોધો ચતુત્થજ્ઝાનસમાપત્તિ કાયમોનેય્યં – ઇદં કાયમોનેય્યં.

કતમં વચીમોનેય્યં? ચતુબ્બિધવચીદુચ્ચરિતાનં પહાનં વચીમોનેય્યં, ચતુબ્બિધં વચીસુચરિતં વચીમોનેય્યં, વાચારમ્મણે ઞાણં વચીમોનેય્યં, વાચાપરિઞ્ઞા વચીમોનેય્યં, પરિઞ્ઞાસહગતો મગ્ગો વચીમોનેય્યં, વાચાય છન્દરાગસ્સ પહાનં વચીમોનેય્યં, વચીસઙ્ખારનિરોધો દુતિયજ્ઝાનસમાપત્તિ વચીમોનેય્યં – ઇદં વચીમોનેય્યં.