૩. દુટ્ઠટ્ઠકસુત્તનિદ્દેસો

અથ દુટ્ઠટ્ઠકસુત્તનિદ્દેસં વક્ખતિ –

૧૫. વદન્તિ વે દુટ્ઠમનાપિ એકે,અથોપિ [અઞ્ઞેપિ તે (સી.), અઞ્ઞેપિ (સ્યા.)] વે સચ્ચમના વદન્તિ;

વાદઞ્ચ જાતં મુનિ નો ઉપેતિ, તસ્મા મુની નત્થિ ખિલો કુહિઞ્ચિ.

વદન્તિ વે દુટ્ઠમનાપિ એકેતિ તે તિત્થિયા દુટ્ઠમના વિરુદ્ધમના પટિવિરુદ્ધમના આહતમના પચ્ચાહતમના આઘાતિતમના પચ્ચાઘાતિતમના વદન્તિ ઉપવદન્તિ ભગવન્તઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ અભૂતેનાતિ – વદન્તિ વે દુટ્ઠમનાપિ એકે.

અથોપિ વે સચ્ચમના વદન્તીતિ યે તેસં તિત્થિયાનં સદ્દહન્તા ઓકપ્પેન્તા અધિમુચ્ચન્તા સચ્ચમના સચ્ચસઞ્ઞિનો ભૂતમના ભૂતસઞ્ઞિનો તથમના તથસઞ્ઞિનો યાથાવમના યાથાવસઞ્ઞિનો અવિપરીતમના અવિપરીતસઞ્ઞિનો વદન્તિ ઉપવદન્તિ ભગવન્તઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ અભૂતેનાતિ – અથોપિ વે સચ્ચમના વદન્તિ.

વાદઞ્ચ જાતં મુનિ નો ઉપેતીતિ. સો વાદો જાતો હોતિ સઞ્જાતો નિબ્બત્તો અભિનિબ્બત્તો પાતુભૂતો પરતોઘોસો અક્કોસો ઉપવાદો ભગવતો ચ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ અભૂતેનાતિ – વાદઞ્ચ જાતં. મુનિ નો ઉપેતીતિ. મુનીતિ. મોનં વુચ્ચતિ ઞાણં. યા પઞ્ઞા પજાનના અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ, તેન ઞાણેન સમન્નાગતો મુનિ મોનપ્પત્તો…પે… સઙ્ગજાલમતિચ્ચ સો મુનિ. યો વાદં ઉપેતિ સો દ્વીહિ કારણેહિ વાદં ઉપેતિ – કારકો કારકતાય વાદં ઉપેતિ, અથ વા વુચ્ચમાનો ઉપવદિયમાનો કુપ્પતિ બ્યાપજ્જતિ પતિટ્ઠિયતિ કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાતુકરોતિ. અકારકોમ્હીતિ યો વાદં ઉપેતિ સો ઇમેહિ દ્વીહિ કારણેહિ વાદં ઉપેતિ. મુનિ દ્વીહિ કારણેહિ વાદં ન ઉપેતિ – અકારકો મુનિ અકારકતાય વાદં ન ઉપેતિ, અથ વા વુચ્ચમાનો ઉપવદિયમાનો ન કુપ્પતિ ન બ્યાપજ્જતિ ન પતિટ્ઠિયતિ ન કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાતુકરોતિ. અકારકોમ્હીતિ મુનિ ઇમેહિ દ્વીહિ કારણેહિ વાદં ન ઉપેતિ ન ઉપગચ્છતિ ન ગણ્હાતિ ન પરામસતિ ન અભિનિવિસતીતિ – વાદઞ્ચ જાતં મુનિ નો ઉપેતિ.

તસ્મા મુની નત્થિ ખિલો કુહિઞ્ચીતિ. તસ્માતિ તસ્મા તંકારણા તંહેતુ તપ્પચ્ચયા તંનિદાનં મુનિનો આહતચિત્તતા ખિલજાતતાપિ નત્થિ. પઞ્ચપિ ચેતોખિલા નત્થિ, તયોપિ ખિલા નત્થિ. રાગખિલો દોસખિલો મોહખિલો નત્થિ ન સન્તિ ન સંવિજ્જતિ નુપલબ્ભતિ, પહીનો સમુચ્છિન્નો વૂપસન્તો પટિપસ્સદ્ધો અભબ્બુપ્પત્તિકો ઞાણગ્ગિના દડ્ઢો. કુહિઞ્ચીતિ કુહિઞ્ચિ કિમ્હિચિ કત્થચિ અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા અજ્ઝત્તબહિદ્ધા વાતિ – તસ્મા મુની નત્થિ ખિલો કુહિઞ્ચીતિ.

તેનાહ ભગવા –

‘‘વદન્તિ વે દુટ્ઠમનાપિ એકે, અથોપિ વે સચ્ચમના વદન્તિ;

વાદઞ્ચ જાતં મુનિ નો ઉપેતિ, તસ્મા મુની નત્થિ ખિલો કુહિઞ્ચી’’તિ.

૧૬. સકઞ્હિ દિટ્ઠિં કથમચ્ચયેય્ય, છન્દાનુનીતો રુચિયા નિવિટ્ઠો;

સયં સમત્તાનિ પકુબ્બમાનો, યથા હિ જાનેય્ય તથા વદેય્ય.

સકઞ્હિ દિટ્ઠિં કથમચ્ચયેય્યાતિ. યં તે તિત્થિયા સુન્દરિપરિબ્બાજિકં હન્ત્વા સમણાનં સક્યપુત્તિયાનં અવણ્ણં પકાસયિત્વા ‘‘એવં એતં લાભં યસસક્કારં સમ્માનં પચ્ચાહરિસ્સામા’’તિ તે એવંદિટ્ઠિકા એવંખન્તિકા એવંરુચિકા એવંલદ્ધિકા એવંઅજ્ઝાસયા એવંઅધિપ્પાયા, તે નાસક્ખિંસુ સકં દિટ્ઠિં સકં ખન્તિં સકં રુચિં સકં લદ્ધિં સકં અજ્ઝાસયં સકં અધિપ્પાયં અતિક્કમિતું; અથ ખો સ્વેવ અયસો તે પચ્ચાગતોતિ, એવમ્પિ – સકઞ્હિ દિટ્ઠિં કથમચ્ચયેય્ય. અથ વા ‘‘સસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ યો સો એવંવાદો, સો સકં દિટ્ઠિં સકં ખન્તિં સકં રુચિં સકં લદ્ધિં સકં અજ્ઝાસયં સકં અધિપ્પાયં કથં અચ્ચયેય્ય અતિક્કમેય્ય સમતિક્કમેય્ય વીતિવત્તેય્ય? તં કિસ્સ હેતુ? તસ્સ સા દિટ્ઠિ તથા સમત્તા સમાદિન્ના ગહિતા પરામટ્ઠા અભિનિવિટ્ઠા અજ્ઝોસિતા અધિમુત્તાતિ. એવમ્પિ – સકઞ્હિ દિટ્ઠિં કથમચ્ચયેય્ય? ‘‘અસસ્સતો લોકો…પે… અન્તવા લોકો… અનન્તવા લોકો… તં જીવં તં સરીરં… અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરં… હોતિ તથાગતો પરં મરણા… ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા… હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા… નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ યો સો એવં વાદો, સો સકં દિટ્ઠિં સકં ખન્તિં સકં રુચિં સકં લદ્ધિં સકં અજ્ઝાસયં સકં અધિપ્પાયં કથં અચ્ચયેય્ય અતિક્કમેય્ય સમતિક્કમેય્ય વીતિવત્તેય્ય? તં કિસ્સ હેતુ? તસ્સ સા દિટ્ઠિ તથા સમત્તા સમાદિન્ના ગહિતા પરામટ્ઠા અભિનિવિટ્ઠા અજ્ઝોસિતા અધિમુત્તાતિ. એવમ્પિ – સકઞ્હિ દિટ્ઠિં કથમચ્ચયેય્ય.

છન્દાનુનીતો રુચિયા નિવિટ્ઠોતિ. છન્દાનુનીતોતિ સકાય દિટ્ઠિયા સકાય ખન્તિયા સકાય રુચિયા સકાય લદ્ધિયા યાયતિ નિય્યતિ વુય્હતિ સંહરીયતિ. યથા હત્થિયાનેન વા અસ્સયાનેન વા રથયાનેન વા ગોયાનેન વા અજયાનેન વા મેણ્ડયાનેન વા ઓટ્ઠયાનેન વા ખરયાનેન વા યાયતિ નિય્યતિ વુય્હતિ સંહરીયતિ, એવમેવ સકાય દિટ્ઠિયા સકાય ખન્તિયા સકાય રુચિયા સકાય લદ્ધિયા યાયતિ નિય્યતિ વુય્હતિ સંહરીયતીતિ – છન્દાનુનીતો. રુચિયા નિવિટ્ઠોતિ સકાય દિટ્ઠિયા સકાય રુચિયા સકાય લદ્ધિયા નિવિટ્ઠો પતિટ્ઠિતો અલ્લીનો ઉપગતો અજ્ઝોસિતો અધિમુત્તોતિ – છન્દાનુનીતો રુચિયા નિવિટ્ઠો.

સયં સમત્તાનિ પકુબ્બમાનોતિ. સયં સમત્તં કરોતિ પરિપુણ્ણં કરોતિ અનોમં કરોતિ અગ્ગં સેટ્ઠં વિસિટ્ઠં પામોક્ખં ઉત્તમં પવરં કરોતિ. ‘‘અયં સત્થા સબ્બઞ્ઞૂ’’તિ સયં સમત્તં કરોતિ પરિપુણ્ણં કરોતિ અનોમં કરોતિ અગ્ગં સેટ્ઠં વિસિટ્ઠં પામોક્ખં ઉત્તમં પવરં કરોતિ. ‘‘અયં ધમ્મો સ્વાક્ખાતો…પે… અયં ગણો સુપ્પટિપન્નો… અયં દિટ્ઠિ ભદ્દિકા… અયં પટિપદા સુપઞ્ઞત્તા… અયં મગ્ગો નિય્યાનિકો’’તિ સયં સમત્તં કરોતિ પરિપુણ્ણં કરોતિ અનોમં કરોતિ અગ્ગં સેટ્ઠં વિસિટ્ઠં પામોક્ખં ઉત્તમં પવરં કરોતિ જનેતિ સઞ્જનેતિ નિબ્બત્તેતિ અભિનિબ્બત્તેતીતિ – સયં સમત્તાનિ પકુબ્બમાનો.

યથા હિ જાનેય્ય તથા વદેય્યાતિ યથા જાનેય્ય, તથા વદેય્ય કથેય્ય ભણેય્ય દીપયેય્ય વોહરેય્ય. ‘‘સસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ યથા જાનેય્ય, તથા વદેય્ય કથેય્ય ભણેય્ય દીપયેય્ય વોહરેય્ય. ‘‘અસસ્સતો લોકો…પે… નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ યથા જાનેય્ય, તથા વદેય્ય કથેય્ય ભણેય્ય દીપયેય્ય વોહરેય્યાતિ – યથા હિ જાનેય્ય તથા વદેય્ય.

તેનાહ ભગવા –

‘‘સકઞ્હિ દિટ્ઠિં કથમચ્ચયેય્ય, છન્દાનુનીતો રુચિયા નિવિટ્ઠો;

સયં સમત્તાનિ પકુબ્બમાનો, યથા હિ જાનેય્ય તથા વદેય્યા’’તિ.

૧૭. યો અત્તનો સીલવતાનિ જન્તુ, અનાનુપુટ્ઠોવ [અનાનુપુટ્ઠો ચ (સ્યા.)] પરેસ પાવ પાવા (સી. સ્યા.) ;

અનરિયધમ્મં કુસલા તમાહુ, યો આતુમાનં સયમેવ પાવ [પાવા (સી. સ્યા.)] .

યો અત્તનો સીલવતાનિ જન્તૂતિ. યોતિ યો યાદિસો યથાયુત્તો યથાવિહિતો યથાપકારો યંઠાનપ્પત્તો યંધમ્મસમન્નાગતો ખત્તિયો વા બ્રાહ્મણો વા વેસ્સો વા સુદ્દો વા ગહટ્ઠો વા પબ્બજિતો વા દેવો વા મનુસ્સો વા. સીલવતાનીતિ અત્થિ સીલઞ્ચેવ વતઞ્ચ [વત્તઞ્ચ (સ્યા.), એવમુપરિપિ], અત્થિ વતં ન સીલં. કતમં સીલઞ્ચેવ વતઞ્ચ? ઇધ ભિક્ખુ સીલવા હોતિ, પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતિ આચારગોચરસમ્પન્નો અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી, સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ. યો તત્થ સંયમો સંવરો અવીતિક્કમો, ઇદં સીલં. યં સમાદાનં તં વતં. સંવરટ્ઠેન સીલં; સમાદાનટ્ઠેન વતં – ઇદં વુચ્ચતિ સીલઞ્ચેવ વતઞ્ચ. કતમં વતં, ન સીલં? અટ્ઠ ધુતઙ્ગાનિ – આરઞ્ઞિકઙ્ગં, પિણ્ડપાતિકઙ્ગં, પંસુકૂલિકઙ્ગં, તેચીવરિકઙ્ગં, સપદાનચારિકઙ્ગં, ખલુપચ્છાભત્તિકઙ્ગં, નેસજ્જિકઙ્ગં, યથાસન્થતિકઙ્ગં – ઇદં વુચ્ચતિ વતં, ન સીલં. વીરિયસમાદાનમ્પિ વુચ્ચતિ વતં, ન સીલં. ‘‘કામં તચો ચ ન્હારુ [નહારુ (સી. સ્યા.)] ચ અટ્ઠિ ચ અવસિસ્સતુ [અવસુસ્સતુ (સ્યા.)], સરીરે ઉપસ્સુસ્સતુ મંસલોહિતં. યં તં પુરિસથામેન પુરિસબલેન પુરિસવીરિયેન પુરિસપરક્કમેન પત્તબ્બં, ન તં અપાપુણિત્વા વીરિયસ્સ સણ્ઠાનં ભવિસ્સતી’’તિ – ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ. એવરૂપં વીરિયસમાદાનં – ઇદં વુચ્ચતિ વતં, ન સીલં.

‘‘નાસિસ્સં ન પિવિસ્સામિ, વિહારતો ન નિક્ખમે;

નપિ પસ્સં નિપાતેસ્સં, તણ્હાસલ્લે અનૂહતે’’તિ.

ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ. એવરૂપમ્પિ વીરિયસમાદાનં વુચ્ચતિ વતં, ન સીલં. ‘‘ન તાવાહં ઇમં પલ્લઙ્કં ભિન્દિસ્સામિ યાવ મે ન અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચિસ્સતી’’તિ – ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ. એવરૂપમ્પિ વીરિયસમાદાનં વુચ્ચતિ વતં, ન સીલં. ‘‘ન તાવાહં ઇમમ્હા આસના વુટ્ઠહિસ્સામિ, ચઙ્કમા ઓરોહિસ્સામિ, વિહારા નિક્ખમિસ્સામિ, અડ્ઢયોગા નિક્ખમિસ્સામિ, પાસાદા નિક્ખમિસ્સામિ, હમ્મિયા નિક્ખમિસ્સામિ, ગુહાય નિક્ખમિસ્સામિ, લેણા નિક્ખમિસ્સામિ, કુટિયા નિક્ખમિસ્સામિ, કૂટાગારા નિક્ખમિસ્સામિ, અટ્ટા નિક્ખમિસ્સામિ, માળા નિક્ખમિસ્સામિ, ઉદ્દણ્ડા [ઉટ્ટણ્ડા (ક.)] નિક્ખમિસ્સામિ ઉપટ્ઠાનસાલાય નિક્ખમિસ્સામિ મણ્ડપા નિક્ખમિસ્સામિ, રુક્ખમૂલા નિક્ખમિસ્સામિ યાવ મે ન અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચિસ્સતી’’તિ – ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ. એવરૂપમ્પિ વીરિયસમાદાનં વુચ્ચતિ વતં, ન સીલં. ‘‘ઇમસ્મિઞ્ઞેવ પુબ્બણ્હસમયં અરિયધમ્મં આહરિસ્સામિ સમાહરિસ્સામિ અધિગચ્છિસ્સામિ ફસ્સયિસ્સામિ સચ્છિકરિસ્સામી’’તિ – ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ. એવરૂપમ્પિ વીરિયસમાદાનં વુચ્ચતિ વતં, ન સીલં. ‘‘ઇમસ્મિઞ્ઞેવ મજ્ઝન્હિકસમયં, સાયન્હસમયં, પુરેભત્તં, પચ્છાભત્તં, પુરિમં યામં, મજ્ઝિમં યામં, પચ્છિમં યામં, કાળે, જુણ્હે, વસ્સે, હેમન્તે, ગિમ્હે, પુરિમે વયોખન્ધે, મજ્ઝિમે વયોખન્ધે, પચ્છિમે વયોખન્ધે અરિયધમ્મં આહરિસ્સામિ સમાહરિસ્સામિ અધિગચ્છિસ્સામિ ફસ્સયિસ્સામિ સચ્છિકરિસ્સામી’’તિ – ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ. એવરૂપમ્પિ વીરિયસમાદાનં વુચ્ચતિ વતં, ન સીલં. જન્તૂતિ સત્તો નરો માનવો [માણવો (ક.)] પોસો પુગ્ગલો જીવો જાગુ જન્તુ ઇન્દગુ મનુજોતિ – યો અત્તનો સીલવતાનિ જન્તુ.

અનાનુપુટ્ઠોવ પરેસ પાવાતિ. પરેસન્તિ પરેસં ખત્તિયાનં બ્રાહ્મણાનં વેસ્સાનં સુદ્દાનં ગહટ્ઠાનં પબ્બજિતાનં દેવાનં મનુસ્સાનં. અનાનુપુટ્ઠોતિ અપુટ્ઠો અપુચ્છિતો અયાચિતો અનજ્ઝેસિતો અપસાદિતો. પાવાતિ અત્તનો સીલં વા વતં વા સીલબ્બતં વા પાવદતિ. અહમસ્મિ સીલસમ્પન્નોતિ વા, વતસમ્પન્નોતિ વા, સીલબ્બતસમ્પન્નોતિ વા જાતિયા વા ગોત્તેન વા કોલપુત્તિયેન વા વણ્ણપોક્ખરતાય વા ધનેન વા અજ્ઝેનેન વા કમ્માયતનેન વા સિપ્પાયતનેન વા વિજ્જાટ્ઠાનેન [વિજ્જટ્ઠાનેન (સ્યા.)] વા સુતેન વા પટિભાનેન [પટિભાણેન (સી. સ્યા. ક.)] વા અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વા વત્થુના, ઉચ્ચા કુલા પબ્બજિતોતિ વા, મહાકુલા પબ્બજિતોતિ વા, મહાભોગકુલા પબ્બજિતોતિ વા, ઉળારભોગકુલા પબ્બજિતોતિ વા, ઞાતો યસસ્સી સગહટ્ઠપબ્બજિતાનન્તિ વા, લાભિમ્હિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાન’’ન્તિ વા, સુત્તન્તિકોતિ વા, વિનયધરોતિ વા, ધમ્મકથિકોતિ વા, આરઞ્ઞિકોતિ વા, પિણ્ડપાતિકોતિ વા, પંસુકૂલિકોતિ વા, તેચીવરિકોતિ વા, સપદાનચારિકોતિ વા, ખલુપચ્છાભત્તિકોતિ વા, નેસજ્જિકોતિ વા, યથાસન્થતિકોતિ વા, પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભીતિ વા, દુતિયસ્સ ઝાનસ્સ લાભીતિ વા, તતિયસ્સ ઝાનસ્સ લાભીતિ વા, ચતુત્થસ્સ ઝાનસ્સ લાભીતિ વા, આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિયા લાભીતિ વા, વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસમાપત્તિયા લાભીતિ વા, આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા લાભીતિ વા, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા લાભીતિ વા પાવદતિ કથેતિ ભણતિ દીપયતિ વોહરતીતિ – અનાનુપુટ્ઠોવ પરેસં પાવ.

અનરિયધમ્મં કુસલા તમાહૂતિ. કુસલાતિ યે તે ખન્ધકુસલા ધાતુકુસલા આયતનકુસલા પટિચ્ચસમુપ્પાદકુસલા સતિપટ્ઠાનકુસલા સમ્મપ્પધાનકુસલા ઇદ્ધિપાદકુસલા ઇન્દ્રિયકુસલા બલકુસલા બોજ્ઝઙ્ગકુસલા મગ્ગકુસલા ફલકુસલા નિબ્બાનકુસલા, તે કુસલા એવમાહંસુ – ‘‘અનરિયાનં એસો ધમ્મો, નેસો ધમ્મો અરિયાનં; બાલાનં એસો ધમ્મો, નેસો ધમ્મો પણ્ડિતાનં; અસપ્પુરિસાનં એસો ધમ્મો, નેસો ધમ્મો સપ્પુરિસાન’’ન્તિ. એવમાહંસુ એવં કથેન્તિ એવં ભણન્તિ એવં દીપયન્તિ એવં વોહરન્તીતિ – અનરિયધમ્મં કુસલા તમાહુ.

યો આતુમાનં સયમેવ પાવાતિ. આતુમા વુચ્ચતિ અત્તા. સયમેવ પાવાતિ સયમેવ અત્તાનં પાવદતિ – ‘‘અહમસ્મિ સીલસમ્પન્નોતિ વા, વતસમ્પન્નોતિ વા, સીલબ્બતસમ્પન્નોતિ વા, જાતિયા વા ગોત્તેન વા કોલપુત્તિયેન વા વણ્ણપોક્ખરતાય વા ધનેન વા અજ્ઝેનેન વા કમ્માયતનેન વા સિપ્પાયતનેન વા વિજ્જાટ્ઠાનેન વા સુતેન વા પટિભાનેન વા અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વા વત્થુના, ઉચ્ચા કુલા પબ્બજિતોતિ વા, મહાકુલા પબ્બજિતોતિ વા, મહાભોગકુલા પબ્બજિતોતિ વા, ઉળારભોગકુલા પબ્બજિતોતિ વા, ઞાતો યસસ્સી સગહટ્ઠપબ્બજિતાનન્તિ વા, લાભિમ્હિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનન્તિ વા, સુત્તન્તિકોતિ વા, વિનયધરોતિ વા, ધમ્મકથિકોતિ વા, આરઞ્ઞિકોતિ વા, પિણ્ડપાતિકોતિ વા, પંસુકૂલિકોતિ વા, તેચીવરિકોતિ વા, સપદાનચારિકોતિ વા, ખલુપચ્છાભત્તિકોતિ વા, નેસજ્જિકોતિ વા, યથાસન્થતિકોતિ વા, પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભીતિ વા, દુતિયસ્સ ઝાનસ્સ લાભીતિ વા, તતિયસ્સ ઝાનસ્સ લાભીતિ વા, ચતુત્થસ્સ ઝાનસ્સ લાભીતિ વા, આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિયા લાભીતિ વા, વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસમાપત્તિયા લાભીતિ વા,

વિભવઞ્ચ ભવઞ્ચ વિપ્પહાય, વુસિતવા ખીણપુનબ્ભવો સ ભિક્ખૂ’’તિ.

આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા લાભીતિ વા, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા લાભીતિ વા’’ પાવદતિ કથેતિ ભણતિ દીપયતિ વોહરતીતિ – યો આતુમાનં સયમેવ પાવાતિ.

તેનાહ ભગવા –

‘‘યો અત્તનો સીલવતાનિ જન્તુ, અનાનુપુટ્ઠોવ પરેસ પાવ;

અનરિયધમ્મં કુસલા તમાહુ, યો આતુમાનં સયમેવ પાવા’’તિ.

૧૮. સન્તો ચ ભિક્ખુ અભિનિબ્બુતત્તો,ઇતિહન્તિ સીલેસુ અકત્થમાનો;

તમરિયધમ્મં કુસલા વદન્તિ, યસ્સુસ્સદા નત્થિ કુહિઞ્ચિ લોકે.

સન્તો ચ ભિક્ખુ અભિનિબ્બુતત્તોતિ. સન્તોતિ રાગસ્સ સમિતત્તા સન્તો, દોસસ્સ સમિતત્તા સન્તો, મોહસ્સ સમિતત્તા સન્તો, કોધસ્સ…પે… ઉપનાહસ્સ… મક્ખસ્સ… પળાસસ્સ [પલાસસ્સ (સી. ક.)] … ઇસ્સાય… મચ્છરિયસ્સ… માયાય… સાઠેય્યસ્સ… થમ્ભસ્સ… સારમ્ભસ્સ… માનસ્સ… અતિમાનસ્સ… મદસ્સ… પમાદસ્સ… સબ્બકિલેસાનં… સબ્બદુચ્ચરિતાનં… સબ્બદરથાનં… સબ્બપરિળાહાનં… સબ્બસન્તાપાનં… સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારાનં સન્તત્તા સમિતત્તા વૂપસમિતત્તા વિજ્ઝાતત્તા નિબ્બુતત્તા વિગતત્તા પટિપસ્સદ્ધત્તા સન્તો ઉપસન્તો વૂપસન્તો નિબ્બુતો પટિપસ્સદ્ધોતિ – સન્તો. ભિક્ખૂતિ સત્તન્નં ધમ્માનં ભિન્નત્તા ભિક્ખુ – સક્કાયદિટ્ઠિ ભિન્ના હોતિ, વિચિકિચ્છા ભિન્ના હોતિ, સીલબ્બતપરામાસો ભિન્નો હોતિ, રાગો ભિન્નો હોતિ, દોસો ભિન્નો હોતિ, મોહો ભિન્નો હોતિ, માનો ભિન્નો હોતિ. ભિન્નાસ્સ હોન્તિ પાપકા અકુસલા ધમ્મા સંકિલેસિકા પોનોભવિકા [પોનોબ્ભવિકા (સ્યા. ક.)] સદરા દુક્ખવિપાકા આયતિં જાતિજરામરણિયા.

‘‘પજ્જેન કતેન અત્તના, [સભિયાતિ ભગવા]

પરિનિબ્બાનગતો વિતિણ્ણકઙ્ખો;

વિભવઞ્ચ [વિભવં (સી. ક.) સુ. નિ. ૫૧૯] ભવઞ્ચ વિપ્પહાય,

વુસિતવા ખીણપુનબ્ભવો સ ભિક્ખૂ’’તિ.

સન્તો ચ ભિક્ખુ અભિનિબ્બુતત્તોતિ રાગસ્સ નિબ્બાપિતત્તા અભિનિબ્બુતત્તો, દોસસ્સ નિબ્બાપિતત્તા અભિનિબ્બુતત્તો, મોહસ્સ નિબ્બાપિતત્તા અભિનિબ્બુતત્તો, કોધસ્સ…પે… ઉપનાહસ્સ… મક્ખસ્સ… પળાસસ્સ… ઇસ્સાય… મચ્છરિયસ્સ… માયાય… સાઠેય્યસ્સ… થમ્ભસ્સ… સારમ્ભસ્સ… માનસ્સ… અતિમાનસ્સ… મદસ્સ… પમાદસ્સ… સબ્બકિલેસાનં… સબ્બદુચ્ચરિતાનં… સબ્બદરથાનં… સબ્બપરિળાહાનં… સબ્બસન્તાપાનં… સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારાનં નિબ્બાપિતત્તા અભિનિબ્બુતત્તોતિ – સન્તો ચ ભિક્ખુ અભિનિબ્બુતત્તો.

ઇતિહન્તિ સીલેસુ અકત્થમાનોતિ. ઇતિહન્તિ પદસન્ધિ પદસંસગ્ગો પદપારિપૂરી અક્ખરસમવાયો બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતા પદાનુપુબ્બતાપેતં [પદાનુપુબ્બતા મેતં (સ્યા. ક.)] – ઇતિહન્તિ. સીલેસુ અકત્થમાનોતિ. ઇધેકચ્ચો કત્થી હોતિ વિકત્થી. સો કત્થતિ વિકત્થતિ. અહમસ્મિ સીલસમ્પન્નોતિ વા, વતસમ્પન્નોતિ વા, સીલબ્બતસમ્પન્નોતિ વા, જાતિયા વા ગોત્તેન વા કોલપુત્તિયેન વા વણ્ણપોક્ખરતાય વા…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા લાભીતિ વા કત્થતિ વિકત્થતિ. એવં ન કત્થતિ ન વિકત્થતિ. કત્થના આરતો વિરતો પટિવિરતો નિક્ખન્તો નિસ્સટો વિપ્પમુત્તો વિસઞ્ઞુત્તો વિમરિયાદિકતેન ચેતસા વિહરતીતિ – ઇતિહન્તિ સીલેસુ અકત્થમાનો.

તમરિયધમ્મં કુસલા વદન્તીતિ. કુસલાતિ યે તે ખન્ધકુસલા ધાતુકુસલા આયતનકુસલા પટિચ્ચસમુપ્પાદકુસલા સતિપટ્ઠાનકુસલા સમ્મપ્પધાનકુસલા ઇદ્ધિપાદકુસલા ઇન્દ્રિયકુસલા બલકુસલા બોજ્ઝઙ્ગકુસલા મગ્ગકુસલા ફલકુસલા નિબ્બાનકુસલા, તે કુસલા એવં વદન્તિ – ‘‘અરિયાનં એસો ધમ્મો, નેસો ધમ્મો અનરિયાનં; પણ્ડિતાનં એસો ધમ્મો, નેસો ધમ્મો બાલાનં; સપ્પુરિસાનં એસો ધમ્મો, નેસો ધમ્મો અસપ્પુરિસાન’’ન્તિ. એવં વદન્તિ, અરિયાનં એવં કથેન્તિ એવં ભણન્તિ એવં દીપયન્તિ એવં વોહરન્તીતિ – તમરિયધમ્મં કુસલા વદન્તિ.

યસ્સુસ્સદા નત્થિ કુહિઞ્ચિ લોકેતિ. યસ્સાતિ અરહતો ખીણાસવસ્સ. ઉસ્સદાતિ સત્તુસ્સદા – રાગુસ્સદો, દોસુસ્સદો, મોહુસ્સદો, માનુસ્સદો, દિટ્ઠુસ્સદો, કિલેસુસ્સદો, કમ્મુસ્સદો. યસ્સિમે [તસ્સિમે (સી. સ્યા.)] ઉસ્સદા નત્થિ ન સન્તિ ન વિજ્જન્તિ નુપલબ્ભન્તિ, પહીના સમુચ્છિન્ના વૂપસન્તા પટિપસ્સદ્ધા અભબ્બુપ્પત્તિકા ઞાણગ્ગિના દડ્ઢા. કુહિઞ્ચીતિ કુહિઞ્ચિ કિમ્હિચિ કત્થચિ અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા અજ્ઝત્તબહિદ્ધા વા. લોકેતિ અપાયલોકે મનુસ્સલોકે દેવલોકે ખન્ધલોકે ધાતુલોકે આયતનલોકેતિ – યસ્સુસ્સદા નત્થિ કુહિઞ્ચિ લોકે.

તેનાહ ભગવા –

‘‘સન્તો ચ ભિક્ખુ અભિનિબ્બુતત્તો, ઇતિહન્તિ સીલેસુ અકત્થમાનો;

તમરિયધમ્મં કુસલા વદન્તિ, યસ્સુસ્સદા નત્થિ કુહિઞ્ચિ લોકે’’તિ.

૧૯. પકપ્પિતા સઙ્ખતા યસ્સ ધમ્મા,પુરક્ખતા [પુરેક્ખતા (સી. ક.)] સન્તિ અવીવદાતા;

યદત્તનિ પસ્સતિ આનિસંસં, તં નિસ્સિતો કુપ્પપટિચ્ચસન્તિં.

પકપ્પિતા સઙ્ખતા યસ્સ ધમ્માતિ. પકપ્પનાતિ દ્વે પકપ્પના – તણ્હાપકપ્પના ચ દિટ્ઠિપકપ્પના ચ…પે… અયં તણ્હાપકપ્પના…પે… અયં દિટ્ઠિપકપ્પના. સઙ્ખતાતિ સઙ્ખતા અભિસઙ્ખતા સણ્ઠપિતાતિપિ – સઙ્ખતા. અથ વા અનિચ્ચા સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ખયધમ્મા વયધમ્મા વિરાગધમ્મા નિરોધધમ્માતિપિ – સઙ્ખતા. યસ્સાતિ દિટ્ઠિગતિકસ્સ. ધમ્મા વુચ્ચન્તિ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનીતિ – પકપ્પિતા સઙ્ખતા યસ્સ ધમ્મા.

પુરક્ખતા સન્તિ અવીવદાતાતિ. પુરક્ખતાતિ દ્વે પુરેક્ખારા – તણ્હાપુરેક્ખારો ચ દિટ્ઠિપુરેક્ખારો ચ…પે… અયં તણ્હાપુરેક્ખારો…પે… અયં દિટ્ઠિપુરેક્ખારો. તસ્સ તણ્હાપુરેક્ખારો અપ્પહીનો, દિટ્ઠિપુરેક્ખારો અપ્પટિનિસ્સટ્ઠો. તસ્સ તણ્હાપુરેક્ખારસ્સ અપ્પહીનત્તા, દિટ્ઠિપુરેક્ખારસ્સ અપ્પટિનિસ્સટ્ઠત્તા સો તણ્હં વા દિટ્ઠિં વા પુરતો કત્વા ચરતિ તણ્હાધજો તણ્હાકેતુ તણ્હાધિપતેય્યો, દિટ્ઠિધજો દિટ્ઠિકેતુ દિટ્ઠાધિપતેય્યો, તણ્હાય વા દિટ્ઠિયા વા પરિવારિતો ચરતીતિ – પુરક્ખતા. સન્તીતિ સન્તિ સંવિજ્જન્તિ અત્થિ ઉપલબ્ભન્તિ. અવીવદાતાતિ અવેવદાતા અવોદાતા અપરિસુદ્ધા સંકિલિટ્ઠા સંકિલેસિકાતિ – પુરક્ખતા સન્તિ અવીવદાતા.

યદત્તનિ પસ્સતિ આનિસંસન્તિ. યદત્તનીતિ યં અત્તનિ. અત્તા વુચ્ચતિ દિટ્ઠિગતં. અત્તનો દિટ્ઠિયા દ્વે આનિસંસે પસ્સતિ – દિટ્ઠધમ્મિકઞ્ચ આનિસંસં, સમ્પરાયિકઞ્ચ આનિસંસં. કતમો દિટ્ઠિયા દિટ્ઠધમ્મિકો આનિસંસો? યંદિટ્ઠિકો સત્થા હોતિ, તંદિટ્ઠિકા સાવકા હોન્તિ. તંદિટ્ઠિકં સત્થારં સાવકા સક્કરોન્તિ ગરું કરોન્તિ [ગરુકરોન્તિ (સી. સ્યા.)] માનેન્તિ પૂજેન્તિ અપચિતિં કરોન્તિ. લભતિ ચ તતોનિદાનં ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં – અયં દિટ્ઠિયા દિટ્ઠધમ્મિકો આનિસંસો. કતમો દિટ્ઠિયા સમ્પરાયિકો આનિસંસો? અયં દિટ્ઠિ અલં નાગત્તાય વા સુપણ્ણત્તાય વા યક્ખત્તાય વા અસુરત્તાય વા ગન્ધબ્બત્તાય વા મહારાજત્તાય વા ઇન્દત્તાય વા બ્રહ્મત્તાય વા દેવત્તાય વા. અયં દિટ્ઠિ સુદ્ધિયા વિસુદ્ધિયા પરિસુદ્ધિયા, મુત્તિયા વિમુત્તિયા પરિમુત્તિયા. ઇમાય દિટ્ઠિયા સુજ્ઝન્તિ વિસુજ્ઝન્તિ પરિસુજ્ઝન્તિ મુચ્ચન્તિ વિમુચ્ચન્તિ પરિમુચ્ચન્તિ. ઇમાય દિટ્ઠિયા સુજ્ઝિસ્સામિ વિસુજ્ઝિસ્સામિ પરિસુજ્ઝિસ્સામિ, મુચ્ચિસ્સામિ વિમુચ્ચિસ્સામિ પરિમુચ્ચિસ્સામીતિ આયતિં ફલપાટિકઙ્ખી હોતિ – અયં દિટ્ઠિયા સમ્પરાયિકો આનિસંસો. અત્તનો દિટ્ઠિયા ઇમે દ્વે આનિસંસે પસ્સતિ દક્ખતિ ઓલોકેતિ નિજ્ઝાયતિ ઉપપરિક્ખતીતિ – યદત્તનિ પસ્સતિ આનિસંસં.

તં નિસ્સિતો કુપ્પપટિચ્ચસન્તિન્તિ. તિસ્સો સન્તિયો – અચ્ચન્તસન્તિ, તદઙ્ગસન્તિ, સમ્મુતિસન્તિ. કતમા અચ્ચન્તસન્તિ? અચ્ચન્તસન્તિ વુચ્ચતિ અમતં નિબ્બાનં. યો સો સબ્બસઙ્ખારસમથો સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો તણ્હક્ખયો વિરાગો નિરોધો નિબ્બાનં. અયં અચ્ચન્તસન્તિ. કતમા તદઙ્ગસન્તિ? પઠમં ઝાનં સમાપન્નસ્સ નીવરણા સન્તા હોન્તિ; દુતિયં ઝાનં સમાપન્નસ્સ વિતક્કવિચારા સન્તા હોન્તિ; તતિયં ઝાનં સમાપન્નસ્સ પીતિ સન્તા હોતિ; ચતુત્થં ઝાનં સમાપન્નસ્સ સુખદુક્ખા સન્તા હોન્તિ; આકાસાનઞ્ચાયતનં સમાપન્નસ્સ રૂપસઞ્ઞા પટિઘસઞ્ઞા નાનત્તસઞ્ઞા સન્તા હોતિ; વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમાપન્નસ્સ આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞા સન્તા હોતિ; આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમાપન્નસ્સ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞા સન્તા હોતિ; નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમાપન્નસ્સ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞા સન્તા હોતિ. અયં તદઙ્ગસન્તિ. કતમા સમ્મુતિસન્તિ? સમ્મુતિસન્તિયો વુચ્ચન્તિ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ દિટ્ઠિસન્તિયો. અપિ ચ સમ્મુતિસન્તિ ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતા સન્તીતિ. તં નિસ્સિતો કુપ્પપટિચ્ચસન્તિન્તિ. કુપ્પસન્તિં પકુપ્પસન્તિં એરિતસન્તિં સમેરિતસન્તિં ચલિતસન્તિં ઘટ્ટિતસન્તિં કપ્પિતસન્તિં પકપ્પિતસન્તિં અનિચ્ચં સઙ્ખતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં ખયધમ્મં વયધમ્મં વિરાગધમ્મં નિરોધધમ્મં, સન્તિં નિસ્સિતો અસિતો અલ્લીનો ઉપગતો અજ્ઝોસિતો અધિમુત્તોતિ – તં નિસ્સિતો કુપ્પપટિચ્ચસન્તિં.

તેનાહ ભગવા –

‘‘પકપ્પિતા સઙ્ખતા યસ્સ ધમ્મા, પુરક્ખતા સન્તિ અવીવદાતા;

યદત્તનિ પસ્સતિ આનિસંસં, તં નિસ્સિતો કુપ્પપટિચ્ચસન્તિ’’ન્તિ.

૨૦. દિટ્ઠીનિવેસા ન હિ સ્વાતિવત્તા, ધમ્મેસુ નિચ્છેય્ય સમુગ્ગહીતં;

તસ્મા નરો તેસુ નિવેસનેસુ, નિરસ્સતી આદિયતી ચ ધમ્મં.

દિટ્ઠીનિવેસા ન હિ સ્વાતિવત્તાતિ. દિટ્ઠીનિવેસાતિ ‘‘સસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિનિવેસનં. ‘‘અસસ્સતો લોકો…પે… અન્તવા લોકો… અનન્તવા લોકો … તં જીવં તં સરીરં… અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરં… હોતિ તથાગતો પરં મરણા… ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા… હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા… નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિનિવેસનન્તિ. દિટ્ઠીનિવેસા ન હિ સ્વાતિવત્તાતિ દિટ્ઠિનિવેસા ન હિ સ્વાતિવત્તા દુરતિવત્તા દુત્તરા દુપ્પતરા દુસ્સમતિક્કમા દુબ્બિનિવત્તાતિ – [દુબ્બીતિવત્તાતિ (સી. સ્યા. ક.)] દિટ્ઠીનિવેસા ન હિ સ્વાતિવત્તા.

ધમ્મેસુ નિચ્છેય્ય સમુગ્ગહીતન્તિ. ધમ્મેસૂતિ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતેસુ. નિચ્છેય્યાતિ નિચ્છિનિત્વા વિનિચ્છિનિત્વા વિચિનિત્વા પવિચિનિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા. સમુગ્ગહીતન્તિ નિવેસનેસુ ઓધિગ્ગાહો બિલગ્ગાહો વરગ્ગાહો કોટ્ઠાસગ્ગાહો ઉચ્ચયગ્ગાહો સમુચ્ચયગ્ગાહો. ઇદં સચ્ચં તચ્છં તથં ભૂતં યાથાવં અવિપરીતં ગહિતં પરામટ્ઠં અભિનિવિટ્ઠં અજ્ઝોસિતં અધિમુત્તન્તિ – ધમ્મેસુ નિચ્છેય્ય સમુગ્ગહીતં.

તસ્મા નરો તેસુ નિવેસનેસૂતિ. તસ્માતિ તસ્મા તંકારણા તંહેતુ તપ્પચ્ચયા તંનિદાનં. નરોતિ સત્તો નરો માનવો પોસો પુગ્ગલો જીવો જાગુ જન્તુ ઇન્દગુ મનુજો. તેસુ નિવેસનેસૂતિ તેસુ દિટ્ઠિનિવેસનેસૂતિ – તસ્મા નરો તેસુ નિવેસનેસુ.

નિરસ્સતી આદિયતી ચ ધમ્મન્તિ. નિરસ્સતીતિ દ્વીહિ કારણેહિ નિરસ્સતિ – પરવિચ્છિન્દનાય વા નિરસ્સતિ, અનભિસમ્ભુણન્તો વા નિરસ્સતિ. કથં પરવિચ્છિન્દનાય નિરસ્સતિ? પરો વિચ્છિન્દેતિ – સો સત્થા ન સબ્બઞ્ઞૂ, ધમ્મો ન સ્વાક્ખાતો, ગણો ન સુપ્પટિપન્નો, દિટ્ઠિ ન ભદ્દિકા, પટિપદા ન સુપઞ્ઞત્તા, મગ્ગો ન નિય્યાનિકો, નત્થેત્થ સુદ્ધિ વા વિસુદ્ધિ વા પરિસુદ્ધિ વા મુત્તિ વા વિમુત્તિ વા પરિમુત્તિ વા, નત્થેત્થ સુજ્ઝન્તિ વા વિસુજ્ઝન્તિ વા પરિસુજ્ઝન્તિ વા મુચ્ચન્તિ વા વિમુચ્ચન્તિ વા પરિમુચ્ચન્તિ વા, હીના નિહીના ઓમકા લામકા છતુક્કા [જતુક્કા (સી. સ્યા.)] પરિત્તાતિ – એવં પરો વિચ્છિન્દેતિ. એવં વિચ્છિન્દિયમાનો સત્થારં નિરસ્સતિ, ધમ્મક્ખાનં નિરસ્સતિ, ગણં નિરસ્સતિ, દિટ્ઠિં નિરસ્સતિ, પટિપદં નિરસ્સતિ, મગ્ગં નિરસ્સતિ. એવં પરવિચ્છિન્દનાય નિરસ્સતિ. કથં અનભિસમ્ભુણન્તો નિરસ્સતિ? સીલં અનભિસમ્ભુણન્તો સીલં નિરસ્સતિ, વતં અનભિસમ્ભુણન્તો વતં નિરસ્સતિ, સીલબ્બતં અનભિસમ્ભુણન્તો સીલબ્બતં નિરસ્સતિ. એવં અનભિસમ્ભુણન્તો નિરસ્સતિ. આદિયતી ચ ધમ્મન્તિ. સત્થારં ગણ્હાતિ, ધમ્મક્ખાનં ગણ્હાતિ, ગણં ગણ્હાતિ, દિટ્ઠિં ગણ્હાતિ, પટિપદં ગણ્હાતિ, મગ્ગં ગણ્હાતિ પરામસતિ અભિનિવિસતીતિ – નિરસ્સતી આદિયતી ચ ધમ્મં.

તેનાહ ભગવા –

‘‘દિટ્ઠીનિવેસા ન હિ સ્વાતિવત્તા, ધમ્મેસુ નિચ્છેય્ય સમુગ્ગહીતં;

તસ્મા નરો તેસુ નિવેસનેસુ, નિરસ્સતી આદિયતી ચ ધમ્મ’’ન્તિ.

૨૧. ધોનસ્સ હિ નત્થિ કુહિઞ્ચિ લોકે,પકપ્પિતા દિટ્ઠિ ભવાભવેસુ;

માયઞ્ચ માનઞ્ચ પહાય ધોનો, સ કેન ગચ્છેય્ય અનૂપયો સો.

ધોનસ્સ હિ નત્થિ કુહિઞ્ચિ લોકે પકપ્પિતા દિટ્ઠિ ભવાભવેસૂતિ. ધોનોતિ. ધોના વુચ્ચતિ પઞ્ઞા – યા પઞ્ઞા પજાનના વિચયો પવિચયો ધમ્મવિચયો સલ્લક્ખણા ઉપલક્ખણા પચ્ચુપલક્ખણા પણ્ડિચ્ચં કોસલ્લં નેપુઞ્ઞં વેભબ્યા ચિન્તા ઉપપરિક્ખા ભૂરિ મેધા પરિણાયિકા વિપસ્સના સમ્પજઞ્ઞં પતોદો પઞ્ઞા પઞ્ઞિન્દ્રિયં પઞ્ઞાબલં પઞ્ઞાસત્થં પઞ્ઞાપાસાદો પઞ્ઞાઆલોકો પઞ્ઞાઓભાસો પઞ્ઞાપજ્જોતો પઞ્ઞારતનં અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ. કિંકારણા ધોના વુચ્ચતિ પઞ્ઞા? તાય પઞ્ઞાય કાયદુચ્ચરિતં ધુતઞ્ચ ધોતઞ્ચ સન્ધોતઞ્ચ નિદ્ધોતઞ્ચ; વચીદુચ્ચરિતં… મનોદુચ્ચરિતં ધુતઞ્ચ ધોતઞ્ચ સન્ધોતઞ્ચ નિદ્ધોતઞ્ચ; રાગો ધુતો ચ ધોતો ચ સન્ધોતો ચ નિદ્ધોતો ચ; દોસો…પે… મોહો… કોધો… ઉપનાહો… મક્ખો… પળાસો ધુતો ચ ધોતો ચ સન્ધોતો ચ નિદ્ધોતો ચ; ઇસ્સા ધુતા ચ ધોતા ચ સન્ધોતા ચ નિદ્ધોતા ચ; મચ્છરિયં ધુતઞ્ચ ધોતઞ્ચ સન્ધોતઞ્ચ નિદ્ધોતઞ્ચ; માયા ધુતા ચ ધોતા ચ સન્ધોતા ચ નિદ્ધોતા ચ; સાઠેય્યં ધુતઞ્ચ ધોતઞ્ચ સન્ધોતઞ્ચ નિદ્ધોતઞ્ચ; થમ્ભો ધુતો ચ ધોતો ચ સન્ધોતો ચ નિદ્ધોતો ચ; સારમ્ભો… માનો… અતિમાનો… મદો… પમાદો ધુતો ચ ધોતો ચ સન્ધોતો ચ નિદ્ધોતો ચ; સબ્બે કિલેસા, સબ્બે દુચ્ચરિતા, સબ્બે દરથા, સબ્બે પરિળાહા, સબ્બે સન્તાપા, સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારા ધુતા ચ ધોતા ચ સન્ધોતા ચ નિદ્ધોતા ચ. તંકારણા ધોના વુચ્ચતિ પઞ્ઞા.

અથ વા સમ્માદિટ્ઠિયા મિચ્છાદિટ્ઠિ ધુતા ચ ધોતા ચ સન્ધોતા ચ નિદ્ધોતા ચ; સમ્માસઙ્કપ્પેન મિચ્છાસઙ્કપ્પો ધુતો ચ ધોતો ચ સન્ધોતો ચ નિદ્ધોતો ચ; સમ્માવાચાય મિચ્છાવાચા ધુતા ચ ધોતા ચ…પે… સમ્માકમ્મન્તેન મિચ્છાકમ્મન્તો ધુતો ચ… સમ્માઆજીવેન મિચ્છાઆજીવો ધુતો ચ… સમ્માવાયામેન મિચ્છાવાયામો ધુતો ચ… સમ્માસતિયા મિચ્છાસતિ ધુતા ચ… સમ્માસમાધિના મિચ્છાસમાધિ ધુતો ચ ધોતો ચ સન્ધોતો ચ નિદ્ધોતો ચ; સમ્માઞાણેન મિચ્છાઞાણં ધુતં ચ… સમ્માવિમુત્તિયા મિચ્છાવિમુત્તિ ધુતા ચ ધોતા ચ સન્ધોતા ચ નિદ્ધોતા ચ.

અથ વા અરિયેન અટ્ઠઙ્ગિકેન મગ્ગેન સબ્બે કિલેસા, સબ્બે દુચ્ચરિતા, સબ્બે દરથા, સબ્બે પરિળાહા, સબ્બે સન્તાપા, સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારા ધુતા ચ ધોતા ચ સન્ધોતા ચ નિદ્ધોતા ચ. અરહા ઇમેહિ ધોનેય્યેહિ ધમ્મેહિ ઉપેતો સમુપેતો ઉપગતો સમુપગતો ઉપપન્નો સમુપપન્નો સમન્નાગતો; તસ્મા અરહા ધોનો. સો ધુતરાગો ધુતપાપો ધુતકિલેસો ધુતપરિળાહોતિ – ધોનો. કુહિઞ્ચીતિ કુહિઞ્ચિ કિમ્હિચિ કત્થચિ અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા અજ્ઝત્તબહિદ્ધા વા. લોકેતિ અપાયલોકે…પે… આયતનલોકે.

પકપ્પિતાતિ દ્વે પકપ્પના – તણ્હાપકપ્પના ચ દિટ્ઠિપકપ્પના ચ…પે… અયં તણ્હાપકપ્પના…પે… અયં દિટ્ઠિપકપ્પના. ભવાભવેસૂતિ ભવાભવે કમ્મભવે પુનબ્ભવે કામભવે, કમ્મભવે કામભવે પુનબ્ભવે રૂપભવે, કમ્મભવે રૂપભવે પુનબ્ભવે અરૂપભવે, કમ્મભવે અરૂપભવે પુનબ્ભવે પુનપ્પુનભવે પુનપ્પુનગતિયા પુનપ્પુનઉપપત્તિયા પુનપ્પુનપટિસન્ધિયા પુનપ્પુનઅત્તભાવાભિનિબ્બત્તિયા. ધોનસ્સ હિ નત્થિ કુહિઞ્ચિ લોકે પકપ્પિતા દિટ્ઠિ ભવાભવેસૂતિ ધોનસ્સ કુહિઞ્ચિ લોકે ભવાભવેસુ ચ કપ્પિતા પકપ્પિતા અભિસઙ્ખતા સણ્ઠપિતા દિટ્ઠિ નત્થિ ન સન્તિ ન સંવિજ્જતિ નુપલબ્ભતિ, પહીના સમુચ્છિન્ના વૂપસન્તા પટિપસ્સદ્ધા અભબ્બુપ્પત્તિકા ઞાણગ્ગિના દડ્ઢાતિ – ધોનસ્સ હિ નત્થિ કુહિઞ્ચિ લોકે પકપ્પિતા દિટ્ઠિ ભવાભવેસુ.

માયઞ્ચ માનઞ્ચ પહાય ધોનોતિ. માયા વુચ્ચતિ વઞ્ચનિકા ચરિયા. ઇધેકચ્ચો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરિત્વા, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરિત્વા, મનસા દુચ્ચરિતં ચરિત્વા તસ્સ પટિચ્છાદનહેતુ પાપિકં ઇચ્છં પણિદહતિ – ‘‘મા મં જઞ્ઞા’’તિ ઇચ્છતિ, ‘‘મા મં જઞ્ઞા’’તિ સઙ્કપ્પેતિ, ‘‘મા મં જઞ્ઞા’’તિ વાચં ભાસતિ, ‘‘મા મં જઞ્ઞા’’તિ કાયેન પરક્કમતિ. યા એવરૂપા માયા માયાવિતા અચ્ચસરા વઞ્ચના નિકતિ નિકિરણા પરિહરણા ગૂહના પરિગૂહના છાદના પરિચ્છાદના અનુત્તાનિકમ્મં અનાવિકમ્મં વોચ્છાદના પાપકિરિયા, અયં વુચ્ચતિ માયા.

માનોતિ એકવિધેન માનો – યા ચિત્તસ્સ ઉન્નતિ [ઉણ્ણતિ (સ્યા. ક.)]. દુવિધેન માનો – અત્તુક્કંસનમાનો, પરવમ્ભનમાનો. તિવિધેન માનો – ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિ માનો, ‘‘સદિસોહમસ્મી’’તિ માનો, ‘‘હીનોહમસ્મી’’તિ માનો. ચતુબ્બિધેન માનો – લાભેન માનં જનેતિ, યસેન માનં જનેતિ, પસંસાય માનં જનેતિ, સુખેન માનં જનેતિ. પઞ્ચવિધેન માનો – ‘‘લાભિમ્હિ મનાપિકાનં રૂપાન’’ન્તિ માનં જનેતિ, ‘‘લાભિમ્હિ મનાપિકાનં સદ્દાનં…પે… ગન્ધાનં… રસાનં… ફોટ્ઠબ્બાન’’ન્તિ માનં જનેતિ. છબ્બિધેન માનો – ચક્ખુસમ્પદાય માનં જનેતિ, સોતસમ્પદાય… ઘાનસમ્પદાય… જિવ્હાસમ્પદાય… કાયસમ્પદાય… મનોસમ્પદાય માનં જનેતિ. સત્તવિધેન માનો – માનો, અતિમાનો, માનાતિમાનો, ઓમાનો, અધિમાનો, અસ્મિમાનો, મિચ્છામાનો. અટ્ઠવિધેન માનો – લાભેન માનં જનેતિ, અલાભેન ઓમાનં જનેતિ, યસેન માનં જનેતિ, અયસેન ઓમાનં જનેતિ, પસંસાય માનં જનેતિ, નિન્દાય ઓમાનં જનેતિ, સુખેન માનં જનેતિ, દુક્ખેન ઓમાનં જનેતિ. નવવિધેન માનો – સેય્યસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનો, સેય્યસ્સ સદિસોહમસ્મીતિ માનો, સેય્યસ્સ હીનોહમસ્મીતિ માનો, સદિસસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનો, સદિસસ્સ સદિસોહમસ્મીતિ માનો, સદિસસ્સ હીનોહમસ્મીતિ માનો, હીનસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનો, હીનસ્સ સદિસોહમસ્મીતિ માનો, હીનસ્સ હીનોહમસ્મીતિ માનો. દસવિધેન માનો – ઇધેકચ્ચો માનં જનેતિ જાતિયા વા ગોત્તેન વા કોલપુત્તિયેન વા વણ્ણપોક્ખરતાય વા ધનેન વા અજ્ઝેનેન વા કમ્માયતનેન વા સિપ્પાયતનેન વા વિજ્જાટ્ઠાનેન વા સુતેન વા પટિભાનેન વા અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વા વત્થુના. યો એવરૂપો માનો મઞ્ઞના મઞ્ઞિતત્તં ઉન્નતિ ઉન્નામો [ઉણ્ણમો (સ્યા. ક.)] ધજો સમ્પગ્ગાહો કેતુકમ્યતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ માનો. માયઞ્ચ માનઞ્ચ પહાય ધોનોતિ. ધોનો માયઞ્ચ માનઞ્ચ પહાય પજહિત્વા વિનોદેત્વા બ્યન્તિં કરિત્વા અનભાવં ગમેત્વાતિ – માયઞ્ચ માનઞ્ચ પહાય ધોનો.

સ કેન ગચ્છેય્ય અનૂપયો સોતિ. ઉપયાતિ દ્વે ઉપયા – તણ્હૂપયો ચ દિટ્ઠૂપયો ચ…પે… અયં તણ્હૂપયો…પે… અયં દિટ્ઠૂપયો. તસ્સ તણ્હૂપયો પહીનો, દિટ્ઠૂપયો પટિનિસ્સટ્ઠો. તણ્હૂપયસ્સ પહીનત્તા, દિટ્ઠૂપયસ્સ પટિનિસ્સટ્ઠત્તા અનૂપયો પુગ્ગલો કેન રાગેન ગચ્છેય્ય, કેન દોસેન ગચ્છેય્ય, કેન મોહેન ગચ્છેય્ય, કેન માનેન ગચ્છેય્ય, કાય દિટ્ઠિયા ગચ્છેય્ય, કેન ઉદ્ધચ્ચેન ગચ્છેય્ય, કાય વિચિકિચ્છાય ગચ્છેય્ય, કેહિ અનુસયેહિ ગચ્છેય્ય – રત્તોતિ વા દુટ્ઠોતિ વા મૂળ્હોતિ વા વિનિબદ્ધોતિ વા પરામટ્ઠોતિ વા વિક્ખેપગતોતિ વા અનિટ્ઠઙ્ગતોતિ વા થામગતોતિ વા. તે અભિસઙ્ખારા પહીના. અભિસઙ્ખારાનં પહીનત્તા ગતિયો કેન ગચ્છેય્ય – નેરયિકોતિ વા તિરચ્છાનયોનિકોતિ વા પેત્તિવિસયિકોતિ વા મનુસ્સોતિ વા દેવોતિ વા રૂપીતિ વા અરૂપીતિ વા સઞ્ઞીતિ વા અસઞ્ઞીતિ વા નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીતિ વા. સો હેતુ નત્થિ પચ્ચયો નત્થિ કારણં નત્થિ, યેન ગચ્છેય્યાતિ – સ કેન ગચ્છેય્ય અનૂપયો સો.

તેનાહ ભગવા –

‘‘ધોનસ્સ હિ નત્થિ કુહિઞ્ચિ લોકે, પકપ્પિતા દિટ્ઠિ ભવાભવેસુ;

માયઞ્ચ માનઞ્ચ પહાય ધોનો, સ કેન ગચ્છેય્ય અનૂપયો સો’’તિ.

૨૨. ઉપયો હિ ધમ્મેસુ ઉપેતિ વાદં,અનૂપયં કેન કથં વદેય્ય;

અત્તા નિરત્તા ન હિ તસ્સ અત્થિ, અધોસિ સો દિટ્ઠિમિધેવ સબ્બં.

ઉપયો હિ ધમ્મેસુ ઉપેતિ વાદન્તિ. ઉપયાતિ દ્વે ઉપયા – તણ્હૂપયો ચ દિટ્ઠૂપયો ચ…પે… અયં તણ્હૂપયો…પે… અયં દિટ્ઠૂપયો. તસ્સ તણ્હૂપયો અપ્પહીનો, દિટ્ઠૂપયો અપ્પટિનિસ્સટ્ઠો. તણ્હૂપયસ્સ અપ્પહીનત્તા, દિટ્ઠૂપયસ્સ અપ્પટિનિસ્સટ્ઠત્તા ધમ્મેસુ વાદં ઉપેતિ – રત્તોતિ વા દુટ્ઠોતિ વા મૂળ્હોતિ વા વિનિબદ્ધોતિ વા પરામટ્ઠોતિ વા વિક્ખેપગતોતિ વા અનિટ્ઠઙ્ગતોતિ વા થામગતોતિ વા. તે અભિસઙ્ખારા અપ્પહીના. અભિસઙ્ખારાનં અપ્પહીનત્તા ગતિયા વાદં ઉપેતિ. નેરયિકોતિ વા તિરચ્છાનયોનિકોતિ વા પેત્તિવિસયિકોતિ વા મનુસ્સોતિ વા દેવોતિ વા રૂપીતિ વા અરૂપીતિ વા સઞ્ઞીતિ વા અસઞ્ઞીતિ વા નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીતિ વા વાદં ઉપેતિ ઉપગચ્છતિ ગણ્હાતિ પરામસતિ અભિનિવિસતીતિ – ઉપયો હિ ધમ્મેસુ ઉપેતિ વાદં.

અનૂપયં કેન કથં વદેય્યાતિ. ઉપયાતિ દ્વે ઉપયા – તણ્હૂપયો ચ દિટ્ઠૂપયો ચ…પે… અયં તણ્હૂપયો…પે… અયં દિટ્ઠૂપયો. તસ્સ તણ્હૂપયો પહીનો, દિટ્ઠૂપયો પટિનિસ્સટ્ઠો. તણ્હૂપયસ્સ પહીનત્તા, દિટ્ઠૂપયસ્સ પટિનિસ્સટ્ઠત્તા અનૂપયં પુગ્ગલં કેન રાગેન વદેય્ય, કેન દોસેન વદેય્ય, કેન મોહેન વદેય્ય, કેન માનેન વદેય્ય, કાય દિટ્ઠિયા વદેય્ય, કેન ઉદ્ધચ્ચેન વદેય્ય, કાય વિચિકિચ્છાય વદેય્ય, કેહિ અનુસયેહિ વદેય્ય – રત્તોતિ વા દુટ્ઠોતિ વા મૂળ્હોતિ વા વિનિબદ્ધોતિ વા પરામટ્ઠોતિ વા વિક્ખેપગતોતિ વા અનિટ્ઠઙ્ગતોતિ વા થામગતોતિ વા. તે અભિસઙ્ખારા પહીના. અભિસઙ્ખારાનં પહીનત્તા ગતિયો કેન વદેય્ય – નેરયિકોતિ વા…પે… નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીતિ વા. સો હેતુ નત્થિ, પચ્ચયો નત્થિ, કારણં નત્થિ, યેન વદેય્ય કથેય્ય ભણેય્ય દીપયેય્ય વોહરેય્યાતિ – અનૂપયં કેન કથં વદેય્ય.

અત્તા નિરત્તા ન હિ તસ્સ અત્થીતિ. અત્તાતિ અત્તાનુદિટ્ઠિ નત્થિ. નિરત્તાતિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિ નત્થિ. અત્તાતિ ગહિતં નત્થિ. નિરત્તાતિ મુઞ્ચિતબ્બં નત્થિ. યસ્સત્થિ ગહિતં, તસ્સત્થિ મુઞ્ચિતબ્બં; યસ્સત્થિ મુઞ્ચિતબ્બં, તસ્સત્થિ ગહિતં. ગહણં મુઞ્ચના સમતિક્કન્તો અરહા બુદ્ધિપરિહાનિવીતિવત્તો. સો વુટ્ઠવાસો ચિણ્ણચરણો ગતદ્ધો ગતદિસો જાતિમરણસંસારો, નત્થિ તસ્સ પુનબ્ભવોતિ – અત્તા નિરત્તા ન હિ તસ્સ અત્થિ.

અધોસિ સો દિટ્ઠિમિધેવ સબ્બન્તિ તસ્સ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ પહીનાનિ સમુચ્છિન્નાનિ વૂપસન્તાનિ પટિપસ્સદ્ધાનિ અભબ્બુપ્પત્તિકાનિ ઞાણગ્ગિના દડ્ઢાનિ. સો સબ્બદિટ્ઠિગતં ઇધેવ અધોસિ ધુનિ સન્ધુનિ નિદ્ધુનિ પજહિ વિનોદેસિ બ્યન્તિં અકાસિ અનભાવં ગમેસીતિ – અધોસિ સો દિટ્ઠિમિધેવ સબ્બં.

તેનાહ ભગવા –

‘‘ઉપયો હિ ધમ્મેસુ ઉપેતિ વાદં, અનૂપયં કેન કથં વદેય્ય;

અત્તા નિરત્તા ન હિ તસ્સ અત્થિ, અધોસિ સો દિટ્ઠિમિધેવ સબ્બ’’ન્તિ.

દુટ્ઠટ્ઠકસુત્તનિદ્દેસો તતિયો.