૧૬. સારિપુત્તસુત્તનિદ્દેસો

અથ સારિપુત્તસુત્તનિદ્દેસં વક્ખતિ –

૧૯૦. ન મે દિટ્ઠો ઇતો પુબ્બે, [ઇચ્ચાયસ્મા સારિપુત્તો]

ન સુતો ઉદ કસ્સચિ;

એવં વગ્ગુવદો સત્થા, તુસિતા ગણિમાગતો.

ન મે દિટ્ઠો ઇતો પુબ્બેતિ. ઇતો પુબ્બે મે મયા ન દિટ્ઠપુબ્બો સો ભગવા ઇમિના ચક્ખુના ઇમિના અત્તભાવેન. યદા ભગવા તાવતિંસભવને પારિચ્છત્તકમૂલે પણ્ડુકમ્બલસિલાયં વસ્સંવુત્થો [વસ્સંવુટ્ઠો (સ્યા.)] દેવગણપરિવુતો મજ્ઝે મણિમયેન સોપાણેન સઙ્કસ્સનગરં ઓતિણ્ણો ઇમં દસ્સનં પુબ્બે ન દિટ્ઠોતિ – ન મે દિટ્ઠો ઇતો પુબ્બે.

ઇચ્ચાયસ્મા સારિપુત્તોતિ. ઇચ્ચાતિ પદસન્ધિ પદસંસગ્ગો પદપારિપૂરી અક્ખરસમવાયો બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતા પદાનુપુબ્બતાપેતં – ઇચ્ચાતિ. આયસ્માતિ પિયવચનં ગરુવચનં સગારવસપ્પતિસ્સવચનમેતં – આયસ્માતિ. સારિપુત્તોતિ તસ્સ થેરસ્સ નામં સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારો નામં નામકમ્મં નામધેય્યં નિરુત્તિ બ્યઞ્જનં અભિલાપોતિ – ઇચ્ચાયસ્મા સારિપુત્તો.

ન સુતો ઉદ કસ્સચીતિ. નાતિ પટિક્ખેપો. ઉદાતિ પદસન્ધિ પદસંસગ્ગો પદપારિપૂરી અક્ખરસમવાયો બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતા પદાનુપુબ્બતાપેતં – ઉદાતિ. કસ્સચીતિ ખત્તિયસ્સ વા બ્રાહ્મણસ્સ વા વેસ્સસ્સ વા સુદ્દસ્સ વા ગહટ્ઠસ્સ વા પબ્બજિતસ્સ વા દેવસ્સ વા મનુસ્સસ્સ વાતિ – ન સુતો ઉદ કસ્સચિ.

એવં વગ્ગુવદો સત્થાતિ. એવં વગ્ગુવદો મધુરવદો પેમનીયવદો હદયઙ્ગમવદો કરવીકરુતમઞ્જુઘોસો [કરવિકરુદમઞ્જુસ્સરો (સ્યા.)]. અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતો ખો પન તસ્સ ભગવતો મુખતો ઘોસો નિચ્છરતિ – વિસટ્ઠો ચ વિઞ્ઞેય્યો ચ મઞ્જુ ચ સવનીયો ચ બિન્દુ ચ અવિસારી ચ ગમ્ભીરો ચ નિન્નાદિ ચ. યથા પરિસં ખો પન સો ભગવા સરેન વિઞ્ઞાપેતિ, ન અસ્સ બહિદ્ધા પરિસાય ઘોસો નિચ્છરતિ, બ્રહ્મસ્સરો ખો પન સો ભગવા કરવીકભાણીતિ – એવં વગ્ગુવદો.

સત્થાતિ સત્થા ભગવા સત્થવાહો. યથા સત્થવાહો સત્તે કન્તારં તારેતિ, ચોરકન્તારં તારેતિ, વાળકન્તારં તારેતિ, દુબ્ભિક્ખકન્તારં તારેતિ, નિરુદકકન્તારં તારેતિ ઉત્તારેતિ નિત્તારેતિ પતારેતિ ખેમન્તભૂમિં સમ્પાપેતિ; એવમેવ ભગવા સત્થવાહો સત્તે કન્તારં તારેતિ, જાતિકન્તારં તારેતિ, જરાકન્તારં તારેતિ, બ્યાધિકન્તારં…પે… મરણકન્તારં… સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસકન્તારં તારેતિ રાગકન્તારં તારેતિ દોસકન્તારં… મોહકન્તારં… માનકન્તારં… દિટ્ઠિકન્તારં… કિલેસકન્તારં… દુચ્ચરિતકન્તારં તારેતિ, રાગગહનં તારેતિ, દોસગહનં… મોહગહનં… માનગહનં… દિટ્ઠિગહનં… કિલેસગહનં… દુચ્ચરિતગહનં તારેતિ ઉત્તારેતિ નિત્તારેતિ પતારેતિ ખેમન્તં અમતં નિબ્બાનં સમ્પાપેતીતિ. એવમ્પિ ભગવા સત્થવાહો.

અથ વા ભગવા નેતા વિનેતા અનુનેતા પઞ્ઞપેતા નિજ્ઝાપેતા પેક્ખેતા પસાદેતાતિ. એવમ્પિ ભગવા સત્થવાહો.

અથ વા ભગવા અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદેતા, અસઞ્જાતસ્સ મગ્ગસ્સ સઞ્જનેતા, અનક્ખાતસ્સ મગ્ગસ્સ અક્ખાતા, મગ્ગઞ્ઞૂ મગ્ગવિદૂ મગ્ગકોવિદો મગ્ગાનુગા ચ પન એતરહિ સાવકા વિહરન્તિ પચ્છા સમન્નાગતાતિ. એવમ્પિ ભગવા સત્થવાહોતિ – એવં વગ્ગુવદો સત્થા.

તુસિતા ગણિમાગતોતિ. ભગવા તુસિતકાયા ચવિત્વા સતો સમ્પજાનો માતુકુચ્છિં ઓક્કન્તોતિ. એવમ્પિ તુસિતા ગણિમાગતો.

અથ વા દેવા વુચ્ચન્તિ તુસિતા. તે તુટ્ઠા સન્તુટ્ઠા અત્તમના પમુદિતા પીતિસોમનસ્સજાતા દેવલોકતો ગણિં આગતોતિ. એવમ્પિ તુસિતા ગણિમાગતો. અથ વા અરહન્તો વુચ્ચન્તિ તુસિતા. તે તુટ્ઠા સન્તુટ્ઠા અત્તમના પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પા અરહન્તાનં ગણિં આગતોતિ. એવમ્પિ તુસિતા ગણિમાગતો. ગણીતિ ગણી ભગવા. ગણાચરિયોતિ ગણી, ગણસ્સ સત્થાતિ ગણી, ગણં પરિહરતીતિ ગણી, ગણં ઓવદતીતિ ગણી, ગણમનુસાસતીતિ ગણી, વિસારદો ગણં ઉપસઙ્કમતીતિ ગણી, ગણસ્સ [ગણોસ્સ (સી.)] સુસ્સૂસતિ સોતં ઓદહતિ અઞ્ઞા ચિત્તં ઉપટ્ઠપેતીતિ ગણી, ગણં અકુસલા વુટ્ઠાપેત્વા કુસલે પતિટ્ઠાપેતીતિ ગણી, ભિક્ખુગણસ્સ ગણી, ભિક્ખુનિગણસ્સ ગણી, ઉપાસકગણસ્સ ગણી, ઉપાસિકાગણસ્સ ગણી, રાજગણસ્સ ગણી, ખત્તિયગણસ્સ… બ્રાહ્મણગણસ્સ… વેસ્સગણસ્સ… સુદ્દગણસ્સ… દેવગણસ્સ… બ્રહ્મગણસ્સ ગણી, સઙ્ઘી ગણી ગણાચરિયો. આગતોતિ ઉપગતો સમુપગતો સમુપપન્નો [સમ્પત્તો (સ્યા. ક.)] સઙ્કસ્સનગરન્તિ – તુસિતા ગણિમાગતો.

તેનાહ થેરો સારિપુત્તો –

‘‘ન મે દિટ્ઠો ઇતો પુબ્બે, [ઇચ્ચાયસ્મા સારિપુત્તો]

ન સુતો ઉદ કસ્સચિ;

એવં વગ્ગુવદો સત્થા, તુસિતા ગણિમાગતો’’તિ.

૧૯૧. સદેવકસ્સ લોકસ્સ, યથા દિસ્સતિ ચક્ખુમા;

સબ્બં તમં વિનોદેત્વા, એકોવ રતિમજ્ઝગા.

સદેવકસ્સ લોકસ્સાતિ સદેવકસ્સ લોકસ્સ સમારકસ્સ સબ્રહ્મકસ્સ સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાયાતિ – સદેવકસ્સ લોકસ્સ.

યથા દિસ્સતિ ચક્ખુમાતિ યથા ભગવન્તં તાવતિંસભવને પારિચ્છત્તકમૂલે પણ્ડુકમ્બલસિલાયં નિસિન્નં ધમ્મં દેસેન્તં દેવતા પસ્સન્તિ તથા મનુસ્સા પસ્સન્તિ. યથા મનુસ્સા પસ્સન્તિ તથા દેવતા પસ્સન્તિ. યથા દેવાનં દિસ્સતિ તથા મનુસ્સાનં દિસ્સતિ. યથા મનુસ્સાનં દિસ્સતિ તથા દેવાનં દિસ્સતીતિ. એવમ્પિ યથા દિસ્સતિ ચક્ખુમા. યથા વા પનેકે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા અદન્તા દન્તવણ્ણેન દિસ્સન્તિ, અસન્તા સન્તવણ્ણેન દિસ્સન્તિ, અનુપસન્તા ઉપસન્તવણ્ણેન દિસ્સન્તિ, અનિબ્બુતા નિબ્બુતવણ્ણેન દિસ્સન્તિ.

‘‘પતિરૂપકો મત્તિકાકુણ્ડલોવ, લોહડ્ઢમાસોવ [લોહમાસોવ (સ્યા.)] સુવણ્ણછન્નો;

ચરન્તિ લોકે પરિવારછન્ના, અન્તો અસુદ્ધા બહિ સોભમાના’’તિ [અયં ગાથા સં. નિ. ૧.૧૨૨ દિસ્સતિ].

ન ભગવા એવં દિસ્સતિ. ભગવા ભૂતેન તચ્છેન તથેન યાથાવેન અવિપરીતેન સભાવેન દન્તો દન્તવણ્ણેન દિસ્સતિ, સન્તો સન્તવણ્ણેન દિસ્સતિ, ઉપસન્તો ઉપસન્તવણ્ણેન દિસ્સતિ, નિબ્બુતો નિબ્બુતવણ્ણેન દિસ્સતિ, અકપ્પિતઇરિયાપથા ચ બુદ્ધા ભગવન્તો પણિધિસમ્પન્નાતિ. એવમ્પિ યથા દિસ્સતિ ચક્ખુમા.

અથ વા ભગવા વિસુદ્ધસદ્દો ગતકિત્તિસદ્દસિલોકો [ભટકિત્તિસદ્દસિલોકો (સ્યા.)] નાગભવને ચ સુપણ્ણભવને ચ યક્ખભવને ચ અસુરભવને ચ ગન્ધબ્બભવને ચ મહારાજભવને ચ ઇન્દભવને ચ બ્રહ્મભવને ચ દેવભવને ચ એદિસો ચ તાદિસો ચ તતો ચ ભિય્યોતિ. એવમ્પિ યથા દિસ્સતિ ચક્ખુમા.

અથ વા ભગવા દસહિ બલેહિ સમન્નાગતો, ચતૂહિ વેસારજ્જેહિ, ચતૂહિ પટિસમ્ભિદાહિ, છહિ અભિઞ્ઞાહિ, છહિ બુદ્ધધમ્મેહિ, તેજેન ચ બલેન ચ ગુણેન ચ વીરિયેન ચ પઞ્ઞાય ચ દિસ્સતિ ઞાયતિ પઞ્ઞાયતિ.

‘‘દૂરે સન્તો પકાસેન્તિ, હિમવન્તોવ પબ્બતો;

અસન્તેત્થ ન દિસ્સન્તિ, રત્તિં ખિત્તા [રત્તિખિત્તા (સી.) ધ. પ. ૩૦૪] યથા સરા’’તિ.

એવમ્પિ યથા દિસ્સતિ ચક્ખુમા.

ચક્ખુમાતિ ભગવા પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમા – મંસચક્ખુનાપિ ચક્ખુમા, દિબ્બચક્ખુનાપિ ચક્ખુમા, પઞ્ઞાચક્ખુનાપિ ચક્ખુમા, બુદ્ધચક્ખુનાપિ ચક્ખુમા, સમન્તચક્ખુનાપિ ચક્ખુમા.

કથં ભગવા મંસચક્ખુનાપિ ચક્ખુમા? મંસચક્ખુમ્હિ ભગવતો પઞ્ચ વણ્ણા સંવિજ્જન્તિ – નીલો ચ વણ્ણો, પીતકો ચ વણ્ણો, લોહિતકો ચ વણ્ણો, કણ્હો ચ વણ્ણો, ઓદાતો ચ વણ્ણો. અક્ખિલોમાનિ ચ ભગવતો. યત્થ ચ અક્ખિલોમાનિ પતિટ્ઠિતાનિ તં નીલં હોતિ સુનીલં પાસાદિકં દસ્સનેય્યં ઉમાપુપ્ફસમાનં. તસ્સ પરતો પીતકં હોતિ સુપીતકં સુવણ્ણવણ્ણં પાસાદિકં દસ્સનેય્યં કણિકારપુપ્ફસમાનં. ઉભતો અક્ખિકૂટાનિ ભગવતો લોહિતકાનિ હોન્તિ સુલોહિતકાનિ પાસાદિકાનિ દસ્સનેય્યાનિ ઇન્દગોપકસમાનાનિ. મજ્ઝે કણ્હં હોતિ સુકણ્હં અલૂખં સુદ્ધં પાસાદિકં દસ્સનેય્યં અદ્દારિટ્ઠકસમાનં. તસ્સ પરતો ઓદાતં હોતિ સુઓદાતં સેતં પણ્ડરં પાસાદિકં દસ્સનેય્યં ઓસધિતારકસમાનં. તેન ભગવા પાકતિકેન મંસચક્ખુના અત્તભાવપરિયાપન્નેન પુરિમસુચરિતકમ્માભિનિબ્બત્તેન સમન્તા યોજનં પસ્સતિ દિવા ચેવ રત્તિઞ્ચ. યદાપિ ચતુરઙ્ગસમન્નાગતો અન્ધકારો હોતિ સૂરિયો ચ અત્થઙ્ગતો હોતિ; કાળપક્ખો ચ ઉપોસથો હોતિ, તિબ્બો ચ વનસણ્ડો હોતિ, મહા ચ કાળમેઘો અબ્ભુટ્ઠિતો હોતિ. એવરૂપેપિ ચતુરઙ્ગસમન્નાગતે અન્ધકારે સમન્તા યોજનં પસ્સતિ. નત્થિ સો કુટ્ટો વા કવાટં વા પાકારો વા પબ્બતો વા ગચ્છો વા લતા વા આવરણં રૂપાનં દસ્સનાય. એકઞ્ચે તિલફલં નિમિત્તં કત્વા તિલવાહે પક્ખિપેય્ય, તઞ્ઞેવ તિલફલં ઉદ્ધરેય્ય. એવં પરિસુદ્ધં ભગવતો પાકતિકમંસચક્ખુ. એવં ભગવા મંસચક્ખુનાપિ ચક્ખુમા.

કથં ભગવા દિબ્બેન ચક્ખુનાપિ ચક્ખુમા? ભગવા દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે સુગતે દુગ્ગતે; યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ – ‘‘ઇમે વત ભોન્તો સત્તા કાયદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા વચીદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા મનોદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા અરિયાનં ઉપવાદકા મિચ્છાદિટ્ઠિકા મિચ્છાદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના, તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપન્ના; ઇમે વા પન ભોન્તો સત્તા કાયસુચરિતેન સમન્નાગતા વચીસુચરિતેન સમન્નાગતા મનોસુચરિતેન સમન્નાગતા અરિયાનં અનુપવાદકા સમ્માદિટ્ઠિકા સમ્માદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના, તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપન્ના’’તિ. ઇતિ દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે સુગતે દુગ્ગતે; યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ. આકઙ્ખમાનો ચ ભગવા એકમ્પિ લોકધાતું પસ્સેય્ય, દ્વેપિ લોકધાતુયો પસ્સેય્ય, તિસ્સોપિ લોકધાતુયો પસ્સેય્ય, ચતસ્સોપિ લોકધાતુયો પસ્સેય્ય, પઞ્ચપિ લોકધાતુયો પસ્સેય્ય, દસપિ લોકધાતુયો પસ્સેય્ય, વીસમ્પિ [વીસતિમ્પિ (સી.)] લોકધાતુયો પસ્સેય્ય, તિંસમ્પિ લોકધાતુયો પસ્સેય્ય, ચત્તાલીસમ્પિ લોકધાતુયો પસ્સેય્ય, પઞ્ઞાસમ્પિ લોકધાતુયો પસ્સેય્ય, સતમ્પિ લોકધાતું પસ્સેય્ય, સહસ્સિમ્પિ ચૂળનિકં લોકધાતું પસ્સેય્ય, દ્વિસહસ્સિમ્પિ મજ્ઝિમિકં લોકધાતું પસ્સેય્ય, તિસહસ્સિમ્પિ લોકધાતું પસ્સેય્ય, મહાસહસ્સિમ્પિ લોકધાતું પસ્સેય્ય, યાવતકં પન આકઙ્ખેય્ય તાવતકં પસ્સેય્ય. એવં પરિસુદ્ધં ભગવતો દિબ્બચક્ખુ. એવં ભગવા દિબ્બેન ચક્ખુનાપિ ચક્ખુમા.

કથં ભગવા પઞ્ઞાચક્ખુનાપિ ચક્ખુમા? ભગવા મહાપઞ્ઞો પુથુપઞ્ઞો હાસપઞ્ઞો જવનપઞ્ઞો તિક્ખપઞ્ઞો નિબ્બેધિકપઞ્ઞો પઞ્ઞાપભેદકુસલો પભિન્નઞાણો અધિગતપટિસમ્ભિદો ચતુવેસારજ્જપ્પત્તો દસબલધારી પુરિસાસભો પુરિસસીહો પુરિસનાગો પુરિસાજઞ્ઞો પુરિસધોરય્હો અનન્તઞાણો અનન્તતેજો અનન્તયસો અડ્ઢો મહદ્ધનો ધનવા નેતા વિનેતા અનુનેતા પઞ્ઞપેતા નિજ્ઝાપેતા પેક્ખેતા પસાદેતા. સો હિ ભગવા અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદેતા, અસઞ્જાતસ્સ મગ્ગસ્સ સઞ્જનેતા, અનક્ખાતસ્સ મગ્ગસ્સ અક્ખાતા, મગ્ગઞ્ઞૂ મગ્ગવિદૂ મગ્ગકોવિદો મગ્ગાનુગા ચ પન એતરહિ સાવકા વિહરન્તિ પચ્છા સમન્નાગતા.

સો હિ ભગવા જાનં જાનાતિ, પસ્સં પસ્સતિ, ચક્ખુભૂતો ઞાણભૂતો ધમ્મભૂતો બ્રહ્મભૂતો વત્તા પવત્તા અત્થસ્સ નિન્નેતા અમતસ્સ દાતા ધમ્મસ્સામી તથાગતો. નત્થિ તસ્સ ભગવતો અઞ્ઞાતં અદિટ્ઠં અવિદિતં અસચ્છિકતં અફસ્સિતં પઞ્ઞાય. અતીતં અનાગતં પચ્ચુપ્પન્નં ઉપાદાય સબ્બે ધમ્મા સબ્બાકારેન બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણમુખે આપાથં આગચ્છન્તિ. યં કિઞ્ચિ નેય્યં નામ અત્થિ જાનિતબ્બં [અત્થિ ધમ્મં જાનિતબ્બં (ક.) મહાનિ. ૧૫૬] અત્તત્થો વા, પરત્થો વા, ઉભયત્થો વા, દિટ્ઠધમ્મિકો વા અત્થો, સમ્પરાયિકો વા અત્થો, ઉત્તાનો વા અત્થો, ગમ્ભીરો વા અત્થો, ગૂળ્હો વા અત્થો, પટિચ્છન્નો વા અત્થો, નેય્યો વા અત્થો, નીતો વા અત્થો, અનવજ્જો વા અત્થો, નિક્કિલેસો વા અત્થો, વોદાનો વા અત્થો, પરમત્થો વા અત્થો, સબ્બં તં અન્તોબુદ્ધઞાણે પરિવત્તતિ.

અતીતે બુદ્ધસ્સ ભગવતો અપ્પટિહતં ઞાણં, અનાગતે અપ્પટિહતં ઞાણં, પચ્ચુપ્પન્ને અપ્પટિહતં ઞાણં. સબ્બં કાયકમ્મં બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણાનુપરિવત્તિ. સબ્બં વચીકમ્મં… સબ્બં મનોકમ્મં બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણાનુપરિવત્તિ. યાવતકં નેય્યં તાવતકં ઞાણં, યાવતકં ઞાણં તાવતકં નેય્યં; નેય્યપરિયન્તિકં ઞાણં, ઞાણપરિયન્તિકં નેય્યં; નેય્યં અતિક્કમિત્વા ઞાણં નપ્પવત્તતિ, ઞાણં અતિક્કમિત્વા નેય્યપથો નત્થિ; અઞ્ઞમઞ્ઞપરિયન્તટ્ઠાયિનો તે ધમ્મા. યથા દ્વિન્નં સમુગ્ગપટલાનં સમ્માફુસિતાનં હેટ્ઠિમં સમુગ્ગપટલં ઉપરિમં નાતિવત્તતિ, ઉપરિમં સમુગ્ગપટલં હેટ્ઠિમં નાતિવત્તતિ, અઞ્ઞમઞ્ઞપરિયન્તટ્ઠાયિનો; એવમેવં બુદ્ધસ્સ ભગવતો નેય્યઞ્ચ ઞાણઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞપરિયન્તટ્ઠાયિનો. યાવતકં નેય્યં તાવતકં ઞાણં, યાવતકં ઞાણં તાવતકં નેય્યં, નેય્યપરિયન્તિકં ઞાણં, ઞાણપરિયન્તિકં નેય્યં; નેય્યં અતિક્કમિત્વા ઞાણં ન પવત્તતિ, ઞાણં અતિક્કમિત્વા નેય્યપથો નત્થિ; અઞ્ઞમઞ્ઞપરિયન્તટ્ઠાયિનો તે ધમ્મા.

સબ્બધમ્મેસુ બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણં પવત્તતિ. સબ્બે ધમ્મા બુદ્ધસ્સ ભગવતો આવજ્જનપટિબદ્ધા આકઙ્ખપટિબદ્ધા મનસિકારપટિબદ્ધા ચિત્તુપ્પાદપટિબદ્ધા. સબ્બસત્તેસુ બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણં પવત્તતિ. સબ્બેસં સત્તાનં ભગવા આસયં જાનાતિ, અનુસયં જાનાતિ, ચરિતં જાનાતિ, અધિમુત્તિં જાનાતિ, અપ્પરજક્ખે મહારજક્ખે તિક્ખિન્દ્રિયે મુદિન્દ્રિયે સ્વાકારે દ્વાકારે સુવિઞ્ઞાપયે દુવિઞ્ઞાપયે ભબ્બાભબ્બે સત્તે પજાનાતિ. સદેવકો લોકો સમારકો સબ્રહ્મકો સસ્સમણબ્રાહ્મણી પજા સદેવમનુસ્સા અન્તોબુદ્ધઞાણે પરિવત્તતિ.

યથા યે કેચિ મચ્છકચ્છપા અન્તમસો તિમિતિમિઙ્ગલં ઉપાદાય અન્તોમહાસમુદ્દે પરિવત્તન્તિ; એવમેવ સદેવકો લોકો સમારકો સબ્રહ્મકો સસ્સમણબ્રાહ્મણી પજા સદેવમનુસ્સા અન્તોબુદ્ધઞાણે પરિવત્તતિ. યથા યે કેચિ પક્ખી અન્તમસો ગરુળં વેનતેય્યં ઉપાદાય આકાસસ્સ પદેસે પરિવત્તન્તિ; એવમેવ યેપિ તે સારિપુત્તસમા પઞ્ઞાય તેપિ બુદ્ધઞાણસ્સ પદેસે પરિવત્તન્તિ; બુદ્ધઞાણં દેવમનુસ્સાનં પઞ્ઞં ફરિત્વા અભિભવિત્વા તિટ્ઠતિ. યેપિ તે ખત્તિયપણ્ડિતા બ્રાહ્મણપણ્ડિતા ગહપતિપણ્ડિતા સમણપણ્ડિતા નિપુણા કતપરપ્પવાદા વાલવેધિરૂપા વોભિન્દન્તા મઞ્ઞે ચરન્તિ પઞ્ઞાગતેન દિટ્ઠિગતાનિ, તે પઞ્હે અભિસઙ્ખરિત્વા અભિસઙ્ખરિત્વા તથાગતં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છન્તિ ગૂળ્હાનિ ચ પટિચ્છન્નાનિ ચ. કથિતા વિસજ્જિતાવ તે પઞ્હા ભગવતા હોન્તિ નિદ્દિટ્ઠકારણા ઉપક્ખિત્તકા ચ. તે ભગવતો સમ્પજ્જન્તિ. અથ ખો ભગવાવ તત્થ અતિરોચતિ, યદિદં પઞ્ઞાયાતિ. એવં ભગવા પઞ્ઞાચક્ખુનાપિ ચક્ખુમા.

કથં ભગવા બુદ્ધચક્ખુનાપિ ચક્ખુમા? ભગવા બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો [ઓલોકેન્તો (સી.)] અદ્દસ સત્તે અપ્પરજક્ખે મહારજક્ખે તિક્ખિન્દ્રિયે મુદિન્દ્રિયે સ્વાકારે દ્વાકારે સુવિઞ્ઞાપયે દુવિઞ્ઞાપયે અપ્પેકચ્ચે પરલોકવજ્જભયદસ્સાવિનો વિહરન્તે અપ્પેકચ્ચે નપરલોકવજ્જભયદસ્સાવિનો વિહરન્તે. સેય્યથાપિ નામ ઉપ્પલિનિયં વા પદુમિનિયં વા પુણ્ડરીકિનિયં વા અપ્પેકચ્ચાનિ ઉપ્પલાનિ વા પદુમાનિ વા પુણ્ડરીકાનિ વા ઉદકે જાતાનિ ઉદકે સંવડ્ઢાનિ ઉદકાનુગ્ગતાનિ અન્તોનિમુગ્ગપોસીનિ, અપ્પેકચ્ચાનિ ઉપ્પલાનિ વા પદુમાનિ વા પુણ્ડરીકાનિ વા ઉદકે જાતાનિ ઉદકે સંવડ્ઢાનિ સમોદકં ઠિતાનિ, અપ્પેકચ્ચાનિ ઉપ્પલાનિ વા પદુમાનિ વા પુણ્ડરીકાનિ વા ઉદકે જાતાનિ ઉદકે સંવડ્ઢાનિ ઉદકં અચ્ચુગ્ગમ્મ તિટ્ઠન્તિ અનુપલિત્તાનિ ઉદકેન; એવમેવં ભગવા બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો અદ્દસ સત્તે અપ્પરજક્ખે મહારજક્ખે તિક્ખિન્દ્રિયે મુદિન્દ્રિયે સ્વાકારે દ્વાકારે સુવિઞ્ઞાપયે દુવિઞ્ઞાપયે અપ્પેકચ્ચે પરલોકવજ્જભયદસ્સાવિનો વિહરન્તે અપ્પેકચ્ચે નપરલોકવજ્જભયદસ્સાવિનો વિહરન્તે. જાનાતિ ભગવા – ‘‘અયં પુગ્ગલો રાગચરિતો, અયં દોસચરિતો, અયં મોહચરિતો, અયં વિતક્કચરિતો, અયં સદ્ધાચરિતો, અયં ઞાણચરિતો’’તિ. રાગચરિતસ્સ ભગવા પુગ્ગલસ્સ અસુભકથં કથેતિ; દોસચરિતસ્સ ભગવા પુગ્ગલસ્સ મેત્તાભાવનં આચિક્ખતિ; મોહચરિતસ્સ ભગવા પુગ્ગલસ્સ ઉદ્દેસે પરિપુચ્છાય કાલેન ધમ્મસ્સવને કાલેન ધમ્મસાકચ્છાય ગરુસંવાસે નિવેસેતિ; વિતક્કચરિતસ્સ ભગવા પુગ્ગલસ્સ આનાપાનસ્સતિં આચિક્ખતિ; સદ્ધાચરિતસ્સ ભગવા પુગ્ગલસ્સ પસાદનીયં નિમિત્તં આચિક્ખતિ બુદ્ધસુબોધિં ધમ્મસુધમ્મતં સઙ્ઘસુપ્પટિપત્તિં સીલાનિ ચ અત્તનો; ઞાણચરિતસ્સ ભગવા પુગ્ગલસ્સ વિપસ્સનાનિમિત્તં આચિક્ખતિ અનિચ્ચાકારં દુક્ખાકારં અનત્તાકારં.

‘‘સેલે યથા પબ્બતમુદ્ધનિટ્ઠિતો, યથાપિ પસ્સે જનતં સમન્તતો;

તથૂપમં ધમ્મમયં સુમેધ, પાસાદમારુય્હ સમન્તચક્ખુ;

સોકાવતિણ્ણં જનતમપેતસોકો, અવેક્ખસ્સુ જાતિજરાભિભૂત’’ન્તિ.

એવં ભગવા બુદ્ધચક્ખુનાપિ ચક્ખુમા.

કથં ભગવા સમન્તચક્ખુનાપિ ચક્ખુમા? સમન્તચક્ખુ વુચ્ચતિ સબ્બઞ્ઞુતઞાણં. ભગવા સબ્બઞ્ઞુતઞાણેન ઉપેતો સમુપેતો ઉપગતો સમુપગતો ઉપપન્નો સમુપપન્નો સમન્નાગતો.

‘‘ન તસ્સ અદિટ્ઠમિધત્થિ કિઞ્ચિ, અથો અવિઞ્ઞાતમજાનિતબ્બં;

સબ્બં અભિઞ્ઞાસિ યદત્થિ નેય્યં, તથાગતો તેન સમન્તચક્ખૂ’’તિ.

એવં ભગવા સમન્તચક્ખુનાપિ ચક્ખુમાતિ – યથા દિસ્સતિ ચક્ખુમા.

સબ્બં તમં વિનોદેત્વાતિ સબ્બં રાગતમં દોસતમં મોહતમં માનતમં દિટ્ઠિતમં કિલેસતમં દુચ્ચરિતતમં અન્ધકરણં અચક્ખુકરણં અઞ્ઞાણકરણં પઞ્ઞાનિરોધિકં વિઘાતપક્ખિકં અનિબ્બાનસંવત્તનિકં નુદિત્વા પનુદિત્વા જહિત્વા પજહિત્વા વિનોદેત્વા બ્યન્તિં કરિત્વા અનભાવં ગમેત્વાતિ – સબ્બં તમં વિનોદેત્વા.

એકોવ રતિમજ્ઝગાતિ. એકોતિ ભગવા પબ્બજ્જાસઙ્ખાતેન એકો, અદુતિયટ્ઠેન એકો, તણ્હાય પહાનટ્ઠેન એકો, એકન્તવીતરાગોતિ એકો, એકન્તવીતદોસોતિ એકો, એકન્તવીતમોહોતિ એકો, એકન્તનિક્કિલેસોતિ એકો, એકાયનમગ્ગં ગતોતિ એકો, અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ એકો.

કથં ભગવા પબ્બજ્જાસઙ્ખાતેન એકો? ભગવા દહરોવ સમાનો સુસુ કાળકેસો ભદ્રેન [ભદ્દેન (સ્યા.)] યોબ્બનેન સમન્નાગતો પઠમેન વયસા અકામકાનં માતાપિતૂનં અસ્સુમુખાનં રુદન્તાનં વિલપન્તાનં ઞાતિસઙ્ઘં પહાય સબ્બં ઘરાવાસપલિબોધં છિન્દિત્વા પુત્તદારપલિબોધં છિન્દિત્વા ઞાતિપલિબોધં છિન્દિત્વા મિત્તામચ્ચપલિબોધં છિન્દિત્વા સન્નિધિપલિબોધં છિન્દિત્વા કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિત્વા અકિઞ્ચનભાવં ઉપગન્ત્વા એકો ચરતિ વિહરતિ ઇરિયતિ વત્તતિ પાલેતિ યપેતિ યાપેતિ – એવં ભગવા પબ્બજ્જાસઙ્ખાતેન એકો.

કથં ભગવા અદુતિયટ્ઠેન એકો? સો એવં પબ્બજિતો સમાનો એકો અરઞ્ઞવનપત્થાનિ પન્તાનિ સેનાસનાનિ પટિસેવતિ અપ્પસદ્દાનિ અપ્પનિગ્ઘોસાનિ વિજનવાતાનિ મનુસ્સરાહસ્સેય્યકાનિ પટિસલ્લાનસારુપ્પાનિ. સો એકો ચરતિ, એકો ગચ્છતિ, એકો તિટ્ઠતિ, એકો નિસીદતિ, એકો સેય્યં કપ્પેતિ, એકો ગામં પિણ્ડાય પવિસતિ, એકો પટિક્કમતિ, એકો રહો નિસીદતિ, એકો ચઙ્કમં અધિટ્ઠાતિ, એકો ચરતિ વિહરતિ ઇરિયતિ વત્તતિ પાલેતિ યપેતિ યાપેતિ – એવં ભગવા અદુતિયટ્ઠેન એકો.

કથં ભગવા તણ્હાય પહાનટ્ઠેન એકો? સો એવં એકો અદુતિયો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો નજ્જા નેરઞ્જરાય તીરે બોધિરુક્ખમૂલે મહાપધાનં પદહન્તો મારં સસેનં કણ્હં નમુચિં પમત્તબન્ધું વિધમિત્વા તણ્હાજાલિનિં વિસરિતં વિસત્તિકં પજહસિ વિનોદેસિ બ્યન્તિં અકાસિ અનભાવં ગમેસિ.

‘‘તણ્હાદુતિયો પુરિસો, દીઘમદ્ધાનસંસરં;

ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવં [ઇત્થં ભાવઞ્ઞથાભાવં (ક.) ઇતિવુ. ૧૫, ૧૦૫], સંસારં નાતિવત્તતિ.

‘‘એતમાદીનવં ઞત્વા, તણ્હં દુક્ખસ્સ સમ્ભવં;

વીતતણ્હો અનાદાનો, સતો ભિક્ખુ પરિબ્બજે’’તિ.

એવં ભગવા તણ્હાય પહાનટ્ઠેન એકો.

કથં ભગવા એકન્તવીતરાગોતિ એકો? રાગસ્સ પહીનત્તા એકન્તવીતરાગોતિ એકો, દોસસ્સ પહીનત્તા એકન્તવીતદોસોતિ એકો, મોહસ્સ પહીનત્તા એકન્તવીતમોહોતિ એકો, કિલેસાનં પહીનત્તા એકન્તનિક્કિલેસોતિ એકો.

કથં ભગવા એકાયનમગ્ગં ગતોતિ એકો? એકાયનમગ્ગો વુચ્ચતિ ચત્તારો સતિપટ્ઠાના ચત્તારો સમ્મપ્પધાના ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ પઞ્ચ બલાનિ સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો.

‘‘એકાયનં જાતિખયન્તદસ્સી, મગ્ગં પજાનાતિ હિતાનુકમ્પી;

એતેન મગ્ગેન તરિંસુ [અતરિંસુ (સ્યા.)] પુબ્બે, તરિસ્સન્તિ યે ચ તરન્તિ ઓઘ’’ન્તિ.

એવં ભગવા એકાયનમગ્ગં ગતોતિ એકો.

કથં ભગવા એકો અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ એકો? બોધિ વુચ્ચતિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણં પઞ્ઞિન્દ્રિયં પઞ્ઞાબલં ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો વીમંસા વિપસ્સના સમ્માદિટ્ઠિ. ભગવા તેન બોધિઞાણેન ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખા’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિ બુજ્ઝિ…પે… ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ બુજ્ઝિ; ‘‘અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો’’તિ બુજ્ઝિ…પે… ‘‘જાતિનિરોધા જરામરણનિરોધો’’તિ બુજ્ઝિ; ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ બુજ્ઝિ, ‘‘અયં દુક્ખસમુદયો’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘અયં દુક્ખનિરોધો’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ બુજ્ઝિ; ‘‘ઇમે આસવા’’તિ બુજ્ઝિ…પે… ‘‘અયં આસવનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ બુજ્ઝિ; ‘‘ઇમે ધમ્મા પરિઞ્ઞેય્યા’’તિ બુજ્ઝિ… પહાતબ્બાતિ… ભાવેતબ્બાતિ… સચ્છિકાતબ્બાતિ બુજ્ઝિ, છન્નં ફસ્સાયતનાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ બુજ્ઝિ, પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ બુજ્ઝિ, ચતુન્નં મહાભૂતાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ બુજ્ઝિ, ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ બુજ્ઝિ.

અથ વા યં કિઞ્ચિ બુજ્ઝિતબ્બં અનુબુજ્ઝિતબ્બં પટિબુજ્ઝિતબ્બં સમ્બુજ્ઝિતબ્બં અધિગન્તબ્બં ફસ્સિતબ્બં સચ્છિકાતબ્બં, સબ્બં તં તેન બોધિઞાણેન બુજ્ઝિ અનુબુજ્ઝિ પટિબુજ્ઝિ સમ્બુજ્ઝિ સમ્માબુજ્ઝિ અધિગચ્છિ ફસ્સેસિ સચ્છાકાસિ. એવં ભગવા એકો અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ એકો.

રતિમજ્ઝગાતિ. રતિન્તિ નેક્ખમ્મરતિં વિવેકરતિં ઉપસમરતિં સમ્બોધિરતિં અજ્ઝગા સમજ્ઝગા અધિગચ્છિ ફસ્સેસિ સચ્છાકાસીતિ – એકોવ રતિમજ્ઝગા.

તેનાહ થેરો સારિપુત્તો –

‘‘સદેવકસ્સ લોકસ્સ, યથા દિસ્સતિ ચક્ખુમા;

સબ્બં તમં વિનોદેત્વા, એકોવ રતિમજ્ઝગા’’તિ.

૧૯૨. તં બુદ્ધં અસિતં તાદિં, અકુહં ગણિમાગતં;

બહૂનમિધ બદ્ધાનં, અત્થિ પઞ્હેન આગમં.

તં બુદ્ધં અસિતં તાદિન્તિ. બુદ્ધોતિ યો સો ભગવા સયમ્ભૂ અનાચરિયકો પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ સામં સચ્ચાનિ અભિસમ્બુજ્ઝિ, તત્થ ચ સબ્બઞ્ઞુતં પાપુણિ [પત્તો (સ્યા.)], બલેસુ ચ વસીભાવં પાપુણિ. બુદ્ધોતિ કેનટ્ઠેન બુદ્ધો? બુજ્ઝિતા સચ્ચાનીતિ બુદ્ધો, બોધેતા પજાયાતિ બુદ્ધો, સબ્બઞ્ઞુતાય બુદ્ધો, સબ્બદસ્સાવિતાય બુદ્ધો, અનઞ્ઞનેય્યતાય બુદ્ધો, વિસવિતાય બુદ્ધો, ખીણાસવસઙ્ખાતેન બુદ્ધો, નિરુપક્કિલેસસઙ્ખાતેન બુદ્ધો, એકન્તવીતરાગોતિ બુદ્ધો, એકન્તવીતદોસોતિ બુદ્ધો, એકન્તવીતમોહોતિ બુદ્ધો, એકન્તનિક્કિલેસોતિ બુદ્ધો, એકાયનમગ્ગં ગતોતિ બુદ્ધો, એકો અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ બુદ્ધો, અબુદ્ધિવિહતત્તા બુદ્ધિપટિલાભત્તા બુદ્ધો. બુદ્ધોતિ નેતં માતરા કતં ન પિતરા કતં, ન ભાતરા કતં, ન ભગિનિયા કતં, ન મિત્તામચ્ચેહિ કતં, ન ઞાતિસાલોહિતેહિ કતં, ન સમણબ્રાહ્મણેહિ કતં, ન દેવતાહિ કતં. વિમોક્ખન્તિકમેતં બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં બોધિયા મૂલે સહ સબ્બઞ્ઞુતઞાણસ્સ પટિલાભા સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ, યદિદં બુદ્ધોતિ – તં બુદ્ધં. અસિતન્તિ દ્વે નિસ્સયા – તણ્હાનિસ્સયો ચ દિટ્ઠિનિસ્સયો ચ. કતમો તણ્હાનિસ્સયો? યાવ તણ્હાસઙ્ખાતેન સીમકતં ઓધિકતં [પરિયાદિકતં (સ્યા.)] પરિયન્તકતં પરિગ્ગહિતં મમાયિતં – ઇદં મમ, એતં મમ, એત્તકં મમ, એત્તાવતા મમ, મમ રૂપા સદ્દા ગન્ધા રસા ફોટ્ઠબ્બા, અત્થરણા પાવુરણા દાસિદાસા અજેળકા કુક્કુટસૂકરા હત્થિગવાસ્સવળવા, ખેત્તં વત્થું હિરઞ્ઞં સુવણ્ણં, ગામનિગમરાજધાનિયો રટ્ઠઞ્ચ જનપદો ચ કોસો ચ કોટ્ઠાગારઞ્ચ, કેવલમ્પિ મહાપથવિં તણ્હાવસેન મમાયતિ, યાવતા અટ્ઠસતં તણ્હાવિચરિતં – અયં તણ્હાનિસ્સયો.

કતમો દિટ્ઠિનિસ્સયો? વીસતિવત્થુકા સક્કાયદિટ્ઠિ, દસવત્થુકા મિચ્છાદિટ્ઠિ, દસવત્થુકા અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ. યા એવરૂપા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં દિટ્ઠિગહનં દિટ્ઠિકન્તારો દિટ્ઠિવિસૂકાયિકં દિટ્ઠિવિપ્ફન્દિતં દિટ્ઠિસઞ્ઞોજનં ગાહો પટિગ્ગાહો અભિનિવેસો પરામાસો કુમ્મગ્ગો મિચ્છાપથો મિચ્છત્તં તિત્થાયતનં વિપરિયાસગ્ગાહો વિપરીતગ્ગાહો વિપલ્લાસગ્ગાહો મિચ્છાગાહો ‘‘અયાથાવકસ્મિં યાથાવક’’ન્તિ ગાહો યાવતા દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ – અયં દિટ્ઠિનિસ્સયો.

બુદ્ધસ્સ ભગવતો તણ્હાનિસ્સયો પહીનો, દિટ્ઠિનિસ્સયો પટિનિસ્સટ્ઠો; તણ્હાનિસ્સયસ્સ પહીનત્તા દિટ્ઠિનિસ્સયસ્સ પટિનિસ્સટ્ઠત્તા ભગવા ચક્ખું અસિતો, સોતં… ઘાનં… જિવ્હં… કાયં… મનં અસિતો, રૂપે… સદ્દે… ગન્ધે… રસે… ફોટ્ઠબ્બે… કુલં… ગણં… આવાસં… લાભં… યસં… પસંસં… સુખં… ચીવરં… પિણ્ડપાતં… સેનાસનં… ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં… કામધાતું… રૂપધાતું… અરૂપધાતું … કામભવં… રૂપભવં… અરૂપભવં… સઞ્ઞાભવં… અસઞ્ઞાભવં… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાભવં… એકવોકારભવં… ચતુવોકારભવં… પઞ્ચવોકારભવં… અતીતં… અનાગતં… પચ્ચુપ્પન્નં… દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે અસિતો અનિસ્સિતો અનલ્લીનો અનુપગતો અનજ્ઝોસિતો અનધિમુત્તો નિક્ખન્તો નિસ્સટો વિપ્પમુત્તો વિસઞ્ઞુત્તો વિમરિયાદિકતેન ચેતસા વિહરતીતિ – તં બુદ્ધં અસિતં.

તાદિન્તિ ભગવા પઞ્ચહાકારેહિ તાદી – ઇટ્ઠાનિટ્ઠે તાદી, ચત્તાવીતિ તાદી, તિણ્ણાવીતિ તાદી, મુત્તાવીતિ તાદી, તંનિદ્દેસા તાદી.

કથં ભગવા ઇટ્ઠાનિટ્ઠે તાદી? ભગવા લાભેપિ તાદી, અલાભેપિ તાદી, યસેપિ તાદી, અયસેપિ તાદી, પસંસાયપિ તાદી નિન્દાયપિ તાદી, સુખેપિ તાદી, દુક્ખેપિ તાદી; એકચ્ચે બાહં ગન્ધેન લિમ્પેય્યું, એકચ્ચે બાહં વાસિયા તચ્છેય્યું, અમુકસ્મિં નત્થિ રાગો, અમુકસ્મિં નત્થિ પટિઘં, અનુનયપટિઘવિપ્પહીનો ઉગ્ઘાતિનિગ્ઘાતિવીતિવત્તો અનુરોધવિરોધં સમતિક્કન્તો. એવં ભગવા ઇટ્ઠાનિટ્ઠે તાદી.

કથં ભગવા ચત્તાવીતિ તાદી? ભગવતા [ભગવતો (સ્યા.)] રાગો ચત્તો વન્તો મુત્તો પહીનો પટિનિસ્સટ્ઠો, દોસો…પે… મોહો… કોધો… ઉપનાહો… મક્ખો… પળાસો… ઇસ્સા… મચ્છરિયં… માયા… સાઠેય્યં… થમ્ભો… સારમ્ભો… માનો… અતિમાનો… મદો… પમાદો… સબ્બે કિલેસા… સબ્બે દુચ્ચરિતા… સબ્બે દરથા… સબ્બે પરિળાહા… સબ્બે સન્તાપા … સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારા ચત્તા વન્તા મુત્તા પહીના પટિનિસ્સટ્ઠા. એવં ભગવા ચત્તાવીતિ તાદી.

કથં ભગવા તિણ્ણાવીતિ તાદી? ભગવા કામોઘં તિણ્ણો, ભવોઘં તિણ્ણો, દિટ્ઠોઘં તિણ્ણો, અવિજ્જોઘં તિણ્ણો, સબ્બં સંસારપથં તિણ્ણો ઉત્તિણ્ણો નિત્તિણ્ણો અતિક્કન્તો સમતિક્કન્તો વીતિવત્તો. સો વુટ્ઠવાસો ચિણ્ણચરણો ગતદ્ધો ગતદિસો ગતકોટિયો પાલિતબ્રહ્મચરિયો ઉત્તમદિટ્ઠિપ્પત્તો ભાવિતમગ્ગો પહીનકિલેસો પટિવિદ્ધાકુપ્પો સચ્છિકતનિરોધો. દુક્ખં તસ્સ પરિઞ્ઞાતં, સમુદયો પહીનો, મગ્ગો ભાવિતો, નિરોધો સચ્છિકતો, અભિઞ્ઞેય્યં અભિઞ્ઞાતં, પરિઞ્ઞેય્યં પરિઞ્ઞાતં, પહાતબ્બં પહીનં, ભાવેતબ્બં ભાવિતં, સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકતં. સો ઉક્ખિત્તપળિઘો [ઉક્ખિત્તપલિઘો (સ્યા. ક.) મહાનિ. ૬] સંકિણ્ણપરિક્ખો અબ્બૂળ્હેસિકો નિરગ્ગળો અરિયો પન્નદ્ધજો પન્નભારો વિસઞ્ઞુત્તો પઞ્ચઙ્ગવિપ્પહીનો છળઙ્ગસમન્નાગતો એકારક્ખો ચતુરાપસ્સેનો પનુણ્ણપચ્ચેકસચ્ચો સમવયસટ્ઠેસનો અનાવિલસઙ્કપ્પો પસ્સદ્ધકાયસઙ્ખારો સુવિમુત્તચિત્તો સુવિમુત્તપઞ્ઞો કેવલી વુસિતવા ઉત્તમપુરિસો પરમપુરિસો પરમપત્તિપ્પત્તો. સો નેવાચિનતિ, નાપચિનતિ; અપચિનિત્વા ઠિતો નેવ પજહતિ, ન ઉપાદિયતિ; પજહિત્વા ઠિતો નેવ સંસિબ્બતિ, ન ઉસિનેતિ; વિસિનેત્વા ઠિતો નેવ વિધૂપેતિ, ન સન્ધૂપેતિ; વિધૂપેત્વા ઠિતો, અસેખેન સીલક્ખન્ધેન સમન્નાગતત્તા ઠિતો, અસેખેન સમાધિક્ખન્ધેન સમન્નાગતત્તા ઠિતો, અસેખેન પઞ્ઞાક્ખન્ધેન સમન્નાગતત્તા ઠિતો, અસેખેન વિમુત્તિક્ખન્ધેન સમન્નાગતત્તા ઠિતો, અસેખેન વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધેન સમન્નાગતત્તા ઠિતો, સચ્ચં સમ્પટિપાદિયિત્વા ઠિતો, એજં સમતિક્કમિત્વા ઠિતો, કિલેસગ્ગિં પરિયાદિયિત્વા ઠિતો, અપરિગમનતાય ઠિતો, કટં સમાદાય ઠિતો, મુત્તપટિસેવનતાય ઠિતો, મેત્તાય પારિસુદ્ધિયા ઠિતો, કરુણાય પારિસુદ્ધિયા ઠિતો, મુદિતાય પારિસુદ્ધિયા ઠિતો, ઉપેક્ખાય પારિસુદ્ધિયા ઠિતો, અચ્ચન્તપારિસુદ્ધિયા ઠિતો, અતમ્મયતાય પારિસુદ્ધિયા ઠિતો, વિમુત્તત્તા ઠિતો, સન્તુસિતત્તા ઠિતો, ખન્ધપરિયન્તે ઠિતો, ધાતુપરિયન્તે ઠિતો, આયતનપરિયન્તે ઠિતો, ગતિપરિયન્તે ઠિતો, ઉપપત્તિપરિયન્તે ઠિતો, પટિસન્ધિપરિયન્તે ઠિતો, ભવપરિયન્તે ઠિતો, સંસારપરિયન્તે ઠિતો, વટ્ટપરિયન્તે ઠિતો, અન્તિમે ભવે ઠિતો, અન્તિમે સમુસ્સયે ઠિતો, અન્તિમદેહધરો ભગવા.

‘‘તસ્સાયં પચ્છિમકો ભવો, ચરિમોયં સમુસ્સયો;

જાતિમરણસંસારો, નત્થિ તસ્સ પુનબ્ભવો’’તિ.

એવં ભગવા તિણ્ણાવીતિ તાદી.

કથં ભગવા મુત્તાવીતિ તાદી? ભગવતો રાગા ચિત્તં મુત્તં વિમુત્તં સુવિમુત્તં, દોસા ચિત્તં… મોહા ચિત્તં… કોધા… ઉપનાહા… મક્ખા… પળાસા… ઇસ્સાય… મચ્છરિયા… માયાય… સાઠેય્યા… થમ્ભા… સારમ્ભા… માના… અતિમાના… મદા… પમાદા… સબ્બકિલેસેહિ… સબ્બદુચ્ચરિતેહિ… સબ્બદરથેહિ… સબ્બપરિળાહેહિ… સબ્બસન્તાપેહિ… સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારેહિ ચિત્તં મુત્તં વિમુત્તં સુવિમુત્તં. એવં ભગવા મુત્તાવીતિ તાદી.

કથં ભગવા તંનિદ્દેસા તાદી? ભગવા સીલે સતિ સીલવાતિ તંનિદ્દેસા તાદી, સદ્ધાય સતિ સદ્ધોતિ તંનિદ્દેસા તાદી, વીરિયે સતિ વીરિયવાતિ તંનિદ્દેસા તાદી, સતિયા સતિ સતિમાતિ તંનિદ્દેસા તાદી, સમાધિસ્મિં સતિ સમાહિતોતિ તંનિદ્દેસા તાદી, પઞ્ઞાય સતિ પઞ્ઞવાતિ તંનિદ્દેસા તાદી, વિજ્જાય સતિ તેવિજ્જોતિ તંનિદ્દેસા તાદી, અભિઞ્ઞાય સતિ છળભિઞ્ઞોતિ તંનિદ્દેસા તાદી, દસબલે સતિ દસબલોતિ તંનિદ્દેસા તાદી. એવં ભગવા તંનિદ્દેસા તાદીતિ – તં બુદ્ધં અસિતં તાદિં.

અકુહં ગણિમાગતન્તિ. અકુહોતિ તીણિ કુહનવત્થૂનિ – પચ્ચયપટિસેવનસઙ્ખાતં કુહનવત્થુ, ઇરિયાપથસઙ્ખાતં કુહનવત્થુ, સામન્તજપ્પનસઙ્ખાતં કુહનવત્થુ.

કતમં પચ્ચયપટિસેવનસઙ્ખાતં કુહનવત્થુ? ઇધ ગહપતિકા ભિક્ખું નિમન્તેન્તિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારેહિ. સો પાપિચ્છો ઇચ્છાપકતો અત્થિકો [અતિત્તિકો (સી.), ઇત્થિકો (સ્યા.), પુરાભેદસુત્તનિદ્દેસે પાઠનાનત્તં નત્થિ] ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનં ભિય્યોકમ્યતં ઉપાદાય ચીવરં પચ્ચક્ખાતિ, પિણ્ડપાતં પચ્ચક્ખાતિ, સેનાસનં પચ્ચક્ખાતિ, ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં પચ્ચક્ખાતિ. સો એવમાહ – ‘‘કિં સમણસ્સ મહગ્ઘેન ચીવરેન! એતં સારુપ્પં, યં સમણો સુસાના વા સઙ્કારકૂટા વા પાપણિકા વા નન્તકાનિ ઉચ્ચિનિત્વા સઙ્ઘાટિં કરિત્વા ધારેય્ય. કિં સમણસ્સ મહગ્ઘેન પિણ્ડપાતેન! એતં સારુપ્પં, યં સમણો ઉઞ્છાચરિયાય પિણ્ડિયાલોપેન જીવિતં કપ્પેય્ય. કિં સમણસ્સ મહગ્ઘેન સેનાસનેન! એતં સારુપ્પં, યં સમણો રુક્ખમૂલિકો વા અસ્સ સોસાનિકો વા અબ્ભોકાસિકો વા. કિં સમણસ્સ મહગ્ઘેન ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારેન! એતં સારુપ્પં, યં સમણો પૂતિમુત્તેન હરિતકીખણ્ડેન ઓસધં કરેય્યા’’તિ તદુપાદાય લૂખં ચીવરં ધારેતિ, લૂખં પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જતિ, લૂખં સેનાસનં પટિસેવતિ, લૂખં ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં પટિસેવતિ. તમેનં ગહપતિકા એવં જાનન્તિ – ‘‘અયં સમણો અપ્પિચ્છો સન્તુટ્ઠો પવિવિત્તો અસંસટ્ઠો આરદ્ધવીરિયો ધુતવાદો’’તિ ભિય્યો ભિય્યો નિમન્તેન્તિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારેહિ. સો એવમાહ – ‘‘તિણ્ણં સમ્મુખીભાવા સદ્ધો કુલપુત્તો બહું પુઞ્ઞં પસવતિ, સદ્ધાય સમ્મુખીભાવા સદ્ધો કુલપુત્તો બહું પુઞ્ઞં પસવતિ, દેય્યધમ્મસ્સ સમ્મુખીભાવા સદ્ધો કુલપુત્તો બહું પુઞ્ઞં પસવતિ, દક્ખિણેય્યાનં સમ્મુખીભાવા સદ્ધો કુલપુત્તો બહું પુઞ્ઞં પસવતિ. તુમ્હાકઞ્ચેવાયં સદ્ધા અત્થિ, દેય્યધમ્મો ચ સંવિજ્જતિ, અહઞ્ચ પટિગ્ગાહકો. સચે અહં ન પટિગ્ગહેસ્સામિ, એવં તુમ્હે પુઞ્ઞેન પરિબાહિરા [પટિબાહિરા (ક.)] ભવિસ્સથ, ન મય્હં ઇમિના અત્થો, અપિ ચ તુમ્હાકંયેવ અનુકમ્પાય પટિગ્ગણ્હામી’’તિ. તદુપાદાય બહુમ્પિ ચીવરં પટિગ્ગણ્હાતિ [પટિગણ્હતિ (સી.)], બહુમ્પિ પિણ્ડપાતં પટિગ્ગણ્હાતિ, બહુમ્પિ સેનાસનં પટિગ્ગણ્હાતિ, બહુમ્પિ ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં પટિગ્ગણ્હાતિ. યા એવરૂપા ભાકુટિકા ભાકુટિયં કુહના કુહાયના કુહિતત્તં – ઇદં પચ્ચયપટિસેવનસઙ્ખાતં કુહનવત્થુ.

કતમં ઇરિયાપથસઙ્ખાતં કુહનવત્થુ? ઇધેકચ્ચો પાપિચ્છો ઇચ્છાપકતો સમ્ભાવનાધિપ્પાયો, ‘‘એવં મં જનો સમ્ભાવેસ્સતી’’તિ ગમનં સણ્ઠપેતિ, ઠાનં સણ્ઠપેતિ, નિસજ્જં સણ્ઠપેતિ, સયનં સણ્ઠપેતિ, પણિધાય ગચ્છતિ, પણિધાય તિટ્ઠતિ, પણિધાય નિસીદતિ, પણિધાય સેય્યં કપ્પેતિ, સમાહિતો વિય ગચ્છતિ, સમાહિતો વિય તિટ્ઠતિ, સમાહિતો વિય નિસીદતિ, સમાહિતો વિય સેય્યં કપ્પેતિ, આપાથકજ્ઝાયીવ હોતિ. યા એવરૂપા ઇરિયાપથસ્સ આઠપના ઠપના સણ્ઠપના ભાકુટિકા ભાકુટિયં કુહના કુહાયના કુહિતત્તં – ઇદં ઇરિયાપથસઙ્ખાતં કુહનવત્થુ.

કતમં સામન્તજપ્પનસઙ્ખાતં કુહનવત્થુ? ઇધેકચ્ચો પાપિચ્છો ઇચ્છાપકતો સમ્ભાવનાધિપ્પાયો ‘‘એવં મં જનો સમ્ભાવેસ્સતી’’તિ, અરિયધમ્મસન્નિસ્સિતં વાચં ભાસતિ. ‘‘યો એવરૂપં ચીવરં ધારેતિ સો સમણો મહેસક્ખો’’તિ ભણતિ; ‘‘યો એવરૂપં પત્તં ધારેતિ… લોહથાલકં ધારેતિ… ધમ્મકરણં [ધમ્મકરકં (સી. સ્યા.) અભિધાનપ્પદીપિકાભિનવનિસ્સયં ઓલોકેતબ્બં] ધારેતિ… પરિસ્સાવનં ધારેતિ… કુઞ્ચિકં ધારેતિ… ઉપાહનં ધારેતિ… કાયબન્ધનં ધારેતિ… આયોગં ધારેતિ, સો સમણો મહેસક્ખો’’તિ ભણતિ; ‘‘યસ્સ એવરૂપો ઉપજ્ઝાયો સો સમણો મહેસક્ખો’’તિ ભણતિ; ‘‘યસ્સ એવરૂપો આચરિયો… એવરૂપા સમાનુપજ્ઝાયકા… સમાનાચરિયકા… મિત્તા… સન્દિટ્ઠા… સમ્ભત્તા… સહાયા, સો સમણો મહેસક્ખો’’તિ ભણતિ; ‘‘યો એવરૂપે વિહારે વસતિ, સો સમણો મહેસક્ખો’’તિ ભણતિ; ‘‘યો એવરૂપે અડ્ઢયોગે વસતિ… પાસાદે વસતિ… હમ્મિયે વસતિ… ગુહાયં વસતિ… લેણે વસતિ… કુટિયા વસતિ… કૂટાગારે વસતિ… અટ્ટે વસતિ … માળે વસતિ… ઉદ્દણ્ડે વસતિ… ઉપટ્ઠાનસાલાયં વસતિ… મણ્ડપે વસતિ… રુક્ખમૂલે વસતિ, સો સમણો મહેસક્ખો’’તિ ભણતિ.

અથ વા કોરજિકકોરજિકો, ભાકુટિકભાકુટિકો, કુહકકુહકો, લપકલપકો, મુખસમ્ભાવિતો ‘‘અયં સમણો ઇમાસં એવરૂપાનં વિહારસમાપત્તીનં લાભી’’તિ. તાદિસં ગમ્ભીરં ગૂળ્હં નિપુણં પટિચ્છન્નં લોકુત્તરં સુઞ્ઞતાપટિસઞ્ઞુત્તં કથં કથેતિ. યા એવરૂપા ભાકુટિકા ભાકુટિયં કુહના કુહાયના કુહિતત્તં – ઇદં સામન્તજપ્પનસઙ્ખાતં કુહનવત્થુ. બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઇમાનિ તીણિ કુહનવત્થૂનિ પહીનાનિ સમુચ્છિન્નાનિ વૂપસન્તાનિ પટિપસ્સદ્ધાનિ અભબ્બુપ્પત્તિકાનિ ઞાણગ્ગિના દડ્ઢાનિ. તસ્મા બુદ્ધો અકુહોતિ – અકુહં.

ગણિમાગતન્તિ. ગણીતિ ગણી ભગવા. ગણાચરિયોતિ ગણી, ગણસ્સ સત્થાતિ ગણી, ગણં પરિહરતીતિ ગણી, ગણં ઓવદતીતિ ગણી, ગણં અનુસાસતીતિ ગણી, વિસારદો ગણં ઉપસઙ્કમતીતિ ગણી, ગણસ્સ સુસ્સૂસતિ સોતં ઓદહતિ અઞ્ઞા ચિત્તં ઉપટ્ઠપેતીતિ ગણી, ગણં અકુસલા વુટ્ઠાપેત્વા કુસલે પતિટ્ઠાપેતીતિ ગણી, ભિક્ખુગણસ્સ ગણી, ભિક્ખુનીગણસ્સ ગણી, ઉપાસકગણસ્સ ગણી, ઉપાસિકાગણસ્સ ગણી, રાજગણસ્સ ગણી, ખત્તિયગણસ્સ ગણી, બ્રાહ્મણગણસ્સ ગણી, વેસ્સગણસ્સ ગણી, સુદ્દગણસ્સ ગણી, બ્રહ્મગણસ્સ ગણી, દેવગણસ્સ ગણી, સઙ્ઘિં [સંઘગણસ્સ ગણી (સી.)] ગણિં ગણાચરિયં. આગતન્તિ ઉપગતં સમુપગતં સમુપપન્નં [સમ્પત્તં (બહૂસુ)] સઙ્કસ્સનગરન્તિ – અકુહં ગણિમાગતં.

બહૂનમિધ બદ્ધાનન્તિ. બહૂનં ખત્તિયાનં બ્રાહ્મણાનં વેસ્સાનં સુદ્દાનં ગહટ્ઠાનં પબ્બજિતાનં દેવાનં મનુસ્સાનં. બદ્ધાનન્તિ બદ્ધાનં બદ્ધચરાનં પરિચારકાનં સિસ્સાનન્તિ – બહૂનમિધ બદ્ધાનં.

અત્થિ પઞ્હેન આગમન્તિ. પઞ્હેન અત્થિકો આગતોમ્હિ [અત્થિકામ્હ આગતા (સી. ક.) એવમીદિસેસુ દ્વીસુ પદેસુપિ બહુવચનેન], પઞ્હં પુચ્છિતુકામો આગતોમ્હિ, પઞ્હં સોતુકામો આગતોમ્હીતિ. એવમ્પિ અત્થિ પઞ્હેન આગમં. અથ વા પઞ્હત્થિકાનં પઞ્હં પુચ્છિતુકામાનં પઞ્હં સોતુકામાનં આગમનં અભિક્કમનં ઉપસઙ્કમનં પયિરુપાસનં [પયિરુપાસના (સ્યા. ક.)] સિયા અત્થીતિ. એવમ્પિ અત્થિ પઞ્હેન આગમં. અથ વા પઞ્હાગમો તુય્હં અત્થિ, ત્વમ્પિ પહુ [ઇમાનિ તીણિ પદાનિ નત્થિ સ્યા. પોત્થકે], ત્વમસિ અલમત્થો મયા પુચ્છિતં કથેતું વિસજ્જેતું ‘‘વહસ્સેતં ભાર’’ન્તિ. એવમ્પિ અત્થિ પઞ્હેન આગમં.

તેનાહ થેરો સારિપુત્તો –

‘‘તં બુદ્ધં અસિતં તાદિં, અકુહં ગણિમાગતં;

બહૂનમિધ બદ્ધાનં, અત્થિ પઞ્હેન આગમ’’ન્તિ.

૧૯૩. ભિક્ખુનો વિજિગુચ્છતો, ભજતો રિત્તમાસનં;

રુક્ખમૂલં સુસાનં વા, પબ્બતાનં ગુહાસુ વા.

ભિક્ખુનો વિજિગુચ્છતોતિ. ભિક્ખુનોતિ પુથુજ્જનકલ્યાણસ્સ વા ભિક્ખુનો સેક્ખસ્સ વા ભિક્ખુનો. વિજિગુચ્છતોતિ જાતિયા વિજિગુચ્છતો, જરાય… બ્યાધિના… મરણેન… સોકેહિ… પરિદેવેહિ… દુક્ખેહિ… દોમનસ્સેહિ… ઉપાયાસેહિ વિજિગુચ્છતો, નેરયિકેન દુક્ખેન… તિરચ્છાનયોનિકેન દુક્ખેન… પેત્તિવિસયિકેન દુક્ખેન… માનુસિકેન [માનુસકેન (સી. સ્યા.) મહાનિ. ૧૭૧] દુક્ખેન… ગબ્ભોક્કન્તિમૂલકેન દુક્ખેન… ગબ્ભટ્ઠિતિમૂલકેન દુક્ખેન… ગબ્ભવુટ્ઠાનમૂલકેન દુક્ખેન… જાતસ્સૂપનિબન્ધકેન દુક્ખેન… જાતસ્સ પરાધેય્યકેન દુક્ખેન… અત્તૂપક્કમેન દુક્ખેન… પરૂપક્કમેન દુક્ખેન… દુક્ખદુક્ખેન… સઙ્ખારદુક્ખેન … વિપરિણામદુક્ખેન… ચક્ખુરોગેન દુક્ખેન… સોતરોગેન દુક્ખેન… ઘાનરોગેન દુક્ખેન… જિવ્હારોગેન દુક્ખેન… કાયરોગેન દુક્ખેન… સીસરોગેન દુક્ખેન… કણ્ણરોગેન દુક્ખેન… મુખરોગેન દુક્ખેન… દન્તરોગેન દુક્ખેન… કાસેન… સાસેન… પિનાસેન… ડાહેન… જરેન… કુચ્છિરોગેન… મુચ્છાય… પક્ખન્દિકાય… સૂલાય… વિસૂચિકાય… કુટ્ઠેન… ગણ્ડેન… કિલાસેન… સોસેન… અપમારેન… દદ્દુયા… કણ્ડુયા… કચ્છુયા… રખસાય… વિતચ્છિકાય… લોહિતેન… પિત્તેન… મધુમેહેન… અંસાય… પિળકાય… ભગન્દલેન… પિત્તસમુટ્ઠાનેન આબાધેન… સેમ્હસમુટ્ઠાનેન આબાધેન… વાતસમુટ્ઠાનેન આબાધેન… સન્નિપાતિકેન આબાધેન… ઉતુપરિણામજેન આબાધેન… વિસમપરિહારજેન આબાધેન… ઓપક્કમિકેન આબાધેન… કમ્મવિપાકજેન આબાધેન… સીતેન… ઉણ્હેન… જિઘચ્છાય… પિપાસાય… ઉચ્ચારેન … પસ્સાવેન… ડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સેન દુક્ખેન… માતુમરણેન દુક્ખેન… પિતુમરણેન દુક્ખેન… ભાતુમરણેન… ભગિનિમરણેન… પુત્તમરણેન … ધીતુમરણેન… ઞાતિબ્યસનેન… ભોગબ્યસનેન… રોગબ્યસનેન… સીલબ્યસનેન… દિટ્ઠિબ્યસનેન દુક્ખેન વિજિગુચ્છતો અટ્ટીયતો હરાયતો જિગુચ્છતોતિ – ભિક્ખુનો વિજિગુચ્છતો.

ભજતો રિત્તમાસનન્તિ. આસનં વુચ્ચતિ યત્થ નિસીદતિ – મઞ્ચો પીઠં ભિસિ તટ્ટિકા ચમ્મખણ્ડો તિણસન્થારો પણ્ણસન્થારો પલાલસન્થારો [પલાસસન્થારો (સી. સ્યા.)]. તં આસનં અસપ્પાયરૂપદસ્સનેન રિત્તં વિવિત્તં પવિવિત્તં, અસપ્પાયસદ્દસ્સવનેન રિત્તં વિવિત્તં પવિવિત્તં, અસપ્પાયેહિ પઞ્ચહિ કામગુણેહિ રિત્તં વિવિત્તં પવિવિત્તં. તં પવિવિત્તં આસનં ભજતો સમ્ભજતો સેવતો નિસેવતો સંસેવતો પટિસેવતોતિ – ભજતો રિત્તમાસનં.

રુક્ખમૂલં સુસાનં વાતિ. રુક્ખમૂલંયેવ રુક્ખમૂલં, સુસાનંયેવ સુસાનન્તિ – રુક્ખમૂલં સુસાનં વા. પબ્બતાનં ગુહાસુ વાતિ. પબ્બતાયેવ પબ્બતા, કન્દરાયેવ કન્દરા, ગિરિગુહાયેવ ગિરિગુહા. પબ્બતન્તરિકાયો વુચ્ચન્તિ પબ્બતપબ્ભારાતિ – પબ્બતાનં ગુહાસુ વા.

તેનાહ થેરો સારિપુત્તો –

‘‘ભિક્ખુનો વિજિગુચ્છતો, ભજતો રિત્તમાસનં;

રુક્ખમૂલં સુસાનં વા, પબ્બતાનં ગુહાસુ વા’’તિ.

૧૯૪. ઉચ્ચાવચેસુ સયનેસુ, કિવન્તો [ગીવન્તો (સ્યા.) મોગ્ગલ્લાનબ્યાકરણં ઓલોકેતબ્બં] તત્થ ભેરવા;

યે હિ ભિક્ખુ ન વેધેય્ય, નિગ્ઘોસે સયનાસને.

ઉચ્ચાવચેસુ સયનેસૂતિ. ઉચ્ચાવચેસૂતિ ઉચ્ચાવચેસુ હીનપ્પણીતેસુ છેકપાપકેસુ. સયનં વુચ્ચતિ સેનાસનં વિહારો અડ્ઢયોગો પાસાદો હમ્મિયં ગુહાતિ – ઉચ્ચાવચેસુ સયનેસુ. કિવન્તો તત્થ ભેરવાતિ. કિવન્તોતિ કિવન્તો [કુવન્તો (સી.), ગીવન્તો (સ્યા.)] કૂજન્તો નદન્તો સદ્દં કરોન્તો. અથ વા કિવન્તોતિ કતિ કિત્તકા કીવતકા કીવબહુકા તે. ભેરવાતિ સીહા બ્યગ્ઘા દીપી અચ્છા તરચ્છા કોકા મહિંસા હત્થી અહિ વિચ્છિકા સતપદી, ચોરા વા અસ્સુ માનવા વા કતકમ્મા વા અકતકમ્મા વાતિ – કિવન્તો તત્થ ભેરવા.

યે હિ ભિક્ખુ ન વેધેય્યાતિ. યે હીતિ યે હિ ભેરવે પસ્સિત્વા વા સુણિત્વા વા ન વેધેય્ય નપ્પવેધેય્ય ન સમ્પવેધેય્ય ન તસેય્ય ન ઉત્તસેય્ય ન પરિત્તસેય્ય ન ભાયેય્ય ન સન્તાસં આપજ્જેય્ય, અભીરૂ અસ્સ અચ્છમ્ભી અનુત્રાસી અપલાયી, પહીનભયભેરવો વિગતલોમહંસો વિહરેય્યાતિ – યે હિ ભિક્ખુ ન વેધેય્ય.

નિગ્ઘોસે સયનાસનેતિ. અપ્પસદ્દે અપ્પનિગ્ઘોસે વિજનવાતે મનુસ્સરાહસ્સેય્યકે પટિસલ્લાનસારુપ્પે સેનાસનેતિ – નિગ્ઘોસે સયનાસને.

તેનાહ થેરો સારિપુત્તો –

‘‘ઉચ્ચાવચેસુ સયનેસુ, કિવન્તો તત્થ ભેરવા;

યે હિ ભિક્ખુ ન વેધેય્ય, નિગ્ઘોસે સયનાસને’’તિ.

૧૯૫. કતિ પરિસ્સયા લોકે, ગચ્છતો અગતં દિસં;

યે ભિક્ખુ અભિસમ્ભવે, પન્તમ્હિ સયનાસને.

કતિ પરિસ્સયા લોકેતિ. કતીતિ કતિ કિત્તકા કીવતકા કીવબહુકા. પરિસ્સયાતિ દ્વે પરિસ્સયા – પાકટપરિસ્સયા ચ પટિચ્છન્નપરિસ્સયા ચ. કતમે પાકટપરિસ્સયા? સીહા બ્યગ્ઘા દીપી અચ્છા તરચ્છા કોકા મહિંસા હત્થી અહિ વિચ્છિકા સતપદી, ચોરા વા અસ્સુ માનવા વા કતકમ્મા વા અકતકમ્મા વા, ચક્ખુરોગો સોતરોગો ઘાનરોગો જિવ્હારોગો કાયરોગો સીસરોગો કણ્ણરોગો મુખરોગો દન્તરોગો કાસો સાસો પિનાસો ડાહો જરો કુચ્છિરોગો મુચ્છા પક્ખન્દિકા સૂલા વિસૂચિકા કુટ્ઠં ગણ્ડો કિલાસો સોસો અપમારો દદ્દુ કણ્ડુ કચ્છુ રખસા વિતચ્છિકા લોહિતં પિત્તં મધુમેહો અંસા પિળકા ભગન્દલા, પિત્તસમુટ્ઠાના આબાધા…પે… સીતં ઉણ્હં જિઘચ્છા પિપાસા ઉચ્ચારો પસ્સાવો ડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સા – ઇમે વુચ્ચન્તિ પાકટપરિસ્સયા.

કતમે પટિચ્છન્નપરિસ્સયા? કાયદુચ્ચરિતં વચીદુચ્ચરિતં મનોદુચ્ચરિતં કામચ્છન્દનીવરણં બ્યાપાદનીવરણં થિનમિદ્ધનીવરણં ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચનીવરણં વિચિકિચ્છાનીવરણં રાગો દોસો મોહો કોધો ઉપનાહો મક્ખો પળાસો ઇસ્સા મચ્છરિયં માયા સાઠેય્યં થમ્ભો સારમ્ભો માનો અતિમાનો મદો પમાદો, સબ્બે કિલેસા સબ્બે દુચ્ચરિતા સબ્બે દરથા સબ્બે પરિળાહા સબ્બે સન્તાપા સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારા – ઇમે વુચ્ચન્તિ પટિચ્છન્નપરિસ્સયા.

પરિસ્સયાતિ કેનટ્ઠેન પરિસ્સયા? પરિસહન્તીતિ પરિસ્સયા, પરિહાનાય સંવત્તન્તીતિ પરિસ્સયા, તત્રાસયાતિ પરિસ્સયા.

કથં પરિસહન્તીતિ પરિસ્સયા? તે પરિસ્સયા તં પુગ્ગલં સહન્તિ પરિસહન્તિ અભિભવન્તિ અજ્ઝોત્થરન્તિ પરિયાદિયન્તિ મદ્દન્તિ. એવં પરિસહન્તીતિ – પરિસ્સયા.

કથં પરિહાનાય સંવત્તન્તીતિ પરિસ્સયા? તે પરિસ્સયા કુસલાનં ધમ્માનં અન્તરાયાય પરિહાનાય સંવત્તન્તિ. કતમેસં કુસલાનં ધમ્માનં? સમ્માપટિપદાય અનુલોમપટિપદાય અપચ્ચનીકપટિપદાય અવિરુદ્ધપટિપદાય અન્વત્થપટિપદાય ધમ્માનુધમ્મપટિપદાય સીલેસુ પરિપૂરકારિતાય ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતાય ભોજને મત્તઞ્ઞુતાય જાગરિયાનુયોગસ્સ સતિસમ્પજઞ્ઞસ્સ ચતુન્નં સતિપટ્ઠાનાનં ભાવનાનુયોગસ્સ ચતુન્નં સમ્મપ્પધાનાનં ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં પઞ્ચન્નં બલાનં સત્તન્નં બોજ્ઝઙ્ગાનં અરિયસ્સ અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સ ભાવનાનુયોગસ્સ – ઇમેસં કુસલાનં ધમ્માનં અન્તરાયાય પરિહાનાય સંવત્તન્તિ. એવં પરિહાનાય સંવત્તન્તીતિ – પરિસ્સયા.

કથં તત્રાસયાતિ પરિસ્સયા? તત્થેતે પાપકા અકુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ અત્તભાવસન્નિસ્સયા. યથા બિલે બિલાસયા પાણા સયન્તિ, દકે દકાસયા પાણા સયન્તિ, વને વનાસયા પાણા સયન્તિ, રુક્ખે રુક્ખાસયા પાણા સયન્તિ; એવમેવ તત્થેતે પાપકા અકુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ અત્તભાવસન્નિસ્સયાતિ. એવમ્પિ તત્રાસયાતિ – પરિસ્સયા.

વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘સાન્તેવાસિકો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સાચરિયકો દુક્ખં ન ફાસુ વિહરતિ. કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સાન્તેવાસિકો સાચરિયકો દુક્ખં ન ફાસુ વિહરતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ઉપ્પજ્જન્તિ પાપકા અકુસલા ધમ્મા સરસઙ્કપ્પા સઞ્ઞોજનિયા, ત્યસ્સ અન્તો વસન્તિ અન્વાસ્સવન્તિ પાપકા અકુસલા ધમ્માતિ. તસ્મા સાન્તેવાસિકોતિ વુચ્ચતિ. તે નં સમુદાચરન્તિ, સમુદાચરન્તિ નં પાપકા અકુસલા ધમ્માતિ. તસ્મા સાચરિયકોતિ વુચ્ચતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય ઉપ્પજ્જન્તિ પાપકા અકુસલા ધમ્મા સરસઙ્કપ્પા સઞ્ઞોજનિયા, ત્યસ્સ અન્તો વસન્તિ અન્વાસ્સવન્તિ પાપકા અકુસલા ધમ્માતિ. તસ્મા સાન્તેવાસિકોતિ વુચ્ચતિ. તે નં સમુદાચરન્તિ, સમુદાચરન્તિ નં પાપકા અકુસલા ધમ્માતિ. તસ્મા સાચરિયકોતિ વુચ્ચતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સાન્તેવાસિકો સાચરિયકો દુક્ખં ન ફાસુ વિહરતી’’તિ. એવમ્પિ તત્રાસયાતિ – પરિસ્સયા.

વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, અન્તરામલા અન્તરાઅમિત્તા અન્તરાસપત્તા અન્તરાવધકા અન્તરાપચ્ચત્થિકા. કતમે તયો? લોભો, ભિક્ખવે, અન્તરામલો અન્તરાઅમિત્તો અન્તરાસપત્તો અન્તરાવધકો અન્તરાપચ્ચત્થિકો, દોસો, ભિક્ખવે…પે… મોહો, ભિક્ખવે, અન્તરામલો અન્તરાઅમિત્તો અન્તરાસપત્તો અન્તરાવધકો અન્તરાપચ્ચત્થિકો. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો અન્તરામલા અન્તરાઅમિત્તા અન્તરાસપત્તા અન્તરાવધકા અન્તરાપચ્ચત્થિકા’’.

‘‘અનત્થજનનો લોભો, લોભો ચિત્તપ્પકોપનો;

ભયમન્તરતો જાતં, તં જનો નાવબુજ્ઝતિ.

‘‘લુદ્ધો અત્થં ન જાનાતિ, લુદ્ધો ધમ્મં ન પસ્સતિ;

અન્ધન્તમં [અન્ધતમં (સ્યા. ક.) મહાનિ. ૧૫૬; ઇતિવુ. ૮૮] તદા હોતિ, યં લોભો સહતે નરં.

‘‘અનત્થજનનો દોસો, દોસો ચિત્તપ્પકોપનો;

ભયમન્તરતો જાતં, તં જનો નાવબુજ્ઝતિ.

‘‘કુદ્ધો અત્થં ન જાનાતિ, કુદ્ધો ધમ્મં ન પસ્સતિ;

અન્ધન્તમં તદા હોતિ, યં દોસો સહતે નરં.

‘‘અનત્થજનનો મોહો, મોહો ચિત્તપ્પકોપનો;

ભયમન્તરતો જાતં, તં જનો નાવબુજ્ઝતિ.

‘‘મૂળ્હો અત્થં ન જાનાતિ, મૂળ્હો ધમ્મં ન પસ્સતિ;

અન્ધન્તમં તદા હોતિ, યં મોહો સહતે નર’’ન્તિ.

એવમ્પિ તત્રાસયાતિ – પરિસ્સયા. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘તયો ખો, મહારાજ, પુરિસસ્સ ધમ્મા અજ્ઝત્તં ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જન્તિ અહિતાય દુક્ખાય અફાસુવિહારાય. કતમે તયો? લોભો ખો, મહારાજ, પુરિસસ્સ ધમ્મો અજ્ઝત્તં ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ અહિતાય દુક્ખાય અફાસુવિહારાય; દોસો ખો, મહારાજ…પે… મોહો ખો, મહારાજ, પુરિસસ્સ ધમ્મો અજ્ઝત્તં ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ અહિતાય દુક્ખાય અફાસુવિહારાય. ઇમે ખો, મહારાજ, તયો પુરિસસ્સ ધમ્મા અજ્ઝત્તં ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જન્તિ અહિતાય દુક્ખાય અફાસુવિહારાયા’’તિ.

‘‘લોભો દોસો ચ મોહો ચ, પુરિસં પાપચેતસં;

હિંસન્તિ અત્તસમ્ભૂતા, તચસારંવ સમ્ફલ’’ન્તિ.

એવમ્પિ તત્રાસયાતિ – પરિસ્સયા.

વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘રાગો ચ દોસો ચ ઇતોનિદાના, અરતી રતી લોમહંસો ઇતોજા;

ઇતો સમુટ્ઠાય મનોવિતક્કા, કુમારકા ધઙ્કમિવોસ્સજન્તી’’તિ.

એવમ્પિ તત્રાસયાતિ – પરિસ્સયા. લોકેતિ મનુસ્સલોકેતિ – કતિ પરિસ્સયા લોકે.

ગચ્છતો અગતં દિસન્તિ. અગતા દિસા વુચ્ચતિ અમતં નિબ્બાનં. યો સો સબ્બસઙ્ખારસમથો સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો તણ્હક્ખયો વિરાગો નિરોધો નિબ્બાનં. અગતપુબ્બા સા દિસા ન સા દિસા ગતપુબ્બા ઇમિના દીઘેન અદ્ધુના.

‘‘સમતિત્તિકં અનવસેસં, તેલપત્તં યથા પરિહરેય્ય;

એવં સચિત્તમનુરક્ખે, પત્થયાનો [પત્થયમાનો (સ્યા.)] દિસં અગતપુબ્બં’’.

અગતપુબ્બં દિસં વજતો ગચ્છતો અભિક્કમતોતિ – ગચ્છતો અગતં દિસં.

યે ભિક્ખુ અભિસમ્ભવેતિ. યેતિ યે પરિસ્સયે અભિસમ્ભવેય્ય અભિભવેય્ય અજ્ઝોત્થરેય્ય પરિયાદિયેય્ય મદ્દેય્યાતિ – યે ભિક્ખુ અભિસમ્ભવે.

પન્તમ્હિ સયનાસનેતિ. અન્તે પન્તે પરિયન્તે સેલન્તે વા વનન્તે વા નદન્તે વા ઉદકન્તે વા યત્થ ન કસીયતિ ન વપીયતિ, જનન્તં અતિક્કમિત્વા મનુસ્સાનં અનુપચારે સેનાસનેતિ – પન્તમ્હિ સયનાસને.

તેનાહ થેરો સારિપુત્તો –