૧૫. અત્તદણ્ડસુત્તનિદ્દેસો

અથ અત્તદણ્ડસુત્તનિદ્દેસં વક્ખતિ –

૧૭૦. અત્તદણ્ડા ભયં જાતં, જનં પસ્સથ મેધગં;

સંવેગં કિત્તયિસ્સામિ, યથા સંવિજિતં મયા.

અત્તદણ્ડા ભયં જાતન્તિ. દણ્ડાતિ તયો દણ્ડા – કાયદણ્ડો, વચીદણ્ડો, મનોદણ્ડો. તિવિધં કાયદુચ્ચરિતં કાયદણ્ડો, ચતુબ્બિધં વચીદુચ્ચરિતં વચીદણ્ડો, તિવિધં મનોદુચ્ચરિતં મનોદણ્ડો. ભયન્તિ દ્વે ભયાનિ – દિટ્ઠધમ્મિકઞ્ચ ભયં સમ્પરાયિકઞ્ચ ભયં. કતમં દિટ્ઠધમ્મિકં ભયં? ઇધેકચ્ચો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતિ, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરતિ, મનસા દુચ્ચરિતં ચરતિ, પાણમ્પિ હનતિ, અદિન્નમ્પિ આદિયતિ, સન્ધિમ્પિ છિન્દતિ, નિલ્લોપમ્પિ હરતિ, એકાગારિકમ્પિ કરોતિ, પરિપન્થેપિ તિટ્ઠતિ, પરદારમ્પિ ગચ્છતિ, મુસાપિ ભણતિ. તમેનં ગહેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેન્તિ – ‘‘અયં, દેવ, ચોરો આગુચારી. ઇમસ્સ યં ઇચ્છસિ તં દણ્ડં પણેહી’’તિ. તમેનં રાજા પરિભાસતિ. સો પરિભાસપચ્ચયા ભયમ્પિ ઉપ્પાદેતિ, દુક્ખં દોમનસ્સં [દુક્ખદોમનસ્સં (સ્યા.)] પટિસંવેદેતિ. એતં ભયં દુક્ખં દોમનસ્સં કુતો તસ્સ? અત્તદણ્ડતો જાતં સઞ્જાતં નિબ્બત્તં અભિનિબ્બત્તં પાતુભૂતં.

એત્તકેનપિ રાજા ન તુસ્સતિ. તમેનં રાજા બન્ધાપેતિ અન્દુબન્ધનેન વા રજ્જુબન્ધનેન વા સઙ્ખલિકબન્ધનેન વા વેત્તબન્ધનેન વા લતાબન્ધનેન વા પક્ખેપબન્ધનેન વા [પેક્ખબન્ધનેન વા (સ્યા.)] પરિક્ખેપબન્ધનેન વા ગામબન્ધનેન વા નિગમબન્ધનેન વા નગરબન્ધનેન વા રટ્ઠબન્ધનેન વા જનપદબન્ધનેન વા અન્તમસો સવચનીયમ્પિ કરોતિ – ‘‘ન તે લબ્ભા ઇતો પક્કમિતુ’’ન્તિ. સો બન્ધનપચ્ચયાપિ દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. એતં ભયં દુક્ખં દોમનસ્સં કુતો તસ્સ? અત્તદણ્ડતો જાતં સઞ્જાતં નિબ્બત્તં અભિનિબ્બત્તં પાતુભૂતં.

એત્તકેનપિ રાજા ન તુસ્સતિ. રાજા તસ્સ ધનં આહરાપેતિ – સતં વા સહસ્સં વા સતસહસ્સં વા. સો ધનજાનિપચ્ચયાપિ દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. એતં ભયં દુક્ખં દોમનસ્સં કુતો તસ્સ? અત્તદણ્ડતો જાતં સઞ્જાતં નિબ્બત્તં અભિનિબ્બત્તં પાતુભૂતં.

એત્તકેનપિ રાજા ન તુસ્સતિ. તમેનં રાજા વિવિધા કમ્મકારણા કારાપેતિ – કસાહિપિ તાળેતિ, વેત્તેહિપિ તાળેતિ, અડ્ઢદણ્ડકેહિપિ તાળેતિ, હત્થમ્પિ છિન્દતિ, પાદમ્પિ છિન્દતિ, હત્થપાદમ્પિ છિન્દતિ, કણ્ણમ્પિ છિન્દતિ, નાસમ્પિ છિન્દતિ, કણ્ણનાસમ્પિ છિન્દતિ, બિલઙ્ગથાલિકમ્પિ કરોતિ, સઙ્ખમુણ્ડિકમ્પિ કરોતિ, રાહુમુખમ્પિ કરોતિ, જોતિમાલિકમ્પિ કરોતિ, હત્થપજ્જોતિકમ્પિ કરોતિ, એરકપત્તિકમ્પિ કરોતિ, ચીરકવાસિકમ્પિ કરોતિ, એણેય્યકમ્પિ કરોતિ, બળિસમંસિકમ્પિ કરોતિ, કહાપણિકમ્પિ કરોતિ, ખારાપતચ્છિકમ્પિ કરોતિ, પલિઘપરિવત્તકમ્પિ કરોતિ, પલાલપીઠકમ્પિ કરોતિ, તત્તેનપિ તેલેન ઓસિઞ્ચતિ, સુનખેહિપિ ખાદાપેતિ, જીવન્તમ્પિ સૂલે ઉત્તાસેતિ, અસિનાપિ સીસં છિન્દતિ. સો કમ્મકારણપચ્ચયાપિ દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. એતં ભયં દુક્ખં દોમનસ્સં કુતો તસ્સ? અત્તદણ્ડતો જાતં સઞ્જાતં નિબ્બત્તં અભિનિબ્બત્તં પાતુભૂતં. રાજા ઇમેસં ચતુન્નં દણ્ડાનં ઇસ્સરો.

સો સકેન કમ્મેન કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ. તમેનં નિરયપાલા પઞ્ચવિધબન્ધનં નામ કમ્મકારણં કારેન્તિ – તત્તં અયોખિલં હત્થે ગમેન્તિ, તત્તં અયોખિલં દુતિયે હત્થે ગમેન્તિ, તત્તં અયોખિલં પાદે ગમેન્તિ, તત્તં અયોખિલં દુતિયે પાદે ગમેન્તિ, તત્તં અયોખિલં મજ્ઝે ઉરસ્મિં ગમેન્તિ. સો તત્થ દુક્ખા તિબ્બા [તિપ્પા (સ્યા.)] કટુકા વેદના વેદેતિ; ન ચ તાવ કાલંકરોતિ યાવ ન તં પાપકમ્મં બ્યન્તીહોતિ. એતં ભયં દુક્ખં દોમનસ્સં કુતો તસ્સ? અત્તદણ્ડતો જાતં સઞ્જાતં નિબ્બત્તં અભિનિબ્બત્તં પાતુભૂતં.

તમેનં નિરયપાલા સંવેસેત્વા [સંવેસિત્વા (સ્યા.) મ. નિ. ૩.૨૬૭] કુઠારીહિ [કુધારીહિ (સ્યા. ક.)] તચ્છેન્તિ. સો તત્થ દુક્ખા તિબ્બા કટુકા વેદના વેદેતિ; ન ચ તાવ કાલંકરોતિ યાવ ન તં પાપકમ્મં બ્યન્તીહોતિ. તમેનં નિરયપાલા ઉદ્ધંપાદં [ઉદ્ધપાદં (સી.)] અધોસિરં ગહેત્વા વાસીહિ તચ્છેન્તિ. તમેનં નિરયપાલા રથે યોજેત્વા આદિત્તાય પથવિયા સમ્પજ્જલિતાય સજોતિભૂતાય સારેન્તિપિ પચ્ચાસારેન્તિપિ [હારેન્તિપિ પચ્ચાહારેન્તિપિ (સી. ક.)] …પે… તમેનં નિરયપાલા મહન્તં અઙ્ગારપબ્બતં આદિત્તં સમ્પજ્જલિતં સજોતિભૂતં આરોપેન્તિપિ ઓરોપેન્તિપિ…પે… તમેનં નિરયપાલા ઉદ્ધંપાદં અધોસિરં ગહેત્વા તત્તાય લોહકુમ્ભિયા પક્ખિપન્તિ આદિત્તાય સમ્પજ્જલિતાય સજોતિભૂતાય. સો તત્થ ફેણુદ્દેહકં પચ્ચતિ. સો તત્થ ફેણુદ્દેહકં પચ્ચમાનો સકિમ્પિ ઉદ્ધં ગચ્છતિ, સકિમ્પિ અધો ગચ્છતિ, સકિમ્પિ તિરિયં ગચ્છતિ. સો તત્થ દુક્ખા તિબ્બા કટુકા વેદના વેદેતિ; ન ચ તાવ કાલંકરોતિ યાવ ન તં પાપકમ્મં બ્યન્તીહોતિ. એતં ભયં દુક્ખં દોમનસ્સં કુતો તસ્સ? અત્તદણ્ડતો જાતં સઞ્જાતં નિબ્બત્તં અભિનિબ્બત્તં પાતુભૂતં. તમેનં નિરયપાલા મહાનિરયે પક્ખિપન્તિ. સો ખો પન મહાનિરયો –

‘‘ચતુક્કણ્ણો ચતુદ્વારો, વિભત્તો ભાગસો મિતો;

અયોપાકારપરિયન્તો [… પરિયત્તો (સ્યા. ક.)], અયસા પટિકુજ્જિતો.

‘‘તસ્સ અયોમયા ભૂમિ, જલિતા તેજસા યુતા;

સમન્તા યોજનસતં, ફરિત્વા તિટ્ઠતિ સબ્બદા.

‘‘કદરિયાતપના ઘોરા, અચ્ચિમન્તો દુરાસદા;

લોમહંસનરૂપા ચ, ભિસ્મા પટિભયા દુખા.

‘‘પુરત્થિમાય ભિત્તિયા, અચ્ચિક્ખન્ધો સમુટ્ઠિતો;

દહન્તો પાપકમ્મન્તે, પચ્છિમાય પટિહઞ્ઞતિ.

‘‘પચ્છિમાય ચ ભિત્તિયા, અચ્ચિક્ખન્ધો સમુટ્ઠિતો;

દહન્તો પાપકમ્મન્તે, પુરત્થિમાય પટિહઞ્ઞતિ.

‘‘ઉત્તરાય ચ ભિત્તિયા, અચ્ચિક્ખન્ધો સમુટ્ઠિતો;

દહન્તો પાપકમ્મન્તે, દક્ખિણાય પટિહઞ્ઞતિ.

‘‘દક્ખિણાય ચ ભિત્તિયા, અચ્ચિક્ખન્ધો સમુટ્ઠિતો;

દહન્તો પાપકમ્મન્તે, ઉત્તરાય પટિહઞ્ઞતિ.

‘‘હેટ્ઠતો ચ સમુટ્ઠાય, અચ્ચિક્ખન્ધો ભયાનકો;

દહન્તો પાપકમ્મન્તે, છદનસ્મિં પટિહઞ્ઞતિ.

‘‘છદનમ્હા સમુટ્ઠાય, અચ્ચિક્ખન્ધો ભયાનકો;

દહન્તો પાપકમ્મન્તે, ભૂમિયં પટિહઞ્ઞતિ.

‘‘અયોકપાલમાદિત્તં, સન્તત્તં જલિતં યથા;

એવં અવીચિનિરયો, હેટ્ઠા ઉપરિ પસ્સતો.

‘‘તત્થ સત્તા મહાલુદ્દા, મહાકિબ્બિસકારિનો;

અચ્ચન્તપાપકમ્મન્તા, પચ્ચન્તિ ન ચ મિય્યરે [મીયરે (સી.)].

‘‘જાતવેદસમો કાયો, તેસં નિરયવાસિનં;

પસ્સ કમ્માનં દળ્હત્તં, ન ભસ્મા હોતિ નપી મસિ.

‘‘પુરત્થિમેનપિ ધાવન્તિ, તતો ધાવન્તિ પચ્છિમં;

ઉત્તરેનપિ ધાવન્તિ, તતો ધાવન્તિ દક્ખિણં.

‘‘યં યં દિસં પધાવન્તિ [દિસમ્પિ ધાવન્તિ (સ્યા.)], તં તં દ્વારં પિધીયતિ [પિથીયતિ (સી. સ્યા.)];

અભિનિક્ખમિતાસા તે, સત્તા મોક્ખગવેસિનો.

‘‘ન તે તતો નિક્ખમિતું, લભન્તિ કમ્મપચ્ચયા;

તેસઞ્ચ પાપકમ્મન્તં, અવિપક્કં કતં બહુ’’ન્તિ.

એતં ભયં દુક્ખં દોમનસ્સં કુતો તસ્સ? અત્તદણ્ડતો જાતં સઞ્જાતં નિબ્બત્તં અભિનિબ્બત્તં પાતુભૂતં. યાનિ ચ નેરયિકાનિ દુક્ખાનિ યાનિ ચ તિરચ્છાનયોનિકાનિ દુક્ખાનિ યાનિ ચ પેત્તિવિસયિકાનિ દુક્ખાનિ યાનિ ચ માનુસિકાનિ દુક્ખાનિ; તાનિ કુતો જાતાનિ કુતો સઞ્જાતાનિ કુતો નિબ્બત્તાનિ કુતો અભિનિબ્બત્તાનિ કુતો પાતુભૂતાનિ? અત્તદણ્ડતો જાતાનિ સઞ્જાતાનિ નિબ્બત્તાનિ અભિનિબ્બત્તાનિ પાતુભૂતાનીતિ – અત્તદણ્ડા ભયં જાતં.

જનં પસ્સથ મેધગન્તિ. જનન્તિ ખત્તિયા ચ બ્રાહ્મણા ચ વેસ્સા ચ સુદ્દા ચ ગહટ્ઠા ચ પબ્બજિતા ચ દેવા ચ મનુસ્સા ચ મેધગં જનં કલહં જનં વિરુદ્ધં જનં પટિવિરુદ્ધં જનં આહતં જનં પચ્ચાહતં જનં આઘાતિતં જનં પચ્ચાઘાતિતં જનં પસ્સથ દક્ખથ ઓલોકેથ નિજ્ઝાયેથ ઉપપરિક્ખથાતિ – જનં પસ્સથ મેધગં.

સંવેગં કિત્તયિસ્સામીતિ. સંવેગં ઉબ્બેગં ઉત્રાસં ભયં પીળનં ઘટ્ટનં ઉપદ્દવં ઉપસગ્ગં. કિત્તયિસ્સામીતિ પકિત્તયિસ્સામિ આચિક્ખિસ્સામિ દેસેસ્સામિ પઞ્ઞપેસ્સામિ પટ્ઠપેસ્સામિ વિવરિસ્સામિ વિભજિસ્સામિ ઉત્તાનીકરિસ્સામિ પકાસિસ્સામીતિ – સંવેગં કિત્તયિસ્સામિ.

યથા સંવિજિતં મયાતિ. યથા મયા અત્તનાયેવ અત્તાનં સંવેજિતો ઉબ્બેજિતો સંવેગમાપાદિતોતિ – યથા સંવિજિતં મયા.

તેનાહ ભગવા –

‘‘અત્તદણ્ડા ભયં જાતં, જનં પસ્સથ મેધગં;

સંવેગં કિત્તયિસ્સામિ, યથા સંવિજિતં મયા’’તિ.

૧૭૧. ફન્દમાનં પજં દિસ્વા, મચ્છે અપ્પોદકે યથા;

અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ બ્યારુદ્ધે, દિસ્વા મં ભયમાવિસિ.

ફન્દમાનં પજં દિસ્વાતિ. પજાતિ સત્તાધિવચનં. પજં તણ્હાફન્દનાય ફન્દમાનં દિટ્ઠિફન્દનાય ફન્દમાનં કિલેસફન્દનાય ફન્દમાનં દુચ્ચરિતફન્દનાય ફન્દમાનં પયોગફન્દનાય ફન્દમાનં વિપાકફન્દનાય ફન્દમાનં રત્તં રાગેન ફન્દમાનં દુટ્ઠં દોસેન ફન્દમાનં મૂળ્હં મોહેન ફન્દમાનં વિનિબદ્ધં માનેન ફન્દમાનં પરામટ્ઠં દિટ્ઠિયા ફન્દમાનં વિક્ખેપગતં ઉદ્ધચ્ચેન ફન્દમાનં અનિટ્ઠઙ્ગતં વિચિકિચ્છાય ફન્દમાનં થામગતં અનુસયેહિ ફન્દમાનં લાભેન ફન્દમાનં અલાભેન ફન્દમાનં યસેન ફન્દમાનં અયસેન ફન્દમાનં પસંસાય ફન્દમાનં નિન્દાય ફન્દમાનં સુખેન ફન્દમાનં દુક્ખેન ફન્દમાનં જાતિયા ફન્દમાનં જરાય ફન્દમાનં બ્યાધિના ફન્દમાનં મરણેન ફન્દમાનં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસેહિ ફન્દમાનં નેરયિકેન દુક્ખેન ફન્દમાનં તિરચ્છાનયોનિકેન દુક્ખેન ફન્દમાનં પેત્તિવિસયિકેન દુક્ખેન ફન્દમાનં માનુસિકેન દુક્ખેન ફન્દમાનં ગબ્ભોક્કન્તિમૂલકેન દુક્ખેન… ગબ્ભટ્ઠિતિમૂલકેન [ગબ્ભેઠિતીમૂલકેન (ક.) મહાનિ. ૧૧] દુક્ખેન… ગબ્ભાવુટ્ઠાનમૂલકેન દુક્ખેન… જાતસ્સૂપનિબન્ધકેન દુક્ખેન… જાતસ્સ પરાધેય્યકેન દુક્ખેન… અત્તૂપક્કમેન દુક્ખેન… પરૂપક્કમેન દુક્ખેન… દુક્ખદુક્ખેન… સઙ્ખારદુક્ખેન… વિપરિણામદુક્ખેન… ચક્ખુરોગેન દુક્ખેન… સોતરોગેન … ઘાનરોગેન… જિવ્હારોગેન … કાયરોગેન… સીસરોગેન … કણ્ણરોગેન… મુખરોગેન… દન્તરોગેન… કાસેન… સાસેન… પિનાસેન… ડાહેન… જરેન… કુચ્છિરોગેન… મુચ્છાય… પક્ખન્દિકાય… સૂલાય… વિસૂચિકાય… કુટ્ઠેન… ગણ્ડેન… કિલાસેન… સોસેન… અપમારેન… દદ્દુયા… કણ્ડુયા… કચ્છુયા… રખસાય… વિતચ્છિકાય… લોહિતેન… પિત્તેન… મધુમેહેન… અંસાય… પીળકાય… ભગન્દલેન… પિત્તસમુટ્ઠાનેન આબાધેન… સેમ્હસમુટ્ઠાનેન આબાધેન… વાતસમુટ્ઠાનેન આબાધેન… સન્નિપાતિકેન આબાધેન… ઉતુપરિણામજેન આબાધેન… વિસમપરિહારજેન આબાધેન … ઓપક્કમિકેન આબાધેન… કમ્મવિપાકજેન આબાધેન… સીતેન… ઉણ્હેન… જિઘચ્છાય… પિપાસાય… ઉચ્ચારેન… પસ્સાવેન… ડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સેન દુક્ખેન… માતુમરણેન દુક્ખેન… પિતુમરણેન દુક્ખેન… ભાતુમરણેન દુક્ખેન… ભગિનિમરણેન દુક્ખેન… પુત્તમરણેન દુક્ખેન… ધીતુમરણેન દુક્ખેન… ઞાતિમરણેન દુક્ખેન… ભોગબ્યસનેન દુક્ખેન… રોગબ્યસનેન દુક્ખેન… સીલબ્યસનેન દુક્ખેન… દિટ્ઠિબ્યસનેન દુક્ખેન ફન્દમાનં સમ્ફન્દમાનં વિપ્ફન્દમાનં વેધમાનં પવેધમાનં સમ્પવેધમાનં. દિસ્વાતિ દિસ્વા પસ્સિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વાતિ – ફન્દમાનં પજં દિસ્વા.

મચ્છે અપ્પોદકે યથાતિ યથા મચ્છા અપ્પોદકે ઉદકપરિયાદાને કાકેહિ વા કુલલેહિ વા બલાકાહિ વા પરિપાતિયમાના ઉક્ખિપિયમાના ખજ્જમાના ફન્દન્તિ સમ્ફન્દન્તિ વિપ્ફન્દન્તિ વેધન્તિ પવેધન્તિ સમ્પવેધન્તિ; એવમેવ પજા તણ્હાફન્દનાય ફન્દન્તિ…પે… દિટ્ઠિબ્યસનેન દુક્ખેન ફન્દન્તિ સમ્ફન્દન્તિ વિપ્ફન્દન્તિ વેધન્તિ પવેધન્તિ સમ્પવેધન્તીતિ – મચ્છે અપ્પોદકે યથા.

અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ બ્યારુદ્ધેતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સત્તા વિરુદ્ધા પટિવિરુદ્ધા આહતા પચ્ચાહતા આઘાતિતા પચ્ચાઘાતિતા. રાજાનોપિ રાજૂહિ વિવદન્તિ, ખત્તિયાપિ ખત્તિયેહિ વિવદન્તિ, બ્રાહ્મણાપિ બ્રાહ્મણેહિ વિવદન્તિ, ગહપતીપિ ગહપતીહિ વિવદન્તિ, માતાપિ પુત્તેન વિવદતિ, પુત્તોપિ માતરા વિવદતિ, પિતાપિ પુત્તેન વિવદતિ, પુત્તોપિ પિતરા વિવદતિ, ભાતાપિ ભાતરા વિવદતિ, ભગિનીપિ ભગિનિયા વિવદતિ, ભાતાપિ ભગિનિયા વિવદતિ, ભગિનિપિ ભાતરા વિવદતિ, સહાયોપિ સહાયેન વિવદતિ; તે તત્થ કલહવિગ્ગહવિવાદાપન્ના અઞ્ઞમઞ્ઞં પાણીહિપિ ઉપક્કમન્તિ, લેડ્ડૂહિપિ ઉપક્કમન્તિ, દણ્ડેહિપિ ઉપક્કમન્તિ, સત્થેહિપિ ઉપક્કમન્તિ, તે તત્થ મરણમ્પિ નિગચ્છન્તિ મરણમત્તમ્પિ દુક્ખન્તિ – અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ બ્યારુદ્ધે.

દિસ્વા મં ભયમાવિસીતિ. દિસ્વાતિ દિસ્વા પસ્સિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા ભયં પીળનં ઘટ્ટનં ઉપદ્દવો ઉપસગ્ગો આવિસીતિ [આવીસીતિ (સી.), આવિસતીતિ (સ્યા.)] – દિસ્વા મં ભયમાવિસિ.

તેનાહ ભગવા –

‘‘ફન્દમાનં પજં દિસ્વા, મચ્છે અપ્પોદકે યથા;

અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ બ્યારુદ્ધે, દિસ્વા મં ભયમાવિસી’’તિ.

૧૭૨. સમન્તમસારો લોકો, દિસા સબ્બા સમેરિતા;

ઇચ્છં ભવનમત્તનો, નાદ્દસાસિં અનોસિતં.

સમન્તમસારો લોકોતિ. લોકોતિ નિરયલોકો તિરચ્છાનયોનિલોકો પેત્તિવિસયલોકો મનુસ્સલોકો દેવલોકો, ખન્ધલોકો ધાતુલોકો આયતનલોકો, અયં લોકો પરો લોકો, બ્રહ્મલોકો દેવલોકો – અયં વુચ્ચતિ લોકો. નિરયલોકો અસારો નિસ્સારો સારાપગતો નિચ્ચસારસારેન વા સુખસારસારેન વા અત્તસારસારેન વા નિચ્ચેન વા ધુવેન વા સસ્સતેન વા અવિપરિણામધમ્મેન વા. તિરચ્છાનયોનિલોકો…પે… પેત્તિવિસયલોકો… મનુસ્સલોકો… દેવલોકો… ખન્ધલોકો… ધાતુલોકો… આયતનલોકો… અયં લોકો… પરો લોકો… બ્રહ્મલોકો… દેવલોકો અસારો નિસ્સારો સારાપગતો નિચ્ચસારસારેન વા સુખસારસારેન વા અત્તસારસારેન વા નિચ્ચેન વા ધુવેન વા સસ્સતેન વા અવિપરિણામધમ્મેન વા.

યથા પન નળો અસારો નિસ્સારો સારાપગતો, યથા એરણ્ડો અસારો નિસ્સારો સારાપગતો, યથા ઉદુમ્બરો અસારો નિસ્સારો સારાપગતો, યથા સેતકચ્છો અસારો નિસ્સારો સારાપગતો, યથા પારિભદ્દકો અસારો નિસ્સારો સારાપગતો, યથા ફેણપિણ્ડો અસારો નિસ્સારો સારાપગતો, યથા ઉદકપુબ્બુળં [બુબ્બુલકં (સી.), પુબ્બુળકં (સ્યા.)] અસારં નિસ્સારં સારાપગતં, યથા મરીચિ અસારા નિસ્સારા સારાપગતા, યથા કદલિક્ખન્ધો અસારો નિસ્સારો સારાપગતો, યથા માયા અસારા નિસ્સારા સારાપગતા; એવમેવ નિરયલોકો અસારો નિસ્સારો સારાપગતો નિચ્ચસારસારેન વા સુખસારસારેન વા અત્તસારસારેન વા નિચ્ચેન વા ધુવેન વા સસ્સતેન વા અવિપરિણામધમ્મેન વા.

તિરચ્છાનયોનિલોકો… પેત્તિવિસયલોકો… મનુસ્સલોકો… દેવલોકો અસારો નિસ્સારો સારાપગતો નિચ્ચસારસારેન વા સુખસારસારેન વા અત્તસારસારેન વા નિચ્ચેન વા ધુવેન વા સસ્સતેન વા અવિપરિણામધમ્મેન વા. ખન્ધલોકો… ધાતુલોકો… આયતનલોકો… અયં લોકો… પરો લોકો… બ્રહ્મલોકો… દેવલોકો અસારો નિસ્સારો સારાપગતો નિચ્ચસારસારેન વા સુખસારસારેન વા અત્તસારસારેન વા નિચ્ચેન વા ધુવેન વા સસ્સતેન વા અવિપરિણામધમ્મેન વાતિ – સમન્તમસારો લોકો.

દિસા સબ્બા સમેરિતાતિ. યે પુરત્થિમાય દિસાય સઙ્ખારા, તેપિ એરિતા સમેરિતા ચલિતા ઘટ્ટિતા અનિચ્ચતાય જાતિયા અનુગતા જરાય અનુસટા બ્યાધિના અભિભૂતા મરણેન અબ્ભાહતા દુક્ખે પતિટ્ઠિતા અતાણા અલેણા અસરણા અસરણીભૂતા. યે પચ્છિમાય દિસાય સઙ્ખારા…પે… યે ઉત્તરાય દિસાય સઙ્ખારા… યે દક્ખિણાય દિસાય સઙ્ખારા… યે પુરત્થિમાય અનુદિસાય સઙ્ખારા… યે પચ્છિમાય અનુદિસાય સઙ્ખારા… યે ઉત્તરાય અનુદિસાય સઙ્ખારા… યે દક્ખિણાય અનુદિસાય સઙ્ખારા… યે હેટ્ઠિમાય દિસાય સઙ્ખારા… યે ઉપરિમાય દિસાય સઙ્ખારા… યે દસસુ દિસાસુ સઙ્ખારા, તેપિ એરિતા સમેરિતા ચલિતા ઘટ્ટિતા અનિચ્ચતાય જાતિયા અનુગતા જરાય અનુસટા બ્યાધિના અભિભૂતા મરણેન અબ્ભાહતા દુક્ખે પતિટ્ઠિતા અતાણા અલેણા અસરણા અસરણીભૂતા. ભાસિતમ્પિ ચેતં –

‘‘કિઞ્ચાપિ ચેતં જલતી વિમાનં, ઓભાસયં ઉત્તરિયં દિસાય;

રૂપે રણં દિસ્વા સદા પવેધિતં, તસ્મા ન રૂપે રમતી સુમેધો.

‘‘મચ્ચુનાબ્ભાહતો લોકો, જરાય પરિવારિતો;

તણ્હાસલ્લેન ઓતિણ્ણો, ઇચ્છાધૂમાયિતો [ઇચ્છાધુમાયિકો (સ્યા.)] સદા.

‘‘સબ્બો આદીપિતો લોકો, સબ્બો લોકો પધૂપિતો;

સબ્બો પજ્જલિતો લોકો, સબ્બો લોકો પકમ્પિતો’’તિ.

દિસા સબ્બા સમેરિતા.

ઇચ્છં ભવનમત્તનોતિ. અત્તનો ભવનં તાણં લેણં સરણં ગતિં પરાયનં ઇચ્છન્તો સાદિયન્તો પત્થયન્તો પિહયન્તો અભિજપ્પન્તોતિ – ઇચ્છં ભવનમત્તનો. નાદ્દસાસિં અનોસિતન્તિ. અજ્ઝોસિતંયેવ અદ્દસં, અનજ્ઝોસિતં નાદ્દસં, સબ્બં યોબ્બઞ્ઞં જરાય ઓસિતં, સબ્બં આરોગ્યં બ્યાધિના ઓસિતં, સબ્બં જીવિતં મરણેન ઓસિતં, સબ્બં લાભં અલાભેન ઓસિતં, સબ્બં યસં અયસેન ઓસિતં, સબ્બં પસંસં નિન્દાય ઓસિતં, સબ્બં સુખં દુક્ખેન ઓસિતં.

‘‘લાભો અલાભો યસો અયસો ચ, નિન્દા પસંસા ચ સુખં દુખઞ્ચ;

એતે અનિચ્ચા મનુજેસુ ધમ્મા, અસસ્સતા વિપરિણામધમ્મા’’તિ.

નાદ્દસાસિં અનોસિતં.

તેનાહ ભગવા –

‘‘સમન્તમસારો લોકો, દિસા સબ્બા સમેરિતા;

ઇચ્છં ભવનમત્તનો, નાદ્દસાસિં અનોસિત’’ન્તિ.

૧૭૩. ઓસાને ત્વેવ બ્યારુદ્ધે, દિસ્વા મે અરતી અહુ;

અથેત્થ સલ્લમદ્દક્ખિં, દુદ્દસં હદયસ્સિતં.

ઓસાને ત્વેવ બ્યારુદ્ધેતિ. ઓસાને ત્વેવાતિ સબ્બં યોબ્બઞ્ઞં જરા ઓસાપેતિ, સબ્બં આરોગ્યં બ્યાધિ ઓસાપેતિ, સબ્બં જીવિતં મરણં ઓસાપેતિ, સબ્બં લાભં અલાભો ઓસાપેતિ, સબ્બં યસં અયસો ઓસાપેતિ, સબ્બં પસંસં નિન્દા ઓસાપેતિ, સબ્બં સુખં દુક્ખં ઓસાપેતીતિ – ઓસાને ત્વેવ. બ્યારુદ્ધેતિ યોબ્બઞ્ઞકામા સત્તા જરાય પટિવિરુદ્ધા, આરોગ્યકામા સત્તા બ્યાધિના પટિવિરુદ્ધા, જીવિતુકામા સત્તા મરણેન પટિવિરુદ્ધા, લાભકામા સત્તા અલાભેન પટિવિરુદ્ધા, યસકામા સત્તા અયસેન પટિવિરુદ્ધા, પસંસકામા સત્તા નિન્દાય પટિવિરુદ્ધા, સુખકામા સત્તા દુક્ખેન પટિવિરુદ્ધા આહતા પચ્ચાહતા આઘાતિતા પચ્ચાઘાતિતાતિ – ઓસાને ત્વેવ બ્યારુદ્ધે.

દિસ્વા મે અરતી અહૂતિ. દિસ્વાતિ દિસ્વા પસ્સિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વાતિ – દિસ્વા. મે અરતીતિ યા અરતિ યા અનભિરતિ યા અનભિરમના યા ઉક્કણ્ઠિતા યા પરિતસિતા અહૂતિ – દિસ્વા મે અરતી અહુ.

અથેત્થ સલ્લમદ્દક્ખિન્તિ. અથાતિ પદસન્ધિ…પે… પદાનુપુબ્બતાપેતં – અથાતિ. એત્થાતિ સત્તેસુ. સલ્લન્તિ સત્ત સલ્લાનિ – રાગસલ્લં, દોસસલ્લં, મોહસલ્લં, માનસલ્લં, દિટ્ઠિસલ્લં, સોકસલ્લં, કથંકથાસલ્લં. અદ્દક્ખિન્તિ અદ્દસં અદક્ખિં અપસ્સિં પટિવિજ્ઝિન્તિ – અથેત્થ સલ્લમદ્દક્ખિં.

દુદ્દસં હદયસ્સિતન્તિ. દુદ્દસન્તિ દુદ્દસં દુદ્દક્ખં દુપ્પસ્સં દુબ્બુજ્ઝં દુરનુબુજ્ઝં દુપ્પટિવિજ્ઝન્તિ – દુદ્દસં. હદયસ્સિતન્તિ હદયં વુચ્ચતિ ચિત્તં. યં ચિત્તં મનો માનસં હદયં પણ્ડરં મનો મનાયતનં મનિન્દ્રિયં વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો તજ્જા મનોવિઞ્ઞાણધાતુ. હદયસ્સિતન્તિ હદયનિસ્સિતં ચિત્તસિતં ચિત્તનિસ્સિતં ચિત્તેન સહગતં સહજાતં સંસટ્ઠં સમ્પયુત્તં એકુપ્પાદં એકનિરોધં એકવત્થુકં એકારમ્મણન્તિ – દુદ્દસં હદયસ્સિતં.

તેનાહ ભગવા –

‘‘ઓસાને ત્વેવ બ્યારુદ્ધે, દિસ્વા મે અરતી અહુ;

અથેત્થ સલ્લમદ્દક્ખિં, દુદ્દસં હદયસ્સિત’’ન્તિ.

૧૭૪. યેન સલ્લેન ઓતિણ્ણો, દિસા સબ્બા વિધાવતિ;

તમેવ સલ્લમબ્બુય્હ, ન ધાવતિ ન સીદતિ.

યેન સલ્લેન ઓતિણ્ણો, દિસા સબ્બા વિધાવતીતિ. સલ્લન્તિ. સત્ત સલ્લાનિ – રાગસલ્લં, દોસસલ્લં, મોહસલ્લં, માનસલ્લં, દિટ્ઠિસલ્લં, સોકસલ્લં, કથંકથાસલ્લં. કતમં રાગસલ્લં? યો રાગો સારાગો અનુનયો અનુરોધો નન્દિરાગો ચિત્તસ્સ સારાગો…પે… અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલં – ઇદં રાગસલ્લં.

કતમં દોસસલ્લં? ‘‘અનત્થં મે અચરી’’તિ આઘાતો જાયતિ ‘‘અનત્થં મે ચરતી’’તિ આઘાતો જાયતિ, ‘‘અનત્થં મે ચરિસ્સતી’’તિ આઘાતો જાયતિ…પે… ચણ્ડિક્કં અસુરોપો અનત્તમનતા ચિત્તસ્સ – ઇદં દોસસલ્લં.

કતમં મોહસલ્લં? દુક્ખે અઞ્ઞાણં…પે… દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય અઞ્ઞાણં, પુબ્બન્તે અઞ્ઞાણં, અપરન્તે અઞ્ઞાણં, પુબ્બન્તાપરન્તે અઞ્ઞાણં, ઇદપ્પચ્ચયતાપટિચ્ચસમુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ અઞ્ઞાણં. યં એવરૂપં અદસ્સનં અનભિસમયો અનનુબોધો અસમ્બોધો અપ્પટિવેધો અસઙ્ગાહણા અપરિયોગાહણા [અસઙ્ગાહતા અપરિયોગાહતા (સ્યા.), અસઙ્ગાહના અપરિયોગાહના (ક.)] અસમપેક્ખના અપચ્ચવેક્ખના અપચ્ચક્ખકમ્મં દુમ્મેજ્ઝં બાલ્યં મોહો પમોહો સમ્મોહો અવિજ્જા અવિજ્જોઘો અવિજ્જાયોગો અવિજ્જાનુસયો અવિજ્જાપરિયુટ્ઠાનં અવિજ્જાલઙ્ગી મોહો અકુસલમૂલં – ઇદં મોહસલ્લં.

કતમં માનસલ્લં? ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિ માનો, ‘‘સદિસોહમસ્મી’’તિ માનો, ‘‘હીનોહમસ્મી’’તિ માનો. યો એવરૂપો માનો મઞ્ઞના મઞ્ઞિતત્તં ઉન્નતિ ઉન્નમો ધજો સમ્પગ્ગાહો કેતુકમ્યતા ચિત્તસ્સ – ઇદં માનસલ્લં.

કતમં દિટ્ઠિસલ્લં? વીસતિવત્થુકા સક્કાયદિટ્ઠિ, દસવત્થુકા મિચ્છાદિટ્ઠિ, દસવત્થુકા અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ. યા એવરૂપા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં દિટ્ઠિગહનં દિટ્ઠિકન્તારો દિટ્ઠિવિસૂકાયિકં દિટ્ઠિવિપ્ફન્દિતં દિટ્ઠિસઞ્ઞોજનં ગાહો પટિગ્ગાહો અભિનિવેસો પરામાસો કુમ્મગ્ગો [કુમગ્ગો (ક.) મહાનિ. ૩૮] મિચ્છાપથો મિચ્છત્તં તિત્થાયતનં વિપરિયાસગ્ગાહો વિપરીતગ્ગાહો વિપલ્લાસગ્ગાહો મિચ્છાગાહો અયાથાવકસ્મિં ‘‘યાથાવક’’ન્તિ ગાહો યાવતા દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ – ઇદં દિટ્ઠિસલ્લં.

કતમં સોકસલ્લં? ઞાતિબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ રોગબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ ભોગબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ સીલબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ દિટ્ઠિબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન બ્યસનેન સમન્નાગતસ્સ અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન દુક્ખધમ્મેન ફુટ્ઠસ્સ સોકો સોચના સોચિતત્તં અન્તોસોકો અન્તોપરિસોકો અન્તોડાહો અન્તોપરિડાહો ચેતસો પરિજ્ઝાયના દોમનસ્સં – ઇદં સોકસલ્લં.

કતમં કથંકથાસલ્લં? દુક્ખે કઙ્ખા, દુક્ખસમુદયે કઙ્ખા, દુક્ખનિરોધે કઙ્ખા, દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય કઙ્ખા, પુબ્બન્તે કઙ્ખા, અપરન્તે કઙ્ખા, પુબ્બન્તાપરન્તે કઙ્ખા, ઇદપ્પચ્ચયતાપટિચ્ચસમુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ કઙ્ખા. યા એવરૂપા કઙ્ખા કઙ્ખાયના કઙ્ખાયિતત્તં વિમતિ વિચિકિચ્છા દ્વેળ્હકં દ્વેધાપથો સંસયો અનેકંસગ્ગાહો આસપ્પના પરિસપ્પના અપરિયોગાહણા છમ્ભિતત્તં ચિત્તસ્સ મનોવિલેખો – ઇદં કથંકથાસલ્લં.

યેન સલ્લેન ઓતિણ્ણો, દિસા સબ્બા વિધાવતીતિ. રાગસલ્લેન ઓતિણ્ણો વિદ્ધો ફુટ્ઠો પરેતો સમોહિતો સમન્નાગતો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતિ, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરતિ, મનસા દુચ્ચરિતં ચરતિ, પાણમ્પિ હનતિ, અદિન્નમ્પિ આદિયતિ, સન્ધિમ્પિ છિન્દતિ, નિલ્લોપમ્પિ હરતિ, એકાગારિકમ્પિ કરોતિ, પરિપન્થેપિ તિટ્ઠતિ, પરદારમ્પિ ગચ્છતિ, મુસાપિ ભણતિ; એવમ્પિ રાગસલ્લેન ઓતિણ્ણો વિદ્ધો ફુટ્ઠો પરેતો સમોહિતો સમન્નાગતો ધાવતિ વિધાવતિ સન્ધાવતિ સંસરતિ. અથ વા રાગસલ્લેન ઓતિણ્ણો વિદ્ધો ફુટ્ઠો પરેતો સમોહિતો સમન્નાગતો ભોગે પરિયેસન્તો નાવાય મહાસમુદ્દં પક્ખન્દતિ. સીતસ્સ પુરક્ખતો ઉણ્હસ્સ પુરક્ખતો ડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સેહિ પીળિયમાનો [રિસ્સમાનો (સી. સ્યા.)] ખુપ્પિપાસાય મિય્યમાનો તિગુમ્બં ગચ્છતિ, તક્કોલં ગચ્છતિ, તક્કસીલં ગચ્છતિ, કાળમુખં ગચ્છતિ, પુરપૂરં ગચ્છતિ, વેસુઙ્ગં ગચ્છતિ, વેરાપથં ગચ્છતિ, જવં ગચ્છતિ, તામલિં ગચ્છતિ, વઙ્કં ગચ્છતિ, એળબન્ધનં ગચ્છતિ, સુવણ્ણકૂટં ગચ્છતિ, સુવણ્ણભૂમિં ગચ્છતિ, તમ્બપણ્ણિં ગચ્છતિ, સુપ્પાદકં [સુપ્પારકં (સી. ક.), સુપ્પારં (સ્યા.)] ગચ્છતિ, ભારુકચ્છં ગચ્છતિ, સુરટ્ઠં ગચ્છતિ, ભઙ્ગલોકં [અઙ્ગલોકં (સી.), અઙ્ગણેકં (સ્યા.)] ગચ્છતિ, ભઙ્ગણં [ગઙ્ગણં (સી. સ્યા.)] ગચ્છતિ, પરમભઙ્ગણં ગચ્છતિ, યોનં ગચ્છતિ, પરમયોનં ગચ્છતિ, વિનકં ગચ્છતિ, મૂલપદં ગચ્છતિ, મરુકન્તારં ગચ્છતિ, જણ્ણુપથં ગચ્છતિ, અજપથં ગચ્છતિ, મેણ્ડપથં ગચ્છતિ, સઙ્કુપથં ગચ્છતિ, છત્તપથં ગચ્છતિ, વંસપથં ગચ્છતિ, સકુણપથં ગચ્છતિ, મૂસિકપથં ગચ્છતિ, દરિપથં ગચ્છતિ, વેત્તાચારં ગચ્છતિ; પરિયેસન્તો ન લભતિ, અલાભમૂલકમ્પિ દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ, પરિયેસન્તો લભતિ, લદ્ધા આરક્ખમૂલકમ્પિ દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ ‘‘કિન્તિ મે ભોગે નેવ રાજાનો હરેય્યું ન ચોરા હરેય્યું ન અગ્ગિ દહેય્ય ન ઉદકં વહેય્ય ન અપ્પિયા દાયાદા હરેય્યુ’’ન્તિ. તસ્સ એવં આરક્ખતો ગોપયતો તે ભોગા વિપ્પલુજ્જન્તિ, સો વિપ્પયોગમૂલકમ્પિ દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. એવમ્પિ રાગસલ્લેન ઓતિણ્ણો વિદ્ધો ફુટ્ઠો પરેતો સમોહિતો સમન્નાગતો ધાવતિ વિધાવતિ સન્ધાવતિ સંસરતિ.

દોસસલ્લેન…પે… મોહસલ્લેન… માનસલ્લેન ઓતિણ્ણો વિદ્ધો ફુટ્ઠો પરેતો સમોહિતો સમન્નાગતો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતિ, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરતિ, મનસા દુચ્ચરિતં ચરતિ, પાણમ્પિ હનતિ, અદિન્નમ્પિ આદિયતિ, સન્ધિમ્પિ છિન્દતિ, નિલ્લોપમ્પિ હરતિ, એકાગારિકમ્પિ કરોતિ, પરિપન્થેપિ તિટ્ઠતિ, પરદારમ્પિ ગચ્છતિ, મુસાપિ ભણતિ. એવં માનસલ્લેન ઓતિણ્ણો વિદ્ધો ફુટ્ઠો પરેતો સમોહિતો સમન્નાગતો ધાવતિ વિધાવતિ સન્ધાવતિ સંસરતિ.

દિટ્ઠિસલ્લેન ઓતિણ્ણો વિદ્ધો ફુટ્ઠો પરેતો સમોહિતો સમન્નાગતો અચેલકો હોતિ મુત્તાચારો હત્થાપલેખનો [હત્થાવલેખનો (સ્યા.)], ન એહિભદન્તિકો, ન તિટ્ઠભદન્તિકો; નાભિહટં, ન ઉદ્દિસ્સકતં, ન નિમન્તનં સાદિયતિ, સો ન કુમ્ભિમુખા પટિગ્ગણ્હાતિ, ન કળોપિમુખા [ખળોપિમુખા (સી.)] પટિગ્ગણ્હાતિ, ન એળકમન્તરં, ન દણ્ડમન્તરં, ન મુસલમન્તરં, ન દ્વિન્નં ભુઞ્જમાનાનં, ન ગબ્ભિનિયા, ન પાયમાનાય, ન પુરિસન્તરગતાય, ન સંકિત્તીસુ, ન યત્થ સા ઉપટ્ઠિતો હોતિ, ન યત્થ મક્ખિકા સણ્ડસણ્ડચારિની. ન મચ્છં ન મંસં ન સુરં ન મેરયં ન થુસોદકં પિવતિ. સો એકાગારિકો વા હોતિ એકાલોપિકો, દ્વાગારિકો વા હોતિ દ્વાલોપિકો…પે… સત્તાગારિકો વા હોતિ સત્તાલોપિકો. એકિસ્સાપિ ભત્તિયા યાપેતિ, દ્વીહિપિ ભત્તીહિ યાપેતિ…પે… સત્તહિપિ ભત્તીહિ યાપેતિ. એકાહિકમ્પિ આહારં આહારેતિ, દ્વીહિકમ્પિ આહારં આહારેતિ…પે… સત્તાહિકમ્પિ આહારં આહારેતિ. ઇતિ એવરૂપં અડ્ઢમાસિકમ્પિ પરિયાયભત્તભોજનાનુયોગમનુયુત્તો વિહરતિ. એવમ્પિ દિટ્ઠિસલ્લેન ઓતિણ્ણો વિદ્ધો ફુટ્ઠો પરેતો સમોહિતો સમન્નાગતો ધાવતિ વિધાવતિ સન્ધાવતિ સંસરતિ.

અથ વા દિટ્ઠિસલ્લેન ઓતિણ્ણો વિદ્ધો ફુટ્ઠો પરેતો સમોહિતો સમન્નાગતો સો સાકભક્ખો વા હોતિ, સામાકભક્ખો વા હોતિ, નીવારભક્ખો વા હોતિ, દદ્દુલભક્ખો વા હોતિ, હટભક્ખો વા હોતિ, કણભક્ખો વા હોતિ, આચામભક્ખો વા હોતિ, પિઞ્ઞાકભક્ખો વા હોતિ, તિલભક્ખો વા હોતિ, તિણભક્ખો વા હોતિ, ગોમયભક્ખો વા હોતિ, વનમૂલફલાહારો યાપેતિ પવત્તફલભોજનો. સો સાણાનિપિ ધારેતિ, મસાણાનિપિ ધારેતિ, છવદુસ્સાનિપિ ધારેતિ, પંસુકૂલાનિપિ ધારેતિ, તિરીટાનિપિ ધારેતિ, અજિનાનિપિ ધારેતિ, અજિનક્ખિપમ્પિ ધારેતિ, કુસચીરમ્પિ ધારેતિ, વાકચીરમ્પિ ધારેતિ, ફલકચીરમ્પિ ધારેતિ, કેસકમ્બલમ્પિ ધારેતિ, ઉલૂકપક્ખમ્પિ ધારેતિ, કેસમસ્સુલોચકોપિ હોતિ, કેસમસ્સુલોચનાનુયોગમનુયુત્તો વિહરતિ. ઉબ્ભટ્ઠકોપિ હોતિ આસનપટિક્ખિત્તો, ઉક્કુટિકોપિ હોતિ ઉક્કુટિકપ્પધાનમનુયુત્તો, કણ્ટકાપસ્સયિકો હોતિ, કણ્ટકાપસ્સયે સેય્યં કપ્પેતિ, ફલકસેય્યમ્પિ કપ્પેતિ, થણ્ડિલસેય્યમ્પિ કપ્પેતિ, એકાપસ્સયિકો હોતિ રજોજલ્લધરો, અબ્ભોકાસિકોપિ હોતિ યથાસન્થતિકો, વેકટિકોપિ હોતિ વિકટભોજનાનુયોગમનુયુત્તો, અપાનકોપિ હોતિ અપાનકત્તમનુયુત્તો, સાયતતિયકમ્પિ ઉદકોરોહનાનુયોગમનુયુત્તો વિહરતિ. ઇતિ એવરૂપં અનેકવિહિતં કાયસ્સ આતાપનપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો વિહરતિ. એવમ્પિ દિટ્ઠિસલ્લેન ઓતિણ્ણો વિદ્ધો ફુટ્ઠો પરેતો સમોહિતો સમન્નાગતો ધાવતિ વિધાવતિ સન્ધાવતિ સંસરતિ.

સોકસલ્લેન ઓતિણ્ણો વિદ્ધો ફુટ્ઠો પરેતો સમોહિતો સમન્નાગતો સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ ઉરત્તાળિં કન્દતિ સમ્મોહં આપજ્જતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘ભૂતપુબ્બં, બ્રાહ્મણ, ઇમિસ્સાયેવ સાવત્થિયા અઞ્ઞતરિસ્સા ઇત્થિયા માતા કાલમકાસિ. સા તસ્સા કાલં કિરિયાય ઉમ્મત્તિકા ખિત્તચિત્તા રથિયાય રથિયં, સિઙ્ઘાટકેન સિઙ્ઘાટકં ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહ – ‘અપિ મે માતરં અદ્દસ્સથ, અપિ મે માતરં અદ્દસ્સથા’તિ.

‘‘ભૂતપુબ્બં, બ્રાહ્મણ, ઇમિસ્સાયેવ સાવત્થિયા અઞ્ઞતરિસ્સા ઇત્થિયા પિતા કાલમકાસિ… ભાતા કાલમકાસિ… ભગિની કાલમકાસિ… પુત્તો કાલમકાસિ… ધીતા કાલમકાસિ… સામિકો કાલમકાસિ. સા તસ્સ કાલં કિરિયાય ઉમ્મત્તિકા ખિત્તચિત્તા રથિયાય રથિયં, સિઙ્ઘાટકેન સિઙ્ઘાટકં ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહ – ‘અપિ મે સામિકં અદ્દસ્સથ, અપિ મે સામિકં અદ્દસ્સથા’તિ.

‘‘ભૂતપુબ્બં, બ્રાહ્મણ, ઇમિસ્સાયેવ સાવત્થિયા અઞ્ઞતરસ્સ પુરિસસ્સ માતા કાલમકાસિ. સો તસ્સા કાલં કિરિયાય ઉમ્મત્તકો ખિત્તચિત્તો રથિયાય રથિયં, સિઙ્ઘાટકેન સિઙ્ઘાટકં ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહ – ‘અપિ મે માતરં અદ્દસ્સથ, અપિ મે માતરં અદ્દસ્સથા’તિ.

‘‘ભૂતપુબ્બં, બ્રાહ્મણ, ઇમિસ્સાયેવ સાવત્થિયા અઞ્ઞતરસ્સ પુરિસસ્સ પિતા કાલમકાસિ… ભાતા કાલમકાસિ… ભગિની કાલમકાસિ… પુત્તો કાલમકાસિ… ધીતા કાલમકાસિ… પજાપતિ કાલમકાસિ. સો તસ્સા કાલં કિરિયાય ઉમ્મત્તકો ખિત્તચિત્તો રથિયાય રથિયં, સિઙ્ઘાટકેન સિઙ્ઘાટકં ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહ – ‘અપિ મે પજાપતિં અદ્દસ્સથ, અપિ મે પજાપતિં અદ્દસ્સથા’તિ.

‘‘ભૂતપુબ્બં, બ્રાહ્મણ, ઇમિસ્સાયેવ સાવત્થિયા અઞ્ઞતરા ઇત્થી ઞાતિકુલં અગમાસિ. તસ્સા તે ઞાતકા સામિકં અચ્છિન્દિત્વા અઞ્ઞસ્સ દાતુકામા, સા ચ નં ન ઇચ્છતિ. અથ ખો સા ઇત્થી સામિકં એતદવોચ – ‘ઇમે, અય્યપુત્ત, ઞાતકા તવ અચ્છિન્દિત્વા અઞ્ઞસ્સ દાતુકામા, ઉભો મયં મરિસ્સામા’તિ. અથ ખો સો પુરિસો તં ઇત્થિં દ્વિધા છેત્વા અત્તાનં ઓપાતેતિ – ‘ઉભો પેચ્ચ ભવિસ્સામા’’’તિ. એવં સોકસલ્લેન ઓતિણ્ણો વિદ્ધો ફુટ્ઠો પરેતો સમોહિતો સમન્નાગતો ધાવતિ વિધાવતિ સન્ધાવતિ સંસરતિ.

કથંકથાસલ્લેન ઓતિણ્ણો વિદ્ધો ફુટ્ઠો પરેતો સમોહિતો સમન્નાગતો સંસયપક્ખન્દો હોતિ વિમતિપક્ખન્દો દ્વેળ્હકજાતો – ‘‘અહોસિં નુ ખો અહં અતીતમદ્ધાનં, નનુ ખો અહોસિં અતીતમદ્ધાનં, કિં નુ ખો અહોસિં અતીતમદ્ધાનં, કથં નુ ખો અહોસિં અતીતમદ્ધાનં, કિં હુત્વા કિં અહોસિં નુ ખો અતીતમદ્ધાનં, ભવિસ્સામિ નુ ખો અહં અનાગતમદ્ધાનં, નનુ ખો ભવિસ્સામિ અનાગતમદ્ધાનં, કિં નુ ખો ભવિસ્સામિ અનાગતમદ્ધાનં, કથં નુ ખો ભવિસ્સામિ અનાગતમદ્ધાનં, કિં હુત્વા કિં ભવિસ્સામિ નુ ખો અનાગતમદ્ધાનં, એતરહિ વા પચ્ચુપ્પન્નં અદ્ધાનં અજ્ઝત્તં કથંકથી હોતિ, અહં નુ ખોસ્મિ, નો નુ ખોસ્મિ, કિં નુ ખોસ્મિ કથં નુ ખોસ્મિ, અયં નુ ખો સત્તો કુતો આગતો, સો કુહિં ગામી ભવિસ્સતી’’તિ. એવં કથંકથાસલ્લેન ઓતિણ્ણો વિદ્ધો ફુટ્ઠો પરેતો સમોહિતો સમન્નાગતો ધાવતિ વિધાવતિ સન્ધાવતિ સંસરતિ.

તે સલ્લે અભિસઙ્ખરોતિ; તે સલ્લે અભિસઙ્ખરોન્તો સલ્લાભિસઙ્ખારવસેન પુરત્થિમં દિસં ધાવતિ, પચ્છિમં દિસં ધાવતિ, ઉત્તરં દિસં ધાવતિ, દક્ખિણં દિસં ધાવતિ. તે સલ્લાભિસઙ્ખારા અપ્પહીના; સલ્લાભિસઙ્ખારાનં અપ્પહીનત્તા ગતિયા ધાવતિ, નિરયે ધાવતિ, તિરચ્છાનયોનિયા ધાવતિ, પેત્તિવિસયે ધાવતિ, મનુસ્સલોકે ધાવતિ, દેવલોકે ધાવતિ, ગતિયા ગતિં, ઉપપત્તિયા ઉપપત્તિં, પટિસન્ધિયા પટિસન્ધિં, ભવેન ભવં, સંસારેન સંસારં, વટ્ટેન વટ્ટં ધાવતિ વિધાવતિ સન્ધાવતિ સંસરતીતિ – યેન સલ્લેન ઓતિણ્ણો દિસા સબ્બા વિધાવતિ.

તમેવ સલ્લમબ્બુય્હ, ન ધાવતિ ન સીદતીતિ. તમેવ રાગસલ્લં દોસસલ્લં મોહસલ્લં માનસલ્લં દિટ્ઠિસલ્લં સોકસલ્લં કથંકથાસલ્લં અબ્બુય્હ અબ્બુહિત્વા ઉદ્ધરિત્વા સમુદ્ધરિત્વા ઉપ્પાટયિત્વા સમુપ્પાટયિત્વા [ઉપ્પાદયિત્વા સમુપ્પાદયિત્વા (સ્યા. ક.)] પજહિત્વા વિનોદેત્વા બ્યન્તિં કરિત્વા અનભાવં ગમેત્વા નેવ પુરત્થિમં દિસં ધાવતિ ન પચ્છિમં દિસં ધાવતિ ન ઉત્તરં દિસં ધાવતિ ન દક્ખિણં દિસં ધાવતિ. તે સલ્લાભિસઙ્ખારા પહીના; સલ્લાભિસઙ્ખારાનં પહીનત્તા ગતિયા ન ધાવતિ, નિરયે ન ધાવતિ, તિરચ્છાનયોનિયા ન ધાવતિ, પેત્તિવિસયે ન ધાવતિ, મનુસ્સલોકે ન ધાવતિ, દેવલોકે ન ધાવતિ, ન ગતિયા ગતિં, ન ઉપપત્તિયા ઉપપત્તિં, ન પટિસન્ધિયા પટિસન્ધિં, ન ભવેન ભવં, ન સંસારેન સંસારં, ન વટ્ટેન વટ્ટં ધાવતિ વિધાવતિ સન્ધાવતિ સંસરતીતિ – તમેવ સલ્લમબ્બુય્હ ન ધાવતિ. ન સીદતીતિ કામોઘે ન સીદતિ, ભવોઘે ન સીદતિ, દિટ્ઠોઘે ન સીદતિ, અવિજ્જોઘે ન સીદતિ, ન સંસીદતિ ન ઓસીદતિ ન અવસીદતિ ન ગચ્છતિ ન અવગચ્છતીતિ – તમેવ સલ્લમબ્બુય્હ, ન ધાવતિ ન સીદતિ.

તેનાહ ભગવા –

‘‘યેન સલ્લેન ઓતિણ્ણો, દિસા સબ્બા વિધાવતિ;

તમેવ સલ્લમબ્બુય્હ, ન ધાવતિ ન સીદતી’’તિ.

૧૭૫. તત્થ સિક્ખાનુગીયન્તિ, યાનિ લોકે ગધિતાનિ;

ન તેસુ પસુતો સિયા, નિબ્બિજ્ઝ સબ્બસો કામે;

સિક્ખે નિબ્બાનમત્તનો.

તત્થ સિક્ખાનુગીયન્તિ, યાનિ લોકે ગધિતાનીતિ. સિક્ખાતિ હત્થિસિક્ખા અસ્સસિક્ખા રથસિક્ખા ધનુસિક્ખા સાલાકિયં સલ્લકત્તિયં કાયતિકિચ્છં ભૂતિયં કોમારભચ્ચં [કોમારતિકિચ્છં (સ્યા.), કોમારસચ્ચં (ક.)]. અનુગીયન્તીતિ ગીયન્તિ નિગ્ગીયન્તિ કથીયન્તિ ભણીયન્તિ દીપીયન્તિ વોહરીયન્તિ. અથ વા ગીયન્તિ ગણ્હીયન્તિ ઉગ્ગણ્હીયન્તિ ધારીયન્તિ ઉપધારીયન્તિ ઉપલક્ખીયન્તિ ગધિતપટિલાભાય. ગધિતા વુચ્ચન્તિ પઞ્ચ કામગુણા – ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસઞ્હિતા રજનીયા, સોતવિઞ્ઞેય્યા સદ્દા…પે… ઘાનવિઞ્ઞેય્યા ગન્ધા… જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા… કાયવિઞ્ઞેય્યા ફોટ્ઠબ્બા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસઞ્હિતા રજનીયા. કિંકારણા ગધિતા વુચ્ચન્તિ પઞ્ચ કામગુણા? યેભુય્યેન દેવમનુસ્સા પઞ્ચ કામગુણે ઇચ્છન્તિ સાદિયન્તિ પત્થયન્તિ પિહયન્તિ અભિજપ્પન્તિ તંકારણા ગધિતા વુચ્ચન્તિ પઞ્ચ કામગુણા. લોકેતિ મનુસ્સલોકેતિ – તત્થ સિક્ખાનુગીયન્તિ, યાનિ લોકે ગધિતાનિ.

ન તેસુ પસુતો સિયાતિ. તાસુ વા સિક્ખાસુ તેસુ વા પઞ્ચસુ કામગુણેસુ ન પસુતો સિયા, ન તન્નિન્નો અસ્સ, ન તપ્પોણો, ન તપ્પબ્ભારો, ન તદધિમુત્તો, ન તદધિપતેય્યોતિ – ન તેસુ પસુતો સિયા.

નિબ્બિજ્ઝ સબ્બસો કામેતિ. નિબ્બિજ્ઝાતિ પટિવિજ્ઝિત્વા. ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિ પટિવિજ્ઝિત્વા, ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખા’’તિ પટિવિજ્ઝિત્વા…પે… ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ પટિવિજ્ઝિત્વા. સબ્બસોતિ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં અસેસં નિસ્સેસં પરિયાદિયનવચનમેતં – સબ્બસોતિ. કામાતિ ઉદ્દાનતો દ્વે કામા – વત્થુકામા ચ કિલેસકામા ચ…પે… ઇમે વુચ્ચન્તિ વત્થુકામા…પે… ઇમે વુચ્ચન્તિ કિલેસકામાતિ – નિબ્બિજ્ઝ સબ્બસો કામે.

સિક્ખે નિબ્બાનમત્તનોતિ. સિક્ખાતિ તિસ્સો સિક્ખા – અધિસીલસિક્ખા, અધિચિત્તસિક્ખા, અધિપઞ્ઞાસિક્ખા…પે… અયં અધિપઞ્ઞાસિક્ખા. નિબ્બાનમત્તનોતિ અત્તનો રાગસ્સ નિબ્બાપનાય દોસસ્સ નિબ્બાપનાય મોહસ્સ નિબ્બાપનાય…પે… સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારાનં સમાય ઉપસમાય વૂપસમાય નિબ્બાપનાય પટિનિસ્સગ્ગાય પટિપસ્સદ્ધિયા અધિસીલમ્પિ સિક્ખેય્ય અધિચિત્તમ્પિ સિક્ખેય્ય અધિપઞ્ઞમ્પિ સિક્ખેય્ય, ઇમા તિસ્સો સિક્ખાયો આવજ્જન્તો સિક્ખેય્ય જાનન્તો સિક્ખેય્ય…પે… સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકરોન્તો સિક્ખેય્ય આચરેય્ય સમાચરેય્ય સમાદાય વત્તેય્યાતિ – સિક્ખે નિબ્બાનમત્તનો.

તેનાહ ભગવા –

‘‘તત્થ સિક્ખાનુગીયન્તિ, યાનિ લોકે ગધિતાનિ;

ન તેસુ પસુતો સિયા, નિબ્બિજ્ઝ સબ્બસો કામે;

સિક્ખે નિબ્બાનમત્તનો’’તિ.

૧૭૬. સચ્ચો સિયા અપ્પગબ્ભો, અમાયો રિત્તપેસુણો;

અક્કોધનો લોભપાપં, વેવિચ્છં વિતરે મુનિ.

સચ્ચો સિયા અપ્પગબ્ભોતિ. સચ્ચો સિયાતિ સચ્ચવાચાય સમન્નાગતો સિયા, સમ્માદિટ્ઠિયા સમન્નાગતો સિયા, અરિયેન અટ્ઠઙ્ગિકેન મગ્ગેન સમન્નાગતો સિયાતિ – સચ્ચો સિયા. અપ્પગબ્ભોતિ તીણિ પાગબ્ભિયાનિ – કાયિકં પાગબ્ભિયં, વાચસિકં પાગબ્ભિયં, ચેતસિકં પાગબ્ભિયં…પે… ઇદં ચેતસિકં પાગબ્ભિયં. યસ્સિમાનિ તીણિ પાગબ્ભિયાનિ પહીનાનિ સમુચ્છિન્નાનિ વૂપસન્તાનિ પટિપસ્સદ્ધાનિ અભબ્બુપ્પત્તિકાનિ ઞાણગ્ગિના દડ્ઢાનિ, સો વુચ્ચતિ અપ્પગબ્ભોતિ – સચ્ચો સિયા અપ્પગબ્ભો.

અમાયો રિત્તપેસુણોતિ. માયા વુચ્ચતિ વઞ્ચનિકા ચરિયા. ઇધેકચ્ચો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરિત્વા વાચાય દુચ્ચરિતં ચરિત્વા મનસા દુચ્ચરિતં ચરિત્વા તસ્સ પટિચ્છાદનહેતુ પાપિકં ઇચ્છં પણિદહતિ, મા મં જઞ્ઞાતિ ઇચ્છતિ, મા મં જઞ્ઞાતિ સઙ્કપ્પેતિ, મા મં જઞ્ઞાતિ વાચં ભાસતિ, મા મં જઞ્ઞાતિ કાયેન પરક્કમતિ. યા એવરૂપા માયા માયાવિતા અચ્ચસરા વઞ્ચના નિકતિ નિકિરણા પરિહરણા ગૂહના પરિગૂહના છાદના પરિચ્છાદના અનુત્તાનીકમ્મં અનાવિકમ્મં વોચ્છાદના પાપકિરિયા – અયં વુચ્ચતિ માયા. યસ્સેસા માયા પહીના સમુચ્છિન્ના વૂપસન્તા પટિપસ્સદ્ધા અભબ્બુપ્પત્તિકા ઞાણગ્ગિના દડ્ઢા, સો વુચ્ચતિ અમાયો. રિત્તપેસુણોતિ પેસુઞ્ઞન્તિ ઇધેકચ્ચો પિસુણવાચો હોતિ…પે… એવં ભેદાધિપ્પાયેન પેસુઞ્ઞં ઉપસંહરતિ. યસ્સેતં પેસુઞ્ઞં પહીનં સમુચ્છિન્નં વૂપસન્તં પટિપસ્સદ્ધં અભબ્બુપ્પત્તિકં ઞાણગ્ગિના દડ્ઢં, સો વુચ્ચતિ રિત્તપેસુણો વિવિત્તપેસુણો પવિવિત્તપેસુણોતિ – અમાયો રિત્તપેસુણો.

અક્કોધનો લોભપાપં, વેવિચ્છં વિતરે મુનીતિ. અક્કોધનોતિ હિ ખો વુત્તં, અપિ ચ કોધો તાવ વત્તબ્બો. દસહાકારેહિ કોધો જાયતિ. ‘‘અનત્થં મે અચરી’’તિ કોધો જાયતિ…પે… યસ્સેસો કોધો પહીનો સમુચ્છિન્નો વૂપસન્તો પટિપસ્સદ્ધો અભબ્બુપ્પત્તિકો ઞાણગ્ગિના દડ્ઢો, સો વુચ્ચતિ અક્કોધનો. કોધસ્સ પહીનત્તા અક્કોધનો, કોધવત્થુસ્સ પરિઞ્ઞાતત્તા અક્કોધનો, કોધહેતુસ્સ ઉપચ્છિન્નત્તા અક્કોધનો. લોભોતિ યો લોભો લુબ્ભના લુબ્ભિતત્તં…પે… અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલં. વેવિચ્છં વુચ્ચતિ પઞ્ચ મચ્છરિયાનિ – આવાસમચ્છરિયં…પે… ગાહો વુચ્ચતિ મચ્છરિયં. મુનીતિ. મોનં વુચ્ચતિ ઞાણં…પે… સઙ્ગજાલમતિચ્ચ સો મુનિ. અક્કોધનો લોભપાપં, વેવિચ્છં વિતરે મુનીતિ. મુનિ લોભપાપઞ્ચ વેવિચ્છઞ્ચ અતરિ ઉત્તરિ પતરિ સમતિક્કમિ વીતિવત્તયીતિ [વીતિવત્તીતિ (ક.)] – અક્કોધનો લોભપાપં, વેવિચ્છં વિતરે મુનિ.

તેનાહ ભગવા –

‘‘સચ્ચો સિયા અપ્પગબ્ભો, અમાયો રિત્તપેસુણો;

અક્કોધનો લોભપાપં, વેવિચ્છં વિતરે મુની’’તિ.

૧૭૭. નિદ્દં તન્દિં સહે થીનં, પમાદેન ન સંવસે;

અતિમાને ન તિટ્ઠેય્ય, નિબ્બાનમનસો નરો.

નિદ્દં તન્દિં સહે થીનન્તિ. નિદ્દાતિ યા કાયસ્સ અકલ્યતા અકમ્મઞ્ઞતા ઓનાહો પરિયોનાહો અન્તોસમોરોધો મિદ્ધં સુપ્પં પચલાયિકા સુપ્પં સુપ્પના સુપ્પિતત્તં. તન્દિન્તિ યા તન્દી [તન્દિ (સી. સ્યા. ક.)] તન્દિયના તન્દિયિતત્તં તન્દિમનકતા આલસ્યં આલસ્યાયતા આલસ્યાયિતત્તં. થીનન્તિ યા ચિત્તસ્સ અકલ્યતા અકમ્મઞ્ઞતા ઓલીયના સલ્લીયના લીનં લીયના લીયિતત્તં, થિનં થિયના થિયિતત્તં ચિત્તસ્સ. નિદ્દં તન્દિં સહે થીનન્તિ. નિદ્દઞ્ચ તન્દિઞ્ચ થિનઞ્ચ સહે સહેય્ય પરિસહેય્ય અભિભવેય્ય અજ્ઝોત્થરેય્ય પરિયાદિયેય્ય મદ્દેય્યાતિ – નિદ્દં તન્દિં સહે થીનં.

પમાદેન ન સંવસેતિ. પમાદો વત્તબ્બો કાયદુચ્ચરિતે વા વચીદુચ્ચરિતે વા મનોદુચ્ચરિતે વા પઞ્ચસુ વા કામગુણેસુ. ચિત્તસ્સ વોસગ્ગો વોસગ્ગાનુપ્પાદનં [વોસ્સગ્ગો વોસ્સગ્ગાનુપ્પાદનં (બહૂસુ)] વા કુસલાનં વા ધમ્માનં ભાવનાય અસક્કચ્ચકિરિયતા અસાતચ્ચકિરિયતા અનટ્ઠિતકિરિયતા ઓલીનવુત્તિતા નિક્ખિત્તચ્છન્દતા નિક્ખિત્તધુરતા અનાસેવના અભાવના અબહુલીકમ્મં અનધિટ્ઠાનં અનનુયોગો પમાદો. યો એવરૂપો પમાદો પમજ્જના પમજ્જિતત્તં – અયં વુચ્ચતિ પમાદો. પમાદેન ન સંવસેતિ પમાદેન ન વસેય્ય ન સંવસેય્ય ન આવસેય્ય ન પરિવસેય્ય, પમાદં પજહેય્ય વિનોદેય્ય બ્યન્તિં કરેય્ય અનભાવં ગમેય્ય, પમાદા આરતો અસ્સ વિરતો પટિવિરતો નિક્ખન્તો નિસ્સટો વિપ્પમુત્તો વિસઞ્ઞુત્તો વિમરિયાદિકતેન ચેતસા વિહરેય્યાતિ – પમાદેન ન સંવસે.

અતિમાને ન તિટ્ઠેય્યાતિ. અતિમાનોતિ ઇધેકચ્ચો પરં અતિમઞ્ઞતિ જાતિયા વા ગોત્તેન વા…પે… અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વા વત્થુના. યો એવરૂપો માનો મઞ્ઞના મઞ્ઞિતત્તં ઉન્નતિ ઉન્નમો ધજો સમ્પગ્ગાહો કેતુકમ્યતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ અતિમાનો. અતિમાને ન તિટ્ઠેય્યાતિ. અતિમાને ન તિટ્ઠેય્ય ન સંતિટ્ઠેય્ય, અતિમાનં પજહેય્ય વિનોદેય્ય બ્યન્તિં કરેય્ય અનભાવં ગમેય્ય, અતિમાના આરતો અસ્સ વિરતો પટિવિરતો નિક્ખન્તો નિસ્સટો વિપ્પમુત્તો વિસઞ્ઞુત્તો વિમરિયાદિકતેન ચેતસા વિહરેય્યાતિ – અતિમાને ન તિટ્ઠેય્ય.

નિબ્બાનમનસો નરોતિ. ઇધેકચ્ચો દાનં દેન્તો સીલં સમાદિયન્તો ઉપોસથકમ્મં કરોન્તો પાનીયં પરિભોજનીયં ઉપટ્ઠપેન્તો પરિવેણં સમ્મજ્જન્તો ચેતિયં વન્દન્તો ચેતિયે ગન્ધમાલં આરોપેન્તો ચેતિયં પદક્ખિણં કરોન્તો યં કિઞ્ચિ તેધાતુકં કુસલાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોન્તો ન ગતિહેતુ ન ઉપપત્તિહેતુ ન પટિસન્ધિહેતુ ન ભવહેતુ ન સંસારહેતુ ન વટ્ટહેતુ, સબ્બં તં વિસંયોગાધિપ્પાયો નિબ્બાનનિન્નો નિબ્બાનપોણો નિબ્બાનપબ્ભારો અભિસઙ્ખરોતીતિ. એવમ્પિ નિબ્બાનમનસો નરો. અથ વા સબ્બસઙ્ખારધાતુયા ચિત્તં પટિવાપેત્વા [પટિવાસેત્વા (ક.)] અમતાય ધાતુયા ચિત્તં ઉપસંહરતિ – ‘‘એતં સન્તં એતં પણીતં યદિદં સબ્બસઙ્ખારસમથો સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો તણ્હક્ખયો વિરાગો નિરોધો નિબ્બાન’’ન્તિ. એવમ્પિ નિબ્બાનમનસો નરો.

‘‘ન પણ્ડિતા ઉપધિસુખસ્સ હેતુ, દદન્તિ દાનાનિ પુનબ્ભવાય;

કામઞ્ચ તે ઉપધિપરિક્ખયાય, દદન્તિ દાનં અપુનબ્ભવાય.

‘‘ન પણ્ડિતા ઉપધિસુખસ્સ હેતુ, ભાવેન્તિ ઝાનાનિ પુનબ્ભવાય;

કામઞ્ચ તે ઉપધિપરિક્ખયાય, ભાવેન્તિ ઝાનં અપુનબ્ભવાય.

‘‘તે નિબ્બુત્તિં આસિસમાનસા [આસિંસમાના (સી.), અભિમાના (સ્યા.)] દદન્તિ, તન્નિન્નચિત્તા [તન્નિન્ના તઞ્ચિત્તા (ક.)] તદધિમુત્તા;

નજ્જો યથા સાગરમજ્ઝુપેતા [સાગરમજ્ઝગતા (સ્યા.)], ભવન્તિ નિબ્બાનપરાયના તે’’તિ.

નિબ્બાનમનસો નરો. તેનાહ ભગવા –

‘‘નિદ્દં તન્દિ સહે થીનં, પમાદેન ન સંવસે;

અતિમાને ન તિટ્ઠેય્ય, નિબ્બાનમનસો નરો’’તિ.

૧૭૮. મોસવજ્જે ન નિય્યેથ, [નીયેથ (ક.)] રૂપે સ્નેહં ન કુબ્બયે;

માનઞ્ચ પરિજાનેય્ય, સાહસા વિરતો ચરે.

મોસવજ્જે ન નિય્યેથાતિ. મોસવજ્જં વુચ્ચતિ મુસાવાદો. ઇધેકચ્ચો સભગ્ગતો વા પરિસગ્ગતો વા ઞાતિમજ્ઝગતો વા પૂગમજ્ઝગતો વા રાજકુલમજ્ઝગતો વા અભિનીતો સક્ખિપુટ્ઠો – ‘‘એહમ્ભો પુરિસ, યં જાનાસિ તં વદેહી’’તિ, સો અજાનં વા આહ – ‘‘જાનામી’’તિ, જાનં વા આહ – ‘‘ન જાનામી’’તિ, અપસ્સં વા આહ – ‘‘પસ્સામી’’તિ, પસ્સં વા આહ – ‘‘ન પસ્સામી’’તિ. ઇતિ અત્તહેતુ વા પરહેતુ વા આમિસકિઞ્ચિક્ખહેતુ વા સમ્પજાનમુસા ભાસિતા હોતિ – ઇદં વુચ્ચતિ મોસવજ્જં. અપિ ચ તીહાકારેહિ…પે… ચતૂહાકારેહિ… પઞ્ચહાકારેહિ… છહાકારેહિ… સત્તહાકારેહિ… અટ્ઠહાકારેહિ…પે… ઇમેહિ અટ્ઠહાકારેહિ મુસાવાદો હોતિ. મોસવજ્જે ન નિય્યેથાતિ. મોસવજ્જે ન યાયેય્ય ન નિય્યાયેય્ય ન વહેય્ય ન સંહરેય્ય, મોસવજ્જં પજહેય્ય વિનોદેય્ય બ્યન્તિં કરેય્ય અનભાવં ગમેય્ય, મોસવજ્જા આરતો અસ્સ વિરતો પટિવિરતો નિક્ખન્તો નિસ્સટો વિપ્પમુત્તો વિસઞ્ઞુત્તો વિમરિયાદિકતેન ચેતસા વિહરેય્યાતિ – મોસવજ્જે ન નિય્યેથ.

રૂપે સ્નેહં ન કુબ્બયેતિ. રૂપન્તિ ચત્તારો ચ મહાભૂતા, ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાય રૂપં. રૂપે સ્નેહં ન કુબ્બયેતિ. રૂપે સ્નેહં ન કરેય્ય છન્દં ન કરેય્ય પેમં ન કરેય્ય રાગં ન કરેય્ય ન જનેય્ય ન સઞ્જનેય્ય ન નિબ્બત્તેય્ય નાભિનિબ્બત્તેય્યાતિ – રૂપે સ્નેહં ન કુબ્બયે.

માનઞ્ચ પરિજાનેય્યાતિ. માનોતિ એકવિધેન માનો – યા ચિત્તસ્સ ઉન્નતિ. દુવિધેન માનો – અત્તુક્કંસનમાનો, પરવમ્ભનમાનો. તિવિધેન માનો – ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિ માનો, ‘‘સદિસોહમસ્મી’’તિ માનો, ‘‘હીનોહમસ્મી’’તિ માનો. ચતુવિધેન માનો – લાભેન માનં જનેતિ, યસેન માનં જનેતિ, પસંસાય માનં જનેતિ, સુખેન માનં જનેતિ. પઞ્ચવિધેન માનો – ‘‘લાભિમ્હિ મનાપિકાનં રૂપાન’’ન્તિ માનં જનેતિ, ‘‘લાભિમ્હિ મનાપિકાનં સદ્દાનં…પે… ગન્ધાનં… રસાનં… ફોટ્ઠબ્બાન’’ન્તિ માનં જનેતિ. છબ્બિધેન માનો – ચક્ખુસમ્પદાય માનં જનેતિ, સોતસમ્પદાય…પે… ઘાનસમ્પદાય… જિવ્હાસમ્પદાય… કાયસમ્પદાય… મનોસમ્પદાય માનં જનેતિ. સત્તવિધેન માનો – અતિમાનો, માનાતિમાનો, ઓમાનો, સદિસમાનો, અધિમાનો, અસ્મિમાનો, મિચ્છામાનો. અટ્ઠવિધેન માનો – લાભેન માનં જનેતિ, અલાભેન ઓમાનં જનેતિ, યસેન માનં જનેતિ, અયસેન ઓમાનં જનેતિ, પસંસાય માનં જનેતિ, નિન્દાય ઓમાનં જનેતિ, સુખેન માનં જનેતિ, દુક્ખેન ઓમાનં જનેતિ. નવવિધેન માનો – સેય્યસ્સ ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિ માનો, સેય્યસ્સ ‘‘સદિસોહમસ્મી’’તિ માનો, સેય્યસ્સ ‘‘હીનોહમસ્મી’’તિ માનો, સદિસસ્સ ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિ માનો, સદિસસ્સ ‘‘સદિસોહમસ્મી’’તિ માનો, સદિસસ્સ ‘‘હીનોહમસ્મી’’તિ માનો, હીનસ્સ ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિ માનો, હીનસ્સ ‘‘સદિસોહમસ્મી’’તિ માનો, હીનસ્સ ‘‘હીનોહમસ્મી’’તિ માનો. દસવિધેન માનો – ઇધેકચ્ચો માનં જનેતિ જાતિયા વા ગોત્તેન વા…પે… અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વા વત્થુના. યો એવરૂપો માનો મઞ્ઞના મઞ્ઞિતત્તં ઉન્નતિ ઉન્નમો ધજો સમ્પગ્ગાહો કેતુકમ્યતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ માનો.

માનઞ્ચ પરિજાનેય્યાતિ. માનં તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનેય્ય – ઞાતપરિઞ્ઞાય, તીરણપરિઞ્ઞાય, પહાનપરિઞ્ઞાય. કતમા ઞાતપરિઞ્ઞા? માનં જાનાતિ અયં એકવિધેન માનો – યા ચિત્તસ્સ ઉન્નતિ. અયં દુવિધેન માનો – અત્તુક્કંસનમાનો પરવમ્ભનમાનો…પે… અયં દસવિધેન માનો – ઇધેકચ્ચો માનં જનેતિ જાતિયા વા ગોત્તેન વા…પે… અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વા વત્થુનાતિ જાનાતિ પસ્સતિ – અયં ઞાતપરિઞ્ઞા.