૧૪. તુવટ્ટકસુત્તનિદ્દેસો

અથ તુવટ્ટકસુત્તનિદ્દેસં વક્ખતિ –

૧૫૦. પુચ્છામિ તં આદિચ્ચબન્ધુ, [આદિચ્ચબન્ધૂ (સી. સ્યા.)] વિવેકં સન્તિપદઞ્ચ મહેસિ [મહેસિં (સી. સ્યા.)] ;

કથં દિસ્વા નિબ્બાતિ ભિક્ખુ, અનુપાદિયાનો લોકસ્મિં કિઞ્ચિ.

પુચ્છામિ તં આદિચ્ચબન્ધૂતિ. પુચ્છાતિ તિસ્સો પુચ્છા – અદિટ્ઠજોતના પુચ્છા, દિટ્ઠસંસન્દના પુચ્છા, વિમતિચ્છેદના પુચ્છા. કતમા અદિટ્ઠજોતના પુચ્છા? પકતિયા લક્ખણં અઞ્ઞાતં હોતિ અદિટ્ઠં અતુલિતં અતીરિતં અવિભૂતં અવિભાવિતં, તસ્સ ઞાણાય દસ્સનાય તુલનાય તીરણાય વિભાવનાય પઞ્હં પુચ્છતિ – અયં અદિટ્ઠજોતના પુચ્છા. કતમા દિટ્ઠસંસન્દના પુચ્છા? પકતિયા લક્ખણં ઞાતં હોતિ દિટ્ઠં તુલિતં તીરિતં વિભૂતં વિભાવિતં, અઞ્ઞેહિ પણ્ડિતેહિ સદ્ધિં સંસન્દનત્થાય પઞ્હં પુચ્છતિ – અયં દિટ્ઠસંસન્દના પુચ્છા. કતમા વિમતિચ્છેદના પુચ્છા? પકતિયા સંસયપક્ખન્દો [સંસયપક્ખન્નો (સી. સ્યા.)] હોતિ વિમતિપક્ખન્દો દ્વેળ્હકજાતો, ‘‘એવં નુ ખો, ન નુ ખો, કિં નુ ખો, કથં નુ ખો’’તિ સો વિમતિચ્છેદનત્થાય પઞ્હં પુચ્છતિ – અયં વિમતિચ્છેદના પુચ્છા. ઇમા તિસ્સો પુચ્છા.

અપરાપિ તિસ્સો પુચ્છા – મનુસ્સપુચ્છા, અમનુસ્સપુચ્છા, નિમ્મિતપુચ્છા. કતમા મનુસ્સપુચ્છા? મનુસ્સા બુદ્ધં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હં પુચ્છન્તિ, ભિક્ખૂ પુચ્છન્તિ, ભિક્ખુનિયો પુચ્છન્તિ, ઉપાસકા પુચ્છન્તિ, ઉપાસિકાયો પુચ્છન્તિ, રાજાનો પુચ્છન્તિ, ખત્તિયા પુચ્છન્તિ, બ્રાહ્મણા પુચ્છન્તિ, વેસ્સા પુચ્છન્તિ, સુદ્દા પુચ્છન્તિ, ગહટ્ઠા પુચ્છન્તિ, પબ્બજિતા પુચ્છન્તિ – અયં મનુસ્સપુચ્છા. કતમા અમનુસ્સપુચ્છા? અમનુસ્સા બુદ્ધં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હં પુચ્છન્તિ, નાગા પુચ્છન્તિ, સુપણ્ણા પુચ્છન્તિ, યક્ખા પુચ્છન્તિ, અસુરા પુચ્છન્તિ, ગન્ધબ્બા પુચ્છન્તિ, મહારાજાનો પુચ્છન્તિ, ઇન્દા પુચ્છન્તિ, બ્રહ્માનો પુચ્છન્તિ, દેવતાયો પુચ્છન્તિ – અયં અમનુસ્સપુચ્છા. કતમા નિમ્મિતપુચ્છા? યં ભગવા રૂપં અભિનિમ્મિનાતિ મનોમયં સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગં અહીનિન્દ્રિયં તં સો નિમ્મિતો બુદ્ધં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હં પુચ્છતિ, ભગવા તસ્સ [નત્થિ સી. સ્યા. પોત્થકેસુ] વિસજ્જેતિ – અયં નિમ્મિતપુચ્છા. ઇમા તિસ્સો પુચ્છા.

અપરાપિ તિસ્સો પુચ્છા – અત્તત્થપુચ્છા, પરત્થપુચ્છા, ઉભયત્થપુચ્છા. અપરાપિ તિસ્સો પુચ્છા – દિટ્ઠધમ્મિકત્થપુચ્છા, સમ્પરાયિકત્થપુચ્છા, પરમત્થપુચ્છા. અપરાપિ તિસ્સો પુચ્છા – અનવજ્જત્થપુચ્છા, નિક્કિલેસત્થપુચ્છા [નિક્ખેપત્થપુચ્છા (સી. ક.)], વોદાનત્થપુચ્છા. અપરાપિ તિસ્સો પુચ્છા – અતીતપુચ્છા, અનાગતપુચ્છા, પચ્ચુપ્પન્નપુચ્છા. અપરાપિ તિસ્સો પુચ્છા – અજ્ઝત્તપુચ્છા, બહિદ્ધાપુચ્છા, અજ્ઝત્તબહિદ્ધાપુચ્છા. અપરાપિ તિસ્સો પુચ્છા – કુસલપુચ્છા, અકુસલપુચ્છા, અબ્યાકતપુચ્છા. અપરાપિ તિસ્સો પુચ્છા – ખન્ધપુચ્છા, ધાતુપુચ્છા, આયતનપુચ્છા. અપરાપિ તિસ્સો પુચ્છા – સતિપટ્ઠાનપુચ્છા, સમ્મપ્પધાનપુચ્છા, ઇદ્ધિપાદપુચ્છા. અપરાપિ તિસ્સો પુચ્છા – ઇન્દ્રિયપુચ્છા, બલપુચ્છા, બોજ્ઝઙ્ગપુચ્છા. અપરાપિ તિસ્સો પુચ્છા – મગ્ગપુચ્છા, ફલપુચ્છા, નિબ્બાનપુચ્છા.

પુચ્છામિ તન્તિ પુચ્છામિ તં યાચામિ તં અજ્ઝેસામિ તં પસાદેમિ તં, ‘‘કથયસ્સુ મે’’તિ – પુચ્છામિ તં. આદિચ્ચબન્ધૂતિ. આદિચ્ચો વુચ્ચતિ સૂરિયો [સુરિયો (સી. સ્યા.)]. સૂરિયો ગોતમો ગોત્તેન, ભગવાપિ ગોતમો ગોત્તેન, ભગવા સૂરિયસ્સ ગોત્તઞાતકો ગોત્તબન્ધુ; તસ્મા બુદ્ધો આદિચ્ચબન્ધૂતિ – પુચ્છામિ તં આદિચ્ચબન્ધુ.

વિવેકં સન્તિપદઞ્ચ મહેસીતિ. વિવેકાતિ તયો વિવેકા – કાયવિવેકો, ચિત્તવિવેકો, ઉપધિવિવેકો. કતમો કાયવિવેકો? ઇધ ભિક્ખુ વિવિત્તં સેનાસનં ભજતિ અરઞ્ઞં રુક્ખમૂલં પબ્બતં કન્દરં ગિરિગુહં સુસાનં વનપત્થં અબ્ભોકાસં પલાલપુઞ્જં કાયેન વિવિત્તેન વિહરતિ. સો એકો ગચ્છતિ, એકો તિટ્ઠતિ, એકો નિસીદતિ, એકો સેય્યં કપ્પેતિ, એકો ગામં પિણ્ડાય પવિસતિ, એકો પટિક્કમતિ, એકો રહો નિસીદતિ, એકો ચઙ્કમં અધિટ્ઠાતિ, એકો ચરતિ વિહરતિ ઇરિયતિ વત્તતિ પાલેતિ યપેતિ યાપેતિ – અયં કાયવિવેકો.

કતમો ચિત્તવિવેકો? પઠમં ઝાનં સમાપન્નસ્સ નીવરણેહિ ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ, દુતિયં ઝાનં સમાપન્નસ્સ વિતક્કવિચારેહિ ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ, તતિયં ઝાનં સમાપન્નસ્સ પીતિયા ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ, ચતુત્થં ઝાનં સમાપન્નસ્સ સુખદુક્ખેહિ ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ, આકાસાનઞ્ચાયતનં સમાપન્નસ્સ રૂપસઞ્ઞાય પટિઘસઞ્ઞાય નાનત્તસઞ્ઞાય ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ, વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમાપન્નસ્સ આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞાય ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ, આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમાપન્નસ્સ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞાય ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમાપન્નસ્સ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞાય ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ. સોતાપન્નસ્સ સક્કાયદિટ્ઠિયા વિચિકિચ્છાય સીલબ્બતપરામાસા દિટ્ઠાનુસયા વિચિકિચ્છાનુસયા, તદેકટ્ઠેહિ ચ કિલેસેહિ ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ. સકદાગામિસ્સ ઓળારિકા કામરાગસઞ્ઞોજના પટિઘસઞ્ઞોજના ઓળારિકા કામરાગાનુસયા પટિઘાનુસયા, તદેકટ્ઠેહિ ચ કિલેસેહિ ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ. અનાગામિસ્સ અનુસહગતા કામરાગસઞ્ઞોજના પટિઘસઞ્ઞોજના અનુસહગતા કામરાગાનુસયા પટિઘાનુસયા, તદેકટ્ઠેહિ ચ કિલેસેહિ ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ. અરહતો રૂપરાગા અરૂપરાગા માના ઉદ્ધચ્ચા અવિજ્જાય માનાનુસયા ભવરાગાનુસયા અવિજ્જાનુસયા, તદેકટ્ઠેહિ ચ કિલેસેહિ બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેહિ ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ – અયં ચિત્તવિવેકો.

કતમો ઉપધિવિવેકો? ઉપધિ વુચ્ચતિ કિલેસા ચ ખન્ધા ચ અભિસઙ્ખારા ચ. ઉપધિવિવેકો વુચ્ચતિ અમતં નિબ્બાનં. યો સો સબ્બસઙ્ખારસમથો સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો તણ્હક્ખયો વિરાગો નિરોધો નિબ્બાનં – અયં ઉપધિવિવેકો. કાયવિવેકો ચ વિવેકટ્ઠકાયાનં [વૂપકટ્ઠકાયાનં (સી.)] નેક્ખમ્માભિરતાનં, ચિત્તવિવેકો ચ પરિસુદ્ધચિત્તાનં પરમવોદાનપત્તાનં, ઉપધિવિવેકો ચ નિરુપધીનં પુગ્ગલાનં વિસઙ્ખારગતાનં. સન્તીતિ એકેન આકારેન સન્તિપિ સન્તિપદમ્પિ તંયેવ અમતં નિબ્બાનં, યો સો સબ્બસઙ્ખારસમથો સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો તણ્હક્ખયો વિરાગો નિરોધો નિબ્બાનં. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘સન્તમેતં પદં, પણીતમેતં પદં, યદિદં સબ્બસઙ્ખારસમથો સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો તણ્હક્ખયો વિરાગો નિરોધો નિબ્બાન’’ન્તિ. અથ અપરેન આકારેન યે ધમ્મા સન્તાધિગમાય સન્તિફુસનાય સન્તિસચ્છિકિરિયાય સંવત્તન્તિ, સેય્યથિદં – ચત્તારો સતિપટ્ઠાના, ચત્તારો સમ્મપ્પધાના, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, પઞ્ચ બલાનિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો – ઇમે વુચ્ચન્તિ સન્તિપદં તાણપદં લેણપદં સરણપદં અભયપદં અચ્ચુતપદં અમતપદં નિબ્બાનપદં.

મહેસીતિ મહેસિ ભગવા. મહન્તં સીલક્ખન્ધં એસી ગવેસી પરિયેસીતિ મહેસિ, મહન્તં સમાધિક્ખન્ધં…પે… મહન્તં પઞ્ઞાક્ખન્ધં… મહન્તં વિમુત્તિક્ખન્ધં… મહન્તં વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધં એસી ગવેસી પરિયેસીતિ મહેસિ; મહતો તમોકાયસ્સ પદાલનં, મહતો વિપલ્લાસસ્સ ભેદનં, મહતો તણ્હાસલ્લસ્સ અબ્બહનં [અબ્બૂહનં (સી. સ્યા.), અબ્ભુહનં (ક.)], મહતો દિટ્ઠિસઙ્ઘાતસ્સ વિનિવેઠનં, મહતો માનધજસ્સ પપાતનં [પવાહનં (સ્યા.)], મહતો અભિસઙ્ખારસ્સ વૂપસમં, મહતો ઓઘસ્સ નિત્થરણં, મહતો ભારસ્સ નિક્ખેપનં, મહતો સંસારવટ્ટસ્સ ઉપચ્છેદં, મહતો સન્તાપસ્સ નિબ્બાપનં, મહતો પરિળાહસ્સ પટિપસ્સદ્ધિં, મહતો ધમ્મધજસ્સ ઉસ્સાપનં એસી ગવેસી પરિયેસીતિ મહેસિ, મહન્તે સતિપટ્ઠાને મહન્તે સમ્મપ્પધાને મહન્તે ઇદ્ધિપાદે મહન્તાનિ ઇન્દ્રિયાનિ મહન્તાનિ બલાનિ મહન્તે બોજ્ઝઙ્ગે મહન્તં અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં મહન્તં પરમત્થં અમતં નિબ્બાનં એસી ગવેસી પરિયેસીતિ મહેસિ; મહેસક્ખેહિ વા સત્તેહિ એસિતો ગવેસિતો પરિયેસિતો કહં બુદ્ધો કહં ભગવા કહં દેવદેવો કહં નરાસભોતિ મહેસીતિ – વિવેકં સન્તિપદઞ્ચ મહેસિ.

કથં દિસ્વા નિબ્બાતિ ભિક્ખૂતિ. કથં દિસ્વા પસ્સિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા અત્તનો રાગં નિબ્બાપેતિ, દોસં નિબ્બાપેતિ, મોહં નિબ્બાપેતિ, કોધં…પે… ઉપનાહં… મક્ખં… પળાસં… ઇસ્સં… મચ્છરિયં… માયં… સાઠેય્યં… થમ્ભં… સારમ્ભં… માનં… અતિમાનં… મદં… પમાદં… સબ્બે કિલેસે… સબ્બે દુચ્ચરિતે… સબ્બે દરથે… સબ્બે પરિળાહે… સબ્બે સન્તાપે … સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારે નિબ્બાપેતિ સમેતિ ઉપસમેતિ વૂપસમેતિ પટિપસ્સમ્ભેતિ. ભિક્ખૂતિ પુથુજ્જનકલ્યાણકો વા ભિક્ખુ સેખો વા ભિક્ખૂતિ – કથં દિસ્વા નિબ્બાતિ ભિક્ખુ.

અનુપાદિયાનો લોકસ્મિં કિઞ્ચીતિ. ચતૂહિ ઉપાદાનેહિ અનુપાદિયમાનો અગણ્હયમાનો અપરામસમાનો અનભિનિવિસમાનો. લોકસ્મિન્તિ અપાયલોકે મનુસ્સલોકે દેવલોકે, ખન્ધલોકે ધાતુલોકે આયતનલોકે. કિઞ્ચીતિ કિઞ્ચિ રૂપગતં વેદનાગતં સઞ્ઞાગતં સઙ્ખારગતં વિઞ્ઞાણગતન્તિ – અનુપાદિયાનો લોકસ્મિં કિઞ્ચિ.

તેનાહ સો નિમ્મિતો –

‘‘પુચ્છામિ તં આદિચ્ચબન્ધુ, વિવેકં સન્તિપદઞ્ચ મહેસિ;

કથં દિસ્વા નિબ્બાતિ ભિક્ખુ, અનુપાદિયાનો લોકસ્મિં કિઞ્ચી’’તિ.

૧૫૧. મૂલં પપઞ્ચસઙ્ખાય, [ઇતિ ભગવા]

મન્તા અસ્મીતિ સબ્બમુપરુન્ધે [સબ્બમુપરુદ્ધે (સ્યા.)] ;

યા કાચિ તણ્હા અજ્ઝત્તં, તાસં વિનયા સદા સતો સિક્ખે.

મૂલં પપઞ્ચસઙ્ખાય, [ઇતિ ભગવા] મન્તા અસ્મીતિ સબ્બમુપરુન્ધેતિ. પપઞ્ચાયેવ પપઞ્ચસઙ્ખા. તણ્હાપપઞ્ચસઙ્ખા દિટ્ઠિપપઞ્ચસઙ્ખા. કતમં તણ્હાપપઞ્ચસ્સ મૂલં? અવિજ્જામૂલં, અયોનિસોમનસિકારો મૂલં, અસ્મિમાનો મૂલં, અહિરિકં મૂલં, અનોત્તપ્પં મૂલં, ઉદ્ધચ્ચં મૂલં – ઇદં તણ્હાપપઞ્ચસ્સ મૂલં. કતમં દિટ્ઠિપપઞ્ચસ્સ મૂલં? અવિજ્જામૂલં, અયોનિસોમનસિકારો મૂલં, અસ્મિમાનો મૂલં, અહિરિકં મૂલં, અનોત્તપ્પં મૂલં, ઉદ્ધચ્ચં મૂલં – ઇદં દિટ્ઠિપપઞ્ચસ્સ મૂલં.

ભગવાતિ ગારવાધિવચનં. અપિ ચ ભગ્ગરાગોતિ ભગવા, ભગ્ગદોસોતિ ભગવા, ભગ્ગમોહોતિ ભગવા, ભગ્ગમાનોતિ ભગવા, ભગ્ગદિટ્ઠીતિ ભગવા, ભગ્ગકણ્ડકોતિ ભગવા, ભગ્ગકિલેસોતિ ભગવા, ભજિ વિભજિ પવિભજિ ધમ્મરતનન્તિ ભગવા, ભવાનં અન્તકરોતિ ભગવા, ભાવિતકાયો ભાવિતસીલો ભાવિતચિત્તો ભાવિતપઞ્ઞોતિ ભગવા; ભાગી વા ભગવા અરઞ્ઞવનપત્થાનિ પન્તાનિ સેનાસનાનિ અપ્પસદ્દાનિ અપ્પનિગ્ઘોસાનિ વિજનવાતાનિ મનુસ્સરાહસ્સેય્યકાનિ પટિસલ્લાનસારુપ્પાનીતિ ભગવા, ભાગી વા ભગવા ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનન્તિ ભગવા, ભાગી વા ભગવા અત્થરસસ્સ ધમ્મરસસ્સ વિમુત્તિરસસ્સ અધિસીલસ્સ અધિચિત્તસ્સ અધિપઞ્ઞાયાતિ ભગવા, ભાગી વા ભગવા ચતુન્નં ઝાનાનં ચતુન્નં અપ્પમઞ્ઞાનં ચતુન્નં અરૂપસમાપત્તીનન્તિ ભગવા, ભાગી વા ભગવા અટ્ઠન્નં વિમોક્ખાનં અટ્ઠન્નં અભિભાયતનાનં નવન્નં અનુપુબ્બવિહારસમાપત્તીનન્તિ ભગવા, ભાગી વા ભગવા દસન્નં સઞ્ઞાભાવનાનં દસન્નં કસિણસમાપત્તીનં આનાપાનસ્સતિસમાધિસ્સ અસુભસમાપત્તિયાતિ ભગવા, ભાગી વા ભગવા ચતુન્નં સતિપટ્ઠાનાનં ચતુન્નં સમ્મપ્પધાનાનં ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં પઞ્ચન્નં બલાનં સત્તન્નં બોજ્ઝઙ્ગાનં અરિયસ્સ અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સાતિ ભગવા, ભાગી વા ભગવા દસન્નં તથાગતબલાનં ચતુન્નં વેસારજ્જાનં ચતુન્નં પટિસમ્ભિદાનં છન્નં અભિઞ્ઞાનં છન્નં બુદ્ધધમ્માનન્તિ ભગવા, ભગવાતિ નેતં નામં માતરા કતં ન પિતરા કતં ન ભાતરા કતં ન ભગિનિયા કતં ન મિત્તામચ્ચેહિ કતં ન ઞાતિસાલોહિતેહિ કતં ન સમણબ્રાહ્મણેહિ કતં ન દેવતાહિ કતં; વિમોક્ખન્તિકમેતં બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં બોધિયા મૂલે સહ સબ્બઞ્ઞુતઞાણસ્સ પટિલાભા સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ યદિદં ભગવાતિ – મૂલં પપઞ્ચસઙ્ખાય ઇતિ ભગવા.

મન્તા અસ્મીતિ સબ્બમુપરુન્ધેતિ. મન્તા વુચ્ચતિ પઞ્ઞા. યા પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ. અસ્મીતિ રૂપે અસ્મીતિ માનો અસ્મીતિ છન્દો અસ્મીતિ અનુસયો; વેદનાય… સઞ્ઞાય… સઙ્ખારેસુ… વિઞ્ઞાણે અસ્મીતિ માનો અસ્મીતિ છન્દો અસ્મીતિ અનુસયોતિ. મૂલં પપઞ્ચસઙ્ખાય ઇતિ ભગવા. મન્તા અસ્મીતિ સબ્બમુપરુન્ધેતિ. પપઞ્ચસઙ્ખાય મૂલઞ્ચ અસ્મિમાનઞ્ચ મન્તાય સબ્બં રુન્ધેય્ય ઉપરુન્ધેય્ય નિરોધેય્ય વૂપસમેય્ય અત્થઙ્ગમેય્ય પટિપસ્સમ્ભેય્યાતિ – મૂલં પપઞ્ચસઙ્ખાય ઇતિ ભગવા, મન્તા અસ્મીતિ સબ્બમુપરુન્ધે.

યા કાચિ તણ્હા અજ્ઝત્તન્તિ. યા કાચીતિ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં અસેસં નિસ્સેસં પરિયાદિયનવચનમેતં – યા કાચીતિ. તણ્હાતિ રૂપતણ્હા…પે… ધમ્મતણ્હા. અજ્ઝત્તન્તિ અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાના વા [અજ્ઝત્તં સમુટ્ઠાતિ (સ્યા.)] સા તણ્હાતિ – અજ્ઝત્તં. અથ વા અજ્ઝત્તિકં વુચ્ચતિ ચિત્તં. યં ચિત્તં મનો માનસં હદયં પણ્ડરં મનો મનાયતનં મનિન્દ્રિયં વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો તજ્જા મનોવિઞ્ઞાણધાતુ. ચિત્તેન સા તણ્હા સહગતા સહજાતા સંસટ્ઠા સમ્પયુત્તા એકુપ્પાદા એકનિરોધા એકવત્થુકા એકારમ્મણાતિપિ અજ્ઝત્તન્તિ – યા કાચિ તણ્હા અજ્ઝત્તં.

તાસં વિનયા સદા સતો સિક્ખેતિ. સદાતિ સદા સબ્બદા સબ્બકાલં નિચ્ચકાલં ધુવકાલં, સતતં સમિતં અબ્બોકિણ્ણં પોઙ્ખાનુપોઙ્ખં ઉદકૂમિગજાતં અવીચિસન્તતિસહિતં ફુસિતં, પુરેભત્તં પચ્છાભત્તં, પુરિમં યામં મજ્ઝિમં યામં પચ્છિમં યામં, કાળે જુણ્હે, વસ્સે હેમન્તે ગિમ્હે, પુરિમે વયોખન્ધે મજ્ઝિમે વયોખન્ધે પચ્છિમે વયોખન્ધે. સતોતિ ચતૂહિ કારણેહિ સતો – કાયે કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં ભાવેન્તો સતો, વેદનાસુ…પે… ચિત્તે…પે… ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં ભાવેન્તો સતો. અપરેહિપિ ચતૂહિ કારણેહિ સતો – અસતિ પરિવજ્જનાય સતો, સતિકરણીયાનં ધમ્માનં કતત્તા સતો, સતિપટિપક્ખાનં ધમ્માનં હતત્તા સતો, સતિનિમિત્તાનં અસમ્મુટ્ઠત્તા સતો. અપરેહિપિ ચતૂહિ કારણેહિ સતો – સતિયા સમન્નાગતત્તા સતો, સતિયા વસિતત્તા સતો, સતિયા પાગુઞ્ઞતાય સતો, સતિયા અપચ્ચોરોહનતાય સતો. અપરેહિપિ ચતૂહિ કારણેહિ સતો – સત્તત્તા સતો, સન્તત્તા સતો, સમિતત્તા સતો, સન્તધમ્મસમન્નાગતત્તા સતો. બુદ્ધાનુસ્સતિયા સતો, ધમ્માનુસ્સતિયા સતો, સઙ્ઘાનુસ્સતિયા સતો, સીલાનુસ્સતિયા સતો, ચાગાનુસ્સતિયા સતો, દેવતાનુસ્સતિયા સતો, આનાપાનસ્સતિયા સતો, મરણસ્સતિયા સતો, કાયગતાસતિયા સતો, ઉપસમાનુસ્સતિયા સતો. યા સતિ અનુસ્સતિ પટિસ્સતિ, સતિ સરણતા ધારણતા અપિલાપનતા અસમ્મુસ્સનતા, સતિ સતિન્દ્રિયં સતિબલં સમ્માસતિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો એકાયનમગ્ગો – અયં વુચ્ચતિ સતિ. ઇમાય સતિયા ઉપેતો સમુપેતો, ઉપગતો સમુપગતો, ઉપપન્નો સમુપપન્નો, સમન્નાગતો સો વુચ્ચતિ સતો.

સિક્ખેતિ તિસ્સો સિક્ખા – અધિસીલસિક્ખા, અધિચિત્તસિક્ખા, અધિપઞ્ઞાસિક્ખા. કતમા અધિસીલસિક્ખા? ઇધ ભિક્ખુ સીલવા હોતિ, પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતિ આચારગોચરસમ્પન્નો, અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી, સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ, ખુદ્દકો સીલક્ખન્ધો… મહન્તો સીલક્ખન્ધો, સીલં પતિટ્ઠા આદિ ચરણં સંયમો સંવરો મુખં પમુખં કુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા – અયં અધિસીલસિક્ખા.

કતમા અધિચિત્તસિક્ખા? ઇધ ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. પીતિયા ચ વિરાગા ઉપેક્ખકો ચ વિહરતિ સતો ચ સમ્પજાનો સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેતિ, યં તં અરિયા આચિક્ખન્તિ ‘‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’’તિ તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા અદુક્ખમસુખં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ – અયં અધિચિત્તસિક્ખા.

કતમા અધિપઞ્ઞાસિક્ખા? ઇધ ભિક્ખુ પઞ્ઞવા હોતિ, ઉદયત્થગામિનિયા પઞ્ઞાય સમન્નાગતો અરિયાય નિબ્બેધિકાય સમ્માદુક્ખક્ખયગામિનિયા. સો ઇદં દુક્ખન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં દુક્ખસમુદયોતિ યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં દુક્ખનિરોધોતિ યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદાતિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ઇમે આસવાતિ યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં આસવસમુદયોતિ યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં આસવનિરોધોતિ યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં આસવનિરોધગામિની પટિપદાતિ યથાભૂતં પજાનાતિ – અયં અધિપઞ્ઞાસિક્ખા.

તાસં વિનયા સદા સતો સિક્ખેતિ. તાસં તણ્હાનં વિનયાય પટિવિનયાય પહાનાય વૂપસમાય પટિનિસ્સગ્ગાય પટિપસ્સદ્ધિયા અધિસીલમ્પિ સિક્ખેય્ય, અધિચિત્તમ્પિ સિક્ખેય્ય, અધિપઞ્ઞમ્પિ સિક્ખેય્ય; ઇમા તિસ્સો સિક્ખાયો આવજ્જન્તો સિક્ખેય્ય, પજાનન્તો સિક્ખેય્ય, પસ્સન્તો સિક્ખેય્ય, પચ્ચવેક્ખન્તો સિક્ખેય્ય, ચિત્તં અધિટ્ઠહન્તો સિક્ખેય્ય, સદ્ધાય અધિમુચ્ચન્તો સિક્ખેય્ય, વીરિયં પગ્ગણ્હન્તો સિક્ખેય્ય, સતિં ઉપટ્ઠપેન્તો સિક્ખેય્ય, ચિત્તં સમાદહન્તો સિક્ખેય્ય, પઞ્ઞાય પજાનન્તો સિક્ખેય્ય, અભિઞ્ઞેય્યં અભિજાનન્તો સિક્ખેય્ય, પરિઞ્ઞેય્યં પરિજાનન્તો સિક્ખેય્ય, પહાતબ્બં પજહન્તો સિક્ખેય્ય, ભાવેતબ્બં ભાવેન્તો સિક્ખેય્ય, સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકરોન્તો સિક્ખેય્ય આચરેય્ય સમાચરેય્ય સમાદાય વત્તેય્યાતિ – તાસં વિનયા સદા સતો સિક્ખે.

તેનાહ ભગવા –

‘‘મૂલં પપઞ્ચસઙ્ખાય, [ઇતિ ભગવા]

મન્તા અસ્મીતિ સબ્બમુપરુન્ધે;

યા કાચિ તણ્હા અજ્ઝત્તં, તાસં વિનયા સદા સતો સિક્ખે’’તિ.

૧૫૨. યં કિઞ્ચિ ધમ્મમભિજઞ્ઞા, અજ્ઝત્તં અથ વાપિ બહિદ્ધા;

ન તેન થામં કુબ્બેથ, ન હિ સા નિબ્બુતિ સતં વુત્તા.

યં કિઞ્ચિ ધમ્મમભિજઞ્ઞા અજ્ઝત્તન્તિ. યં કિઞ્ચિ અત્તનો ગુણં જાનેય્ય કુસલે વા ધમ્મે અબ્યાકતે વા ધમ્મે. કતમે અત્તનો ગુણા? ઉચ્ચા કુલા પબ્બજિતો વા અસ્સં [અસ્સ (સ્યા.)], મહાભોગકુલા પબ્બજિતો વા અસ્સં, ઉળારભોગકુલા પબ્બજિતો વા અસ્સં, ઞાતો યસસ્સી સગહટ્ઠપબ્બજિતાનન્તિ વા અસ્સં, લાભિમ્હિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનન્તિ વા અસ્સં, સુત્તન્તિકો વા અસ્સં, વિનયધરો વા અસ્સં, ધમ્મકથિકો વા અસ્સં, આરઞ્ઞિકો વા અસ્સં, પિણ્ડપાતિકો વા અસ્સં, પંસુકૂલિકો વા અસ્સં, તેચીવરિકો વા અસ્સં, સપદાનચારિકો વા અસ્સં, ખલુપચ્છાભત્તિકો વા અસ્સં, નેસજ્જિકો વા અસ્સં, યથાસન્થતિકો વા અસ્સં, પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભીતિ વા અસ્સં, દુતિયસ્સ ઝાનસ્સ લાભીતિ વા અસ્સં, તતિયસ્સ ઝાનસ્સ લાભીતિ વા અસ્સં, ચતુત્થસ્સ ઝાનસ્સ લાભીતિ વા અસ્સં, આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિયા લાભીતિ વા અસ્સં, વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસમાપત્તિયા… આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા લાભીતિ વા અસ્સં – ઇમે વુચ્ચન્તિ અત્તનો ગુણા. યં કિઞ્ચિ અત્તનો ગુણં જાનેય્ય આજાનેય્ય વિજાનેય્ય પટિવિજાનેય્ય પટિવિજ્ઝેય્યાતિ – યં કિઞ્ચિ ધમ્મમભિજઞ્ઞા અજ્ઝત્તં. અથ વાપિ બહિદ્ધાતિ. ઉપજ્ઝાયસ્સ વા આચરિયસ્સ વા તે ગુણા અસ્સૂતિ [અસ્સૂતિ અજ્ઝત્તં (બહૂસુ)] – અથ વાપિ બહિદ્ધા.

ન તેન થામં કુબ્બેથાતિ. અત્તનો વા ગુણેન પરેસં વા ગુણેન થામં ન કરેય્ય, થમ્ભં ન કરેય્ય, માનં ન કરેય્ય, ઉન્નતિં ન કરેય્ય, ઉન્નમં ન કરેય્ય, ન તેન માનં જનેય્ય, ન તેન થદ્ધો અસ્સ પત્થદ્ધો પગ્ગહિતસિરોતિ – ન તેન થામં કુબ્બેથ.

ન હિ સા નિબ્બુતિ સતં વુત્તાતિ. સતાનં સન્તાનં સપ્પુરિસાનં બુદ્ધાનં બુદ્ધસાવકાનં પચ્ચેકબુદ્ધાનં સા નિબ્બુતીતિ ન વુત્તા ન પવુત્તા ન આચિક્ખિતા ન દેસિતા ન પઞ્ઞપિતા ન પટ્ઠપિતા ન વિવટા ન વિભત્તા ન ઉત્તાનીકતા નપ્પકાસિતાતિ – ન હિ સા નિબ્બુતિ સતં વુત્તા.

તેનાહ ભગવા –

‘‘યં કિઞ્ચિ ધમ્મમભિજઞ્ઞા, અજ્ઝત્તં અથ વાપિ બહિદ્ધા;

ન તેન થામં કુબ્બેથ, ન હિ સા નિબ્બુતિ સતં વુત્તા’’તિ.

૧૫૩. સેય્યો ન તેન મઞ્ઞેય્ય, નીચેય્યો અથ વાપિ સરિક્ખો;

ફુટ્ઠો અનેકરૂપેહિ, નાતુમાનં વિકપ્પયં તિટ્ઠે.

સેય્યો ન તેન મઞ્ઞેય્યાતિ. ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિ અતિમાનં ન જનેય્ય જાતિયા વા ગોત્તેન વા કોલપુત્તિયેન વા વણ્ણપોક્ખરતાય વા ધનેન વા અજ્ઝેનેન વા કમ્માયતનેન વા સિપ્પાયતનેન વા વિજ્જાટ્ઠાનેન વા સુતેન વા પટિભાનેન વા અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વા વત્થુનાતિ – સેય્યો ન તેન મઞ્ઞેય્ય.

નીચેય્યો અથ વાપિ સરિક્ખોતિ. ‘‘હીનોહમસ્મી’’તિ ઓમાનં ન જનેય્ય જાતિયા વા ગોત્તેન વા…પે… અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વા વત્થુના. ‘‘સદિસોહમસ્મી’’તિ માનં ન જનેય્ય જાતિયા વા ગોત્તેન વા કોલપુત્તિયેન વા વણ્ણપોક્ખરતાય વા ધનેન વા અજ્ઝેનેન વા કમ્માયતનેન વા સિપ્પાયતનેન વા વિજ્જાટ્ઠાનેન વા સુતેન વા પટિભાનેન વા અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વા વત્થુનાતિ – નીચેય્યો અથ વાપિ સરિક્ખો.

ફુટ્ઠો અનેકરૂપેહીતિ. અનેકવિધેહિ આકારેહિ ફુટ્ઠો પરેતો સમોહિતો સમન્નાગતોતિ – ફુટ્ઠો અનેકરૂપેહિ.

નાતુમાનં વિકપ્પયં તિટ્ઠેતિ. આતુમા વુચ્ચતિ અત્તા. અત્તાનં કપ્પેન્તો વિકપ્પેન્તો વિકપ્પં આપજ્જન્તો ન તિટ્ઠેય્યાતિ – નાતુમાનં વિકપ્પયં તિટ્ઠે.

તેનાહ ભગવા –

‘‘સેય્યો ન તેન મઞ્ઞેય્ય, નીચેય્યો અથ વાપિ સરિક્ખો;

ફુટ્ઠો અનેકરૂપેહિ, નાતુમાનં વિકપ્પયં તિટ્ઠે’’તિ.

૧૫૪. અજ્ઝત્તમેવુપસમે, ન અઞ્ઞતો ભિક્ખુ સન્તિમેસેય્ય;

અજ્ઝત્તં ઉપસન્તસ્સ, નત્થિ અત્તા [અત્તં (સ્યા.)] કુતો નિરત્તા [નિરત્તં (સ્યા.)] વા.

અજ્ઝત્તમેવુપસમેતિ. અજ્ઝત્તં રાગં સમેય્ય, દોસં સમેય્ય, મોહં સમેય્ય, કોધં…પે… ઉપનાહં… મક્ખં… પળાસં… ઇસ્સં… મચ્છરિયં… માયં… સાઠેય્યં… થમ્ભં… સારમ્ભં … માનં… અતિમાનં… મદં… પમાદં… સબ્બે કિલેસે… સબ્બે દુચ્ચરિતે… સબ્બે દરથે… સબ્બે પરિળાહે… સબ્બે સન્તાપે… સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારે સમેય્ય ઉપસમેય્ય વૂપસમેય્ય નિબ્બાપેય્ય પટિપસ્સમ્ભેય્યાતિ – અજ્ઝત્તમેવુપસમે.

ન અઞ્ઞતો ભિક્ખુ સન્તિમેસેય્યાતિ. અઞ્ઞતો અસુદ્ધિમગ્ગેન, મિચ્છાપટિપદાય, અનિય્યાનપતેન, અઞ્ઞત્ર સતિપટ્ઠાનેહિ, અઞ્ઞત્ર સમ્મપ્પધાનેહિ, અઞ્ઞત્ર ઇદ્ધિપાદેહિ, અઞ્ઞત્ર ઇન્દ્રિયેહિ, અઞ્ઞત્ર બલેહિ, અઞ્ઞત્ર બોજ્ઝઙ્ગેહિ, અઞ્ઞત્ર અરિયા અટ્ઠઙ્ગિકા મગ્ગા સન્તિં ઉપસન્તિં વૂપસન્તિં નિબ્બુતિં પટિપસ્સદ્ધિં ન એસેય્ય ન ગવેસેય્ય ન પરિયેસેય્યાતિ – ન અઞ્ઞતો ભિક્ખુ સન્તિમેસેય્ય.

અજ્ઝત્તં ઉપસન્તસ્સાતિ. અજ્ઝત્તં રાગં સન્તસ્સ, દોસં સન્તસ્સ, મોહં સન્તસ્સ…પે… સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારે સન્તસ્સ ઉપસન્તસ્સ વૂપસન્તસ્સ નિબ્બુતસ્સ પટિપસ્સદ્ધિયાતિ – અજ્ઝત્તં ઉપસન્તસ્સ.

નત્થિ અત્તા કુતો નિરત્તા વાતિ. નત્થીતિ પટિક્ખેપો. અત્તાતિ અત્તદિટ્ઠિ નત્થિ; નિરત્તાતિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિ નત્થિ. અત્તાતિ ગહિતં નત્થિ; નિરત્તાતિ મુઞ્ચિતબ્બં નત્થિ. યસ્સત્થિ ગહિતં, તસ્સત્થિ મુઞ્ચિતબ્બં. તસ્સ ગહિતં ગાહં મુઞ્ચનં સમતિક્કન્તો અરહા વુદ્ધિપારિહાનિવીતિવત્તો. સો વુટ્ઠવાસો ચિણ્ણચરણો…પે… જાતિમરણસંસારો, નત્થિ તસ્સ પુનબ્ભવોતિ – નત્થિ અત્તા કુતો નિરત્તા વા.

તેનાહ ભગવા –

‘‘અજ્ઝત્તમેવુપસમે, ન અઞ્ઞતો ભિક્ખુ સન્તિમેસેય્ય;

અજ્ઝત્તં ઉપસન્તસ્સ, નત્થિ અત્તા કુતો નિરત્તા વા’’તિ.

૧૫૫. મજ્ઝે યથા સમુદ્દસ્સ, ઊમિ નો જાયતી ઠિતો હોતિ;

એવં ઠિતો અનેજસ્સ, ઉસ્સદં ભિક્ખુ ન કરેય્ય [કરે (સી.)] કુહિઞ્ચિ.

મજ્ઝે યથા સમુદ્દસ્સ, ઊમિ નો જાયતી ઠિતો હોતીતિ. સમુદ્દો ચતુરાસીતિયોજનસહસ્સાનિ ઉબ્બેધેન ગમ્ભીરો. હેટ્ઠા ચત્તારીસયોજનસહસ્સાનિ ઉદકં મચ્છકચ્છપેહિ કમ્પતિ. ઉપરિ ચત્તારીસયોજનસહસ્સાનિ ઉદકં વાતેહિ કમ્પતિ. મજ્ઝે ચત્તારીસયોજનસહસ્સાનિ ઉદકં ન કમ્પતિ ન વિકમ્પતિ ન ચલતિ ન વેધતિ નપ્પવેધતિ ન સમ્પવેધતિ. અનેરિતો અઘટ્ટિતો અચલિતો અલુળિતો અભન્તો વૂપસન્તો તત્ર ઊમિ નો જાયતિ, ઠિતો હોતિ સમુદ્દોતિ. એવમ્પિ મજ્ઝે યથા સમુદ્દસ્સ ઊમિ નો જાયતી ઠિતો હોતિ.

અથ વા સત્તન્નં પબ્બતાનં અન્તરિકાસુ સત્તસીદન્તરા મહાસમુદ્દા. [સીદન્તરસમુદ્દો (સ્યા.)] તત્ર ઉદકં ન કમ્પતિ ન વિકમ્પતિ ન ચલતિ ન વેધતિ નપ્પવેધતિ ન સમ્પવેધતિ. અનેરિતો અઘટ્ટિતો અચલિતો અલુળિતો અભન્તો વૂપસન્તો તત્ર ઊમિ નો જાયતિ, ઠિતો હોતિ સમુદ્દોતિ. એવમ્પિ મજ્ઝે યથા સમુદ્દસ્સ ઊમિ નો જાયતી ઠિતો હોતિ.

એવં ઠિતો અનેજસ્સાતિ. એવન્તિ ઓપમ્મસમ્પટિપાદનં. ઠિતોતિ લાભેપિ ન કમ્પતિ, અલાભેપિ ન કમ્પતિ, યસેપિ ન કમ્પતિ, અયસેપિ ન કમ્પતિ, પસંસાયપિ ન કમ્પતિ, નિન્દાયપિ ન કમ્પતિ, સુખેપિ ન કમ્પતિ, દુક્ખેપિ ન કમ્પતિ ન વિકમ્પતિ ન ચલતિ ન વેધતિ નપ્પવેધતિ ન સમ્પવેધતીતિ – એવં ઠિતો. અનેજસ્સાતિ એજા વુચ્ચતિ તણ્હા. યો રાગો સારાગો…પે… અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલં. યસ્સેસા એજા તણ્હા પહીના ઉચ્છિન્ના સમુચ્છિન્ના વૂપસન્તા પટિપસ્સદ્ધા અભબ્બુપ્પત્તિકા ઞાણગ્ગિના દડ્ઢા, સો વુચ્ચતિ અનેજો. એજાય પહીનત્તા અનેજો; સો લાભેપિ ન ઇઞ્જતિ, અલાભેપિ ન ઇઞ્જતિ, યસેપિ ન ઇઞ્જતિ, અયસેપિ ન ઇઞ્જતિ, પસંસાયપિ ન ઇઞ્જતિ, નિન્દાયપિ ન ઇઞ્જતિ, સુખેપિ ન ઇઞ્જતિ, દુક્ખેપિ ન ઇઞ્જતિ, ન ચલતિ ન વેધતિ નપ્પવેધતિ ન સમ્પવેધતીતિ – એવં ઠિતો અનેજસ્સ.

ઉસ્સદં ભિક્ખુ ન કરેય્ય કુહિઞ્ચીતિ. ઉસ્સદાતિ સત્તુસ્સદા – રાગુસ્સદં [રાગુસ્સદો (સ્યા.)], દોસુસ્સદં, મોહુસ્સદં, માનુસ્સદં, દિટ્ઠુસ્સદં, કિલેસુસ્સદં, કમ્મુસ્સદં ન કરેય્ય ન જનેય્ય ન સઞ્જનેય્ય ન નિબ્બત્તેય્ય નાભિનિબ્બત્તેય્ય. કુહિઞ્ચીતિ કુહિઞ્ચિ કિસ્મિઞ્ચિ કત્થચિ અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા અજ્ઝત્તબહિદ્ધા વાતિ – ઉસ્સદં ભિક્ખુ ન કરેય્ય કુહિઞ્ચિ.

તેનાહ ભગવા –

‘‘મજ્ઝે યથા સમુદ્દસ્સ, ઊમિ નો જાયતી ઠિતો હોતિ;

એવં ઠિતો અનેજસ્સ, ઉસ્સદં ભિક્ખુ ન કરેય્ય કુહિઞ્ચી’’તિ.

૧૫૬. અકિત્તયી વિવટચક્ખુ, સક્ખિધમ્મં પરિસ્સયવિનયં;

પટિપદં વદેહિ ભદ્દન્તે, પાતિમોક્ખં અથ વાપિ સમાધિં.

અકિત્તયી વિવટચક્ખૂતિ. અકિત્તયીતિ કિત્તિતં આચિક્ખિતં દેસિતં પઞ્ઞપિતં પટ્ઠપિતં વિવટં વિભત્તં ઉત્તાનીકતં પકાસિતન્તિ – અકિત્તયિ [અકિત્તયીતિ અકિત્તયિ પરિકિત્તયિ આચિક્ખિ દેસેસિ પઞ્ઞપેસિ પટ્ઠપેસિ વિવરિ વિભજિ ઉત્તાનિમકાસિ પકાસેસીતિ અકિત્તયિ (સ્યા.)]. વિવટચક્ખૂતિ ભગવા પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ વિવટચક્ખુ – મંસચક્ખુનાપિ વિવટચક્ખુ, દિબ્બેન ચક્ખુનાપિ વિવટચક્ખુ, પઞ્ઞાચક્ખુનાપિ વિવટચક્ખુ, બુદ્ધચક્ખુનાપિ વિવટચક્ખુ, સમન્તચક્ખુનાપિ વિવટચક્ખુ.

કથં ભગવા મંસચક્ખુનાપિ વિવટચક્ખુ? મંસચક્ખુમ્હિપિ ભગવતો પઞ્ચ વણ્ણા સંવિજ્જન્તિ – નીલો ચ વણ્ણો, પીતકો ચ વણ્ણો, લોહિતકો ચ વણ્ણો, કણ્હો ચ વણ્ણો, ઓદાતો ચ વણ્ણો. અક્ખિલોમાનિ ચ ભગવતો યત્થ ચ અક્ખિલોમાનિ પતિટ્ઠિતાનિ તં નીલં હોતિ સુનીલં પાસાદિકં દસ્સનેય્યં ઉમાપુપ્ફસમાનં [ઉમ્માપુપ્ફસમાનં (સી. ક.), ઉમ્મારપુપ્ફસમાનં (સ્યા.)]. તસ્સ પરતો પીતકં હોતિ સુપીતકં સુવણ્ણવણ્ણં પાસાદિકં દસ્સનેય્યં કણિકારપુપ્ફસમાનં. ઉભયતો ચ અક્ખિકૂટાનિ ભગવતો લોહિતકાનિ હોન્તિ સુલોહિતકાનિ પાસાદિકાનિ દસ્સનેય્યાનિ ઇન્દગોપકસમાનાનિ. મજ્ઝે કણ્હં હોતિ સુકણ્હં અલૂખં સિનિદ્ધં પાસાદિકં દસ્સનેય્યં અદ્દારિટ્ઠકસમાનં [અળારિટ્ઠકસમાનં (સ્યા.)]. તસ્સ પરતો ઓદાતં હોતિ સુઓદાતં સેતં પણ્ડરં પાસાદિકં દસ્સનેય્યં ઓસધિતારકસમાનં. તેન ભગવા પાકતિકેન મંસચક્ખુના અત્તભાવપરિયાપન્નેન પુરિમસુચરિતકમ્માભિનિબ્બત્તેન સમન્તા યોજનં પસ્સતિ દિવા ચેવ રત્તિઞ્ચ. યદા હિપિ ચતુરઙ્ગસમન્નાગતો અન્ધકારો હોતિ. સૂરિયો વા અત્થઙ્ગતો હોતિ. કાળપક્ખો ચ ઉપોસથો હોતિ. તિબ્બો ચ વનસણ્ડો હોતિ. મહા ચ કાળમેઘો [અકાલમેઘો (સ્યા.)] અબ્ભુટ્ઠિતો હોતિ. એવરૂપેપિ ચતુરઙ્ગસમન્નાગતે અન્ધકારે સમન્તા યોજનં પસ્સતિ. નત્થિ સો કુટ્ટો [કુડ્ડો (સી.)] વા કવાટં વા પાકારો વા પબ્બતો વા ગચ્છો વા લતા વા આવરણં રૂપાનં દસ્સનાય. એકઞ્ચે તિલફલં નિમિત્તં કત્વા તિલવાહે પક્ખિપેય્ય. તઞ્ઞેવ તિલફલં ઉદ્ધરેય્ય. એવં પરિસુદ્ધં ભગવતો પાકતિકં મંસચક્ખુ. એવં ભગવા મંસચક્ખુનાપિ વિવટચક્ખુ.

કથં ભગવા દિબ્બેન ચક્ખુનાપિ વિવટચક્ખુ? ભગવા દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે સુગતે દુગ્ગતે. યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ – ‘‘ઇમે વત ભોન્તો સત્તા કાયદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા વચીદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા મનોદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા અરિયાનં ઉપવાદકા મિચ્છાદિટ્ઠિકા મિચ્છાદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના, તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપન્ના. ઇમે વા પન ભોન્તો સત્તા કાયસુચરિતેન સમન્નાગતા વચીસુચરિતેન સમન્નાગતા મનોસુચરિતેન સમન્નાગતા અરિયાનં અનુપવાદકા સમ્માદિટ્ઠિકા સમ્માદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના, તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપન્ના’’તિ. ઇતિ દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે સુગતે દુગ્ગતે; યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ. આકઙ્ખમાનો ચ ભગવા એકમ્પિ લોકધાતું પસ્સેય્ય, દ્વેપિ લોકધાતુયો પસ્સેય્ય, તિસ્સોપિ લોકધાતુયો પસ્સેય્ય, ચતસ્સોપિ લોકધાતુયો પસ્સેય્ય, પઞ્ચપિ લોકધાતુયો પસ્સેય્ય, દસપિ લોકધાતુયો પસ્સેય્ય, વીસમ્પિ લોકધાતુયો પસ્સેય્ય, તિંસમ્પિ લોકધાતુયો પસ્સેય્ય, ચત્તાલીસમ્પિ લોકધાતુયો પસ્સેય્ય, પઞ્ઞાસમ્પિ લોકધાતુયો પસ્સેય્ય, સતમ્પિ લોકધાતુયો પસ્સેય્ય, સહસ્સિમ્પિ ચૂળનિકં લોકધાતું પસ્સેય્ય, દ્વિસહસ્સિમ્પિ મજ્ઝિમિકં લોકધાતું પસ્સેય્ય, તિસહસ્સિમ્પિ લોકધાતું પસ્સેય્ય, મહાસહસ્સિમ્પિ [તિસહસ્સિં મહાસહસ્સિમ્પિ (સી. ક.)] લોકધાતું પસ્સેય્ય. યાવતકં વા પન આકઙ્ખેય્ય તાવતકં પસ્સેય્ય. એવં પરિસુદ્ધં ભગવતો દિબ્બચક્ખુ. એવં ભગવા દિબ્બેન ચક્ખુનાપિ વિવટચક્ખુ.

કથં ભગવા પઞ્ઞાચક્ખુનાપિ વિવટચક્ખુ? ભગવા મહાપઞ્ઞો પુથુપઞ્ઞો હાસપઞ્ઞો જવનપઞ્ઞો તિક્ખપઞ્ઞો નિબ્બેધિકપઞ્ઞો પઞ્ઞાપભેદકુસલો પભિન્નઞાણો અધિગતપટિસમ્ભિદો ચતુવેસારજ્જપ્પત્તો દસબલધારી પુરિસાસભો પુરિસસીહો પુરિસનાગો પુરિસાજઞ્ઞો પુરિસધોરય્હો અનન્તઞાણો અનન્તતેજો અનન્તયસો અડ્ઢો મહદ્ધનો ધનવા નેતા વિનેતા અનુનેતા પઞ્ઞાપેતા અનિજ્ઝાપેતા પેક્ખેતા પસાદેતા. સો હિ ભગવા અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદેતા, અસઞ્જાતસ્સ મગ્ગસ્સ સઞ્જનેતા, અનક્ખાતસ્સ મગ્ગસ્સ અક્ખાતા, મગ્ગઞ્ઞૂ મગ્ગવિદૂ મગ્ગકોવિદો મગ્ગાનુગા ચ પન એતરહિ સાવકા વિહરન્તિ પચ્છા સમન્નાગતા.

સો હિ ભગવા જાનં જાનાતિ પસ્સં પસ્સતિ, ચક્ખુભૂતો ઞાણભૂતો ધમ્મભૂતો બ્રહ્મભૂતો વત્તા પવત્તા અત્થસ્સ નિન્નેતા અમતસ્સ દાતા ધમ્મસ્સામી તથાગતો. નત્થિ તસ્સ ભગવતો અઞ્ઞાતં અદિટ્ઠં અવિદિતં અસચ્છિકતં અફસ્સિતં પઞ્ઞાય. અતીતં અનાગતં પચ્ચુપ્પન્નં [અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં (સ્યા.) મહાનિ. ૬૯] ઉપાદાય સબ્બે ધમ્મા સબ્બાકારેન બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણમુખે આપાથં આગચ્છન્તિ. યં કિઞ્ચિ નેય્યં નામ અત્થિ જાનિતબ્બં [અત્થિ ધમ્મં જાનિતબ્બં (સી. ક.)] અત્તત્થો વા પરત્થો વા ઉભયત્થો વા દિટ્ઠધમ્મિકો વા અત્થો સમ્પરાયિકો વા અત્થો ઉત્તાનો વા અત્થો ગમ્ભીરો વા અત્થો ગૂળ્હો વા અત્થો પટિચ્છન્નો વા અત્થો નેય્યો વા અત્થો નીતો વા અત્થો અનવજ્જો વા અત્થો નિક્કિલેસો વા અત્થો વોદાનો વા અત્થો પરમત્થો વા અત્થો, સબ્બં તં [પરમત્થો વા, સબ્બન્તં (સ્યા.)] અન્તોબુદ્ધઞાણે પરિવત્તતિ.

સબ્બં કાયકમ્મં બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણાનુપરિવત્તિ સબ્બં વચીકમ્મં… સબ્બં મનોકમ્મં… અતીતે બુદ્ધસ્સ ભગવતો અપ્પટિહતં ઞાણં, અનાગતે પચ્ચુપ્પન્ને અપ્પટિહતં ઞાણં. યાવતકં નેય્યં તાવતકં ઞાણં, યાવતકં ઞાણં તાવતકં નેય્યં; નેય્યપરિયન્તિકં ઞાણં ઞાણપરિયન્તિકં નેય્યં, નેય્યં અતિક્કમિત્વા ઞાણં નપ્પવત્તતિ, ઞાણં અતિક્કમિત્વા નેય્યપથો નત્થિ. અઞ્ઞમઞ્ઞપરિયન્તટ્ઠાયિનો તે ધમ્મા. યથા દ્વિન્નં સમુગ્ગપટલાનં સમ્માફુસિતાનં હેટ્ઠિમં સમુગ્ગપટલં ઉપરિમં નાતિવત્તતિ, ઉપરિમં સમુગ્ગપટલં હેટ્ઠિમં નાતિવત્તતિ, અઞ્ઞમઞ્ઞપરિયન્તટ્ઠાયિનો; એવમેવ બુદ્ધસ્સ ભગવતો નેય્યઞ્ચ ઞાણઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞપરિયન્તટ્ઠાયિનો. યાવતકં નેય્યં તાવતકં ઞાણં, યાવતકં ઞાણં તાવતકં નેય્યં; નેય્યપરિયન્તિકં ઞાણં ઞાણપરિયન્તિકં નેય્યં. નેય્યં અતિક્કમિત્વા ઞાણં નપ્પવત્તતિ, ઞાણં અતિક્કમિત્વા નેય્યપથો નત્થિ. અઞ્ઞમઞ્ઞપરિયન્તટ્ઠાયિનો તે ધમ્મા.

સબ્બધમ્મેસુ બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણં પવત્તતિ. સબ્બે ધમ્મા બુદ્ધસ્સ ભગવતો આવજ્જનપટિબદ્ધા આકઙ્ખપટિબદ્ધા મનસિકારપટિબદ્ધા ચિત્તુપ્પાદપટિબદ્ધા. સબ્બસત્તેસુ બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણં પવત્તતિ. સબ્બેસં સત્તાનં ભગવા આસયં જાનાતિ, અનુસયં જાનાતિ, ચરિતં જાનાતિ, અધિમુત્તિં જાનાતિ, અપ્પરજક્ખે મહારજક્ખે તિક્ખિન્દ્રિયે મુદિન્દ્રિયે સ્વાકારે દ્વાકારે સુવિઞ્ઞાપયે દુવિઞ્ઞાપયે ભબ્બાભબ્બે સત્તે પજાનાતિ. સદેવકો લોકો સમારકો સબ્રહ્મકો સસ્સમણબ્રાહ્મણી પજા સદેવમનુસ્સા અન્તોબુદ્ધઞાણે પરિવત્તતિ [પરિવત્તન્તિ (ક.) પસૂરસુત્તનિદ્દેસે અવસાનેપિ].

યથા યે કેચિ મચ્છકચ્છપા અન્તમસો તિમિતિમિઙ્ગલં ઉપાદાય અન્તોમહાસમુદ્દે પરિવત્તન્તિ; એવમેવ સદેવકો લોકો સમારકો સબ્રહ્મકો સસ્સમણબ્રાહ્મણી પજા સદેવમનુસ્સા અન્તોબુદ્ધઞાણે પરિવત્તતિ [પરિવત્તન્તિ (ક.) પસૂરસુત્તનિદ્દેસે અવસાનેપિ]. યથા યે કેચિ પક્ખી અન્તમસો ગરુળં વેનતેય્યં ઉપાદાય આકાસસ્સ પદેસે પરિવત્તન્તિ; એવમેવ યેપિ તે સારિપુત્તસમા પઞ્ઞાય તેપિ બુદ્ધઞાણસ્સ પદેસે પરિવત્તન્તિ; બુદ્ધઞાણં દેવમનુસ્સાનં પઞ્ઞં ફરિત્વા અભિભવિત્વા તિટ્ઠતિ. યેપિ તે ખત્તિયપણ્ડિતા બ્રાહ્મણપણ્ડિતા ગહપતિપણ્ડિતા સમણપણ્ડિતા નિપુણા કતપરપ્પવાદા વાલવેધિરૂપા વોભિન્દન્તા મઞ્ઞે ચરન્તિ પઞ્ઞાગતેન દિટ્ઠિગતાનિ, તે પઞ્હં અભિસઙ્ખરિત્વા અભિસઙ્ખરિત્વા તથાગતં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છન્તિ ગૂળ્હાનિ ચ પટિચ્છન્નાનિ ચ. કથિતા વિસજ્જિતા ચ તે પઞ્હા ભગવતા હોન્તિ નિદ્દિટ્ઠકારણા. ઉપક્ખિત્તકા ચ તે ભગવતો સમ્પજ્જન્તિ. અથ ખો ભગવા તત્થ અતિરોચતિ યદિદં પઞ્ઞાયાતિ. એવં ભગવા પઞ્ઞાચક્ખુનાપિ વિવટચક્ખુ.

કથં ભગવા બુદ્ધચક્ખુનાપિ વિવટચક્ખુ? ભગવા બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો અદ્દસ સત્તે અપ્પરજક્ખે મહારજક્ખે તિક્ખિન્દ્રિયે મુદિન્દ્રિયે સ્વાકારે દ્વાકારે સુવિઞ્ઞાપયે દુવિઞ્ઞાપયે અપ્પેકચ્ચે પરલોકવજ્જભયદસ્સાવિનો વિહરન્તે, અપ્પેકચ્ચે ન પરલોકવજ્જભયદસ્સાવિનો વિહરન્તે. સેય્યથાપિ નામ ઉપ્પલિનિયં વા પદુમિનિયં વા પુણ્ડરીકિનિયં વા અપ્પેકચ્ચાનિ ઉપ્પલાનિ વા પદુમાનિ વા પુણ્ડરીકાનિ વા ઉદકે જાતાનિ ઉદકે સંવડ્ઢાનિ ઉદકા અનુગ્ગતાનિ અન્તોનિમુગ્ગપોસીનિ, અપ્પેકચ્ચાનિ ઉપ્પલાનિ વા પદુમાનિ વા પુણ્ડરીકાનિ વા ઉદકે જાતાનિ ઉદકે સંવડ્ઢાનિ સમોદકં ઠિતાનિ, અપ્પેકચ્ચાનિ ઉપ્પલાનિ વા પદુમાનિ વા પુણ્ડરીકાનિ વા ઉદકે જાતાનિ ઉદકે સંવડ્ઢાનિ ઉદકા અચ્ચુગ્ગમ્મ તિટ્ઠન્તિ અનુપલિત્તાનિ ઉદકેન; એવમેવ ભગવા બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો અદ્દસ સત્તે અપ્પરજક્ખે મહારજક્ખે તિક્ખિન્દ્રિયે મુદિન્દ્રિયે સ્વાકારે દ્વાકારે સુવિઞ્ઞાપયે દુવિઞ્ઞાપયે અપ્પેકચ્ચે પરલોકવજ્જભયદસ્સાવિનો વિહરન્તે, અપ્પેકચ્ચે ન પરલોકવજ્જભયદસ્સાવિનો વિહરન્તે. જાનાતિ ભગવા – ‘‘અયં પુગ્ગલો રાગચરિતો, અયં દોસચરિતો, અયં મોહચરિતો, અયં વિતક્કચરિતો, અયં સદ્ધાચરિતો, અયં ઞાણચરિતો’’તિ. રાગચરિતસ્સ ભગવા પુગ્ગલસ્સ અસુભકથં કથેતિ; દોસચરિતસ્સ ભગવા પુગ્ગલસ્સ મેત્તાભાવનં આચિક્ખતિ; મોહચરિતસ્સ ભગવા પુગ્ગલસ્સ ઉદ્દેસે પરિપુચ્છાય કાલેન ધમ્મસ્સવને કાલેન ધમ્મસાકચ્છાય ગરુસંવાસે નિવેસેતિ; વિતક્કચરિતસ્સ ભગવા પુગ્ગલસ્સ આનાપાનસ્સતિં આચિક્ખતિ; સદ્ધાચરિતસ્સ ભગવા પુગ્ગલસ્સ પસાદનીયં નિમિત્તં આચિક્ખતિ બુદ્ધસુબોધિં [બુદ્ધસુબુદ્ધતં (ક.)] ધમ્મસુધમ્મતં સઙ્ઘસુપ્પટિપત્તિં સીલાનિ ચ; અત્તનો ઞાણચરિતસ્સ ભગવા પુગ્ગલસ્સ આચિક્ખતિ વિપસ્સનાનિમિત્તં અનિચ્ચાકારં દુક્ખાકારં અનત્તાકારં.

‘‘સેલે યથા પબ્બતમુદ્ધનિટ્ઠિતો, યથાપિ પસ્સે જનતં સમન્તતો;

તથૂપમં ધમ્મમયં સુમેધ, પાસાદમારુય્હ સમન્તચક્ખુ;

સોકાવતિણ્ણં જનતમપેતસોકો, અવેક્ખસ્સુ જાતિજરાભિભૂત’’ન્તિ.

એવં ભગવા બુદ્ધચક્ખુનાપિ વિવટચક્ખુ.

કથં ભગવા સમન્તચક્ખુનાપિ વિવટચક્ખુ? સમન્તચક્ખુ વુચ્ચતિ સબ્બઞ્ઞુતઞાણં. ભગવા સબ્બઞ્ઞુતઞાણેન ઉપેતો સમુપેતો ઉપગતો સમુપગતો ઉપપન્નો સમુપપન્નો સમન્નાગતો.

‘‘ન તસ્સ અદિટ્ઠમિધત્થિ કિઞ્ચિ, અથો અવિઞ્ઞાતમજાનિતબ્બં;

સબ્બં અભિઞ્ઞાસિ યદત્થિ નેય્યં, તથાગતો તેન સમન્તચક્ખૂ’’તિ.

એવં ભગવા સમન્તચક્ખુનાપિ વિવટચક્ખૂતિ – અકિત્તયિ વિવટચક્ખુ.

સક્ખિધમ્મં પરિસ્સયવિનયન્તિ. સક્ખિધમ્મન્તિ ન ઇતિહિતિહં, ન ઇતિકિરાય, ન પરમ્પરાય, ન પિટકસમ્પદાય, ન તક્કહેતુ, ન નયહેતુ, ન આકારપરિવિતક્કેન, ન દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા સામં સયમભિઞ્ઞાતં અત્તપચ્ચક્ખં ધમ્મન્તિ – સક્ખિધમ્મં. પરિસ્સયવિનયન્તિ. પરિસ્સયાતિ દ્વે પરિસ્સયા – પાકટપરિસ્સયા ચ પટિચ્છન્નપરિસ્સયા ચ. કતમે પાકટપરિસ્સયા? સીહા બ્યગ્ઘા દીપી અચ્છા તરચ્છા કોકા મહિંસા [ગોમહિસા (સ્યા.) મહાનિ. ૫] હત્થી અહિ વિચ્છિકા સતપદી, ચોરા વા અસ્સુ માનવા વા કતકમ્મા વા અકતકમ્મા વા, ચક્ખુરોગો સોતરોગો ઘાનરોગો જિવ્હારોગો કાયરોગો સીસરોગો કણ્ણરોગો મુખરોગો દન્તરોગો કાસો સાસો પિનાસો ડાહો [ડહો (સી. સ્યા.) મહાનિ. ૫] જરો કુચ્છિરોગો મુચ્છા પક્ખન્દિકા સૂલા વિસૂચિકા કુટ્ઠં ગણ્ડો કિલાસો સોસો અપમારો દદ્દુ કણ્ડુ કચ્છુ રખસા વિતચ્છિકા લોહિતપિત્તં [લોહિતં પિત્તં (સ્યા. ક.)] મધુમેહો અંસા પિળકા ભગન્દલા, પિત્તસમુટ્ઠાના આબાધા સેમ્હસમુટ્ઠાના આબાધા વાતસમુટ્ઠાના આબાધા સન્નિપાતિકા આબાધા ઉતુપરિણામજા આબાધા વિસમપરિહારજા આબાધા ઓપક્કમિકા આબાધા કમ્મવિપાકજા આબાધા, સીતં ઉણ્હં જિઘચ્છા પિપાસા ઉચ્ચારો પસ્સાવો ડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સા ઇતિ વા – ઇમે વુચ્ચન્તિ પાકટપરિસ્સયા.

કતમે પટિચ્છન્નપરિસ્સયા? કાયદુચ્ચરિતં વચીદુચ્ચરિતં મનોદુચ્ચરિતં કામચ્છન્દનીવરણં બ્યાપાદનીવરણં થિનમિદ્ધનીવરણં ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચનીવરણં વિચિકિચ્છાનીવરણં રાગો દોસો મોહો કોધો ઉપનાહો મક્ખો પળાસો ઇસ્સા મચ્છરિયં માયા સાઠેય્યં થમ્ભો સારમ્ભો માનો અતિમાનો મદો પમાદો, સબ્બે કિલેસા સબ્બે દુચ્ચરિતા સબ્બે દરથા સબ્બે પરિળાહા સબ્બે સન્તાપા સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારા – ઇમે વુચ્ચન્તિ પટિચ્છન્નપરિસ્સયા.

પરિસ્સયાતિ કેનટ્ઠેન પરિસ્સયા? પરિસહન્તીતિ પરિસ્સયા, પરિહાનાય સંવત્તન્તીતિ પરિસ્સયા, તત્રાસયાતિ પરિસ્સયા. કથં પરિસહન્તીતિ પરિસ્સયા? તે પરિસ્સયા તં પુગ્ગલં સહન્તિ પરિસહન્તિ અભિભવન્તિ અજ્ઝોત્થરન્તિ પરિયાદિયન્તિ મદ્દન્તિ. એવં પરિસહન્તીતિ – પરિસ્સયા.

કથં પરિહાનાય સંવત્તન્તીતિ પરિસ્સયા? તે પરિસ્સયા કુસલાનં ધમ્માનં અન્તરાયાય પરિહાનાય સંવત્તન્તિ. કતમેસં કુસલાનં ધમ્માનં? સમ્માપટિપદાય અનુલોમપટિપદાય અપચ્ચનીકપટિપદાય અવિરુદ્ધપટિપદાય અન્વત્થપટિપદાય ધમ્માનુધમ્મપટિપદાય સીલેસુ પરિપૂરકારિતાય ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતાય ભોજને મત્તઞ્ઞુતાય જાગરિયાનુયોગસ્સ સતિસમ્પજઞ્ઞસ્સ ચતુન્નં સતિપટ્ઠાનાનં ભાવનાનુયોગસ્સ ચતુન્નં સમ્મપ્પધાનાનં ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં પઞ્ચન્નં બલાનં સત્તન્નં બોજ્ઝઙ્ગાનં અરિયસ્સ અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સ ભાવનાનુયોગસ્સ – ઇમેસં કુસલાનં ધમ્માનં અન્તરાયાય પરિહાનાય સંવત્તન્તિ. એવમ્પિ પરિહાનાય સંવત્તન્તીતિ – પરિસ્સયા.

કથં તત્રાસયાતિ પરિસ્સયા? તત્થેતે પાપકા અકુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ અત્તભાવસન્નિસ્સયા. યથા બિલે બિલાસયા પાણા સયન્તિ, દકે દકાસયા પાણા સયન્તિ, વને વનાસયા પાણા સયન્તિ, રુક્ખે રુક્ખાસયા પાણા સયન્તિ; એવમેવ તત્થેતે પાપકા અકુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ અત્તભાવસન્નિસ્સયાતિ. એવમ્પિ તત્રાસયાતિ – પરિસ્સયા.

વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘સાન્તેવાસિકો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સાચરિયકો દુક્ખં ન ફાસુ વિહરતિ. કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સાન્તેવાસિકો સાચરિયકો દુક્ખં ન ફાસુ વિહરતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ઉપ્પજ્જન્તિ પાપકા અકુસલા ધમ્મા સરસઙ્કપ્પા સઞ્ઞોજનિયા, ત્યસ્સ અન્તો વસન્તિ અન્વાસ્સવન્તિ પાપકા અકુસલા ધમ્માતિ. તસ્મા સાન્તેવાસિકોતિ વુચ્ચતિ. તે નં સમુદાચરન્તિ, સમુદાચરન્તિ [સમુદાચારેન્તિ (સી.)] નં પાપકા અકુસલા ધમ્માતિ. તસ્મા સાચરિયકોતિ વુચ્ચતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા … મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય ઉપ્પજ્જન્તિ પાપકા અકુસલા ધમ્મા સરસઙ્કપ્પા સઞ્ઞોજનિયા, ત્યસ્સ અન્તો વસન્તિ અન્વાસ્સવન્તિ પાપકા અકુસલા ધમ્માતિ. તસ્મા સાન્તેવાસિકોતિ વુચ્ચતિ. તે નં સમુદાચરન્તિ, સમુદાચરન્તિ નં પાપકા અકુસલા ધમ્માતિ. તસ્મા સાચરિયકોતિ વુચ્ચતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સાન્તેવાસિકો સાચરિયકો દુક્ખં ન ફાસુ વિહરતી’’તિ. એવમ્પિ તત્રાસયાતિ – પરિસ્સયા.

વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, અન્તરામલા અન્તરાઅમિત્તા અન્તરાસપત્તા અન્તરાવધકા અન્તરાપચ્ચત્થિકા. કતમે તયો? લોભો, ભિક્ખવે, અન્તરામલો [અન્તરામલં (સી. ક.) ઇતિવુ. ૮૮] અન્તરાઅમિત્તો અન્તરાસપત્તો અન્તરાવધકો અન્તરાપચ્ચત્થિકો; દોસો, ભિક્ખવે…પે… મોહો, ભિક્ખવે, અન્તરામલો અન્તરાઅમિત્તો અન્તરાસપત્તો અન્તરાવધકો અન્તરાપચ્ચત્થિકો. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો અન્તરામલા અન્તરાઅમિત્તા અન્તરાસપત્તા અન્તરાવધકા અન્તરાપચ્ચત્થિકા’’તિ.

‘‘અનત્થજનનો લોભો, લોભો ચિત્તપ્પકોપનો;

ભયમન્તરતો જાતં, તં જનો નાવબુજ્ઝતિ.

‘‘લુદ્ધો અત્થં ન જાનાતિ, લુદ્ધો ધમ્મં ન પસ્સતિ;

અન્ધન્તમં [અન્ધતમં (સ્યા.) ઇતિવુ. ૮૮] તદા હોતિ, યં લોભો સહતે નરં.

‘‘અનત્થજનનો દોસો, દોસો ચિત્તપ્પકોપનો;

ભયમન્તરતો જાતં, તં જનો નાવબુજ્ઝતિ.

‘‘કુદ્ધો અત્થં ન જાનાતિ, કુદ્ધો ધમ્મં ન પસ્સતિ;

અન્ધન્તમં તદા હોતિ, યં દોસો સહતે નરં.

‘‘અનત્થજનનો મોહો, મોહો ચિત્તપ્પકોપનો;

ભયમન્તરતો જાતં, તં જનો નાવબુજ્ઝતિ.

‘‘મૂળ્હો અત્થં ન જાનાતિ, મૂળ્હો ધમ્મં ન પસ્સતિ;

અન્ધન્તમં તદા હોતિ, યં મોહો સહતે નર’’ન્તિ.

એવમ્પિ તત્રાસયાતિ – પરિસ્સયા.

વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘તયો ખો, મહારાજ, પુરિસસ્સ ધમ્મા અજ્ઝત્તં ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જન્તિ અહિતાય દુક્ખાય અફાસુવિહારાય. કતમે તયો? લોભો ખો, મહારાજ, પુરિસસ્સ ધમ્મો અજ્ઝત્તં ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ અહિતાય દુક્ખાય અફાસુવિહારાય; દોસો ખો, મહારાજ…પે… મોહો ખો, મહારાજ, પુરિસસ્સ ધમ્મો અજ્ઝત્તં ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ અહિતાય દુક્ખાય અફાસુવિહારાય. ઇમે ખો, મહારાજ, તયો પુરિસસ્સ ધમ્મા અજ્ઝત્તં ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જન્તિ અહિતાય દુક્ખાય અફાસુવિહારાય.

‘‘લોભો દોસો ચ મોહો ચ, પુરિસં પાપચેતસં;

હિંસન્તિ અત્તસમ્ભૂતા, તચસારંવ સમ્ફલ’’ન્તિ.

એવમ્પિ તત્રાસયાતિ – પરિસ્સયા.

વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘રાગો ચ દોસો ચ ઇતો નિદાના, અરતી રતી લોમહંસો ઇતોજા;

ઇતો સમુટ્ઠાય મનોવિતક્કા, કુમારકા ધઙ્કમિવોસ્સજન્તી’’તિ.

એવમ્પિ તત્રાસયાતિ – પરિસ્સયા.

પરિસ્સયવિનયન્તિ પરિસ્સયવિનયં પરિસ્સયપ્પહાનં પરિસ્સયવૂપસમં પરિસ્સયપટિનિસ્સગ્ગં પરિસ્સયપટિપસ્સદ્ધિં અમતં નિબ્બાનન્તિ – સક્ખિધમ્મં પરિસ્સયવિનયં.

પટિપદં વદેહિ ભદ્દન્તેતિ. પટિપદં વદેહિ – સમ્માપટિપદં અનુલોમપટિપદં અપચ્ચનીકપટિપદં અવિરુદ્ધપટિપદં અન્વત્થપટિપદં ધમ્માનુધમ્મપટિપદં સીલેસુ પરિપૂરકારિતં ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતં ભોજને મત્તઞ્ઞુતં જાગરિયાનુયોગં સતિસમ્પજઞ્ઞં ચત્તારો સતિપટ્ઠાને ચત્તારો સમ્મપ્પધાને ચત્તારો ઇદ્ધિપાદે પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ પઞ્ચ બલાનિ સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં નિબ્બાનઞ્ચ નિબ્બાનગામિનિઞ્ચ પટિપદં વદેહિ આચિક્ખ દેસેહિ પઞ્ઞપેહિ પટ્ઠપેહિ વિવર વિભજ ઉત્તાનીકરોહિ પકાસેહીતિ – પટિપદં વદેહિ. ભદ્દન્તેતિ સો નિમ્મિતો બુદ્ધં ભગવન્તં આલપતિ. અથ વા યં ત્વં ધમ્મં આચિક્ખસિ દેસેસિ પઞ્ઞપેસિ પટ્ઠપેસિ વિવરિ વિભજિ ઉત્તાનીઅકાસિ પકાસેસિ સબ્બં તં સુન્દરં ભદ્દકં કલ્યાણં અનવજ્જં સેવિતબ્બન્તિ – પટિપદં વદેહિ ભદ્દન્તે.

પાતિમોક્ખં અથ વાપિ સમાધિન્તિ. પાતિમોક્ખન્તિ સીલં પતિટ્ઠા આદિ ચરણં સંયમો સંવરો મુખં પમુખં કુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા. અથ વાપિ સમાધિન્તિ યા ચિત્તસ્સ ઠિતિ સણ્ઠિતિ અવટ્ઠિતિ અવિસાહારો અવિક્ખેપો અવિસાહતમાનસતા સમથો સમાધિન્દ્રિયં સમાધિબલં સમ્માસમાધીતિ – પાતિમોક્ખં અથ વાપિ સમાધિં.

તેનાહ સો નિમ્મિતો –

‘‘અકિત્તયી વિવટચક્ખુ, સક્ખિધમ્મં પરિસ્સયવિનયં;

પટિપદં વદેહિ ભદ્દન્તે, પાતિમોક્ખં અથ વાપિ સમાધિ’’ન્તિ.

૧૫૭. ચક્ખૂહિ નેવ લોલસ્સ, ગામકથાય આવરયે સોતં;

રસે ચ નાનુગિજ્ઝેય્ય, ન ચ મમાયેથ કિઞ્ચિ લોકસ્મિં.

ચક્ખૂહિ નેવ લોલસ્સાતિ. કથં ચક્ખુલોલોતિ? ઇધેકચ્ચો ચક્ખુલોલિયેન સમન્નાગતો હોતિ – ‘‘અદિટ્ઠં દક્ખિતબ્બં, દિટ્ઠં સમતિક્કમિતબ્બ’’ન્તિ આરામેન આરામં ઉય્યાનેન ઉય્યાનં ગામેન ગામં નિગમેન નિગમં નગરેન નગરં રટ્ઠેન રટ્ઠં જનપદેન જનપદં દીઘચારિકં અનવટ્ઠિતચારિકં [અનવત્થિતચારિકં (સી. સ્યા.)] અનુયુત્તો ચ હોતિ રૂપસ્સ દસ્સનાય. એવમ્પિ ચક્ખુલોલો હોતિ.

અથ વા ભિક્ખુ અન્તરઘરં પવિટ્ઠો વીથિં પટિપન્નો અસંવુતો ગચ્છતિ હત્થિં ઓલોકેન્તો, અસ્સં ઓલોકેન્તો, રથં ઓલોકેન્તો, પત્તિં ઓલોકેન્તો, ઇત્થિયો ઓલોકેન્તો, પુરિસે ઓલોકેન્તો, કુમારકે ઓલોકેન્તો, કુમારિકાયો ઓલોકેન્તો, અન્તરાપણં ઓલોકેન્તો, ઘરમુખાનિ ઓલોકેન્તો, ઉદ્ધં ઓલોકેન્તો, અધો ઓલોકેન્તો, દિસાવિદિસં વિપેક્ખમાનો ગચ્છતિ. એવમ્પિ ચક્ખુલોલો હોતિ.

અથ વા ભિક્ખુ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ અનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય ન પટિપજ્જતિ, ન રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે ન સંવરં આપજ્જતિ. એવમ્પિ ચક્ખુલોલો હોતિ.

યથા વા પનેકે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સદ્ધાદેય્યાનિ ભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા તે એવરૂપં વિસૂકદસ્સનં અનુયુત્તા વિહરન્તિ, સેય્યથિદં – નચ્ચં ગીતં વાદિતં પેક્ખં અક્ખાનં પાણિસ્સરં વેતાળં કુમ્ભથૂણં [કુમ્ભથૂનં (સી. સ્યા. ક.)] સોભનકં [સોભનગરકં (સી. સ્યા.)] ચણ્ડાલં વંસં ધોવનં હત્થિયુદ્ધં અસ્સયુદ્ધં મહિંસયુદ્ધં [મહિસયુદ્ધં (સી. સ્યા.)] ઉસભયુદ્ધં અજયુદ્ધં મેણ્ડયુદ્ધં કુક્કુટયુદ્ધં વટ્ટકયુદ્ધં દણ્ડયુદ્ધં મુટ્ઠિયુદ્ધં નિબ્બુદ્ધં ઉય્યોધિકં બલગ્ગં સેનાબ્યૂહં અનીકદસ્સનં ઇતિ વા. એવમ્પિ ચક્ખુલોલો હોતિ.

કથં ન ચક્ખુલોલો હોતિ? ઇધ ભિક્ખુ અન્તરઘરં પવિટ્ઠો વીથિં પટિપન્નો સંવુતો ગચ્છતિ ન હત્થિં ઓલોકેન્તો, ન અસ્સં ઓલોકેન્તો, ન રથં ઓલોકેન્તો, ન પત્તિં ઓલોકેન્તો, ન ઇત્થિયો ઓલોકેન્તો, ન પુરિસે ઓલોકેન્તો, ન કુમારકે ઓલોકેન્તો, ન કુમારિકાયો ઓલોકેન્તો, ન અન્તરાપણં ઓલોકેન્તો, ન ઘરમુખાનિ ઓલોકેન્તો, ન ઉદ્ધં ઓલોકેન્તો, ન અધો ઓલોકેન્તો, ન દિસાવિદિસાવિપેક્ખમાનો ગચ્છતિ. એવમ્પિ ન ચક્ખુલોલો હોતિ.

અથ વા ભિક્ખુ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ, રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. એવમ્પિ ન ચક્ખુલોલો હોતિ.

યથા વા પનેકે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સદ્ધાદેય્યાનિ ભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા તે એવરૂપં વિસૂકદસ્સનં અનનુયુત્તા વિહરન્તિ, સેય્યથિદં – નચ્ચં ગીતં વાદિતં પેક્ખં અક્ખાનં…પે… અનીકદસ્સનં ઇતિ વા. એવરૂપા વિસૂકદસ્સના પટિવિરતો હોતિ. એવમ્પિ ન ચક્ખુલોલો હોતિ.

ચક્ખૂહિ નેવ લોલસ્સાતિ. ચક્ખુલોલિયં પજહેય્ય વિનોદેય્ય બ્યન્તિં કરેય્ય અનભાવં ગમેય્ય, ચક્ખુલોલિયા આરતો અસ્સ વિરતો પટિવિરતો નિક્ખન્તો નિસ્સટો વિપ્પમુત્તો વિસઞ્ઞુત્તો વિમરિયાદિકતેન ચેતસા વિહરેય્યાતિ – ચક્ખૂહિ નેવ લોલસ્સ.

ગામકથાય આવરયે સોતન્તિ. ગામકથા વુચ્ચતિ બાત્તિંસ તિરચ્છાનકથા, સેય્યથિદં – રાજકથા ચોરકથા મહામત્તકથા સેનાકથા ભયકથા યુદ્ધકથા અન્નકથા પાનકથા વત્થકથા યાનકથા સયનકથા માલાકથા ગન્ધકથા ઞાતિકથા ગામકથા નિગમકથા નગરકથા જનપદકથા ઇત્થિકથા [ઇત્થિકથા પુરિસકથા (બહૂસુ)] સૂરકથા વિસિખાકથા કુમ્ભટ્ઠાનકથા પુબ્બપેતકથા નાનત્તકથા લોકક્ખાયિકા સમુદ્દક્ખાયિકા ઇતિભવાભવકથા ઇતિ વા. ગામકથાય આવરયે સોતન્તિ. ગામકથાય સોતં આવરેય્ય નિવારેય્ય સંવરેય્ય રક્ખેય્ય ગોપેય્ય પિદહેય્ય પચ્છિન્દેય્યાતિ – ગામકથાય આવરયે સોતં.

રસે ચ નાનુગિજ્ઝેય્યાતિ. રસે ચાતિ મૂલરસો ખન્ધરસો તચરસો પત્તરસો પુપ્ફરસો ફલરસો અમ્બિલં મધુરં તિત્તકં કટુકં લોણિકં ખારિકં લમ્બિકં કસાવો સાદુ અસાદુ સીતં ઉણ્હં. સન્તેકે સમણબ્રાહ્મણા રસગિદ્ધા; તે જિવ્હગ્ગેન રસગ્ગાનિ પરિયેસન્તા આહિણ્ડન્તિ, તે અમ્બિલં લભિત્વા અનમ્બિલં પરિયેસન્તિ, અનમ્બિલં લભિત્વા અમ્બિલં પરિયેસન્તિ…પે… સીતં લભિત્વા ઉણ્હં પરિયેસન્તિ, ઉણ્હં લભિત્વા સીતં પરિયેસન્તિ. તે યં યં લભિત્વા તેન તેન ન તુસ્સન્તિ, અપરાપરં પરિયેસન્તિ, મનાપિકેસુ રસેસુ રત્તા ગિદ્ધા ગધિતા મુચ્છિતા અજ્ઝોસન્ના લગ્ગા લગ્ગિતા પલિબુદ્ધા. યસ્સેસા રસતણ્હા પહીના સમુચ્છિન્ના…પે… ઞાણગ્ગિના દડ્ઢા, સો પટિસઙ્ખા યોનિસો આહારં આહારેતિ નેવ દવાય…પે… અનવજ્જતા ચ ફાસુવિહારો ચાતિ.

યથા વણં આલિમ્પેય્ય યાવદેવ આરુહણત્થાય [આરુહનત્થાય (ક.) પુરાભેદસુત્તનિદ્દેસે સત્તમગાથાવણ્ણનાયં], યથા વા પન અક્ખં અબ્ભઞ્જેય્ય યાવદેવ ભારસ્સ નિત્થરણત્થાય, યથા વા પુત્તમંસં આહારં આહારેય્ય યાવદેવ કન્તારસ્સ નિત્થરણત્થાય; એવમેવં ભિક્ખુ પટિસઙ્ખા યોનિસો આહારં આહારેતિ નેવ દવાય…પે… અનવજ્જતા ચ ફાસુવિહારો ચાતિ રસતણ્હં પજહેય્ય વિનોદેય્ય બ્યન્તિં કરેય્ય અનભાવં ગમેય્ય, રસતણ્હાય આરતો અસ્સ વિરતો પટિવિરતો નિક્ખન્તો નિસ્સટો વિપ્પમુત્તો વિસઞ્ઞુત્તો વિમરિયાદિકતેન ચેતસા વિહરેય્યાતિ – રસે ચ નાનુગિજ્ઝેય્ય.

ન ચ મમાયેથ કિઞ્ચિ લોકસ્મિન્તિ. મમત્તાતિ દ્વે મમત્તા – તણ્હામમત્તઞ્ચ દિટ્ઠિમમત્તઞ્ચ …પે… ઇદં તણ્હામમત્તં…પે… ઇદં દિટ્ઠિમમત્તં. તણ્હામમત્તં પહાય દિટ્ઠિમમત્તં પટિનિસ્સજ્જિત્વા ચક્ખું ન મમાયેય્ય ન ગણ્હેય્ય ન પરામસેય્ય નાભિનિવિસેય્ય; સોતં… ઘાનં… જિવ્હં… કાયં… રૂપે… સદ્દે… ગન્ધે… રસે… ફોટ્ઠબ્બે… કુલં… ગણં… આવાસં… લાભં… યસં… પસંસં… સુખં… ચીવરં… પિણ્ડપાતં… સેનાસનં… ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં… કામધાતું… રૂપધાતું… અરૂપધાતું… કામભવં… રૂપભવં… અરૂપભવં… સઞ્ઞાભવં… અસઞ્ઞાભવં… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાભવં … એકવોકારભવં… ચતુવોકારભવં… પઞ્ચવોકારભવં … અતીતં… અનાગતં… પચ્ચુપ્પન્નં… દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે ન મમાયેય્ય ન ગણ્હેય્ય ન પરામસેય્ય નાભિનિવિસેય્ય. કિઞ્ચીતિ કિઞ્ચિ રૂપગતં વેદનાગતં સઞ્ઞાગતં સઙ્ખારગતં વિઞ્ઞાણગતં. લોકસ્મિન્તિ અપાયલોકે…પે… આયતનલોકેતિ – ન ચ મમાયેથ કિઞ્ચિ લોકસ્મિં.

તેનાહ ભગવા –

‘‘ચક્ખૂહિ નેવ લોલસ્સ, ગામકથાય આવરયે સોતં;

રસે ચ નાનુગિજ્ઝેય્ય, ન ચ મમાયેથ કિઞ્ચિ લોકસ્મિ’’ન્તિ.

૧૫૮. ફસ્સેન યદા ફુટ્ઠસ્સ, પરિદેવં ભિક્ખુ ન કરેય્ય કુહિઞ્ચિ;

ભવઞ્ચ નાભિજપ્પેય્ય, ભેરવેસુ ચ ન સમ્પવેધેય્ય.

ફસ્સેન યદા ફુટ્ઠસ્સાતિ. ફસ્સોતિ રોગફસ્સો. રોગફસ્સેન ફુટ્ઠો પરેતો સમોહિતો સમન્નાગતો અસ્સ; ચક્ખુરોગેન ફુટ્ઠો પરેતો સમોહિતો સમન્નાગતો અસ્સ, સોતરોગેન…પે… ઘાનરોગેન… જિવ્હારોગેન… કાયરોગેન… સીસરોગેન… કણ્ણરોગેન… મુખરોગેન… દન્તરોગેન… કાસેન… સાસેન… પિનાસેન… ડાહેન… જરેન… કુચ્છિરોગેન… મુચ્છાય… પક્ખન્દિકાય… સૂલાય… વિસૂચિકાય… કુટ્ઠેન… ગણ્ડેન… કિલાસેન… સોસેન… અપમારેન… દદ્દુયા… કણ્ડુયા … કચ્છુયા… રખસાય… વિતચ્છિકાય… લોહિતેન… પિત્તેન… મધુમેહેન… અંસાય… પિળકાય… ભગન્દલેન… પિત્તસમુટ્ઠાનેન આબાધેન… સેમ્હસમુટ્ઠાનેન આબાધેન… વાતસમુટ્ઠાનેન આબાધેન… સન્નિપાતિકેન આબાધેન… ઉતુપરિણામજેન આબાધેન… વિસમપરિહારજેન આબાધેન… ઓપક્કમિકેન આબાધેન… કમ્મવિપાકજેન આબાધેન… સીતેન… ઉણ્હેન… જિઘચ્છાય… પિપાસાય… ઉચ્ચારેન… પસ્સાવેન… ડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સેહિ ફુટ્ઠો પરેતો સમોહિતો સમન્નાગતો અસ્સાતિ – ફસ્સેન યદા ફુટ્ઠસ્સ.

પરિદેવં ભિક્ખુ ન કરેય્ય કુહિઞ્ચીતિ. આદેવં પરિદેવં આદેવનં પરિદેવનં આદેવિતત્તં પરિદેવિતત્તં વાચા પલાપં વિપ્પલાપં લાલપ્પં લાલપ્પાયનં લાલપ્પાયિતત્તં ન કરેય્ય ન જનેય્ય ન સઞ્જનેય્ય ન નિબ્બત્તેય્ય નાભિનિબ્બત્તેય્ય. કુહિઞ્ચીતિ કુહિઞ્ચિ કિમ્હિચિ કત્થચિ અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા અજ્ઝત્તબહિદ્ધા વાતિ – પરિદેવં ભિક્ખુ ન કરેય્ય કુહિઞ્ચિ.

ભવઞ્ચ નાભિજપ્પેય્યાતિ. કામભવં ન જપ્પેય્ય, રૂપભવં ન જપ્પેય્ય, અરૂપભવં ન જપ્પેય્ય ન પજપ્પેય્ય નાભિજપ્પેય્યાતિ – ભવઞ્ચ નાભિજપ્પેય્ય.

ભેરવેસુ ચ ન સમ્પવેધેય્યાતિ. ભેરવાતિ એકેનાકારેન ભયમ્પિ ભેરવમ્પિ તઞ્ઞેવ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘એતં નૂન તં ભયં ભેરવં ન જહે આગચ્છતી’’તિ. બહિદ્ધારમ્મણં વુત્તં સીહા બ્યગ્ઘા દીપી અચ્છા તરચ્છા કોકા મહિંસા અસ્સા હત્થી અહિ વિચ્છિકા સતપદી, ચોરા વા અસ્સુ માનવા વા કતકમ્મા વા અકતકમ્મા વા. અથાપરેન આકારેન ભયં વુચ્ચતિ અજ્ઝત્તિકં ચિત્તસમુટ્ઠાનં ભયં ભયાનકં છમ્ભિતત્તં લોમહંસો ચેતસો ઉબ્બેગો ઉત્રાસો, જાતિભયં જરાભયં બ્યાધિભયં મરણભયં રાજભયં ચોરભયં અગ્ગિભયં ઉદકભયં અત્તાનુવાદભયં પરાનુવાદભયં દણ્ડભયં દુગ્ગતિભયં ઊમિભયં કુમ્ભીલભયં આવટ્ટભયં સુસુકાભયં [સુંસુકાભયં (સ્યા.)] આજીવિકભયં અસિલોકભયં પરિસાય સારજ્જભયં મદનભયં દુગ્ગતિભયં ભયં ભયાનકં છમ્ભિતત્તં લોમહંસો ચેતસો ઉબ્બેગો ઉત્રાસો. ભેરવેસુ ચ ન સમ્પવેધેય્યાતિ ભેરવે પસ્સિત્વા વા સુણિત્વા વા ન વેધેય્ય ન પવેધેય્ય ન સમ્પવેધેય્ય ન તસેય્ય ન ઉત્તસેય્ય ન પરિતસેય્ય ન ભાયેય્ય ન સન્તાસં આપજ્જેય્ય, અભીરૂ અસ્સ અછમ્ભી અનુત્રાસી અપલાયી, પહીનભયભેરવો વિગતલોમહંસો વિહરેય્યાતિ – ભેરવેસુ ચ ન સમ્પવેધેય્ય.

તેનાહ ભગવા –

‘‘ફસ્સેન યદા ફુટ્ઠસ્સ, પરિદેવં ભિક્ખુ ન કરેય્ય કુહિઞ્ચિ;

ભવઞ્ચ નાભિજપ્પેય્ય, ભેરવેસુ ચ ન સમ્પવેધેય્યા’’તિ.

૧૫૯. અન્નાનમથો પાનાનં, ખાદનીયાનમથોપિ વત્થાનં;

લદ્ધા ન સન્નિધિં કયિરા, ન ચ પરિત્તસે તાનિ અલભમાનો.