૮. અકુસલચ્છેદનપઞ્હો

૮. ‘‘ભન્તે નાગસેન, તથાગતો સબ્બં અકુસલં ઝાપેત્વા સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો, ઉદાહુ સાવસેસે અકુસલે સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો’’તિ? ‘‘સબ્બં, મહારાજ, અકુસલં ઝાપેત્વા ભગવા સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો, નત્થિ ભગવતો સેસેકં અકુસલ’’ન્તિ.

‘‘કિં પન, ભન્તે, દુક્ખા વેદના તથાગતસ્સ કાયે ઉપ્પન્નપુબ્બા’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, રાજગહે ભગવતો પાદો સકલિકાય [સક્ખલિકાય (સ્યા. ક.)] ખતો, લોહિતપક્ખન્દિકાબાધો ઉપ્પન્નો, કાયે અભિસન્ને જીવકેન વિરેકો કારિતો, વાતાબાધે ઉપ્પન્ને ઉપટ્ઠાકેન થેરેન ઉણ્હોદકં પરિયિટ્ઠ’’ન્તિ.

‘‘યદિ, ભન્તે નાગસેન, તથાગતો સબ્બં અકુસલં ઝાપેત્વા સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો, તેન હિ ભગવતો પાદો સકલિકાય ખતો, લોહિતપક્ખન્દિકા ચ આબાધો ઉપ્પન્નોતિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ તથાગતસ્સ પાદો સકલિકાય ખતો, લોહિતપક્ખન્દિકા ચ આબાધો ઉપ્પન્નો, તેન હિ તથાગતો સબ્બં અકુસલં ઝાપેત્વા સબ્બઞ્ઞુતં પત્તોતિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. નત્થિ, ભન્તે, વિના કમ્મેન વેદયિતં, સબ્બં તં વેદયિતં કમ્મમૂલકં, તં કમ્મેનેવ વેદયતિ, અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ [નિબ્બાયિતબ્બોતિ (ક.)].

‘‘ન હિ, મહારાજ, સબ્બં તં વેદયિતં કમ્મમૂલકં. અટ્ઠહિ, મહારાજ, કારણેહિ વેદયિતાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, યેહિ કારણેહિ પુથૂ સત્તા વેદના વેદિયન્તિ. કતમેહિ અટ્ઠહિ? વાતસમુટ્ઠાનાનિપિ ખો, મહારાજ, ઇધેકચ્ચાનિ વેદયિતાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, પિત્તસમુટ્ઠાનાનિપિ ખો, મહારાજ…પે… સેમ્હસમુટ્ઠાનાનિપિ ખો, મહારાજ…પે… સન્નિપાતિકાનિપિ ખો, મહારાજ…પે… ઉતુપરિણામજાનિપિ ખો, મહારાજ…પે… વિસમપરિહારજાનિપિ ખો, મહારાજ…પે… ઓપક્કમિકાનિપિ ખો, મહારાજ…પે… કમ્મવિપાકજાનિપિ ખો, મહારાજ, ઇધેકચ્ચાનિ વેદયિતાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. ઇમેહિ ખો, મહારાજ, અટ્ઠહિ કારણેહિ પુથૂ સત્તા વેદના વેદયન્તિ. તત્થ યે તે પુગ્ગલા ‘સત્તે કમ્મં વિબાધતી’તિ વદેય્યું, તે ઇમે પુગ્ગલા સત્તકારણં પટિબાહન્તિ. તેસં તં વચનં મિચ્છા’’તિ. ‘‘ભન્તે નાગસેન, યઞ્ચ વાતિકં યઞ્ચ પિત્તિકં યઞ્ચ સેમ્હિકં યઞ્ચ સન્નિપાતિકં યઞ્ચ ઉતુપરિણામજં યઞ્ચ વિસમપરિહારજં યઞ્ચ ઓપક્કમિકં, સબ્બેતે કમ્મસમુટ્ઠાના યેવ, કમ્મેનેવ તે સબ્બે સમ્ભવન્તી’’તિ.

‘‘યદિ, મહારાજ, તેપિ સબ્બે કમ્મસમુટ્ઠાનાવ આબાધા ભવેય્યું, ન તેસં કોટ્ઠાસતો લક્ખણાનિ ભવેય્યું. વાતો ખો, મહારાજ, કુપ્પમાનો દસવિધેન કુપ્પતિ સીતેન ઉણ્હેન જિઘચ્છાય વિપાસાય અતિભુત્તેન ઠાનેન પધાનેન આધાવનેન ઉપક્કમેન કમ્મવિપાકેન. તત્ર યે તે નવ વિધા, ન તે અતીતે, ન અનાગતે, વત્તમાનકે ભવે ઉપ્પજ્જન્તિ, તસ્મા ન વત્તબ્બા ‘કમ્મસમ્ભવા સબ્બા વેદના’તિ. પિત્તં, મહારાજ, કુપ્પમાનં તિવિધેન કુપ્પતિ સીતેન ઉણ્હેન વિસમભોજનેન. સેમ્હં, મહારાજ, કુપ્પમાનં તિવિધેન કુપ્પતિ સીતેન ઉણ્હેન અન્નપાનેન. યો ચ, મહારાજ, વાતો યઞ્ચ પિત્તં યઞ્ચ સેમ્હં, તેહિ તેહિ કોપેહિ કુપ્પિત્વા મિસ્સી હુત્વા સકં સકં વેદનં આકડ્ઢતિ. ઉતુપરિણામજા, મહારાજ, વેદના ઉતુપરિયામેન ઉપ્પજ્જતિ. વિસમપરિહારજા વેદના વિસમપરિહારેન ઉપ્પજ્જતિ. ઓપક્કમિકા, મહારાજ, વેદના અત્થિ કિરિયા, અત્થિ કમ્મવિપાકા, કમ્મવિપાકજા વેદના પુબ્બે કતેન કમ્મેન ઉપ્પજ્જતિ. ઇતિ ખો, મહારાજ, અપ્પં કમ્મવિપાકજં, બહુતરં અવસેસં. તત્થ બાલા ‘સબ્બં કમ્મવિપાકજં યેવા’તિ અતિધાવન્તિ. તં કમ્મં ન સક્કા વિના બુદ્ધઞાણેન વવત્થાનં કાતું.

‘‘યં પન, મહારાજ, ભગવતો પાદો સકલિકાય ખતો, તં વેદયિતં નેવ વાતસમુટ્ઠાનં, ન પિત્તસમુટ્ઠાનં, ન સેમ્હસમુટ્ઠાનં, ન સન્નિપાતિકં, ન ઉતુપરિણામજં, ન વિસમપરિહારજં, ન કમ્મવિપાકજં, ઓપક્કમિકં યેવ. દેવદત્તો હિ, મહારાજ, બહૂનિ જાતિસતસહસ્સાનિ તથાગતે આઘાતં બન્ધિ, સો તેન આઘાતેન મહતિં ગરું સિલં ગહેત્વા ‘મત્થકે પાતેસ્સામી’તિ મુઞ્ચિ, અથઞ્ઞે દ્વે સેલા આગન્ત્વા તં સિલં તથાગતં અસમ્પત્તં યેવ સમ્પટિચ્છિંસુ, તાસં પહારેન પપટિકા ભિજ્જિત્વા ભગવતો પાદે પતિત્વા રુહિરં [નિપતિત્વા રુધિરં (સ્યા.)] ઉપ્પાદેસિ, કમ્મવિપાકતો વા, મહારાજ, ભગવતો એસા વેદના નિબ્બત્તા કિરિયતો વા, તતુદ્ધં નત્થઞ્ઞા વેદના.

‘‘યથા, મહારાજ, ખેત્તદુટ્ઠતાય વા બીજં ન સમ્ભવતિ બીજદુટ્ઠતાય વા. એવમેવ ખો, મહારાજ, કમ્મવિપાકતો વા ભગવતો એસા વેદના નિબ્બત્તા કિરિયતો વા, તતુદ્ધં નત્થઞ્ઞા વેદના.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, કોટ્ઠદુટ્ઠતાય વા ભોજનં વિસમં પરિણમતિ આહારદુટ્ઠતાય વા, એવમેવ ખો, મહારાજ, કમ્મવિપાકતો વા ભગવતો એસા વેદના નિબ્બત્તા કિરિયતો વા, તતુદ્ધં નત્થઞ્ઞા વેદના. અપિ ચ, મહારાજ, નત્થિ ભગવતો કમ્મવિપાકજા વેદના, નત્થિ વિસમપરિહારજા વેદના, અવસેસેહિ સમુટ્ઠાનેહિ ભગવતો વેદના ઉપ્પજ્જતિ, તાય ચ પન વેદનાય ન સક્કા ભગવન્તં જીવિતા વોરોપેતું.

‘‘નિપતન્તિ, મહારાજ, ઇમસ્મિં ચાતુમહાભૂતિકે [ચાતુમ્મહાભૂતિકે (સી.)] કાયે ઇટ્ઠાનિટ્ઠા સુભાસુભવેદના. ઇધ, મહારાજ, આકાસે ખિત્તો લેડ્ડુ મહાપથવિયા નિપતતિ, અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, લેડ્ડુ પુબ્બે કતેન મહાપથવિયા નિપતી’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, નત્થિ સો, ભન્તે, હેતુ મહાપથવિયા, યેન હેતુના મહાપથવી કુસલાકુસલવિપાકં પટિસંવેદેય્ય, પચ્ચુપ્પન્નેન, ભન્તે, અકમ્મકેન હેતુના સો લેડ્ડુ મહાપથવિયં નિપતતિ. યથા, મહારાજ, મહાપથવી, એવં તથાગતો દટ્ઠબ્બો. યથા લેડ્ડુ પુબ્બે અકતેન મહાપથવિયં નિપતતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતસ્સ પુબ્બે અકતેન સા સકલિકાપાદે નિપતિતા.

‘‘ઇધ પન, મહારાજ, મનુસ્સા મહાપથવિં ભિન્દન્તિ ચ ખણન્તિ ચ, અપિ નુ ખો, મહારાજ, તે મનુસ્સા પુબ્બે કતેન મહાપથવિં ભિન્દન્તિ ચ ખણન્તિ ચા’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, યા સા સકલિકા ભગવતો પાદે નિપતિતા, ન સા સકલિકા પુબ્બે કતેન ભગવતો પાદે નિપતિતા. યોપિ, મહારાજ, ભગવતો લોહિતપક્ખન્દિકાબાધો ઉપ્પન્નો, સોપિ આબાધો ન પુબ્બે કતેન ઉપ્પન્નો, સન્નિપાતિકેનેવ ઉપ્પન્નો, યે કેચિ, મહારાજ, ભગવતો કાયિકા આબાધા ઉપ્પન્ના, ન તે કમ્માભિનિબ્બત્તા, છન્નં એતેસં સમુટ્ઠાનાનં અઞ્ઞતરતો નિબ્બત્તા.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા દેવાતિદેવેન સંયુત્તનિકાયવરલઞ્છકે મોળિયસીવકે [મોલિયસિવકે (સ્યા. ક.) સં. નિ. ૪.૨૬૯ પસ્સિતબ્બં] વેય્યાકરણે –

‘‘‘પિત્તસમુટ્ઠાનાનિપિ ખો, સીવક, ઇધેકચ્ચાનિ વેદયિતાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. સામમ્પિ ખો એતં, સીવક, વેદિતબ્બં, યથા પિત્તસમુટ્ઠાનાનિપિ ઇધેકચ્ચાનિ વેદયિતાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. લોકસ્સપિ ખો એતં, સીવક, સચ્ચસમ્મતં, યથા પિત્તસમુટ્ઠાનાનિપિ ઇધેકચ્ચાનિ વેદયિતાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. તત્ર, સીવક, યે તે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો ‘‘યં કિઞ્ચાયં પુરિસપુગ્ગલો પટિસંવેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, સબ્બં તં પુબ્બે કતહેતૂ’’તિ. યઞ્ચ સામં ઞાતં, તઞ્ચ અતિધાવન્તિ, યઞ્ચ લોકે સચ્ચસમ્મતં, તઞ્ચ અતિધાવન્તિ. તસ્મા તેસં સમણબ્રાહ્મણાનં મિચ્છાતિ વદામિ.

‘‘‘સેમ્હસમુટ્ઠાનાનિપિ ખો, સીવક, ઇધેકચ્ચાનિ વેદયિતાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. વાતસમુટ્ઠાનાનિપિ ખો, સીવક…પે… સન્નિપાતિકાનિપિ ખો, સીવક…પે… ઉતુપરિણામજાનિપિ ખો, સીવક…પે… વિસમપરિહારજાનિપિ ખો, સીવક…પે… ઓપક્કમિકાનિપિ ખો, સીવક…પે… કમ્મવિપાકજાનિપિ ખો, સીવક, ઇધેકચ્ચાનિ વેદયિતાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. સામમ્પિ ખો એતં, સીવક, વેદિતબ્બં, યથા કમ્મવિપાકજાનિપિ ઇધેકચ્ચાનિ વેદયિતાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. લોકસ્સપિ ખો એતં, સીવક, સચ્ચસમ્મતં, યથા કમ્મવિપાકજાનિપિ ઇધેકચ્ચાનિ વેદયિતાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. તત્ર, સીવક, યે તે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો ‘‘યં કિઞ્ચાયં પુરિસપુગ્ગલો પટિસંવેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, સબ્બં તં પુબ્બે કતહેતૂ’’તિ. યઞ્ચ સામં ઞાતં, તઞ્ચ અતિધાવન્તિ, યઞ્ચ લોકે સચ્ચસમ્મતં, તઞ્ચ અતિધાવન્તિ. તસ્મા તેસં સમણબ્રાહ્મણાનં મિચ્છાતિ વદામી’’’તિ.

‘‘ઇતિપિ, મહારાજ, ન સબ્બા વેદના કમ્મવિપાકજા, સબ્બં, મહારાજ, અકુસલં ઝાપેત્વા ભગવા સબ્બઞ્ઞુતં પત્તોતિ એવમેતં ધારેહી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

અકુસલચ્છેદનપઞ્હો અટ્ઠમો.