૧. પઞ્ઞત્તિપઞ્હો

૧. અથ ખો મિલિન્દો રાજા યેનાયસ્મા નાગસેનો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા નાગસેનેન સદ્ધિં સમ્મોદિ, સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. આયસ્માપિ ખો નાગસેનો પટિસમ્મોદનીયેનેવ [પટિસમ્મોદિ, તેનેવ (સી.)] મિલિન્દસ્સ રઞ્ઞો ચિત્તં આરાધેસિ. અથ ખો મિલિન્દો રાજા આયસ્મન્તં નાગસેનં એતદવોચ ‘‘કથં ભદન્તો ઞાયતિ, કિન્નામોસિ ભન્તે’’તિ? ‘‘નાગસેનો’’તિ ખો અહં, મહારાજ, ઞાયામિ, ‘‘નાગસેનો’’તિ ખો મં, મહારાજ, સબ્રહ્મચારી સમુદાચરન્તિ, અપિ ચ માતાપિતરો નામં કરોન્તિ ‘‘નાગસેનો’’તિ વા ‘‘સૂરસેનો’’તિ વા ‘‘વીરસેનો’’તિ વા ‘‘સીહસેનો’’તિ વા, અપિ ચ ખો, મહારાજ, સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારો નામમત્તં યદિદં નાગસેનોતિ, ન હેત્થ પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતીતિ.

અથ ખો મિલિન્દો રાજા એવમાહ ‘‘સુણન્તુ મે ભોન્તો પઞ્ચસતા યોનકા અસીતિસહસ્સા ચ ભિક્ખૂ, અયં નાગસેનો એવમાહ ‘ન હેત્થ પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતી’તિ, કલ્લં નુ ખો તદભિનન્દિતુ’’ન્તિ. અથ ખો મિલિન્દો રાજા આયસ્મન્તં નાગસેનં એતદવોચ ‘‘સચે, ભન્તે નાગસેન, પુગ્ગલો નૂપલબ્ભતિ, કો ચરહિ તુમ્હાકં ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં દેતિ, કો તં પરિભુઞ્જતિ, કો સીલં રક્ખતિ, કો ભાવનમનુયુઞ્જતિ, કો મગ્ગફલનિબ્બાનાનિ સચ્છિકરોતિ, કો પાણં હનતિ, કો અદિન્નં આદિયતિ, કો કામેસુમિચ્છાચારં ચરતિ, કો મુસા ભણતિ, કો મજ્જં પિવતિ, કો પઞ્ચાનન્તરિયકમ્મં કરોતિ, તસ્મા નત્થિ કુસલં, નત્થિ અકુસલં, નત્થિ કુસલાકુસલાનં કમ્માનં કત્તા વા કારેતા વા, નત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો, સચે, ભન્તે નાગસેન, યો તુમ્હે મારેતિ, નત્થિ તસ્સાપિ પાણાતિપાતો, તુમ્હાકમ્પિ, ભન્તે નાગસેન, નત્થિ આચરિયો, નત્થિ ઉપજ્ઝાયો, નત્થિ ઉપસમ્પદા. ‘નાગસેનોતિ મં, મહારાજ, સબ્રહ્મચારી સમુદાચરન્તી’તિ યં વદેસિ, ‘કતમો એત્થ નાગસેનો? કિન્નુ ખો, ભન્તે, કેસા નાગસેનો’’તિ? ‘‘ન હિ મહારાજા’’તિ. ‘‘લોમા નાગસેનો’’તિ? ‘‘ન હિ મહારાજા’’તિ. ‘‘નખા…પે… દન્તા…પે… તચો…પે… મંસં…પે… ન્હારુ…પે… અટ્ઠિ…પે… અટ્ઠિમિઞ્જં…પે… વક્કં…પે… હદયં…પે… યકનં…પે… કિલોમકં…પે… પિહકં…પે… પપ્ફાસં…પે… અન્તં…પે… અન્તગુણં…પે… ઉદરિયં…પે… કરીસં…પે… પિત્તં…પે… સેમ્હં…પે… પુબ્બો…પે… લોહિતં…પે… સેદો…પે… મેદો…પે… અસ્સુ…પે… વસા…પે… ખેળો…પે… સિઙ્ઘાણિકા…પે… લસિકા…પે… મુત્તં…પે… મત્થકે મત્થલુઙ્ગં નાગસેનો’’તિ? ‘‘ન હિમહારાજા’’તિ. ‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે, રૂપં નાગસેનો’’તિ? ‘‘નહિ મહારાજા’’તિ. ‘‘વેદના નાગસેનો’’તિ?‘‘ન હિ મહારાજા’’તિ. ‘‘સઞ્ઞા નાગસેનો’’તિ? ‘‘ન હિ મહારાજા’’તિ. ‘‘સઙ્ખારા નાગસેનો’’તિ? ‘‘ન હિ મહારાજા’’તિ. ‘‘વિઞ્ઞાણં નાગસેનો’’તિ? ‘‘ન હિ મહારાજા’’તિ. ‘‘કિં પન, ભન્તે, રૂપવેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણં નાગસેનો’’તિ? ‘‘ન હિ મહારાજા’’તિ. ‘‘કિં પન, ભન્તે, અઞ્ઞત્ર રૂપવેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણં નાગસેનો’’તિ? ‘‘ન હિ મહારાજા’’તિ. ‘‘તમહં ભન્તે, પુચ્છન્તો પુચ્છન્તો ન પસ્સામિ નાગસેનં. નાગસેનસદ્દો યેવ નુ ખો, ભન્તે, નાગસેનો’’તિ? ‘‘ન હિ મહારાજા’’તિ. ‘‘કો પનેત્થ નાગસેનો, અલિકં ત્વં, ભન્તે, ભાસસિ મુસાવાદં, નત્થિ નાગસેનો’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા નાગસેનો મિલિન્દં રાજાનં એતદવોચ ‘‘ત્વં ખોસિ, મહારાજ, ખત્તિયસુખુમાલો અચ્ચન્તસુખુમાલો, તસ્સ તે, મહારાજ, મજ્ઝન્હિકસમયં તત્તાય ભૂમિયા ઉણ્હાય વાલિકાય ખરાય સક્ખરકથલિકાય [ખરા સક્ખરકઠલવાલિકા (સી. પી.)] મદ્દિત્વા પાદેનાગચ્છન્તસ્સ પાદા રુજ્જન્તિ, કાયો કિલમતિ, ચિત્તં ઉપહઞ્ઞતિ, દુક્ખસહગતં કાયવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, કિં નુ ખો ત્વં પાદેનાગતોસિ, ઉદાહુ વાહનેના’’તિ? ‘‘નાહં, ભન્તે, પાદેનાગચ્છામિ, રથેનાહં આગતોસ્મી’’તિ. ‘‘સચે, ત્વં મહારાજ, રથેનાગતોસિ, રથં મે આરોચેહિ, કિં નુ ખો, મહારાજ, ઈસા રથો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘અક્ખો રથો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘ચક્કાનિ રથો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘રથપઞ્જરં રથો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘રથદણ્ડકો રથો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘યુગં રથો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘રસ્મિયો રથો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘પતોદલટ્ઠિ રથો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં નુ ખો, મહારાજ, ઈસાઅક્ખચક્કરથપઞ્જરરથદણ્ડયુગરસ્મિપતોદા રથો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં પન, મહારાજ, અઞ્ઞત્ર ઈસાઅક્ખચક્કરથપઞ્જરરથદણ્ડયુગરસ્મિપતોદા રથો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘તમહં, મહારાજ, પુચ્છન્તો પુચ્છન્તો ન પસ્સામિ રથં. રથસદ્દોયેવ નુ ખો, મહારાજ, રથો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘કો પનેત્થ રથો, અલિકં, ત્વં મહારાજ, ભાસસિ મુસાવાદં, નત્થિ રથો, ત્વંસિ, મહારાજ, સકલજમ્બુદીપે અગ્ગરાજા, કસ્સ પન ત્વં ભાયિત્વા મુસાવાદં ભાસસિ, સુણન્તુ મે ભોન્તો પઞ્ચસતા યોનકા અસીતિસહસ્સા ચ ભિક્ખૂ, અયં મિલિન્દો રાજા એવમાહ ‘રથેનાહં આગતોસ્મી’તિ, સચે ત્વં, મહારાજ, રથેનાગતો‘સિ, રથં મે આરોચેહી’તિ વુત્તો સમાનો રથં ન સમ્પાદેતિ, કલ્લં નુ ખો તદભિનન્દિતુ’’ન્તિ. એવં વુત્તે પઞ્ચસતા યોનકા આયસ્મતો નાગસેનસ્સ સાધુકારં દત્વા મિલિન્દં રાજાનં એતદવોચું ‘‘ઇદાનિ ખો ત્વં, મહારાજ, સક્કોન્તો ભાસસ્સૂ’’તિ.

અથ ખો મિલિન્દો રાજા આયસ્મન્તં નાગસેનં એતદવોચ ‘‘નાહં, ભન્તે નાગસેન, મુસા ભણામિ, ઈસઞ્ચ પટિચ્ચ અક્ખઞ્ચ પટિચ્ચ ચક્કાનિ ચ પટિચ્ચ રથપઞ્જરઞ્ચ પટિચ્ચ રથદણ્ડકઞ્ચ પટિચ્ચ ‘રથો’તિ સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારો નામમત્તં પવત્તતી’’તિ.

‘‘સાધુ ખો, ત્વં મહારાજ, રથં જાનાસિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, મય્હમ્પિ કેસે ચ પટિચ્ચ લોમે ચ પટિચ્ચ…પે… મત્થકે મત્થલુઙ્ગઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપઞ્ચ પટિચ્ચ વેદનઞ્ચ પટિચ્ચ સઞ્ઞઞ્ચ પટિચ્ચ સઙ્ખારે ચ પટિચ્ચ વિઞ્ઞાણઞ્ચ પટિચ્ચ ‘નાગસેનો’તિ સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારો નામમત્તં પવત્તતિ, પરમત્થતો પનેત્થ પુગ્ગલો નૂપલબ્ભતિ. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, વજિરાય ભિક્ખુનિયા ભગવતો સમ્મુખા –

‘‘‘યથા હિ અઙ્ગસમ્ભારા, હોતિ સદ્દો રથો ઇતિ;

એવં ખન્ધેસુ સન્તેસુ, હોતિ ‘‘સત્તો’’તિ સમ્મુતી’’’તિ [પસ્સ સં. નિ. ૧.૧૭૧].

‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે નાગસેન, અબ્ભુતં, ભન્તે નાગસેન, અતિચિત્રાનિ પઞ્હપટિભાનાનિ વિસજ્જિતાનિ, યદિ બુદ્ધો તિટ્ઠેય્ય સાધુકારં દદેય્ય, સાધુ સાધુ નાગસેન, અતિચિત્રાનિ પઞ્હપટિભાનાનિ વિસજ્જિતાની’’તિ.

પઞ્ઞત્તિપઞ્હો પઠમો.