૨. દુતિયવગ્ગો

૧. પુઞ્ઞકિરિયવત્થુસુત્તં

૬૦. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ. કતમાનિ તીણિ? દાનમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ, સીલમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ, ભાવનામયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂની’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘પુઞ્ઞમેવ સો સિક્ખેય્ય, આયતગ્ગં સુખુદ્રયં;

દાનઞ્ચ સમચરિયઞ્ચ, મેત્તચિત્તઞ્ચ ભાવયે.

‘‘એતે ધમ્મે ભાવયિત્વા, તયો સુખસમુદ્દયે;

અબ્યાપજ્ઝં સુખં લોકં, પણ્ડિતો ઉપપજ્જતી’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. પઠમં.

૨. ચક્ખુસુત્તં

૬૧. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, ચક્ખૂનિ. કતમાનિ તીણિ? મંસચક્ખુ, દિબ્બચક્ખુ, પઞ્ઞાચક્ખુ – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ ચક્ખૂની’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘મંસચક્ખુ દિબ્બચક્ખુ, પઞ્ઞાચક્ખુ અનુત્તરં;

એતાનિ તીણિ ચક્ખૂનિ, અક્ખાસિ પુરિસુત્તમો.

‘‘મંસચક્ખુસ્સ ઉપ્પાદો, મગ્ગો દિબ્બસ્સ ચક્ખુનો;

યતો ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞાચક્ખુ અનુત્તરં;

યસ્સ ચક્ખુસ્સ પટિલાભા, સબ્બદુક્ખા પમુચ્ચતી’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. દુતિયં.

૩. ઇન્દ્રિયસુત્તં

૬૨. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ તીણિ? અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં, અઞ્ઞિન્દ્રિયં, અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ ઇન્દ્રિયાની’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘સેખસ્સ સિક્ખમાનસ્સ, ઉજુમગ્ગાનુસારિનો;

ખયસ્મિં પઠમં ઞાણં, તતો અઞ્ઞા અનન્તરા.

‘‘તતો અઞ્ઞા વિમુત્તસ્સ, ઞાણં વે હોતિ તાદિનો;

અકુપ્પા મે વિમુત્તીતિ, ભવસંયોજનક્ખયા.

‘‘સ વે [સચે (સી. સ્યા.)] ઇન્દ્રિયસમ્પન્નો, સન્તો સન્તિપદે રતો;

ધારેતિ અન્તિમં દેહં, જેત્વા મારં સવાહિનિ’’ન્તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. તતિયં.

૪. અદ્ધાસુત્તં

૬૩. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, અદ્ધા. કતમે તયો? અતીતો અદ્ધા, અનાગતો અદ્ધા, પચ્ચુપ્પન્નો અદ્ધા – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો અદ્ધા’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘અક્ખેય્યસઞ્ઞિનો સત્તા, અક્ખેય્યસ્મિં પતિટ્ઠિતા;

અક્ખેય્યં અપરિઞ્ઞાય, યોગમાયન્તિ મચ્ચુનો.

‘‘અક્ખેય્યઞ્ચ પરિઞ્ઞાય, અક્ખાતારં ન મઞ્ઞતિ;

ફુટ્ઠો વિમોક્ખો મનસા, સન્તિપદમનુત્તરં.

‘‘સ વે [સચે (ક.)] અક્ખેય્યસમ્પન્નો, સન્તો સન્તિપદે રતો;

સઙ્ખાયસેવી ધમ્મટ્ઠો, સઙ્ખ્યં નોપેતિ વેદગૂ’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. ચતુત્થં.

૫. દુચ્ચરિતસુત્તં

૬૪. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, દુચ્ચરિતાનિ. કતમાનિ તીણિ? કાયદુચ્ચરિતં, વચીદુચ્ચરિતં, મનોદુચ્ચરિતં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ દુચ્ચરિતાની’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘કાયદુચ્ચરિતં કત્વા, વચીદુચ્ચરિતાનિ ચ;

મનોદુચ્ચરિતં કત્વા, યઞ્ચઞ્ઞં દોસસંહિતં.

‘‘અકત્વા કુસલં કમ્મં, કત્વાનાકુસલં બહું;

કાયસ્સ ભેદા દુપ્પઞ્ઞો, નિરયં સોપપજ્જતી’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. પઞ્ચમં.

૬. સુચરિતસુત્તં

૬૫. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, સુચરિતાનિ. કતમાનિ તીણિ? કાયસુચરિતં, વચીસુચરિતં, મનોસુચરિતં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ સુચરિતાની’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘કાયદુચ્ચરિતં હિત્વા, વચીદુચ્ચરિતાનિ ચ;

મનોદુચ્ચરિતં હિત્વા, યઞ્ચઞ્ઞં દોસસંહિતં.

‘‘અકત્વાકુસલં કમ્મં, કત્વાન કુસલં બહું;

કાયસ્સ ભેદા સપ્પઞ્ઞો, સગ્ગં સો ઉપપજ્જતી’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. છટ્ઠં.

૭. સોચેય્યસુત્તં

૬૬. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, સોચેય્યાનિ. કતમાનિ તીણિ? કાયસોચેય્યં, વચીસોચેય્યં, મનોસોચેય્યં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ સોચેય્યાની’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘કાયસુચિં વચીસુચિં [વાચાસુચિં (ક.)], ચેતોસુચિમનાસવં;

સુચિં સોચેય્યસમ્પન્નં, આહુ સબ્બપ્પહાયિન’’ન્તિ [આહુ નિન્હાતપાપકન્તિ (અ. નિ. ૩.૧૨૨) યુત્તતરં].

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. સત્તમં.

૮. મોનેય્યસુત્તં

૬૭. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, મોનેય્યાનિ. કતમાનિ તીણિ? કાયમોનેય્યં, વચીમોનેય્યં, મનોમોનેય્યં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ મોનેય્યાની’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘કાયમુનિં વચીમુનિં, મનોમુનિમનાસવં;

મુનિં મોનેય્યસમ્પન્નં, આહુ નિન્હાતપાપક’’ન્તિ [આહુ સબ્બપ્પહાયિનન્તિ (અ. નિ. ૩.૧૨૩)].

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. અટ્ઠમં.

૯. પઠમરાગસુત્તં

૬૮. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘યસ્સ કસ્સચિ, ભિક્ખવે, રાગો અપ્પહીનો, દોસો અપ્પહીનો, મોહો અપ્પહીનો – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘બદ્ધો [બન્દો (બહૂસુ)] મારસ્સ પટિમુક્કસ્સ મારપાસો યથાકામકરણીયો [યથા કામકરણીયો ચ (સી. સ્યા. પી. ક.)] પાપિમતો’. યસ્સ કસ્સચિ, ભિક્ખવે, રાગો પહીનો, દોસો પહીનો, મોહો પહીનો – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘અબદ્ધો મારસ્સ ઓમુક્કસ્સ મારપાસો ન યથા કામકરણીયો [ન યથાકામકરણીયો ચ (સ્યા.)] પાપિમતો’’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘યસ્સ રાગો ચ દોસો ચ, અવિજ્જા ચ વિરાજિતા;

તં ભાવિતત્તઞ્ઞતરં, બ્રહ્મભૂતં તથાગતં;

બુદ્ધં વેરભયાતીતં, આહુ સબ્બપ્પહાયિન’’ન્તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. નવમં.

૧૦. દુતિયરાગસુત્તં

૬૯. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘યસ્સ કસ્સચિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુસ્સ વા ભિક્ખુનિયા વા રાગો અપ્પહીનો, દોસો અપ્પહીનો, મોહો અપ્પહીનો – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ન ‘અતરિ [અતિણ્ણો (ક. સી. ક.)] સમુદ્દં સઊમિં સવીચિં સાવટ્ટં સગહં સરક્ખસં’. યસ્સ કસ્સચિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુસ્સ વા ભિક્ખુનિયા વા રાગો પહીનો, દોસો પહીનો, મોહો પહીનો – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘અતરિ સમુદ્દં સઊમિં સવીચિં સાવટ્ટં સગહં સરક્ખસં, તિણ્ણો પારઙ્ગતો [પારગતો (સી. અટ્ઠ. સ્યા.)] થલે તિટ્ઠતિ બ્રાહ્મણો’’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘યસ્સ રાગો ચ દોસો ચ, અવિજ્જા ચ વિરાજિતા;

સોમં સમુદ્દં સગહં સરક્ખસં, સઊમિભયં દુત્તરં અચ્ચતારિ.

‘‘સઙ્ગાતિગો મચ્ચુજહો નિરૂપધિ, પહાસિ દુક્ખં અપુનબ્ભવાય;

અત્થઙ્ગતો સો ન પમાણમેતિ, અમોહયિ મચ્ચુરાજન્તિ બ્રૂમી’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. દસમં.

દુતિયો વગ્ગો નિટ્ઠિતો.

તસ્સુદ્દાનં –

પુઞ્ઞં ચક્ખુ અથ ઇન્દ્રિયાનિ [અત્થિન્દ્રિયા (સ્યા.)], અદ્ધા ચ ચરિતં દુવે સોચિ [સુચિ (સ્યા.)];

મુનો [મુને (સ્યા.)] અથ રાગદુવે, પુન વગ્ગમાહુ દુતિયમુત્તમન્તિ.