૩. તિકનિપાતો

૧. પઠમવગ્ગો

૧. મૂલસુત્તં

૫૦. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, અકુસલમૂલાનિ. કતમાનિ તીણિ? લોભો અકુસલમૂલં, દોસો અકુસલમૂલં, મોહો અકુસલમૂલં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ અકુસલમૂલાની’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘લોભો દોસો ચ મોહો ચ, પુરિસં પાપચેતસં;

હિંસન્તિ અત્તસમ્ભૂતા, તચસારંવ સમ્ફલ’’ન્તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. પઠમં.

૨. ધાતુસુત્તં

૫૧. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, ધાતુયો. કતમા તિસ્સો? રૂપધાતુ, અરૂપધાતુ, નિરોધધાતુ – ઇમા ખો, ભિક્ખવે, તિસ્સો ધાતુયો’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘રૂપધાતું [રૂપધાતુ (સબ્બત્થ)] પરિઞ્ઞાય, અરૂપેસુ અસણ્ઠિતા;

નિરોધે યે વિમુચ્ચન્તિ, તે જના મચ્ચુહાયિનો.

‘‘કાયેન અમતં ધાતું, ફુસયિત્વા [ફુસ્સયિત્વા (સ્યા.), ફસ્સયિત્વા (પી.)] નિરૂપધિં;

ઉપધિપ્પટિનિસ્સગ્ગં, સચ્છિકત્વા અનાસવો;

દેસેતિ સમ્માસમ્બુદ્ધો, અસોકં વિરજં પદ’’ન્તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. દુતિયં.

૩. પઠમવેદનાસુત્તં

૫૨. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, વેદના. કતમા તિસ્સો? સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના –

ઇમા ખો, ભિક્ખવે, તિસ્સો વેદના’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘સમાહિતો સમ્પજાનો, સતો બુદ્ધસ્સ સાવકો;

વેદના ચ પજાનાતિ, વેદનાનઞ્ચ સમ્ભવં.

‘‘યત્થ ચેતા નિરુજ્ઝન્તિ, મગ્ગઞ્ચ ખયગામિનં;

વેદનાનં ખયા ભિક્ખુ, નિચ્છાતો પરિનિબ્બુતો’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. તતિયં.

૪. દુતિયવેદનાસુત્તં

૫૩. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, વેદના. કતમા તિસ્સો? સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના. સુખા, ભિક્ખવે, વેદના દુક્ખતો દટ્ઠબ્બા; દુક્ખા વેદના સલ્લતો દટ્ઠબ્બા; અદુક્ખમસુખા વેદના અનિચ્ચતો દટ્ઠબ્બા. યતો ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો સુખા વેદના દુક્ખતો દિટ્ઠા હોતિ, દુક્ખા વેદના સલ્લતો દિટ્ઠા હોતિ, અદુક્ખમસુખા વેદના અનિચ્ચતો દિટ્ઠા હોતિ; અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘ભિક્ખુ અરિયો સમ્મદ્દસો અચ્છેચ્છિ [અચ્છેજ્જિ (સી. પી.), અચ્છિજ્જિ (ક.)], તણ્હં, વિવત્તયિ [વાવત્તયિ (સી. અટ્ઠ.)] સંયોજનં, સમ્મા માનાભિસમયા અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સા’’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘યો સુખં દુક્ખતો અદ્દ [દક્ખિ (સી. પી. ક.), અદક્ખિ (સ્યા.)], દુક્ખમદ્દક્ખિ સલ્લતો;

અદુક્ખમસુખં સન્તં, અદક્ખિ નં અનિચ્ચતો.

‘‘સ વે સમ્મદ્દસો ભિક્ખુ, યતો તત્થ વિમુચ્ચતિ;

અભિઞ્ઞાવોસિતો સન્તો, સ વે યોગાતિગો મુની’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. ચતુત્થં.

૫. પઠમએસનાસુત્તં

૫૪. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, એસના. કતમા તિસ્સો? કામેસના, ભવેસના, બ્રહ્મચરિયેસના – ઇમા ખો, ભિક્ખવે, તિસ્સો એસના’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘સમાહિતો સમ્પજાનો, સતો બુદ્ધસ્સ સાવકો;

એસના ચ પજાનાતિ, એસનાનઞ્ચ સમ્ભવં.

‘‘યત્થ ચેતા નિરુજ્ઝન્તિ, મગ્ગઞ્ચ ખયગામિનં;

એસનાનં ખયા ભિક્ખુ, નિચ્છાતો પરિનિબ્બુતો’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. પઞ્ચમં.

૬. દુતિયએસનાસુત્તં

૫૫. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, એસના. કતમા તિસ્સો? કામેસના, ભવેસના, બ્રહ્મચરિયેસના – ઇમા ખો, ભિક્ખવે, તિસ્સો એસના’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘કામેસના ભવેસના, બ્રહ્મચરિયેસના સહ;

ઇતિ સચ્ચપરામાસો, દિટ્ઠિટ્ઠાના સમુસ્સયા.

‘‘સબ્બરાગવિરત્તસ્સ, તણ્હક્ખયવિમુત્તિનો;

એસના પટિનિસ્સટ્ઠા, દિટ્ઠિટ્ઠાના સમૂહતા;

એસનાનં ખયા ભિક્ખુ, નિરાસો અકથંકથી’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. છટ્ઠં.

૭. પઠમઆસવસુત્તં

૫૬. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, આસવા. કતમે તયો? કામાસવો, ભવાસવો, અવિજ્જાસવો – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો આસવા’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘સમાહિતો સમ્પજાનો, સતો બુદ્ધસ્સ સાવકો;

આસવે ચ પજાનાતિ, આસવાનઞ્ચ સમ્ભવં.

‘‘યત્થ ચેતા નિરુજ્ઝન્તિ, મગ્ગઞ્ચ ખયગામિનં;

આસવાનં ખયા ભિક્ખુ, નિચ્છાતો પરિનિબ્બુતો’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. સત્તમં.

૮. દુતિયઆસવસુત્તં

૫૭. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, આસવા. કતમે તયો? કામાસવો, ભવાસવો, અવિજ્જાસવો – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો આસવા’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘યસ્સ કામાસવો ખીણો, અવિજ્જા ચ વિરાજિતા;

ભવાસવો પરિક્ખીણો, વિપ્પમુત્તો નિરૂપધિ;

ધારેતિ અન્તિમં દેહં, જેત્વા મારં સવાહિનિ’’ન્તિ [સવાહનન્તિ (બહૂસુ)].

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. અટ્ઠમં.

૯. તણ્હાસુત્તં

૫૮. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, તણ્હા. કતમા તિસ્સો? કામતણ્હા, ભવતણ્હા, વિભવતણ્હા – ઇમા ખો, ભિક્ખવે, તિસ્સો તણ્હા’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘તણ્હાયોગેન સંયુત્તા, રત્તચિત્તા ભવાભવે;

તે યોગયુત્તા મારસ્સ, અયોગક્ખેમિનો જના;

સત્તા ગચ્છન્તિ સંસારં, જાતીમરણગામિનો.

‘‘યે ચ તણ્હં પહન્ત્વાન, વીતતણ્હા [નિક્કણ્હા ચ (સી. ક.)] ભવાભવે;

તે વે [તે ચ (સી. પી. ક.)] પારઙ્ગતા [પારગતા (ક. સી. સ્યા.)] લોકે, યે પત્તા આસવક્ખય’’ન્તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. નવમં.

૧૦. મારધેય્યસુત્તં

૫૯. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અતિક્કમ્મ મારધેય્યં આદિચ્ચોવ વિરોચતિ. કતમેહિ તીહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અસેખેન સીલક્ખન્ધેન સમન્નાગતો હોતિ, અસેખેન સમાધિક્ખન્ધેન સમન્નાગતો હોતિ, અસેખેન પઞ્ઞાક્ખન્ધેન સમન્નાગતો હોતિ – ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અતિક્કમ્મ મારધેય્યં આદિચ્ચોવ વિરોચતી’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘સીલં સમાધિ પઞ્ઞા ચ, યસ્સ એતે સુભાવિતા;

અતિક્કમ્મ મારધેય્યં, આદિચ્ચોવ વિરોચતી’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. દસમં.

પઠમો વગ્ગો નિટ્ઠિતો.

તસ્સુદ્દાનં –

મૂલધાતુ અથ વેદના દુવે, એસના ચ દુવે આસવા દુવે;

તણ્હાતો ચ અથ [તણ્હાતો અથ (સ્યા.)] મારધેય્યતો, વગ્ગમાહુ પઠમન્તિ મુત્તમન્તિ.

૨. દુતિયવગ્ગો

૧. પુઞ્ઞકિરિયવત્થુસુત્તં

૬૦. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ. કતમાનિ તીણિ? દાનમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ, સીલમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ, ભાવનામયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂની’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘પુઞ્ઞમેવ સો સિક્ખેય્ય, આયતગ્ગં સુખુદ્રયં;

દાનઞ્ચ સમચરિયઞ્ચ, મેત્તચિત્તઞ્ચ ભાવયે.

‘‘એતે ધમ્મે ભાવયિત્વા, તયો સુખસમુદ્દયે;

અબ્યાપજ્ઝં સુખં લોકં, પણ્ડિતો ઉપપજ્જતી’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. પઠમં.

૨. ચક્ખુસુત્તં

૬૧. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, ચક્ખૂનિ. કતમાનિ તીણિ? મંસચક્ખુ, દિબ્બચક્ખુ, પઞ્ઞાચક્ખુ – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ ચક્ખૂની’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘મંસચક્ખુ દિબ્બચક્ખુ, પઞ્ઞાચક્ખુ અનુત્તરં;

એતાનિ તીણિ ચક્ખૂનિ, અક્ખાસિ પુરિસુત્તમો.

‘‘મંસચક્ખુસ્સ ઉપ્પાદો, મગ્ગો દિબ્બસ્સ ચક્ખુનો;

યતો ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞાચક્ખુ અનુત્તરં;

યસ્સ ચક્ખુસ્સ પટિલાભા, સબ્બદુક્ખા પમુચ્ચતી’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. દુતિયં.

૩. ઇન્દ્રિયસુત્તં

૬૨. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ તીણિ? અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં, અઞ્ઞિન્દ્રિયં, અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ ઇન્દ્રિયાની’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘સેખસ્સ સિક્ખમાનસ્સ, ઉજુમગ્ગાનુસારિનો;

ખયસ્મિં પઠમં ઞાણં, તતો અઞ્ઞા અનન્તરા.

‘‘તતો અઞ્ઞા વિમુત્તસ્સ, ઞાણં વે હોતિ તાદિનો;

અકુપ્પા મે વિમુત્તીતિ, ભવસંયોજનક્ખયા.

‘‘સ વે [સચે (સી. સ્યા.)] ઇન્દ્રિયસમ્પન્નો, સન્તો સન્તિપદે રતો;

ધારેતિ અન્તિમં દેહં, જેત્વા મારં સવાહિનિ’’ન્તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. તતિયં.

૪. અદ્ધાસુત્તં

૬૩. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, અદ્ધા. કતમે તયો? અતીતો અદ્ધા, અનાગતો અદ્ધા, પચ્ચુપ્પન્નો અદ્ધા – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો અદ્ધા’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘અક્ખેય્યસઞ્ઞિનો સત્તા, અક્ખેય્યસ્મિં પતિટ્ઠિતા;

અક્ખેય્યં અપરિઞ્ઞાય, યોગમાયન્તિ મચ્ચુનો.

‘‘અક્ખેય્યઞ્ચ પરિઞ્ઞાય, અક્ખાતારં ન મઞ્ઞતિ;

ફુટ્ઠો વિમોક્ખો મનસા, સન્તિપદમનુત્તરં.

‘‘સ વે [સચે (ક.)] અક્ખેય્યસમ્પન્નો, સન્તો સન્તિપદે રતો;

સઙ્ખાયસેવી ધમ્મટ્ઠો, સઙ્ખ્યં નોપેતિ વેદગૂ’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. ચતુત્થં.

૫. દુચ્ચરિતસુત્તં

૬૪. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, દુચ્ચરિતાનિ. કતમાનિ તીણિ? કાયદુચ્ચરિતં, વચીદુચ્ચરિતં, મનોદુચ્ચરિતં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ દુચ્ચરિતાની’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘કાયદુચ્ચરિતં કત્વા, વચીદુચ્ચરિતાનિ ચ;

મનોદુચ્ચરિતં કત્વા, યઞ્ચઞ્ઞં દોસસંહિતં.

‘‘અકત્વા કુસલં કમ્મં, કત્વાનાકુસલં બહું;

કાયસ્સ ભેદા દુપ્પઞ્ઞો, નિરયં સોપપજ્જતી’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. પઞ્ચમં.

૬. સુચરિતસુત્તં

૬૫. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, સુચરિતાનિ. કતમાનિ તીણિ? કાયસુચરિતં, વચીસુચરિતં, મનોસુચરિતં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ સુચરિતાની’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘કાયદુચ્ચરિતં હિત્વા, વચીદુચ્ચરિતાનિ ચ;

મનોદુચ્ચરિતં હિત્વા, યઞ્ચઞ્ઞં દોસસંહિતં.

‘‘અકત્વાકુસલં કમ્મં, કત્વાન કુસલં બહું;

કાયસ્સ ભેદા સપ્પઞ્ઞો, સગ્ગં સો ઉપપજ્જતી’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. છટ્ઠં.

૭. સોચેય્યસુત્તં

૬૬. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, સોચેય્યાનિ. કતમાનિ તીણિ? કાયસોચેય્યં, વચીસોચેય્યં, મનોસોચેય્યં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ સોચેય્યાની’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘કાયસુચિં વચીસુચિં [વાચાસુચિં (ક.)], ચેતોસુચિમનાસવં;

સુચિં સોચેય્યસમ્પન્નં, આહુ સબ્બપ્પહાયિન’’ન્તિ [આહુ નિન્હાતપાપકન્તિ (અ. નિ. ૩.૧૨૨) યુત્તતરં].

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. સત્તમં.

૮. મોનેય્યસુત્તં

૬૭. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, મોનેય્યાનિ. કતમાનિ તીણિ? કાયમોનેય્યં, વચીમોનેય્યં, મનોમોનેય્યં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ મોનેય્યાની’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘કાયમુનિં વચીમુનિં, મનોમુનિમનાસવં;

મુનિં મોનેય્યસમ્પન્નં, આહુ નિન્હાતપાપક’’ન્તિ [આહુ સબ્બપ્પહાયિનન્તિ (અ. નિ. ૩.૧૨૩)].