૪. ચતુક્કનિપાતો

૧. બ્રાહ્મણધમ્મયાગસુત્તં

૧૦૦. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘અહમસ્મિ, ભિક્ખવે, બ્રાહ્મણો યાચયોગો સદા પયતપાણિ [પયતપાણી (સી. સ્યા.)] અન્તિમદેહધરો અનુત્તરો ભિસક્કો સલ્લકત્તો. તસ્સ મે તુમ્હે પુત્તા ઓરસા મુખતો જાતા ધમ્મજા ધમ્મનિમ્મિતા ધમ્મદાયાદા, નો આમિસદાયાદા.

‘‘દ્વેમાનિ, ભિક્ખવે, દાનાનિ – આમિસદાનઞ્ચ ધમ્મદાનઞ્ચ. એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, ઇમેસં દ્વિન્નં દાનાનં યદિદં – ધમ્મદાનં.

‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, સંવિભાગા – આમિસસંવિભાગો ચ ધમ્મસંવિભાગો ચ. એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, ઇમેસં દ્વિન્નં સંવિભાગાનં યદિદં – ધમ્મસંવિભાગો.

‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, અનુગ્ગહા – આમિસાનુગ્ગહો ચ ધમ્માનુગ્ગહો ચ. એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, ઇમેસં દ્વિન્નં અનુગ્ગહાનં યદિદં – ધમ્માનુગ્ગહો.

‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, યાગા – આમિસયાગો ચ ધમ્મયાગો ચ. એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, ઇમેસં દ્વિન્નં યાગાનં યદિદં – ધમ્મયાગો’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘યો ધમ્મયાગં અયજી અમચ્છરી, તથાગતો સબ્બભૂતાનુકમ્પી [સબ્બસત્તાનુકમ્પી (સ્યા.) અટ્ઠકથાયમ્પિ];

તં તાદિસં દેવમનુસ્સસેટ્ઠં, સત્તા નમસ્સન્તિ ભવસ્સ પારગુ’’ન્તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. પઠમં.

૨. સુલભસુત્તં

૧૦૧. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, અપ્પાનિ ચેવ સુલભાનિ ચ, તાનિ ચ અનવજ્જાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? પંસુકૂલં, ભિક્ખવે, ચીવરાનં અપ્પઞ્ચ સુલભઞ્ચ, તઞ્ચ અનવજ્જં. પિણ્ડિયાલોપો, ભિક્ખવે, ભોજનાનં અપ્પઞ્ચ સુલભઞ્ચ, તઞ્ચ અનવજ્જં. રુક્ખમૂલં, ભિક્ખવે, સેનાસનાનં અપ્પઞ્ચ સુલભઞ્ચ, તઞ્ચ અનવજ્જં. પૂતિમુત્તં, ભિક્ખવે, ભેસજ્જાનં અપ્પઞ્ચ સુલભઞ્ચ તઞ્ચ અનવજ્જં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ અપ્પાનિ ચેવ સુલભાનિ ચ, તાનિ ચ અનવજ્જાનિ. યતો ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અપ્પેન ચ તુટ્ઠો હોતિ સુલભેન ચ (અનવજ્જેન ચ) [(…) નત્થિ સી. પી. ક. પોત્થકેસુ ચ અઙ્ગુત્તરે ચ], ઇમસ્સાહં અઞ્ઞતરં સામઞ્ઞઙ્ગન્તિ વદામી’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘અનવજ્જેન તુટ્ઠસ્સ, અપ્પેન સુલભેન ચ;

ન સેનાસનમારબ્ભ, ચીવરં પાનભોજનં;

વિઘાતો હોતિ ચિત્તસ્સ, દિસા નપ્પટિહઞ્ઞતિ.

‘‘યે ચસ્સ [યેપસ્સ (સ્યા.)] ધમ્મા અક્ખાતા, સામઞ્ઞસ્સાનુલોમિકા;

અધિગ્ગહિતા તુટ્ઠસ્સ, અપ્પમત્તસ્સ ભિક્ખુનો’’તિ [સિક્ખતોતિ (સી. ક.)].

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. દુતિયં.

૩. આસવક્ખયસુત્તં

૧૦૨. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘જાનતોહં, ભિક્ખવે, પસ્સતો આસવાનં ખયં વદામિ, નો અજાનતો નો અપસ્સતો. કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, જાનતો, કિં પસ્સતો આસવાનં ખયો હોતિ? ઇદં દુક્ખન્તિ, ભિક્ખવે, જાનતો પસ્સતો આસવાનં ખયો હોતિ. અયં દુક્ખસમુદયોતિ, ભિક્ખવે, જાનતો પસ્સતો આસવાનં ખયો હોતિ. અયં દુક્ખનિરોધોતિ, ભિક્ખવે, જાનતો પસ્સતો આસવાનં ખયો હોતિ. અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદાતિ, ભિક્ખવે, જાનતો પસ્સતો આસવાનં ખયો હોતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, જાનતો એવં પસ્સતો આસવાનં ખયો હોતી’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘સેખસ્સ સિક્ખમાનસ્સ, ઉજુમગ્ગાનુસારિનો;

ખયસ્મિં પઠમં ઞાણં, તતો અઞ્ઞા અનન્તરા.

‘‘તતો અઞ્ઞા વિમુત્તસ્સ, વિમુત્તિઞાણમુત્તમં;

ઉપ્પજ્જતિ ખયે ઞાણં, ખીણા સંયોજના ઇતિ.

‘‘ન ત્વેવિદં કુસીતેન, બાલેનમવિજાનતા;

નિબ્બાનં અધિગન્તબ્બં, સબ્બગન્થપ્પમોચન’’ન્તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. તતિયં.

૪. સમણબ્રાહ્મણસુત્તં

૧૦૩. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ; ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ; ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ; ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ – ન મે તે, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ વા સમણસમ્મતા બ્રાહ્મણેસુ વા બ્રાહ્મણસમ્મતા, ન ચ પનેતે આયસ્મન્તો સામઞ્ઞત્થં વા બ્રહ્મઞ્ઞત્થં વા દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તિ.

‘‘યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનન્તિ; ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ યથાભૂતં પજાનન્તિ; ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ યથાભૂતં પજાનન્તિ; ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનન્તિ – તે ખો મે, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ ચેવ સમણસમ્મતા બ્રાહ્મણેસુ ચ બ્રાહ્મણસમ્મતા, તે ચ પનાયસ્મન્તો સામઞ્ઞત્થઞ્ચ બ્રહ્મઞ્ઞત્થઞ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તી’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘યે દુક્ખં નપ્પજાનન્તિ, અથો દુક્ખસ્સ સમ્ભવં;

યત્થ ચ સબ્બસો દુક્ખં, અસેસં ઉપરુજ્ઝતિ;

તઞ્ચ મગ્ગં ન જાનન્તિ, દુક્ખૂપસમગામિનં.

‘‘ચેતોવિમુત્તિહીના તે, અથો પઞ્ઞાવિમુત્તિયા;

અભબ્બા તે અન્તકિરિયાય, તે વે જાતિજરૂપગા.

‘‘યે ચ દુક્ખં પજાનન્તિ, અથો દુક્ખસ્સ સમ્ભવં;

યત્થ ચ સબ્બસો દુક્ખં, અસેસં ઉપરુજ્ઝતિ;

તઞ્ચ મગ્ગં પજાનન્તિ, દુક્ખૂપસમગામિનં.

‘‘ચેતોવિમુત્તિસમ્પન્ના, અથો પઞ્ઞાવિમુત્તિયા;

ભબ્બા તે અન્તકિરિયાય, ન તે જાતિજરૂપગા’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. ચતુત્થં.

૫. સીલસમ્પન્નસુત્તં

૧૦૪. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘યે તે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ સીલસમ્પન્ના સમાધિસમ્પન્ના પઞ્ઞાસમ્પન્ના વિમુત્તિસમ્પન્ના વિમુત્તિઞાણદસ્સનસમ્પન્ના ઓવાદકા વિઞ્ઞાપકા સન્દસ્સકા સમાદપકા સમુત્તેજકા સમ્પહંસકા અલંસમક્ખાતારો સદ્ધમ્મસ્સ દસ્સનમ્પહં, ભિક્ખવે, તેસં ભિક્ખૂનં બહૂપકારં વદામિ; સવનમ્પહં, ભિક્ખવે, તેસં ભિક્ખૂનં બહૂપકારં વદામિ; ઉપસઙ્કમનમ્પહં, ભિક્ખવે, તેસં ભિક્ખૂનં બહૂપકારં વદામિ; પયિરુપાસનમ્પહં, ભિક્ખવે, તેસં ભિક્ખૂનં બહૂપકારં વદામિ; અનુસ્સરણમ્પહં, ભિક્ખવે, તેસં ભિક્ખૂનં બહૂપકારં વદામિ; અનુપબ્બજ્જમ્પહં [અનુસ્સતિમ્પહં (સ્યા.)], ભિક્ખવે, તેસં ભિક્ખૂનં બહૂપકારં વદામિ. તં કિસ્સ હેતુ? તથારૂપે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ સેવતો ભજતો પયિરુપાસતો અપરિપૂરોપિ સીલક્ખન્ધો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતિ, અપરિપૂરોપિ સમાધિક્ખન્ધો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતિ, અપરિપૂરોપિ પઞ્ઞાક્ખન્ધો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતિ, અપરિપૂરોપિ વિમુત્તિક્ખન્ધો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતિ, અપરિપૂરોપિ વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતિ. એવરૂપા ચ તે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ સત્થારોતિપિ વુચ્ચન્તિ, સત્થવાહાતિપિ વુચ્ચન્તિ, રણઞ્જહાતિપિ વુચ્ચન્તિ, તમોનુદાતિપિ વુચ્ચન્તિ, આલોકકરાતિપિ વુચ્ચન્તિ, ઓભાસકરાતિપિ વુચ્ચન્તિ, પજ્જોતકરાતિપિ વુચ્ચન્તિ, ઉક્કાધારાતિપિ વુચ્ચન્તિ, પભઙ્કરાતિપિ વુચ્ચન્તિ, અરિયાતિપિ વુચ્ચન્તિ, ચક્ખુમન્તોતિપિ વુચ્ચન્તી’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘પામોજ્જકરણં ઠાનં [… કરણઠાનં (સી. સ્યા.)], એતં હોતિ વિજાનતં;

યદિદં ભાવિતત્તાનં, અરિયાનં ધમ્મજીવિનં.

‘‘તે જોતયન્તિ સદ્ધમ્મં, ભાસયન્તિ પભઙ્કરા;

આલોકકરણા ધીરા, ચક્ખુમન્તો રણઞ્જહા.

‘‘યેસં વે સાસનં સુત્વા, સમ્મદઞ્ઞાય પણ્ડિતા;

જાતિક્ખયમભિઞ્ઞાય, નાગચ્છન્તિ પુનબ્ભવ’’ન્તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. પઞ્ચમં.

૬. તણ્હુપ્પાદસુત્તં

૧૦૫. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, તણ્હુપ્પાદા, યત્થ ભિક્ખુનો તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતિ. કતમે ચત્તારો? ચીવરહેતુ વા, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતિ; પિણ્ડપાતહેતુ વા, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતિ; સેનાસનહેતુ વા, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતિ; ઇતિભવાભવહેતુ વા, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો તણ્હુપ્પાદા યત્થ ભિક્ખુનો તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતી’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘તણ્હાદુતિયો પુરિસો, દીઘમદ્ધાન સંસરં;

ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવં, સંસારં નાતિવત્તતિ.

‘‘એતમાદીનવં ઞત્વા, તણ્હં દુક્ખસ્સ સમ્ભવં;

વીતતણ્હો અનાદાનો, સતો ભિક્ખુ પરિબ્બજે’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. છટ્ઠં.

૭. સબ્રહ્મકસુત્તં

૧૦૬. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘સબ્રહ્મકાનિ, ભિક્ખવે, તાનિ કુલાનિ યેસં પુત્તાનં માતાપિતરો અજ્ઝાગારે પૂજિતા હોન્તિ. સપુબ્બદેવતાનિ, ભિક્ખવે, તાનિ કુલાનિ યેસં પુત્તાનં માતાપિતરો અજ્ઝાગારે પૂજિતા હોન્તિ. સપુબ્બાચરિયકાનિ, ભિક્ખવે, તાનિ કુલાનિ યેસં પુત્તાનં માતાપિતરો અજ્ઝાગારે પૂજિતા હોન્તિ. સાહુનેય્યકાનિ, ભિક્ખવે, તાનિ કુલાનિ યેસં પુત્તાનં માતાપિતરો અજ્ઝાગારે પૂજિતા હોન્તિ.

‘‘‘બ્રહ્મા’તિ, ભિક્ખવે, માતાપિતૂનં એતં અધિવચનં. ‘પુબ્બદેવતા’તિ, ભિક્ખવે, માતાપિતૂનં એતં અધિવચનં. ‘પુબ્બાચરિયા’તિ, ભિક્ખવે, માતાપિતૂનં એતં અધિવચનં. ‘આહુનેય્યા’તિ, ભિક્ખવે, માતાપિતૂનં એતં અધિવચનં. તં કિસ્સ હેતુ? બહુકારા, ભિક્ખવે, માતાપિતરો પુત્તાનં આપાદકા પોસકા ઇમસ્સ લોકસ્સ દસ્સેતારો’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘બ્રહ્માતિ માતાપિતરો, પુબ્બાચરિયાતિ વુચ્ચરે;

આહુનેય્યા ચ પુત્તાનં, પજાય અનુકમ્પકા.

‘‘તસ્મા હિ ને નમસ્સેય્ય, સક્કરેય્ય ચ પણ્ડિતો;

અન્નેન અથ પાનેન, વત્થેન સયનેન ચ;

ઉચ્છાદનેન ન્હાપનેન [નહાપનેન (સી.)], પાદાનં ધોવનેન ચ.

‘‘તાય નં પારિચરિયાય, માતાપિતૂસુ પણ્ડિતા;

ઇધેવ નં પસંસન્તિ, પેચ્ચ સગ્ગે પમોદતી’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. સત્તમં.

૮. બહુકારસુત્તં

૧૦૭. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘બહુકારા [બહૂપકારા (સી. પી.)], ભિક્ખવે, બ્રાહ્મણગહપતિકા તુમ્હાકં યે વો [યે તે (સબ્બત્થ)] પચ્ચુપટ્ઠિતા ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારેહિ. તુમ્હેપિ, ભિક્ખવે, બહુકારા બ્રાહ્મણગહપતિકાનં યં [યે (?)] નેસં ધમ્મં દેસેથ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેથ. એવમિદં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞમઞ્ઞં નિસ્સાય બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ ઓઘસ્સ નિત્થરણત્થાય સમ્મા દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયાયા’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘સાગારા અનગારા ચ, ઉભો અઞ્ઞોઞ્ઞનિસ્સિતા;

આરાધયન્તિ સદ્ધમ્મં, યોગક્ખેમં અનુત્તરં.

‘‘સાગારેસુ ચ ચીવરં, પચ્ચયં સયનાસનં;

અનગારા પટિચ્છન્તિ, પરિસ્સયવિનોદનં.

‘‘સુગતં [પુગ્ગલં (સી. ક.)] પન નિસ્સાય, ગહટ્ઠા ઘરમેસિનો;

સદ્દહાના અરહતં, અરિયપઞ્ઞાય ઝાયિનો.

‘‘ઇધ ધમ્મં ચરિત્વાન, મગ્ગં સુગતિગામિનં;

નન્દિનો દેવલોકસ્મિં, મોદન્તિ કામકામિનો’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. અટ્ઠમં.

૯. કુહસુત્તં

૧૦૮. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘યે કેચિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ કુહા થદ્ધા લપા સિઙ્ગી ઉન્નળા અસમાહિતા, ન મે તે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ મામકા. અપગતા ચ તે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ ઇમસ્મા ધમ્મવિનયા; ન ચ તે [ન ચ તે ભિક્ખવે ભિક્ખૂ (સી. પી. ક.)] ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જન્તિ. યે ચ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ નિક્કુહા નિલ્લપા ધીરા અત્થદ્ધા સુસમાહિતા, તે ખો મે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ મામકા. અનપગતા ચ તે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ ઇમસ્મા ધમ્મવિનયા; તે ચ ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે [ઇમસ્મિં ચ તે ધમ્મવિનયે (સ્યા.), તે ભિક્ખવે ભિક્ખૂ ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે (ક.)] વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જન્તી’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘કુહા થદ્ધા લપા સિઙ્ગી, ઉન્નળા અસમાહિતા;

ન તે ધમ્મે વિરૂહન્તિ, સમ્માસમ્બુદ્ધદેસિતે.

‘‘નિક્કુહા નિલ્લપા ધીરા, અત્થદ્ધા સુસમાહિતા;

તે વે ધમ્મે વિરૂહન્તિ, સમ્માસમ્બુદ્ધદેસિતે’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. નવમં.

૧૦. નદીસોતસુત્તં

૧૦૯. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો નદિયા સોતેન ઓવુય્હેય્ય પિયરૂપસાતરૂપેન. તમેનં ચક્ખુમા પુરિસો તીરે ઠિતો દિસ્વા એવં વદેય્ય – ‘કિઞ્ચાપિ ખો ત્વં, અમ્ભો પુરિસ, નદિયા સોતેન ઓવુય્હસિ પિયરૂપસાતરૂપેન, અત્થિ ચેત્થ હેટ્ઠા રહદો સઊમિ સાવટ્ટો સગહો સરક્ખસો યં ત્વં, અમ્ભો પુરિસ, રહદં પાપુણિત્વા મરણં વા નિગચ્છસિ મરણમત્તં વા દુક્ખ’ન્તિ. અથ ખો સો, ભિક્ખવે, પુરિસો તસ્સ પુરિસસ્સ સદ્દં સુત્વા હત્થેહિ ચ પાદેહિ ચ પટિસોતં વાયમેય્ય.

‘‘ઉપમા ખો મે અયં, ભિક્ખવે, કતા અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનાય. અયં ચેત્થ [અયં ચેવેત્થ (સ્યા.)] અત્થો – ‘નદિયા સોતો’તિ ખો, ભિક્ખવે, તણ્હાયેતં અધિવચનં.

‘‘‘પિયરૂપં સાતરૂપ’ન્તિ ખો, ભિક્ખવે, છન્નેતં અજ્ઝત્તિકાનં આયતનાનં અધિવચનં.

‘‘‘હેટ્ઠા રહદો’તિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં અધિવચનં;

‘‘‘ઊમિભય’ન્તિ ખો [સઞીમીતિ ખો (બહૂસુ)], ભિક્ખવે, કોધુપાયાસસ્સેતં અધિવચનં;

‘‘‘આવટ્ટ’ન્તિ ખો [સાવટ્ટોતિ ખો (બહૂસુ)], ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નેતં કામગુણાનં અધિવચનં;

‘‘‘ગહરક્ખસો’તિ ખો [સગહો સરક્ખસોતિ ખો (બહૂસુ)], ભિક્ખવે, માતુગામસ્સેતં અધિવચનં;

‘‘‘પટિસોતો’તિ ખો, ભિક્ખવે, નેક્ખમ્મસ્સેતં અધિવચનં;

‘‘‘હત્થેહિ ચ પાદેહિ ચ વાયામો’તિ ખો, ભિક્ખવે, વીરિયારમ્ભસ્સેતં અધિવચનં;

‘‘‘ચક્ખુમા પુરિસો તીરે ઠિતોતિ ખો, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સેતં અધિવચનં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘સહાપિ દુક્ખેન જહેય્ય કામે, યોગક્ખેમં આયતિં પત્થયાનો;

સમ્મપ્પજાનો સુવિમુત્તચિત્તો, વિમુત્તિયા ફસ્સયે તત્થ તત્થ;

સ વેદગૂ વૂસિતબ્રહ્મચરિયો, લોકન્તગૂ પારગતોતિ વુચ્ચતી’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. દસમં.

૧૧. ચરસુત્તં

૧૧૦. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘ચરતો ચેપિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ઉપ્પજ્જતિ કામવિતક્કો વા બ્યાપાદવિતક્કો વા વિહિંસાવિતક્કો વા. તઞ્ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અધિવાસેતિ નપ્પજહતિ ન વિનોદેતિ ન બ્યન્તીકરોતિ [બ્યન્તિકરોતિ (સી. પી.), બ્યન્તં કરોતિ (ક.)] અનભાવં ગમેતિ. ચરમ્પિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવંભૂતો અનાતાપી અનોત્તાપી [અનોત્તપ્પી (સબ્બત્થ) દુકનિપાતે, અઙ્ગુત્તરે ૧.૪.૧૧ પસ્સિતબ્બં] સતતં સમિતં કુસીતો હીનવીરિયોતિ વુચ્ચતિ.

‘‘ઠિતસ્સ ચેપિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ઉપ્પજ્જતિ કામવિતક્કો વા બ્યાપાદવિતક્કો વા વિહિંસાવિતક્કો વા. તઞ્ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અધિવાસેતિ નપ્પજહતિ ન વિનોદેતિ ન બ્યન્તીકરોતિ ન અનભાવં ગમેતિ. ઠિતોપિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવંભૂતો અનાતાપી અનોત્તાપી સતતં સમિતં કુસીતો હીનવીરિયોતિ વુચ્ચતિ.

‘‘નિસિન્નસ્સ ચેપિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ઉપ્પજ્જતિ કામવિતક્કો વા બ્યાપાદવિતક્કો વા વિહિંસાવિતક્કો વા. તઞ્ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અધિવાસેતિ નપ્પજહતિ ન વિનોદેતિ ન બ્યન્તીકરોતિ ન અનભાવં ગમેતિ. નિસિન્નોપિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવંભૂતો અનાતાપી અનોત્તાપી સતતં સમિતં કુસીતો હીનવીરિયોતિ વુચ્ચતિ.

‘‘સયાનસ્સ ચેપિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો જાગરસ્સ ઉપ્પજ્જતિ કામવિતક્કો વા બ્યાપાદવિતક્કો વા વિહિંસાવિતક્કો વા. તઞ્ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અધિવાસેતિ નપ્પજહતિ ન વિનોદેતિ ન બ્યન્તીકરોતિ ન અનભાવં ગમેતિ. સયાનોપિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ જાગરો એવંભૂતો અનાતાપી અનોત્તાપી સતતં સમિતં કુસીતો હીનવીરિયોતિ વુચ્ચતિ.

‘‘ચરતો ચેપિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ઉપ્પજ્જતિ કામવિતક્કો વા બ્યાપાદવિતક્કો વા વિહિંસાવિતક્કો વા. તઞ્ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ નાધિવાસેતિ પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તીકરોતિ અનભાવં ગમેતિ. ચરમ્પિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવંભૂતો આતાપી ઓત્તાપી [ઓત્તપ્પી (સબ્બત્થ)] સતતં સમિતં આરદ્ધવીરિયો પહિતત્તોતિ વુચ્ચતિ.

‘‘ઠિતસ્સ ચેપિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ઉપ્પજ્જતિ કામવિતક્કો વા બ્યાપાદવિતક્કો વા વિહિંસાવિતક્કો વા. તઞ્ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ નાધિવાસેતિ પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તીકરોતિ અનભાવં ગમેતિ. ઠિતોપિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવંભૂતો આતાપી ઓત્તાપી સતતં સમિતં આરદ્ધવીરિયો પહિતત્તોતિ વુચ્ચતિ.

‘‘નિસિન્નસ્સ ચેપિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ઉપ્પજ્જતિ કામવિતક્કો વા બ્યાપાદવિતક્કો વા વિહિંસાવિતક્કો વા. તઞ્ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ નાધિવાસેતિ પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તીકરોતિ અનભાવં ગમેતિ. નિસિન્નોપિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવંભૂતો આતાપી ઓત્તાપી સતતં સમિતં આરદ્ધવીરિયો પહિતત્તોતિ વુચ્ચતિ.

‘‘સયાનસ્સ ચેપિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો જાગરસ્સ ઉપ્પજ્જતિ કામવિતક્કો વા બ્યાપાદવિતક્કો વા વિહિંસાવિતક્કો વા. તઞ્ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ નાધિવાસેતિ પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તીકરોતિ અનભાવં ગમેતિ. સયાનોપિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ જાગરો એવંભૂતો આતાપી ઓત્તાપી સતતં સમિતં આરદ્ધવીરિયો પહિતત્તોતિ વુચ્ચતી’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘ચરં વા યદિ વા તિટ્ઠં, નિસિન્નો ઉદ વા સયં;

યો વિતક્કં વિતક્કેતિ, પાપકં ગેહનિસ્સિતં.

‘‘કુમ્મગ્ગં પટિપન્નો [કુમ્મગ્ગપ્પટિપન્નો (અ. નિ. ૪.૧૧)] સો, મોહનેય્યેસુ મુચ્છિતો;

અભબ્બો તાદિસો ભિક્ખુ, ફુટ્ઠું સમ્બોધિમુત્તમં.

‘‘યો ચ ચરં વા તિટ્ઠં વા [યો ચરં વા યદિ વા તિટ્ઠં (સ્યા.), યો ચરં વાથ તિટ્ઠં વા (સી. ક.)], નિસિન્નો ઉદ વા સયં;

વિતક્કં સમયિત્વાન, વિતક્કૂપસમે રતો;

ભબ્બો સો તાદિસો ભિક્ખુ, ફુટ્ઠું સમ્બોધિમુત્તમ’’ન્તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. એકાદસમં.

૧૨. સમ્પન્નસીલસુત્તં

૧૧૧. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘સમ્પન્નસીલા, ભિક્ખવે, વિહરથ [હોથ (સ્યા.)] સમ્પન્નપાતિમોક્ખા; પાતિમોક્ખસંવરસંવુતા વિહરથ આચારગોચરસમ્પન્ના અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવિનો; સમાદાય સિક્ખથ સિક્ખાપદેસુ.

‘‘સમ્પન્નસીલાનં વો, ભિક્ખવે, વિહરતં [ભવતં (સ્યા.)] સમ્પન્નપાતિમોક્ખાનં પાતિમોક્ખસંવરસંવુતાનં વિહરતં આચારગોચરસમ્પન્નાનં અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવીનં સમાદાય સિક્ખતં સિક્ખાપદેસુ કિમસ્સ ઉત્તરિ કરણીયં [કિમસ્સ ભિક્ખવે ઉત્તરિ કરણીયં (સબ્બત્થ)]?

‘‘ચરતો ચેપિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો [અભિજ્ઝા બ્યાપાદો વિગતો (અ. નિ. ૪.૧૨) અટ્ઠકથાય સમેતિ] ભિજ્ઝા વિગતા [અભિજ્ઝા બ્યાપાદો વિગતો (અ. નિ. ૪.૧૨) અટકથાય સમેતિ] હોતિ, બ્યાપાદો વિગતો હોતિ [થિનમિદ્ધં ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં વિચિકિચ્છા (અ. નિ. ૪.૧૨)], થિનમિદ્ધં વિગતં હોતિ, ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં વિગતં હોતિ, વિચિકિચ્છા [થિનમિદ્ધં ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં વિચિકિચ્ચા (અ. નિ. ૪.૧૨)] પહીના હોતિ, આરદ્ધં હોતિ વીરિયં અસલ્લીનં, ઉપટ્ઠિતા સતિ અસમ્મુટ્ઠા [અપ્પમુટ્ઠા (સ્યા.)], પસ્સદ્ધો કાયો અસારદ્ધો, સમાહિતં ચિત્તં એકગ્ગં. ચરમ્પિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવંભૂતો આતાપી ઓત્તાપી સતતં સમિતં આરદ્ધવીરિયો પહિતત્તોતિ વુચ્ચતિ.

‘‘ઠિતસ્સ ચેપિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અભિજ્ઝા વિગતા હોતિ બ્યાપાદો…પે… થિનમિદ્ધં… ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં… વિચિકિચ્છા પહીના હોતિ, આરદ્ધં હોતિ વીરિયં અસલ્લીનં, ઉપટ્ઠિતા સતિ અસમ્મુટ્ઠા, પસ્સદ્ધો કાયો અસારદ્ધો, સમાહિતં ચિત્તં એકગ્ગં. ઠિતોપિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવંભૂતો આતાપી ઓત્તાપી સતતં સમિતં આરદ્ધવીરિયો પહિતત્તોતિ વુચ્ચતિ.

‘‘નિસિન્નસ્સ ચેપિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અભિજ્ઝા વિગતા હોતિ, બ્યાપાદો…પે… થિનમિદ્ધં… ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં… વિચિકિચ્છા પહીના હોતિ, આરદ્ધં હોતિ વીરિયં અસલ્લીનં, ઉપટ્ઠિતા સતિ અસમ્મુટ્ઠા, પસ્સદ્ધો કાયો અસારદ્ધો, સમાહિતં ચિત્તં એકગ્ગં. નિસિન્નોપિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવંભૂતો આતાપી ઓત્તાપી સતતં સમિતં આરદ્ધવીરિયો પહિતત્તોતિ વુચ્ચતિ.

‘‘સયાનસ્સ ચેપિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો જાગરસ્સ અભિજ્ઝા વિગતા હોતિ બ્યાપાદો…પે… થિનમિદ્ધં… ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં… વિચિકિચ્છા પહીના હોતિ, આરદ્ધં હોતિ વીરિયં અસલ્લીનં, ઉપટ્ઠિતા સતિ અસમ્મુટ્ઠા, પસ્સદ્ધો કાયો અસારદ્ધો, સમાહિતં ચિત્તં એકગ્ગં. સયાનોપિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ જાગરો એવંભૂતો આતાપી ઓત્તાપી સતતં સમિતં આરદ્ધવીરિયો પહિતત્તોતિ વુચ્ચતી’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘યતં ચરે યતં તિટ્ઠે, યતં અચ્છે યતં સયે;

યતં સમિઞ્જયે [સમ્મિઞ્જયે (સી. સ્યા.)] ભિક્ખુ, યતમેનં પસારયે.

‘‘ઉદ્ધં તિરિયં અપાચીનં, યાવતા જગતો ગતિ;

સમવેક્ખિતા ચ ધમ્માનં, ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં.

‘‘એવં વિહારિમાતાપિં, સન્તવુત્તિમનુદ્ધતં;

ચેતોસમથસામીચિં, સિક્ખમાનં સદા સતં;

સતતં પહિતત્તોતિ, આહુ ભિક્ખું તથાવિધ’’ન્તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. દ્વાદસમં.

૧૩. લોકસુત્તં

૧૧૨. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘લોકો, ભિક્ખવે, તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધોः લોકસ્મા તથાગતો વિસંયુત્તો. લોકસમુદયો, ભિક્ખવે, તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધો ः લોકસમુદયો તથાગતસ્સ પહીનો. લોકનિરોધો, ભિક્ખવે, તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધોः લોકનિરોધો તથાગતસ્સ સચ્છિકતો. લોકનિરોધગામિની પટિપદા, ભિક્ખવે, તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધાः લોકનિરોધગામિની પટિપદા તથાગતસ્સ ભાવિતા.

‘‘યં, ભિક્ખવે, સદેવકસ્સ લોકસ્સ સમારકસ્સ સબ્રહ્મકસ્સ સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા યસ્મા તં તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધં, તસ્મા તથાગતોતિ વુચ્ચતિ.

‘‘યઞ્ચ, ભિક્ખવે, રત્તિં તથાગતો અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝતિ, યઞ્ચ રત્તિં અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયતિ, યં એતસ્મિં અન્તરે ભાસતિ લપતિ નિદ્દિસતિ, સબ્બં તં તથેવ હોતિ નો અઞ્ઞથા, તસ્મા તથાગતોતિ વુચ્ચતિ.