૧. પઠમવગ્ગો

૧. મૂલસુત્તં

૫૦. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, અકુસલમૂલાનિ. કતમાનિ તીણિ? લોભો અકુસલમૂલં, દોસો અકુસલમૂલં, મોહો અકુસલમૂલં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ અકુસલમૂલાની’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘લોભો દોસો ચ મોહો ચ, પુરિસં પાપચેતસં;

હિંસન્તિ અત્તસમ્ભૂતા, તચસારંવ સમ્ફલ’’ન્તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. પઠમં.

૨. ધાતુસુત્તં

૫૧. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, ધાતુયો. કતમા તિસ્સો? રૂપધાતુ, અરૂપધાતુ, નિરોધધાતુ – ઇમા ખો, ભિક્ખવે, તિસ્સો ધાતુયો’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘રૂપધાતું [રૂપધાતુ (સબ્બત્થ)] પરિઞ્ઞાય, અરૂપેસુ અસણ્ઠિતા;

નિરોધે યે વિમુચ્ચન્તિ, તે જના મચ્ચુહાયિનો.

‘‘કાયેન અમતં ધાતું, ફુસયિત્વા [ફુસ્સયિત્વા (સ્યા.), ફસ્સયિત્વા (પી.)] નિરૂપધિં;

ઉપધિપ્પટિનિસ્સગ્ગં, સચ્છિકત્વા અનાસવો;

દેસેતિ સમ્માસમ્બુદ્ધો, અસોકં વિરજં પદ’’ન્તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. દુતિયં.

૩. પઠમવેદનાસુત્તં

૫૨. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, વેદના. કતમા તિસ્સો? સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના –

ઇમા ખો, ભિક્ખવે, તિસ્સો વેદના’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘સમાહિતો સમ્પજાનો, સતો બુદ્ધસ્સ સાવકો;

વેદના ચ પજાનાતિ, વેદનાનઞ્ચ સમ્ભવં.

‘‘યત્થ ચેતા નિરુજ્ઝન્તિ, મગ્ગઞ્ચ ખયગામિનં;

વેદનાનં ખયા ભિક્ખુ, નિચ્છાતો પરિનિબ્બુતો’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. તતિયં.

૪. દુતિયવેદનાસુત્તં

૫૩. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, વેદના. કતમા તિસ્સો? સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના. સુખા, ભિક્ખવે, વેદના દુક્ખતો દટ્ઠબ્બા; દુક્ખા વેદના સલ્લતો દટ્ઠબ્બા; અદુક્ખમસુખા વેદના અનિચ્ચતો દટ્ઠબ્બા. યતો ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો સુખા વેદના દુક્ખતો દિટ્ઠા હોતિ, દુક્ખા વેદના સલ્લતો દિટ્ઠા હોતિ, અદુક્ખમસુખા વેદના અનિચ્ચતો દિટ્ઠા હોતિ; અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘ભિક્ખુ અરિયો સમ્મદ્દસો અચ્છેચ્છિ [અચ્છેજ્જિ (સી. પી.), અચ્છિજ્જિ (ક.)], તણ્હં, વિવત્તયિ [વાવત્તયિ (સી. અટ્ઠ.)] સંયોજનં, સમ્મા માનાભિસમયા અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સા’’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘યો સુખં દુક્ખતો અદ્દ [દક્ખિ (સી. પી. ક.), અદક્ખિ (સ્યા.)], દુક્ખમદ્દક્ખિ સલ્લતો;

અદુક્ખમસુખં સન્તં, અદક્ખિ નં અનિચ્ચતો.

‘‘સ વે સમ્મદ્દસો ભિક્ખુ, યતો તત્થ વિમુચ્ચતિ;

અભિઞ્ઞાવોસિતો સન્તો, સ વે યોગાતિગો મુની’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. ચતુત્થં.

૫. પઠમએસનાસુત્તં

૫૪. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, એસના. કતમા તિસ્સો? કામેસના, ભવેસના, બ્રહ્મચરિયેસના – ઇમા ખો, ભિક્ખવે, તિસ્સો એસના’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘સમાહિતો સમ્પજાનો, સતો બુદ્ધસ્સ સાવકો;

એસના ચ પજાનાતિ, એસનાનઞ્ચ સમ્ભવં.

‘‘યત્થ ચેતા નિરુજ્ઝન્તિ, મગ્ગઞ્ચ ખયગામિનં;

એસનાનં ખયા ભિક્ખુ, નિચ્છાતો પરિનિબ્બુતો’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. પઞ્ચમં.

૬. દુતિયએસનાસુત્તં

૫૫. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘કામેસના ભવેસના, બ્રહ્મચરિયેસના સહ;

ઇતિ સચ્ચપરામાસો, દિટ્ઠિટ્ઠાના સમુસ્સયા.

‘‘સબ્બરાગવિરત્તસ્સ, તણ્હક્ખયવિમુત્તિનો;

એસના પટિનિસ્સટ્ઠા, દિટ્ઠિટ્ઠાના સમૂહતા;

એસનાનં ખયા ભિક્ખુ, નિરાસો અકથંકથી’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. છટ્ઠં.

૭. પઠમઆસવસુત્તં

૫૬. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, આસવા. કતમે તયો? કામાસવો, ભવાસવો, અવિજ્જાસવો – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો આસવા’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘સમાહિતો સમ્પજાનો, સતો બુદ્ધસ્સ સાવકો;

આસવે ચ પજાનાતિ, આસવાનઞ્ચ સમ્ભવં.

‘‘યત્થ ચેતા નિરુજ્ઝન્તિ, મગ્ગઞ્ચ ખયગામિનં;

આસવાનં ખયા ભિક્ખુ, નિચ્છાતો પરિનિબ્બુતો’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. સત્તમં.

૮. દુતિયઆસવસુત્તં

૫૭. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘યસ્સ કામાસવો ખીણો, અવિજ્જા ચ વિરાજિતા;

ભવાસવો પરિક્ખીણો, વિપ્પમુત્તો નિરૂપધિ;

ધારેતિ અન્તિમં દેહં, જેત્વા મારં સવાહિનિ’’ન્તિ [સવાહનન્તિ (બહૂસુ)].

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. અટ્ઠમં.

૯. તણ્હાસુત્તં

૫૮. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, તણ્હા. કતમા તિસ્સો? કામતણ્હા, ભવતણ્હા, વિભવતણ્હા – ઇમા ખો, ભિક્ખવે, તિસ્સો તણ્હા’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘તણ્હાયોગેન સંયુત્તા, રત્તચિત્તા ભવાભવે;

તે યોગયુત્તા મારસ્સ, અયોગક્ખેમિનો જના;

સત્તા ગચ્છન્તિ સંસારં, જાતીમરણગામિનો.

‘‘યે ચ તણ્હં પહન્ત્વાન, વીતતણ્હા [નિક્કણ્હા ચ (સી. ક.)] ભવાભવે;

તે વે [તે ચ (સી. પી. ક.)] પારઙ્ગતા [પારગતા (ક. સી. સ્યા.)] લોકે, યે પત્તા આસવક્ખય’’ન્તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. નવમં.

૧૦. મારધેય્યસુત્તં

૫૯. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અતિક્કમ્મ મારધેય્યં આદિચ્ચોવ વિરોચતિ. કતમેહિ તીહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અસેખેન સીલક્ખન્ધેન સમન્નાગતો હોતિ, અસેખેન સમાધિક્ખન્ધેન સમન્નાગતો હોતિ, અસેખેન પઞ્ઞાક્ખન્ધેન સમન્નાગતો હોતિ – ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અતિક્કમ્મ મારધેય્યં આદિચ્ચોવ વિરોચતી’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘સીલં સમાધિ પઞ્ઞા ચ, યસ્સ એતે સુભાવિતા;

અતિક્કમ્મ મારધેય્યં, આદિચ્ચોવ વિરોચતી’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. દસમં.

પઠમો વગ્ગો નિટ્ઠિતો.

તસ્સુદ્દાનં –

મૂલધાતુ અથ વેદના દુવે, એસના ચ દુવે આસવા દુવે;

તણ્હાતો ચ અથ [તણ્હાતો અથ (સ્યા.)] મારધેય્યતો, વગ્ગમાહુ પઠમન્તિ મુત્તમન્તિ.