૪. મહાસુદસ્સનસુત્તં

૨૪૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા કુસિનારાયં વિહરતિ ઉપવત્તને મલ્લાનં સાલવને અન્તરેન યમકસાલાનં પરિનિબ્બાનસમયે. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘મા, ભન્તે, ભગવા ઇમસ્મિં ખુદ્દકનગરકે ઉજ્જઙ્ગલનગરકે સાખાનગરકે પરિનિબ્બાયિ. સન્તિ, ભન્તે, અઞ્ઞાનિ મહાનગરાનિ. સેય્યથિદં – ચમ્પા, રાજગહં, સાવત્થિ, સાકેતં, કોસમ્બી, બારાણસી; એત્થ ભગવા પરિનિબ્બાયતુ. એત્થ બહૂ ખત્તિયમહાસાલા બ્રાહ્મણમહાસાલા ગહપતિમહાસાલા તથાગતે અભિપ્પસન્ના, તે તથાગતસ્સ સરીરપૂજં કરિસ્સન્તી’’તિ.

૨૪૨. ‘‘મા હેવં, આનન્દ, અવચ; મા હેવં, આનન્દ, અવચ – ખુદ્દકનગરકં ઉજ્જઙ્ગલનગરકં સાખાનગરક’’ન્તિ.

કુસાવતીરાજધાની

‘‘ભૂતપુબ્બં, આનન્દ, રાજા મહાસુદસ્સનો નામ અહોસિ ખત્તિયો મુદ્ધાવસિત્તો [ખત્તિયો મુદ્ધાભિસિત્તો (ક.), ચક્કવત્તીધમ્મિકો ધમ્મરાજા (મહાપરિનિબ્બાનસુત્ત)] ચાતુરન્તો વિજિતાવી જનપદત્થાવરિયપ્પત્તો. રઞ્ઞો, આનન્દ, મહાસુદસ્સનસ્સ અયં કુસિનારા કુસાવતી નામ રાજધાની અહોસિ. પુરત્થિમેન ચ પચ્છિમેન ચ દ્વાદસયોજનાનિ આયામેન, ઉત્તરેન ચ દક્ખિણેન ચ સત્તયોજનાનિ વિત્થારેન. કુસાવતી, આનન્દ, રાજધાની ઇદ્ધા ચેવ અહોસિ ફીતા ચ બહુજના ચ આકિણ્ણમનુસ્સા ચ સુભિક્ખા ચ. સેય્યથાપિ, આનન્દ, દેવાનં આળકમન્દા નામ રાજધાની ઇદ્ધા ચેવ હોતિ ફીતા ચ [ઇદ્ધા ચેવ અહોસિ ફીતા ચ (સ્યા.)] બહુજના ચ આકિણ્ણયક્ખા ચ સુભિક્ખા ચ; એવમેવ ખો, આનન્દ, કુસાવતી રાજધાની ઇદ્ધા ચેવ અહોસિ ફીતા ચ બહુજના ચ આકિણ્ણમનુસ્સા ચ સુભિક્ખા ચ. કુસાવતી, આનન્દ, રાજધાની દસહિ સદ્દેહિ અવિવિત્તા અહોસિ દિવા ચેવ રત્તિઞ્ચ, સેય્યથિદં – હત્થિસદ્દેન અસ્સસદ્દેન રથસદ્દેન ભેરિસદ્દેન મુદિઙ્ગસદ્દેન વીણાસદ્દેન ગીતસદ્દેન સઙ્ખસદ્દેન સમ્મસદ્દેન પાણિતાળસદ્દેન ‘અસ્નાથ પિવથ ખાદથા’તિ દસમેન સદ્દેન.

‘‘કુસાવતી, આનન્દ, રાજધાની સત્તહિ પાકારેહિ પરિક્ખિત્તા અહોસિ. એકો પાકારો સોવણ્ણમયો, એકો રૂપિયમયો, એકો વેળુરિયમયો, એકો ફલિકમયો, એકો લોહિતઙ્કમયો [લોહિતઙ્ગમયો (ક.), લોહિતકમયો (બ્યાકરણેસુ)], એકો મસારગલ્લમયો, એકો સબ્બરતનમયો. કુસાવતિયા, આનન્દ, રાજધાનિયા ચતુન્નં વણ્ણાનં દ્વારાનિ અહેસું. એકં દ્વારં સોવણ્ણમયં, એકં રૂપિયમયં, એકં વેળુરિયમયં, એકં ફલિકમયં. એકેકસ્મિં દ્વારે સત્ત સત્ત એસિકા નિખાતા અહેસું તિપોરિસઙ્ગા તિપોરિસનિખાતા દ્વાદસપોરિસા ઉબ્બેધેન. એકા એસિકા સોવણ્ણમયા, એકા રૂપિયમયા, એકા વેળુરિયમયા, એકા ફલિકમયા, એકા લોહિતઙ્કમયા, એકા મસારગલ્લમયા, એકા સબ્બરતનમયા. કુસાવતી, આનન્દ, રાજધાની સત્તહિ તાલપન્તીહિ પરિક્ખિત્તા અહોસિ. એકા તાલપન્તિ સોવણ્ણમયા, એકા રૂપિયમયા, એકા વેળુરિયમયા, એકા ફલિકમયા, એકા લોહિતઙ્કમયા, એકા મસારગલ્લમયા, એકા સબ્બરતનમયા. સોવણ્ણમયસ્સ તાલસ્સ સોવણ્ણમયો ખન્ધો અહોસિ, રૂપિયમયાનિ પત્તાનિ ચ ફલાનિ ચ. રૂપિયમયસ્સ તાલસ્સ રૂપિયમયો ખન્ધો અહોસિ, સોવણ્ણમયાનિ પત્તાનિ ચ ફલાનિ ચ. વેળુરિયમયસ્સ તાલસ્સ વેળુરિયમયો ખન્ધો અહોસિ, ફલિકમયાનિ પત્તાનિ ચ ફલાનિ ચ. ફલિકમયસ્સ તાલસ્સ ફલિકમયો ખન્ધો અહોસિ, વેળુરિયમયાનિ પત્તાનિ ચ ફલાનિ ચ. લોહિતઙ્કમયસ્સ તાલસ્સ લોહિતઙ્કમયો ખન્ધો અહોસિ, મસારગલ્લમયાનિ પત્તાનિ ચ ફલાનિ ચ. મસારગલ્લમયસ્સ તાલસ્સ મસારગલ્લમયો ખન્ધો અહોસિ, લોહિતઙ્કમયાનિ પત્તાનિ ચ ફલાનિ ચ. સબ્બરતનમયસ્સ તાલસ્સ સબ્બરતનમયો ખન્ધો અહોસિ, સબ્બરતનમયાનિ પત્તાનિ ચ ફલાનિ ચ. તાસં ખો પનાનન્દ, તાલપન્તીનં વાતેરિતાનં સદ્દો અહોસિ વગ્ગુ ચ રજનીયો ચ ખમનીયો [કમનીયો (સી. સ્યા. પી.)] ચ મદનીયો ચ. સેય્યથાપિ, આનન્દ, પઞ્ચઙ્ગિકસ્સ તૂરિયસ્સ સુવિનીતસ્સ સુપ્પટિતાળિતસ્સ સુકુસલેહિ સમન્નાહતસ્સ સદ્દો હોતિ વગ્ગુ ચ રજનીયો ચ ખમનીયો ચ મદનીયો ચ, એવમેવ ખો, આનન્દ, તાસં તાલપન્તીનં વાતેરિતાનં સદ્દો અહોસિ વગ્ગુ ચ રજનીયો ચ ખમનીયો ચ મદનીયો ચ. યે ખો પનાનન્દ, તેન સમયેન કુસાવતિયા રાજધાનિયા ધુત્તા અહેસું સોણ્ડા પિપાસા, તે તાસં તાલપન્તીનં વાતેરિતાનં સદ્દેન પરિચારેસું.

ચક્કરતનં

૨૪૩. ‘‘રાજા, આનન્દ, મહાસુદસ્સનો સત્તહિ રતનેહિ સમન્નાગતો અહોસિ ચતૂહિ ચ ઇદ્ધીહિ. કતમેહિ સત્તહિ? ઇધાનન્દ, રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ તદહુપોસથે પન્નરસે સીસંન્હાતસ્સ ઉપોસથિકસ્સ ઉપરિપાસાદવરગતસ્સ દિબ્બં ચક્કરતનં પાતુરહોસિ સહસ્સારં સનેમિકં સનાભિકં સબ્બાકારપરિપૂરં. દિસ્વા રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ એતદહોસિ – ‘સુતં ખો પનેતં – ‘‘યસ્સ રઞ્ઞો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ તદહુપોસથે પન્નરસે સીસંન્હાતસ્સ ઉપોસથિકસ્સ ઉપરિપાસાદવરગતસ્સ દિબ્બં ચક્કરતનં પાતુભવતિ સહસ્સારં સનેમિકં સનાભિકં સબ્બાકારપરિપૂરં, સો હોતિ રાજા ચક્કવત્તી’’તિ. અસ્સં નુ ખો અહં રાજા ચક્કવત્તી’તિ.

૨૪૪. ‘‘અથ ખો, આનન્દ, રાજા મહાસુદસ્સનો ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા વામેન હત્થેન સુવણ્ણભિઙ્કારં ગહેત્વા દક્ખિણેન હત્થેન ચક્કરતનં અબ્ભુક્કિરિ – ‘પવત્તતુ ભવં ચક્કરતનં, અભિવિજિનાતુ ભવં ચક્કરતન’ન્તિ. અથ ખો તં, આનન્દ, ચક્કરતનં પુરત્થિમં દિસં પવત્તિ [પવત્તતિ (સ્યા. ક.)], અન્વદેવ [અનુદેવ (સ્યા.)] રાજા મહાસુદસ્સનો સદ્ધિં ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય, યસ્મિં ખો પનાનન્દ, પદેસે ચક્કરતનં પતિટ્ઠાસિ, તત્થ રાજા મહાસુદસ્સનો વાસં ઉપગચ્છિ સદ્ધિં ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય. યે ખો પનાનન્દ, પુરત્થિમાય દિસાય પટિરાજાનો, તે રાજાનં મહાસુદસ્સનં ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહંસુ – ‘એહિ ખો મહારાજ, સ્વાગતં તે મહારાજ, સકં તે મહારાજ, અનુસાસ મહારાજા’તિ. રાજા મહાસુદસ્સનો એવમાહ – ‘પાણો ન હન્તબ્બો, અદિન્નં ન આદાતબ્બં, કામેસુ મિચ્છા ન ચરિતબ્બા, મુસા ન ભણિતબ્બા, મજ્જં ન પાતબ્બં, યથાભુત્તઞ્ચ ભુઞ્જથા’તિ. યે ખો પનાનન્દ, પુરત્થિમાય દિસાય પટિરાજાનો, તે રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ અનુયન્તા અહેસું. અથ ખો તં, આનન્દ, ચક્કરતનં પુરત્થિમં સમુદ્દં અજ્ઝોગાહેત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા દક્ખિણં દિસં પવત્તિ…પે… દક્ખિણં સમુદ્દં અજ્ઝોગાહેત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા પચ્છિમં દિસં પવત્તિ…પે… પચ્છિમં સમુદ્દં અજ્ઝોગાહેત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા ઉત્તરં દિસં પવત્તિ, અન્વદેવ રાજા મહાસુદસ્સનો સદ્ધિં ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય. યસ્મિં ખો પનાનન્દ, પદેસે ચક્કરતનં પતિટ્ઠાસિ, તત્થ રાજા મહાસુદસ્સનો વાસં ઉપગચ્છિ સદ્ધિં ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય. યે ખો પનાનન્દ, ઉત્તરાય દિસાય પટિરાજાનો, તે રાજાનં મહાસુદસ્સનં ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહંસુ – ‘એહિ ખો મહારાજ, સ્વાગતં તે મહારાજ, સકં તે મહારાજ, અનુસાસ મહારાજા’તિ. રાજા મહાસુદસ્સનો એવમાહ – ‘પાણો ન હન્તબ્બો, અદિન્નં ન આદાતબ્બં, કામેસુ મિચ્છા ન ચરિતબ્બા, મુસા ન ભણિતબ્બા, મજ્જં ન પાતબ્બં, યથાભુત્તઞ્ચ ભુઞ્જથા’તિ. યે ખો પનાનન્દ, ઉત્તરાય દિસાય પટિરાજાનો, તે રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ અનુયન્તા અહેસું.

૨૪૫. ‘‘અથ ખો તં, આનન્દ, ચક્કરતનં સમુદ્દપરિયન્તં પથવિં અભિવિજિનિત્વા કુસાવતિં રાજધાનિં પચ્ચાગન્ત્વા રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ અન્તેપુરદ્વારે અત્થકરણપમુખે અક્ખાહતં મઞ્ઞે અટ્ઠાસિ રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ અન્તેપુરં ઉપસોભયમાનં. રઞ્ઞો, આનન્દ, મહાસુદસ્સનસ્સ એવરૂપં ચક્કરતનં પાતુરહોસિ.

હત્થિરતનં

૨૪૬. ‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ હત્થિરતનં પાતુરહોસિ સબ્બસેતો સત્તપ્પતિટ્ઠો ઇદ્ધિમા વેહાસઙ્ગમો ઉપોસથો નામ નાગરાજા. તં દિસ્વા રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ ચિત્તં પસીદિ – ‘ભદ્દકં વત ભો હત્થિયાનં, સચે દમથં ઉપેય્યા’તિ. અથ ખો તં, આનન્દ, હત્થિરતનં – સેય્યથાપિ નામ ગન્ધહત્થાજાનિયો દીઘરત્તં સુપરિદન્તો, એવમેવ દમથં ઉપગચ્છિ. ભૂતપુબ્બં, આનન્દ, રાજા મહાસુદસ્સનો તમેવ હત્થિરતનં વીમંસમાનો પુબ્બણ્હસમયં અભિરુહિત્વા સમુદ્દપરિયન્તં પથવિં અનુયાયિત્વા કુસાવતિં રાજધાનિં પચ્ચાગન્ત્વા પાતરાસમકાસિ. રઞ્ઞો, આનન્દ, મહાસુદસ્સનસ્સ એવરૂપં હત્થિરતનં પાતુરહોસિ.

અસ્સરતનં

૨૪૭. ‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ અસ્સરતનં પાતુરહોસિ સબ્બસેતો કાળસીસો મુઞ્જકેસો ઇદ્ધિમા વેહાસઙ્ગમો વલાહકો નામ અસ્સરાજા. તં દિસ્વા રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ ચિત્તં પસીદિ – ‘ભદ્દકં વત ભો અસ્સયાનં સચે દમથં ઉપેય્યા’તિ. અથ ખો તં, આનન્દ, અસ્સરતનં સેય્યથાપિ નામ ભદ્દો અસ્સાજાનિયો દીઘરત્તં સુપરિદન્તો, એવમેવ દમથં ઉપગચ્છિ. ભૂતપુબ્બં, આનન્દ, રાજા મહાસુદસ્સનો તમેવ અસ્સરતનં વીમંસમાનો પુબ્બણ્હસમયં અભિરુહિત્વા સમુદ્દપરિયન્તં પથવિં અનુયાયિત્વા કુસાવતિં રાજધાનિં પચ્ચાગન્ત્વા પાતરાસમકાસિ. રઞ્ઞો, આનન્દ, મહાસુદસ્સનસ્સ એવરૂપં અસ્સરતનં પાતુરહોસિ.

મણિરતનં

૨૪૮. ‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ મણિરતનં પાતુરહોસિ. સો અહોસિ મણિ વેળુરિયો સુભો જાતિમા અટ્ઠંસો સુપરિકમ્મકતો અચ્છો વિપ્પસન્નો અનાવિલો સબ્બાકારસમ્પન્નો. તસ્સ ખો પનાનન્દ, મણિરતનસ્સ આભા સમન્તા યોજનં ફુટા અહોસિ. ભૂતપુબ્બં, આનન્દ, રાજા મહાસુદસ્સનો તમેવ મણિરતનં વીમંસમાનો ચતુરઙ્ગિનિં સેનં સન્નય્હિત્વા મણિં ધજગ્ગં આરોપેત્વા રત્તન્ધકારતિમિસાય પાયાસિ. યે ખો પનાનન્દ, સમન્તા ગામા અહેસું, તે તેનોભાસેન કમ્મન્તે પયોજેસું દિવાતિ મઞ્ઞમાના. રઞ્ઞો, આનન્દ, મહાસુદસ્સનસ્સ એવરૂપં મણિરતનં પાતુરહોસિ.

ઇત્થિરતનં

૨૪૯. ‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ ઇત્થિરતનં પાતુરહોસિ અભિરૂપા દસ્સનીયા પાસાદિકા પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાય સમન્નાગતા નાતિદીઘા નાતિરસ્સા નાતિકિસા નાતિથૂલા નાતિકાળિકા નાચ્ચોદાતા અતિક્કન્તા માનુસિવણ્ણં [માનુસ્સિવણ્ણં (સ્યા.)] અપ્પત્તા દિબ્બવણ્ણં. તસ્સ ખો પનાનન્દ, ઇત્થિરતનસ્સ એવરૂપો કાયસમ્ફસ્સો હોતિ, સેય્યથાપિ નામ તૂલપિચુનો વા કપ્પાસપિચુનો વા. તસ્સ ખો પનાનન્દ, ઇત્થિરતનસ્સ સીતે ઉણ્હાનિ ગત્તાનિ હોન્તિ, ઉણ્હે સીતાનિ. તસ્સ ખો પનાનન્દ, ઇત્થિરતનસ્સ કાયતો ચન્દનગન્ધો વાયતિ, મુખતો ઉપ્પલગન્ધો. તં ખો પનાનન્દ, ઇત્થિરતનં રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ પુબ્બુટ્ઠાયિની અહોસિ પચ્છાનિપાતિની કિઙ્કારપટિસ્સાવિની મનાપચારિની પિયવાદિની. તં ખો પનાનન્દ, ઇત્થિરતનં રાજાનં મહાસુદસ્સનં મનસાપિ નો અતિચરિ [અતિચરી (ક.), અતિચારી (સી. સ્યા. પી.)], કુતો પન કાયેન. રઞ્ઞો, આનન્દ, મહાસુદસ્સનસ્સ એવરૂપં ઇત્થિરતનં પાતુરહોસિ.

ગહપતિરતનં

૨૫૦. ‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ ગહપતિરતનં પાતુરહોસિ. તસ્સ કમ્મવિપાકજં દિબ્બચક્ખુ પાતુરહોસિ યેન નિધિં પસ્સતિ સસ્સામિકમ્પિ અસ્સામિકમ્પિ. સો રાજાનં મહાસુદસ્સનં ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહ – ‘અપ્પોસ્સુક્કો ત્વં, દેવ, હોહિ, અહં તે ધનેન ધનકરણીયં કરિસ્સામી’તિ. ભૂતપુબ્બં, આનન્દ, રાજા મહાસુદસ્સનો તમેવ ગહપતિરતનં વીમંસમાનો નાવં અભિરુહિત્વા મજ્ઝે ગઙ્ગાય નદિયા સોતં ઓગાહિત્વા ગહપતિરતનં એતદવોચ – ‘અત્થો મે, ગહપતિ, હિરઞ્ઞસુવણ્ણેના’તિ. ‘તેન હિ, મહારાજ, એકં તીરં નાવા ઉપેતૂ’તિ. ‘ઇધેવ મે, ગહપતિ, અત્થો હિરઞ્ઞસુવણ્ણેના’તિ. અથ ખો તં, આનન્દ, ગહપતિરતનં ઉભોહિ હત્થેહિ ઉદકં ઓમસિત્વા પૂરં હિરઞ્ઞસુવણ્ણસ્સ કુમ્ભિં ઉદ્ધરિત્વા રાજાનં મહાસુદસ્સનં એતદવોચ – ‘અલમેત્તાવતા મહારાજ, કતમેત્તાવતા મહારાજ, પૂજિતમેત્તાવતા મહારાજા’તિ? રાજા મહાસુદસ્સનો એવમાહ – ‘અલમેત્તાવતા ગહપતિ, કતમેત્તાવતા ગહપતિ, પૂજિતમેત્તાવતા ગહપતી’તિ. રઞ્ઞો, આનન્દ, મહાસુદસ્સનસ્સ એવરૂપં ગહપતિરતનં પાતુરહોસિ.

પરિણાયકરતનં

૨૫૧. ‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ પરિણાયકરતનં પાતુરહોસિ પણ્ડિતો વિયત્તો મેધાવી પટિબલો રાજાનં મહાસુદસ્સનં ઉપયાપેતબ્બં ઉપયાપેતું, અપયાપેતબ્બં અપયાપેતું, ઠપેતબ્બં ઠપેતું. સો રાજાનં મહાસુદસ્સનં ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહ – ‘અપ્પોસ્સુક્કો ત્વં, દેવ, હોહિ, અહમનુસાસિસ્સામી’તિ. રઞ્ઞો, આનન્દ, મહાસુદસ્સનસ્સ એવરૂપં પરિણાયકરતનં પાતુરહોસિ.

‘‘રાજા, આનન્દ, મહાસુદસ્સનો ઇમેહિ સત્તહિ રતનેહિ સમન્નાગતો અહોસિ.

ચતુઇદ્ધિસમન્નાગતો

૨૫૨. ‘‘રાજા, આનન્દ, મહાસુદસ્સનો ચતૂહિ ઇદ્ધીહિ સમન્નાગતો અહોસિ. કતમાહિ ચતૂહિ ઇદ્ધીહિ? ઇધાનન્દ, રાજા મહાસુદસ્સનો અભિરૂપો અહોસિ દસ્સનીયો પાસાદિકો પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાય સમન્નાગતો અતિવિય અઞ્ઞેહિ મનુસ્સેહિ. રાજા, આનન્દ, મહાસુદસ્સનો ઇમાય પઠમાય ઇદ્ધિયા સમન્નાગતો અહોસિ.

‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, રાજા મહાસુદસ્સનો દીઘાયુકો અહોસિ ચિરટ્ઠિતિકો અતિવિય અઞ્ઞેહિ મનુસ્સેહિ. રાજા, આનન્દ, મહાસુદસ્સનો ઇમાય દુતિયાય ઇદ્ધિયા સમન્નાગતો અહોસિ.

‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, રાજા મહાસુદસ્સનો અપ્પાબાધો અહોસિ અપ્પાતઙ્કો સમવેપાકિનિયા ગહણિયા સમન્નાગતો નાતિસીતાય નાચ્ચુણ્હાય અતિવિય અઞ્ઞેહિ મનુસ્સેહિ. રાજા, આનન્દ, મહાસુદસ્સનો ઇમાય તતિયાય ઇદ્ધિયા સમન્નાગતો અહોસિ.

‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, રાજા મહાસુદસ્સનો બ્રાહ્મણગહપતિકાનં પિયો અહોસિ મનાપો. સેય્યથાપિ, આનન્દ, પિતા પુત્તાનં પિયો હોતિ મનાપો, એવમેવ ખો, આનન્દ, રાજા મહાસુદસ્સનો બ્રાહ્મણગહપતિકાનં પિયો અહોસિ મનાપો. રઞ્ઞોપિ, આનન્દ, મહાસુદસ્સનસ્સ બ્રાહ્મણગહપતિકા પિયા અહેસું મનાપા. સેય્યથાપિ, આનન્દ, પિતુ પુત્તા પિયા હોન્તિ મનાપા, એવમેવ ખો, આનન્દ, રઞ્ઞોપિ મહાસુદસ્સનસ્સ બ્રાહ્મણગહપતિકા પિયા અહેસું મનાપા.

‘‘ભૂતપુબ્બં, આનન્દ, રાજા મહાસુદસ્સનો ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય ઉય્યાનભૂમિં નિય્યાસિ. અથ ખો, આનન્દ, બ્રાહ્મણગહપતિકા રાજાનં મહાસુદસ્સનં ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહંસુ – ‘અતરમાનો, દેવ, યાહિ, યથા તં મયં ચિરતરં પસ્સેય્યામા’તિ. રાજાપિ, આનન્દ, મહાસુદસ્સનો સારથિં આમન્તેસિ – ‘અતરમાનો, સારથિ, રથં પેસેહિ, યથા અહં બ્રાહ્મણગહપતિકે ચિરતરં પસ્સેય્ય’ન્તિ. રાજા, આનન્દ, મહાસુદસ્સનો ઇમાય ચતુત્થિયા [ચતુત્થાય (સ્યા.)] ઇદ્ધિયા સમન્નાગતો અહોસિ. રાજા, આનન્દ, મહાસુદસ્સનો ઇમાહિ ચતૂહિ ઇદ્ધીહિ સમન્નાગતો અહોસિ.

ધમ્મપાસાદપોક્ખરણી

૨૫૩. ‘‘અથ ખો, આનન્દ, રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ એતદહોસિ – ‘યંનૂનાહં ઇમાસુ તાલન્તરિકાસુ ધનુસતે ધનુસતે પોક્ખરણિયો માપેય્ય’ન્તિ.

‘‘માપેસિ ખો, આનન્દ, રાજા મહાસુદસ્સનો તાસુ તાલન્તરિકાસુ ધનુસતે ધનુસતે પોક્ખરણિયો. તા ખો પનાનન્દ, પોક્ખરણિયો ચતુન્નં વણ્ણાનં ઇટ્ઠકાહિ ચિતા અહેસું – એકા ઇટ્ઠકા સોવણ્ણમયા, એકા રૂપિયમયા, એકા વેળુરિયમયા, એકા ફલિકમયા.

‘‘તાસુ ખો પનાનન્દ, પોક્ખરણીસુ ચત્તારિ ચત્તારિ સોપાનાનિ અહેસું ચતુન્નં વણ્ણાનં, એકં સોપાનં સોવણ્ણમયં એકં રૂપિયમયં એકં વેળુરિયમયં એકં ફલિકમયં. સોવણ્ણમયસ્સ સોપાનસ્સ સોવણ્ણમયા થમ્ભા અહેસું, રૂપિયમયા સૂચિયો ચ ઉણ્હીસઞ્ચ. રૂપિયમયસ્સ સોપાનસ્સ રૂપિયમયા થમ્ભા અહેસું, સોવણ્ણમયા સૂચિયો ચ ઉણ્હીસઞ્ચ. વેળુરિયમયસ્સ સોપાનસ્સ વેળુરિયમયા થમ્ભા અહેસું, ફલિકમયા સૂચિયો ચ ઉણ્હીસઞ્ચ. ફલિકમયસ્સ સોપાનસ્સ ફલિકમયા થમ્ભા અહેસું, વેળુરિયમયા સૂચિયો ચ ઉણ્હીસઞ્ચ. તા ખો પનાનન્દ, પોક્ખરણિયો દ્વીહિ વેદિકાહિ પરિક્ખિત્તા અહેસું એકા વેદિકા સોવણ્ણમયા, એકા રૂપિયમયા. સોવણ્ણમયાય વેદિકાય સોવણ્ણમયા થમ્ભા અહેસું, રૂપિયમયા સૂચિયો ચ ઉણ્હીસઞ્ચ. રૂપિયમયાય વેદિકાય રૂપિયમયા થમ્ભા અહેસું, સોવણ્ણમયા સૂચિયો ચ ઉણ્હીસઞ્ચ. અથ ખો, આનન્દ, રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ એતદહોસિ – ‘યંનૂનાહં ઇમાસુ પોક્ખરણીસુ એવરૂપં માલં રોપાપેય્યં ઉપ્પલં પદુમં કુમુદં પુણ્ડરીકં સબ્બોતુકં સબ્બજનસ્સ અનાવટ’ન્તિ. રોપાપેસિ ખો, આનન્દ, રાજા મહાસુદસ્સનો તાસુ પોક્ખરણીસુ એવરૂપં માલં ઉપ્પલં પદુમં કુમુદં પુણ્ડરીકં સબ્બોતુકં સબ્બજનસ્સ અનાવટં.

૨૫૪. ‘‘અથ ખો, આનન્દ, રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ એતદહોસિ – ‘યંનૂનાહં ઇમાસં પોક્ખરણીનં તીરે ન્હાપકે પુરિસે ઠપેય્યં, યે આગતાગતં જનં ન્હાપેસ્સન્તી’તિ. ઠપેસિ ખો, આનન્દ, રાજા મહાસુદસ્સનો તાસં પોક્ખરણીનં તીરે ન્હાપકે પુરિસે, યે આગતાગતં જનં ન્હાપેસું.

‘‘અથ ખો, આનન્દ, રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ એતદહોસિ – ‘યંનૂનાહં ઇમાસં પોક્ખરણીનં તીરે એવરૂપં દાનં પટ્ઠપેય્યં – અન્નં અન્નટ્ઠિકસ્સ [અન્નત્થિતસ્સ (સી. સ્યા. કં. પી.), એવં સબ્બત્થ પકભિરૂપેનેવ દિસ્સતિ], પાનં પાનટ્ઠિકસ્સ, વત્થં વત્થટ્ઠિકસ્સ, યાનં યાનટ્ઠિકસ્સ, સયનં સયનટ્ઠિકસ્સ, ઇત્થિં ઇત્થિટ્ઠિકસ્સ, હિરઞ્ઞં હિરઞ્ઞટ્ઠિકસ્સ, સુવણ્ણં સુવણ્ણટ્ઠિકસ્સા’તિ. પટ્ઠપેસિ ખો, આનન્દ, રાજા મહાસુદસ્સનો તાસં પોક્ખરણીનં તીરે એવરૂપં દાનં – અન્નં અન્નટ્ઠિકસ્સ, પાનં પાનટ્ઠિકસ્સ, વત્થં વત્થટ્ઠિકસ્સ, યાનં યાનટ્ઠિકસ્સ, સયનં સયનટ્ઠિકસ્સ, ઇત્થિં ઇત્થિટ્ઠિકસ્સ, હિરઞ્ઞં હિરઞ્ઞટ્ઠિકસ્સ, સુવણ્ણં સુવણ્ણટ્ઠિકસ્સ.

૨૫૫. ‘‘અથ ખો, આનન્દ, બ્રાહ્મણગહપતિકા પહૂતં સાપતેય્યં આદાય રાજાનં મહાસુદસ્સનં ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહંસુ – ‘ઇદં, દેવ, પહૂતં સાપતેય્યં દેવઞ્ઞેવ ઉદ્દિસ્સ આભતં, તં દેવો પટિગ્ગણ્હતૂ’તિ. ‘અલં ભો, મમપિદં પહૂતં સાપતેય્યં ધમ્મિકેન બલિના અભિસઙ્ખતં, તઞ્ચ વો હોતુ, ઇતો ચ ભિય્યો હરથા’તિ. તે રઞ્ઞા પટિક્ખિત્તા એકમન્તં અપક્કમ્મ એવં સમચિન્તેસું – ‘ન ખો એતં અમ્હાકં પતિરૂપં, યં મયં ઇમાનિ સાપતેય્યાનિ પુનદેવ સકાનિ ઘરાનિ પટિહરેય્યામ. યંનૂન મયં રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ નિવેસનં માપેય્યામા’તિ. તે રાજાનં મહાસુદસ્સનં ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહંસુ – ‘નિવેસનં તે દેવ, માપેસ્સામા’તિ. અધિવાસેસિ ખો, આનન્દ, રાજા મહાસુદસ્સનો તુણ્હીભાવેન.

૨૫૬. ‘‘અથ ખો, આનન્દ, સક્કો દેવાનમિન્દો રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ ચેતસા ચેતોપરિવિતક્કમઞ્ઞાય વિસ્સકમ્મં [વિસુકમ્મં (ક.)] દેવપુત્તં આમન્તેસિ – ‘એહિ ત્વં, સમ્મ વિસ્સકમ્મ, રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ નિવેસનં માપેહિ ધમ્મં નામ પાસાદ’ન્તિ. ‘એવં ભદ્દન્તવા’તિ ખો, આનન્દ, વિસ્સકમ્મો દેવપુત્તો સક્કસ્સ દેવાનમિન્દસ્સ પટિસ્સુત્વા સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય, એવમેવ દેવેસુ તાવતિંસેસુ અન્તરહિતો રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ પુરતો પાતુરહોસિ. અથ ખો, આનન્દ, વિસ્સકમ્મો દેવપુત્તો રાજાનં મહાસુદસ્સનં એતદવોચ – ‘નિવેસનં તે દેવ, માપેસ્સામિ ધમ્મં નામ પાસાદ’ન્તિ. અધિવાસેસિ ખો, આનન્દ, રાજા મહાસુદસ્સનો તુણ્હીભાવેન.

‘‘માપેસિ ખો, આનન્દ, વિસ્સકમ્મો દેવપુત્તો રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ નિવેસનં ધમ્મં નામ પાસાદં. ધમ્મો, આનન્દ, પાસાદો પુરત્થિમેન પચ્છિમેન ચ યોજનં આયામેન અહોસિ. ઉત્તરેન દક્ખિણેન ચ અડ્ઢયોજનં વિત્થારેન. ધમ્મસ્સ, આનન્દ, પાસાદસ્સ તિપોરિસં ઉચ્ચતરેન વત્થુ ચિતં અહોસિ ચતુન્નં વણ્ણાનં ઇટ્ઠકાહિ – એકા ઇટ્ઠકા સોવણ્ણમયા, એકા રૂપિયમયા, એકા વેળુરિયમયા, એકા ફલિકમયા.

‘‘ધમ્મસ્સ, આનન્દ, પાસાદસ્સ ચતુરાસીતિ થમ્ભસહસ્સાનિ અહેસું ચતુન્નં વણ્ણાનં – એકો થમ્ભો સોવણ્ણમયો, એકો રૂપિયમયો, એકો વેળુરિયમયો, એકો ફલિકમયો. ધમ્મો, આનન્દ, પાસાદો ચતુન્નં વણ્ણાનં ફલકેહિ સન્થતો અહોસિ – એકં ફલકં સોવણ્ણમયં, એકં રૂપિયમયં, એકં વેળુરિયમયં, એકં ફલિકમયં.

‘‘ધમ્મસ્સ, આનન્દ, પાસાદસ્સ ચતુવીસતિ સોપાનાનિ અહેસું ચતુન્નં વણ્ણાનં – એકં સોપાનં સોવણ્ણમયં, એકં રૂપિયમયં, એકં વેળુરિયમયં, એકં ફલિકમયં. સોવણ્ણમયસ્સ સોપાનસ્સ સોવણ્ણમયા થમ્ભા અહેસું રૂપિયમયા સૂચિયો ચ ઉણ્હીસઞ્ચ. રૂપિયમયસ્સ સોપાનસ્સ રૂપિયમયા થમ્ભા અહેસું સોવણ્ણમયા સૂચિયો ચ ઉણ્હીસઞ્ચ. વેળુરિયમયસ્સ સોપાનસ્સ વેળુરિયમયા થમ્ભા અહેસું ફલિકમયા સૂચિયો ચ ઉણ્હીસઞ્ચ. ફલિકમયસ્સ સોપાનસ્સ ફલિકમયા થમ્ભા અહેસું વેળુરિયમયા સૂચિયો ચ ઉણ્હીસઞ્ચ.

‘‘ધમ્મે, આનન્દ, પાસાદે ચતુરાસીતિ કૂટાગારસહસ્સાનિ અહેસું ચતુન્નં વણ્ણાનં – એકં કૂટાગારં સોવણ્ણમયં, એકં રૂપિયમયં, એકં વેળુરિયમયં, એકં ફલિકમયં. સોવણ્ણમયે કૂટાગારે રૂપિયમયો પલ્લઙ્કો પઞ્ઞત્તો અહોસિ, રૂપિયમયે કૂટાગારે સોવણ્ણમયો પલ્લઙ્કો પઞ્ઞત્તો અહોસિ, વેળુરિયમયે કૂટાગારે દન્તમયો પલ્લઙ્કો પઞ્ઞત્તો અહોસિ, ફલિકમયે કૂટાગારે સારમયો પલ્લઙ્કો પઞ્ઞત્તો અહોસિ. સોવણ્ણમયસ્સ કૂટાગારસ્સ દ્વારે રૂપિયમયો તાલો ઠિતો અહોસિ, તસ્સ રૂપિયમયો ખન્ધો સોવણ્ણમયાનિ પત્તાનિ ચ ફલાનિ ચ. રૂપિયમયસ્સ કૂટાગારસ્સ દ્વારે સોવણ્ણમયો તાલો ઠિતો અહોસિ, તસ્સ સોવણ્ણમયો ખન્ધો, રૂપિયમયાનિ પત્તાનિ ચ ફલાનિ ચ. વેળુરિયમયસ્સ કૂટાગારસ્સ દ્વારે ફલિકમયો તાલો ઠિતો અહોસિ, તસ્સ ફલિકમયો ખન્ધો, વેળુરિયમયાનિ પત્તાનિ ચ ફલાનિ ચ. ફલિકમયસ્સ કૂટાગારસ્સ દ્વારે વેળુરિયમયો તાલો ઠિતો અહોસિ, તસ્સ વેળુરિયમયો ખન્ધો, ફલિકમયાનિ પત્તાનિ ચ ફલાનિ ચ.

૨૫૭. ‘‘અથ ખો, આનન્દ, રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ એતદહોસિ – ‘યંનૂનાહં મહાવિયૂહસ્સ કૂટાગારસ્સ દ્વારે સબ્બસોવણ્ણમયં તાલવનં માપેય્યં, યત્થ દિવાવિહારં નિસીદિસ્સામી’તિ. માપેસિ ખો, આનન્દ, રાજા મહાસુદસ્સનો મહાવિયૂહસ્સ કૂટાગારસ્સ દ્વારે સબ્બસોવણ્ણમયં તાલવનં, યત્થ દિવાવિહારં નિસીદિ. ધમ્મો, આનન્દ, પાસાદો દ્વીહિ વેદિકાહિ પરિક્ખિત્તો અહોસિ, એકા વેદિકા સોવણ્ણમયા, એકા રૂપિયમયા. સોવણ્ણમયાય વેદિકાય સોવણ્ણમયા થમ્ભા અહેસું, રૂપિયમયા સૂચિયો ચ ઉણ્હીસઞ્ચ. રૂપિયમયાય વેદિકાય રૂપિયમયા થમ્ભા અહેસું, સોવણ્ણમયા સૂચિયો ચ ઉણ્હીસઞ્ચ.

૨૫૮. ‘‘ધમ્મો, આનન્દ, પાસાદો દ્વીહિ કિઙ્કિણિકજાલેહિ [કિઙ્કણિકજાલેહિ (સ્યા. ક.)] પરિક્ખિત્તો અહોસિ – એકં જાલં સોવણ્ણમયં એકં રૂપિયમયં. સોવણ્ણમયસ્સ જાલસ્સ રૂપિયમયા કિઙ્કિણિકા અહેસું, રૂપિયમયસ્સ જાલસ્સ સોવણ્ણમયા કિઙ્કિણિકા અહેસું. તેસં ખો પનાનન્દ, કિઙ્કિણિકજાલાનં વાતેરિતાનં સદ્દો અહોસિ વગ્ગુ ચ રજનીયો ચ ખમનીયો ચ મદનીયો ચ. સેય્યથાપિ, આનન્દ, પઞ્ચઙ્ગિકસ્સ તૂરિયસ્સ સુવિનીતસ્સ સુપ્પટિતાળિતસ્સ સુકુસલેહિ [કુસલેહિ (સી. સ્યા. કં. પી.)] સમન્નાહતસ્સ સદ્દો હોતિ, વગ્ગુ ચ રજનીયો ચ ખમનીયો ચ મદનીયો ચ, એવમેવ ખો, આનન્દ, તેસં કિઙ્કિણિકજાલાનં વાતેરિતાનં સદ્દો અહોસિ વગ્ગુ ચ રજનીયો ચ ખમનીયો ચ મદનીયો ચ. યે ખો પનાનન્દ, તેન સમયેન કુસાવતિયા રાજધાનિયા ધુત્તા અહેસું સોણ્ડા પિપાસા, તે તેસં કિઙ્કિણિકજાલાનં વાતેરિતાનં સદ્દેન પરિચારેસું. નિટ્ઠિતો ખો પનાનન્દ, ધમ્મો પાસાદો દુદ્દિક્ખો અહોસિ મુસતિ ચક્ખૂનિ. સેય્યથાપિ, આનન્દ, વસ્સાનં પચ્છિમે માસે સરદસમયે વિદ્ધે વિગતવલાહકે દેવે આદિચ્ચો નભં અબ્ભુસ્સક્કમાનો [અબ્ભુગ્ગમમાનો (સી. પી. ક.)] દુદ્દિક્ખો [દુદિક્ખો (પી.)] હોતિ મુસતિ ચક્ખૂનિ; એવમેવ ખો, આનન્દ, ધમ્મો પાસાદો દુદ્દિક્ખો અહોસિ મુસતિ ચક્ખૂનિ.

૨૫૯. ‘‘અથ ખો, આનન્દ, રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ એતદહોસિ – ‘યંનૂનાહં ધમ્મસ્સ પાસાદસ્સ પુરતો ધમ્મં નામ પોક્ખરણિં માપેય્ય’ન્તિ. માપેસિ ખો, આનન્દ, રાજા મહાસુદસ્સનો ધમ્મસ્સ પાસાદસ્સ પુરતો ધમ્મં નામ પોક્ખરણિં. ધમ્મા, આનન્દ, પોક્ખરણી પુરત્થિમેન પચ્છિમેન ચ યોજનં આયામેન અહોસિ, ઉત્તરેન દક્ખિણેન ચ અડ્ઢયોજનં વિત્થારેન. ધમ્મા, આનન્દ, પોક્ખરણી ચતુન્નં વણ્ણાનં ઇટ્ઠકાહિ ચિતા અહોસિ – એકા ઇટ્ઠકા સોવણ્ણમયા, એકા રૂપિયમયા, એકા વેળુરિયમયા, એકા ફલિકમયા.

‘‘ધમ્માય, આનન્દ, પોક્ખરણિયા ચતુવીસતિ સોપાનાનિ અહેસું ચતુન્નં વણ્ણાનં – એકં સોપાનં સોવણ્ણમયં, એકં રૂપિયમયં, એકં વેળુરિયમયં, એકં ફલિકમયં. સોવણ્ણમયસ્સ સોપાનસ્સ સોવણ્ણમયા થમ્ભા અહેસું રૂપિયમયા સૂચિયો ચ ઉણ્હીસઞ્ચ. રૂપિયમયસ્સ સોપાનસ્સ રૂપિયમયા થમ્ભા અહેસું સોવણ્ણમયા સૂચિયો ચ ઉણ્હીસઞ્ચ. વેળુરિયમયસ્સ સોપાનસ્સ વેળુરિયમયા થમ્ભા અહેસું ફલિકમયા સૂચિયો ચ ઉણ્હીસઞ્ચ. ફલિકમયસ્સ સોપાનસ્સ ફલિકમયા થમ્ભા અહેસું વેળુરિયમયા સૂચિયો ચ ઉણ્હીસઞ્ચ.

‘‘ધમ્મા, આનન્દ, પોક્ખરણી દ્વીહિ વેદિકાહિ પરિક્ખિત્તા અહોસિ – એકા વેદિકા સોવણ્ણમયા, એકા રૂપિયમયા. સોવણ્ણમયાય વેદિકાય સોવણ્ણમયા થમ્ભા અહેસું રૂપિયમયા સૂચિયો ચ ઉણ્હીસઞ્ચ. રૂપિયમયાય વેદિકાય રૂપિયમયા થમ્ભા અહેસું સોવણ્ણમયા સૂચિયો ચ ઉણ્હીસઞ્ચ.

‘‘ધમ્મા, આનન્દ, પોક્ખરણી સત્તહિ તાલપન્તીહિ પરિક્ખિત્તા અહોસિ – એકા તાલપન્તિ સોવણ્ણમયા, એકા રૂપિયમયા, એકા વેળુરિયમયા, એકા ફલિકમયા, એકા લોહિતઙ્કમયા, એકા મસારગલ્લમયા, એકા સબ્બરતનમયા. સોવણ્ણમયસ્સ તાલસ્સ સોવણ્ણમયો ખન્ધો અહોસિ રૂપિયમયાનિ પત્તાનિ ચ ફલાનિ ચ. રૂપિયમયસ્સ તાલસ્સ રૂપિયમયો ખન્ધો અહોસિ સોવણ્ણમયાનિ પત્તાનિ ચ ફલાનિ ચ. વેળુરિયમયસ્સ તાલસ્સ વેળુરિયમયો ખન્ધો અહોસિ ફલિકમયાનિ પત્તાનિ ચ ફલાનિ ચ. ફલિકમયસ્સ તાલસ્સ ફલિકમયો ખન્ધો અહોસિ વેળુરિયમયાનિ પત્તાનિ ચ ફલાનિ ચ. લોહિતઙ્કમયસ્સ તાલસ્સ લોહિતઙ્કમયો ખન્ધો અહોસિ મસારગલ્લમયાનિ પત્તાનિ ચ ફલાનિ ચ. મસારગલ્લમયસ્સ તાલસ્સ મસારગલ્લમયો ખન્ધો અહોસિ લોહિતઙ્કમયાનિ પત્તાનિ ચ ફલાનિ ચ. સબ્બરતનમયસ્સ તાલસ્સ સબ્બરતનમયો ખન્ધો અહોસિ, સબ્બરતનમયાનિ પત્તાનિ ચ ફલાનિ ચ. તાસં ખો પનાનન્દ, તાલપન્તીનં વાતેરિતાનં સદ્દો અહોસિ, વગ્ગુ ચ રજનીયો ચ ખમનીયો ચ મદનીયો ચ. સેય્યથાપિ, આનન્દ, પઞ્ચઙ્ગિકસ્સ તૂરિયસ્સ સુવિનીતસ્સ સુપ્પટિતાળિતસ્સ સુકુસલેહિ સમન્નાહતસ્સ સદ્દો હોતિ વગ્ગુ ચ રજનીયો ચ ખમનીયો ચ મદનીયો ચ, એવમેવ ખો, આનન્દ, તાસં તાલપન્તીનં વાતેરિતાનં સદ્દો અહોસિ વગ્ગુ ચ રજનીયો ચ ખમનીયો ચ મદનીયો ચ. યે ખો પનાનન્દ, તેન સમયેન કુસાવતિયા રાજધાનિયા ધુત્તા અહેસું સોણ્ડા પિપાસા, તે તાસં તાલપન્તીનં વાતેરિતાનં સદ્દેન પરિચારેસું.

‘‘નિટ્ઠિતે ખો પનાનન્દ, ધમ્મે પાસાદે નિટ્ઠિતાય ધમ્માય ચ પોક્ખરણિયા રાજા મહાસુદસ્સનો ‘યે [યે કો પનાનન્દ (સ્યા. ક.)] તેન સમયેન સમણેસુ વા સમણસમ્મતા બ્રાહ્મણેસુ વા બ્રાહ્મણસમ્મતા’, તે સબ્બકામેહિ સન્તપ્પેત્વા ધમ્મં પાસાદં અભિરુહિ.

પઠમભાણવારો.

ઝાનસમ્પત્તિ

૨૬૦. ‘‘અથ ખો, આનન્દ, રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ એતદહોસિ – ‘કિસ્સ નુ ખો મે ઇદં કમ્મસ્સ ફલં કિસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકો, યેનાહં એતરહિ એવંમહિદ્ધિકો એવંમહાનુભાવો’તિ? અથ ખો, આનન્દ, રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ એતદહોસિ – ‘તિણ્ણં ખો મે ઇદં કમ્માનં ફલં તિણ્ણં કમ્માનં વિપાકો, યેનાહં એતરહિ એવંમહિદ્ધિકો એવંમહાનુભાવો, સેય્યથિદં દાનસ્સ દમસ્સ સંયમસ્સા’તિ.

‘‘અથ ખો, આનન્દ, રાજા મહાસુદસ્સનો યેન મહાવિયૂહં કૂટાગારં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા મહાવિયૂહસ્સ કૂટાગારસ્સ દ્વારે ઠિતો ઉદાનં ઉદાનેસિ – ‘તિટ્ઠ, કામવિતક્ક, તિટ્ઠ, બ્યાપાદવિતક્ક, તિટ્ઠ, વિહિંસાવિતક્ક. એત્તાવતા કામવિતક્ક, એત્તાવતા બ્યાપાદવિતક્ક, એત્તાવતા વિહિંસાવિતક્કા’તિ.

૨૬૧. ‘‘અથ ખો, આનન્દ, રાજા મહાસુદસ્સનો મહાવિયૂહં કૂટાગારં પવિસિત્વા સોવણ્ણમયે પલ્લઙ્કે નિસિન્નો વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિ. વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિ. પીતિયા ચ વિરાગા ઉપેક્ખકો ચ વિહાસિ, સતો ચ સમ્પજાનો સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેસિ, યં તં અરિયા આચિક્ખન્તિ – ‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’તિ તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિ. સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા અદુક્ખમસુખં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિ.

૨૬૨. ‘‘અથ ખો, આનન્દ, રાજા મહાસુદસ્સનો મહાવિયૂહા કૂટાગારા નિક્ખમિત્વા સોવણ્ણમયં કૂટાગારં પવિસિત્વા રૂપિયમયે પલ્લઙ્કે નિસિન્નો મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહાસિ. તથા દુતિયં તથા તતિયં તથા ચતુત્થં. ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં મેત્તાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન ફરિત્વા વિહાસિ. કરુણાસહગતેન ચેતસા…પે… મુદિતાસહગતેન ચેતસા…પે… ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહાસિ તથા દુતિયં તથા તતિયં તથા ચતુત્થં. ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન ફરિત્વા વિહાસિ.

ચતુરાસીતિ નગરસહસ્સાદિ

૨૬૩. ‘‘રઞ્ઞો, આનન્દ, મહાસુદસ્સનસ્સ ચતુરાસીતિ નગરસહસ્સાનિ અહેસું કુસાવતીરાજધાનિપ્પમુખાનિ; ચતુરાસીતિ પાસાદસહસ્સાનિ અહેસું ધમ્મપાસાદપ્પમુખાનિ; ચતુરાસીતિ કૂટાગારસહસ્સાનિ અહેસું મહાવિયૂહકૂટાગારપ્પમુખાનિ; ચતુરાસીતિ પલ્લઙ્કસહસ્સાનિ અહેસું સોવણ્ણમયાનિ રૂપિયમયાનિ દન્તમયાનિ સારમયાનિ ગોનકત્થતાનિ પટિકત્થતાનિ પટલિકત્થતાનિ કદલિમિગપવરપચ્ચત્થરણાનિ સઉત્તરચ્છદાનિ ઉભતોલોહિતકૂપધાનાનિ; ચતુરાસીતિ નાગસહસ્સાનિ અહેસું સોવણ્ણાલઙ્કારાનિ સોવણ્ણધજાનિ હેમજાલપટિચ્છન્નાનિ ઉપોસથનાગરાજપ્પમુખાનિ; ચતુરાસીતિ અસ્સસહસ્સાનિ અહેસું સોવણ્ણાલઙ્કારાનિ સોવણ્ણધજાનિ હેમજાલપટિચ્છન્નાનિ વલાહકઅસ્સરાજપ્પમુખાનિ; ચતુરાસીતિ રથસહસ્સાનિ અહેસું સીહચમ્મપરિવારાનિ બ્યગ્ઘચમ્મપરિવારાનિ દીપિચમ્મપરિવારાનિ પણ્ડુકમ્બલપરિવારાનિ સોવણ્ણાલઙ્કારાનિ સોવણ્ણધજાનિ હેમજાલપટિચ્છન્નાનિ વેજયન્તરથપ્પમુખાનિ; ચતુરાસીતિ મણિસહસ્સાનિ અહેસું મણિરતનપ્પમુખાનિ; ચતુરાસીતિ ઇત્થિસહસ્સાનિ અહેસું સુભદ્દાદેવિપ્પમુખાનિ; ચતુરાસીતિ ગહપતિસહસ્સાનિ અહેસું ગહપતિરતનપ્પમુખાનિ; ચતુરાસીતિ ખત્તિયસહસ્સાનિ અહેસું અનુયન્તાનિ પરિણાયકરતનપ્પમુખાનિ; ચતુરાસીતિ ધેનુસહસ્સાનિ અહેસું દુહસન્દનાનિ [દુકૂલસન્દનાનિ(પી.)] દુકૂલસન્દાનાનિ [દુકૂલસન્દનાનિ (પી.) દુકૂલસન્દાનાનિ (સં. નિ. ૩.૯૬)] કંસૂપધારણાનિ; ચતુરાસીતિ વત્થકોટિસહસ્સાનિ અહેસું ખોમસુખુમાનં કપ્પાસિકસુખુમાનં કોસેય્યસુખુમાનં કમ્બલસુખુમાનં; (રઞ્ઞો, આનન્દ, મહાસુદસ્સનસ્સ) [( ) સી. ઇપોત્થકેસુ નત્થિ] ચતુરાસીતિ થાલિપાકસહસ્સાનિ અહેસું સાયં પાતં ભત્તાભિહારો અભિહરિયિત્થ.

૨૬૪. ‘‘તેન ખો પનાનન્દ, સમયેન રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ ચતુરાસીતિ નાગસહસ્સાનિ સાયં પાતં ઉપટ્ઠાનં આગચ્છન્તિ. અથ ખો, આનન્દ, રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ એતદહોસિ – ‘ઇમાનિ ખો મે ચતુરાસીતિ નાગસહસ્સાનિ સાયં પાતં ઉપટ્ઠાનં આગચ્છન્તિ, યંનૂન વસ્સસતસ્સ વસ્સસતસ્સ અચ્ચયેન દ્વેચત્તાલીસં દ્વેચત્તાલીસં નાગસહસ્સાનિ સકિં સકિં ઉપટ્ઠાનં આગચ્છેય્યુ’ન્તિ. અથ ખો, આનન્દ, રાજા મહાસુદસ્સનો પરિણાયકરતનં આમન્તેસિ – ‘ઇમાનિ ખો મે, સમ્મ પરિણાયકરતન, ચતુરાસીતિ નાગસહસ્સાનિ સાયં પાતં ઉપટ્ઠાનં આગચ્છન્તિ, તેન હિ, સમ્મ પરિણાયકરતન, વસ્સસતસ્સ વસ્સસતસ્સ અચ્ચયેન દ્વેચત્તાલીસં દ્વેચત્તાલીસં નાગસહસ્સાનિ સકિં સકિં ઉપટ્ઠાનં આગચ્છન્તૂ’તિ. ‘એવં, દેવા’તિ ખો, આનન્દ, પરિણાયકરતનં રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ પચ્ચસ્સોસિ. અથ ખો, આનન્દ, રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ અપરેન સમયેન વસ્સસતસ્સ વસ્સસતસ્સ અચ્ચયેન દ્વેચત્તાલીસં દ્વેચત્તાલીસં નાગસહસ્સાનિ સકિં સકિં ઉપટ્ઠાનં આગમંસુ.

સુભદ્દાદેવિઉપસઙ્કમનં

૨૬૫. ‘‘અથ ખો, આનન્દ, સુભદ્દાય દેવિયા બહુન્નં વસ્સાનં બહુન્નં વસ્સસતાનં બહુન્નં વસ્સસહસ્સાનં અચ્ચયેન એતદહોસિ – ‘ચિરં દિટ્ઠો ખો મે રાજા મહાસુદસ્સનો. યંનૂનાહં રાજાનં મહાસુદસ્સનં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમેય્ય’ન્તિ. અથ ખો, આનન્દ, સુભદ્દા દેવી ઇત્થાગારં આમન્તેસિ – ‘એથ તુમ્હે સીસાનિ ન્હાયથ પીતાનિ વત્થાનિ પારુપથ. ચિરં દિટ્ઠો નો રાજા મહાસુદસ્સનો, રાજાનં મહાસુદસ્સનં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિસ્સામા’તિ. ‘એવં, અય્યે’તિ ખો, આનન્દ, ઇત્થાગારં સુભદ્દાય દેવિયા પટિસ્સુત્વા સીસાનિ ન્હાયિત્વા પીતાનિ વત્થાનિ પારુપિત્વા યેન સુભદ્દા દેવી તેનુપસઙ્કમિ. અથ ખો, આનન્દ, સુભદ્દા દેવી પરિણાયકરતનં આમન્તેસિ – ‘કપ્પેહિ, સમ્મ પરિણાયકરતન, ચતુરઙ્ગિનિં સેનં, ચિરં દિટ્ઠો નો રાજા મહાસુદસ્સનો, રાજાનં મહાસુદસ્સનં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિસ્સામા’તિ. ‘એવં, દેવી’તિ ખો, આનન્દ, પરિણાયકરતનં સુભદ્દાય દેવિયા પટિસ્સુત્વા ચતુરઙ્ગિનિં સેનં કપ્પાપેત્વા સુભદ્દાય દેવિયા પટિવેદેસિ – ‘કપ્પિતા ખો, દેવિ, ચતુરઙ્ગિની સેના, યસ્સદાનિ કાલં મઞ્ઞસી’તિ. અથ ખો, આનન્દ, સુભદ્દા દેવી ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય સદ્ધિં ઇત્થાગારેન યેન ધમ્મો પાસાદો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મં પાસાદં અભિરુહિત્વા યેન મહાવિયૂહં કૂટાગારં તેનુપસઙ્કમિ. ઉપસઙ્કમિત્વા મહાવિયૂહસ્સ કૂટાગારસ્સ દ્વારબાહં આલમ્બિત્વા અટ્ઠાસિ. અથ ખો, આનન્દ, રાજા મહાસુદસ્સનો સદ્દં સુત્વા – ‘કિં નુ ખો મહતો વિય જનકાયસ્સ સદ્દો’તિ મહાવિયૂહા કૂટાગારા નિક્ખમન્તો અદ્દસ સુભદ્દં દેવિં દ્વારબાહં આલમ્બિત્વા ઠિતં, દિસ્વાન સુભદ્દં દેવિં એતદવોચ – ‘એત્થેવ, દેવિ, તિટ્ઠ મા પાવિસી’તિ. અથ ખો, આનન્દ, રાજા મહાસુદસ્સનો અઞ્ઞતરં પુરિસં આમન્તેસિ – ‘એહિ ત્વં, અમ્ભો પુરિસ, મહાવિયૂહા કૂટાગારા સોવણ્ણમયં પલ્લઙ્કં નીહરિત્વા સબ્બસોવણ્ણમયે તાલવને પઞ્ઞપેહી’તિ. ‘એવં, દેવા’તિ ખો, આનન્દ, સો પુરિસો રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ પટિસ્સુત્વા મહાવિયૂહા કૂટાગારા સોવણ્ણમયં પલ્લઙ્કં નીહરિત્વા સબ્બસોવણ્ણમયે તાલવને પઞ્ઞપેસિ. અથ ખો, આનન્દ, રાજા મહાસુદસ્સનો દક્ખિણેન પસ્સેન સીહસેય્યં કપ્પેસિ પાદે પાદં અચ્ચાધાય સતો સમ્પજાનો.

૨૬૬. ‘‘અથ ખો, આનન્દ, સુભદ્દાય દેવિયા એતદહોસિ – ‘વિપ્પસન્નાનિ ખો રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ ઇન્દ્રિયાનિ, પરિસુદ્ધો છવિવણ્ણો પરિયોદાતો, મા હેવ ખો રાજા મહાસુદસ્સનો કાલમકાસી’તિ રાજાનં મહાસુદસ્સનં એતદવોચ –

‘ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ નગરસહસ્સાનિ કુસાવતીરાજધાનિપ્પમુખાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં જનેહિ જીવિતે અપેક્ખં કરોહિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ પાસાદસહસ્સાનિ ધમ્મપાસાદપ્પમુખાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં જનેહિ જીવિતે અપેક્ખં કરોહિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ કૂટાગારસહસ્સાનિ મહાવિયૂહકૂટાગારપ્પમુખાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં જનેહિ જીવિતે અપેક્ખં કરોહિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ પલ્લઙ્કસહસ્સાનિ સોવણ્ણમયાનિ રૂપિયમયાનિ દન્તમયાનિ સારમયાનિ ગોનકત્થતાનિ પટિકત્થતાનિ પટલિકત્થતાનિ કદલિમિગપવરપચ્ચત્થરણાનિ સઉત્તરચ્છદાનિ ઉભતોલોહિતકૂપધાનાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં જનેહિ, જીવિતે અપેક્ખં કરોહિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ નાગસહસ્સાનિ સોવણ્ણાલઙ્કારાનિ સોવણ્ણધજાનિ હેમજાલપટિચ્છન્નાનિ ઉપોસથનાગરાજપ્પમુખાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં જનેહિ જીવિતે અપેક્ખં કરોહિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ અસ્સસહસ્સાનિ સોવણ્ણાલઙ્કારાનિ સોવણ્ણધજાનિ હેમજાલપટિચ્છન્નાનિ વલાહકઅસ્સરાજપ્પમુખાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં જનેહિ જીવિતે અપેક્ખં કરોહિ. ઇમાનિ તે, દેવ ચતુરાસીતિ રથસહસ્સાનિ સીહચમ્મપરિવારાનિ બ્યગ્ઘચમ્મપરિવારાનિ દીપિચમ્મપરિવારાનિ પણ્ડુકમ્બલપરિવારાનિ સોવણ્ણાલઙ્કારાનિ સોવણ્ણધજાનિ હેમજાલપટિચ્છન્નાનિ વેજયન્તરથપ્પમુખાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં જનેહિ જીવિતે અપેક્ખં કરોહિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ મણિસહસ્સાનિ મણિરતનપ્પમુખાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં જનેહિ જીવિતે અપેક્ખં કરોહિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ ઇત્થિસહસ્સાનિ ઇત્થિરતનપ્પમુખાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં જનેહિ જીવિતે અપેક્ખં કરોહિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ ગહપતિસહસ્સાનિ ગહપતિરતનપ્પમુખાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં જનેહિ જીવિતે અપેક્ખં કરોહિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ ખત્તિયસહસ્સાનિ અનુયન્તાનિ પરિણાયકરતનપ્પમુખાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં જનેહિ જીવિતે અપેક્ખં કરોહિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ ધેનુસહસ્સાનિ દુહસન્દનાનિ કંસૂપધારણાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં જનેહિ જીવિતે અપેક્ખં કરોહિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ વત્થકોટિસહસ્સાનિ ખોમસુખુમાનં કપ્પાસિકસુખુમાનં કોસેય્યસુખુમાનં કમ્બલસુખુમાનં. એત્થ, દેવ, છન્દં જનેહિ, જીવિતે અપેક્ખં કરોહિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ થાલિપાકસહસ્સાનિ સાયં પાતં ભત્તાભિહારો અભિહરિયતિ. એત્થ, દેવ, છન્દં જનેહિ જીવિતે અપેક્ખં કરોહી’તિ.

૨૬૭. ‘‘એવં વુત્તે, આનન્દ, રાજા મહાસુદસ્સનો સુભદ્દં દેવિં એતદવોચ –

‘દીઘરત્તં ખો મં ત્વં, દેવિ, ઇટ્ઠેહિ કન્તેહિ પિયેહિ મનાપેહિ સમુદાચરિત્થ; અથ ચ પન મં ત્વં પચ્છિમે કાલે અનિટ્ઠેહિ અકન્તેહિ અપ્પિયેહિ અમનાપેહિ સમુદાચરસી’તિ. ‘કથં ચરહિ તં, દેવ, સમુદાચરામી’તિ? ‘એવં ખો મં ત્વં, દેવિ, સમુદાચર – ‘‘સબ્બેહેવ, દેવ, પિયેહિ મનાપેહિ નાનાભાવો વિનાભાવો અઞ્ઞથાભાવો, મા ખો ત્વં, દેવ, સાપેક્ખો કાલમકાસિ, દુક્ખા સાપેક્ખસ્સ કાલઙ્કિરિયા, ગરહિતા ચ સાપેક્ખસ્સ કાલઙ્કિરિયા. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ નગરસહસ્સાનિ કુસાવતીરાજધાનિપ્પમુખાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં પજહ જીવિતે અપેક્ખં માકાસિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ પાસાદસહસ્સાનિ ધમ્મપાસાદપ્પમુખાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં પજહ જીવિતે અપેક્ખં માકાસિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ કૂટાગારસહસ્સાનિ મહાવિયૂહકૂટાગારપ્પમુખાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં પજહ જીવિતે અપેક્ખં માકાસિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ પલ્લઙ્કસહસ્સાનિ સોવણ્ણમયાનિ રૂપિયમયાનિ દન્તમયાનિ સારમયાનિ ગોનકત્થતાનિ પટિકત્થતાનિ પટલિકત્થતાનિ કદલિમિગપવરપચ્ચત્થરણાનિ સઉત્તરચ્છદાનિ ઉભતોલોહિતકૂપધાનાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં પજહ જીવિતે અપેક્ખં માકાસિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ નાગસહસ્સાનિ સોવણ્ણાલઙ્કારાનિ સોવણ્ણધજાનિ હેમજાલપટિચ્છન્નાનિ ઉપોસથનાગરાજપ્પમુખાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં પજહ જીવિતે અપેક્ખં માકાસિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ અસ્સસહસ્સાનિ સોવણ્ણાલઙ્કારાનિ સોવણ્ણધજાનિ હેમજાલપટિચ્છન્નાનિ વલાહકઅસ્સરાજપ્પમુખાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં પજહ જીવિતે અપેક્ખં માકાસિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ રથસહસ્સાનિ સીહચમ્મપરિવારાનિ બ્યગ્ઘચમ્મપરિવારાનિ દીપિચમ્મપરિવારાનિ પણ્ડુકમ્બલપરિવારાનિ સોવણ્ણાલઙ્કારાનિ સોવણ્ણધજાનિ હેમજાલપટિચ્છન્નાનિ વેજયન્તરથપ્પમુખાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં પજહ જીવિતે અપેક્ખં માકાસિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ મણિસહસ્સાનિ મણિરતનપ્પમુખાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં પજહ જીવિતે અપેક્ખં માકાસિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ ઇત્થિસહસ્સાનિ સુભદ્દાદેવિપ્પમુખાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં પજહ જીવિતે અપેક્ખં માકાસિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ ગહપતિસહસ્સાનિ ગહપતિરતનપ્પમુખાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં પજહ જીવિતે અપેક્ખં માકાસિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ ખત્તિયસહસ્સાનિ અનુયન્તાનિ પરિણાયકરતનપ્પમુખાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં પજહ જીવિતે અપેક્ખં માકાસિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ ધેનુસહસ્સાનિ દુહસન્દનાનિ કંસૂપધારણાનિ. એત્થ દેવ, છન્દં પજહ જીવિતે અપેક્ખં માકાસિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ વત્થકોટિસહસ્સાનિ ખોમસુખુમાનં કપ્પાસિકસુખુમાનં કોસેય્યસુખુમાનં કમ્બલસુખુમાનં. એત્થ, દેવ, છન્દં પજહ જીવિતે અપેક્ખં માકાસિ. ઇમાનિ તે દેવ ચતુરાસીતિ થાલિપાકસહસ્સાનિ સાયં પાતં ભત્તાભિહારો અભિહરિયતિ. એત્થ, દેવ, છન્દં પજહ જીવિતે અપેક્ખં માકાસી’’’તિ.

૨૬૮. ‘‘એવં વુત્તે, આનન્દ, સુભદ્દા દેવી પરોદિ અસ્સૂનિ પવત્તેસિ. અથ ખો, આનન્દ, સુભદ્દા દેવી અસ્સૂનિ પુઞ્છિત્વા [પમજ્જિત્વા (સી. સ્યા. પી.), પુઞ્જિત્વા (ક.)] રાજાનં મહાસુદસ્સનં એતદવોચ –

‘સબ્બેહેવ, દેવ, પિયેહિ મનાપેહિ નાનાભાવો વિનાભાવો અઞ્ઞથાભાવો, મા ખો ત્વં, દેવ, સાપેક્ખો કાલમકાસિ, દુક્ખા સાપેક્ખસ્સ કાલઙ્કિરિયા, ગરહિતા ચ સાપેક્ખસ્સ કાલઙ્કિરિયા. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ નગરસહસ્સાનિ કુસાવતીરાજધાનિપ્પમુખાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં પજહ જીવિતે અપેક્ખં માકાસિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ પાસાદસહસ્સાનિ ધમ્મપાસાદપ્પમુખાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં પજહ જીવિતે અપેક્ખં માકાસિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ કૂટાગારસહસ્સાનિ મહાવિયૂહકૂટાગારપ્પમુખાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં પજહ જીવિતે અપેક્ખં માકાસિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ પલ્લઙ્કસહસ્સાનિ સોવણ્ણમયાનિ રૂપિયમયાનિ દન્તમયાનિ સારમયાનિ ગોનકત્થતાનિ પટિકત્થતાનિ પટલિકત્થતાનિ કદલિમિગપવરપચ્ચત્થરણાનિ સઉત્તરચ્છદાનિ ઉભતોલોહિતકૂપધાનાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં પજહ જીવિતે અપેક્ખં માકાસિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ નાગસહસ્સાનિ સોવણ્ણાલઙ્કારાનિ સોવણ્ણધજાનિ હેમજાલપટિચ્છન્નાનિ ઉપોસથનાગરાજપ્પમુખાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં પજહ જીવિતે અપેક્ખં માકાસિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ અસ્સસહસ્સાનિ સોવણ્ણાલઙ્કારાનિ સોવણ્ણધજાનિ હેમજાલપટિચ્છન્નાનિ વલાહકઅસ્સરાજપ્પમુખાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં પજહ, જીવિતે અપેક્ખં માકાસિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ રથસહસ્સાનિ સીહચમ્મપરિવારાનિ બ્યગ્ઘચમ્મપરિવારાનિ દીપિચમ્મપરિવારાનિ પણ્ડુકમ્બલપરિવારાનિ સોવણ્ણાલઙ્કારાનિ સોવણ્ણધજાનિ હેમજાલપટિચ્છન્નાનિ વેજયન્તરથપ્પમુખાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં પજહ જીવિતે અપેક્ખં માકાસિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ મણિસહસ્સાનિ મણિરતનપ્પમુખાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં પજહ જીવિતે અપેક્ખં માકાસિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ ઇત્થિસહસ્સાનિ ઇત્થિરતનપ્પમુખાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં પજહ, જીવિતે અપેક્ખં માકાસિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ ગહપતિસહસ્સાનિ ગહપતિરતનપ્પમુખાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં પજહ જીવિતે અપેક્ખં માકાસિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ ખત્તિયસહસ્સાનિ અનુયન્તાનિ પરિણાયકરતનપ્પમુખાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં પજહ જીવિતે અપેક્ખં માકાસિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ ધેનુસહસ્સાનિ દુહસન્દનાનિ કંસૂપધારણાનિ. એત્થ, દેવ, છન્દં પજહ જીવિતે અપેક્ખં માકાસિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ વત્થકોટિસહસ્સાનિ ખોમસુખુમાનં કપ્પાસિકસુખુમાનં કોસેય્યસુખુમાનં કમ્બલસુખુમાનં. એત્થ, દેવ, છન્દં પજહ જીવિતે અપેક્ખં માકાસિ. ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ થાલિપાકસહસ્સાનિ સાયં પાતં ભત્તાભિહારો અભિહરિયતિ. એત્થ, દેવ, છન્દં પજહ જીવિતે અપેક્ખં માકાસી’તિ.

બ્રહ્મલોકૂપગમં

૨૬૯. ‘‘અથ ખો, આનન્દ, રાજા મહાસુદસ્સનો નચિરસ્સેવ કાલમકાસિ. સેય્યથાપિ, આનન્દ, ગહપતિસ્સ વા ગહપતિપુત્તસ્સ વા મનુઞ્ઞં ભોજનં ભુત્તાવિસ્સ ભત્તસમ્મદો હોતિ, એવમેવ ખો, આનન્દ, રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ મારણન્તિકા વેદના અહોસિ. કાલઙ્કતો ચ, આનન્દ, રાજા મહાસુદસ્સનો સુગતિં બ્રહ્મલોકં ઉપપજ્જિ. રાજા, આનન્દ, મહાસુદસ્સનો ચતુરાસીતિ વસ્સસહસ્સાનિ કુમારકીળં [કીળિતં (ક.), કીળિકં (સી. પી.)] કીળિ. ચતુરાસીતિ વસ્સસહસ્સાનિ ઓપરજ્જં કારેસિ. ચતુરાસીતિ વસ્સસહસ્સાનિ રજ્જં કારેસિ. ચતુરાસીતિ વસ્સસહસ્સાનિ ગિહિભૂતો [ગિહીભૂતો (સી. પી.)] ધમ્મે પાસાદે બ્રહ્મચરિયં ચરિ [બ્રહ્મચરિયમચરિ (ક.)]. સો ચત્તારો બ્રહ્મવિહારે ભાવેત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા બ્રહ્મલોકૂપગો અહોસિ.

૨૭૦. ‘‘સિયા ખો પનાનન્દ, એવમસ્સ – ‘અઞ્ઞો નૂન તેન સમયેન રાજા મહાસુદસ્સનો અહોસી’તિ, ન ખો પનેતં, આનન્દ, એવં દટ્ઠબ્બં. અહં તેન સમયેન રાજા મહાસુદસ્સનો અહોસિં. મમ તાનિ ચતુરાસીતિ નગરસહસ્સાનિ કુસાવતીરાજધાનિપ્પમુખાનિ, મમ તાનિ ચતુરાસીતિ પાસાદસહસ્સાનિ ધમ્મપાસાદપ્પમુખાનિ, મમ તાનિ ચતુરાસીતિ કૂટાગારસહસ્સાનિ મહાવિયૂહકૂટાગારપ્પમુખાનિ, મમ તાનિ ચતુરાસીતિ પલ્લઙ્કસહસ્સાનિ સોવણ્ણમયાનિ રૂપિયમયાનિ દન્તમયાનિ સારમયાનિ ગોનકત્થતાનિ પટિકત્થતાનિ પટલિકત્થતાનિ કદલિમિગપવરપચ્ચત્થરણાનિ સઉત્તરચ્છદાનિ ઉભતોલોહિતકૂપધાનાનિ, મમ તાનિ ચતુરાસીતિ નાગસહસ્સાનિ સોવણ્ણાલઙ્કારાનિ સોવણ્ણધજાનિ હેમજાલપટિચ્છન્નાનિ ઉપોસથનાગરાજપ્પમુખાનિ, મમ તાનિ ચતુરાસીતિ અસ્સસહસ્સાનિ સોવણ્ણાલઙ્કારાનિ સોવણ્ણધજાનિ હેમજાલપટિચ્છન્નાનિ વલાહકઅસ્સરાજપ્પમુખાનિ, મમ તાનિ ચતુરાસીતિ રથસહસ્સાનિ સીહચમ્મપરિવારાનિ બ્યગ્ઘચમ્મપરિવારાનિ દીપિચમ્મપરિવારાનિ પણ્ડુકમ્બલપરિવારાનિ સોવણ્ણાલઙ્કારાનિ સોવણ્ણધજાનિ હેમજાલપટિચ્છન્નાનિ વેજયન્તરથપ્પમુખાનિ, મમ તાનિ ચતુરાસીતિ મણિસહસ્સાનિ મણિરતનપ્પમુખાનિ, મમ તાનિ ચતુરાસીતિ ઇત્થિસહસ્સાનિ સુભદ્દાદેવિપ્પમુખાનિ, મમ તાનિ ચતુરાસીતિ ગહપતિસહસ્સાનિ ગહપતિરતનપ્પમુખાનિ, મમ તાનિ ચતુરાસીતિ ખત્તિયસહસ્સાનિ અનુયન્તાનિ પરિણાયકરતનપ્પમુખાનિ, મમ તાનિ ચતુરાસીતિ ધેનુસહસ્સાનિ દુહસન્દનાનિ કંસૂપધારણાનિ, મમ તાનિ ચતુરાસીતિ વત્થકોટિસહસ્સાનિ ખોમસુખુમાનં કપ્પાસિકસુખુમાનં કોસેય્યસુખુમાનં કમ્બલસુખુમાનં, મમ તાનિ ચતુરાસીતિ થાલિપાકસહસ્સાનિ સાયં પાતં ભત્તાભિહારો અભિહરિયિત્થ.

૨૭૧. ‘‘તેસં ખો પનાનન્દ, ચતુરાસીતિનગરસહસ્સાનં એકઞ્ઞેવ તં નગરં હોતિ, યં તેન સમયેન અજ્ઝાવસામિ યદિદં કુસાવતી રાજધાની. તેસં ખો પનાનન્દ, ચતુરાસીતિપાસાદસહસ્સાનં એકોયેવ સો પાસાદો હોતિ, યં તેન સમયેન અજ્ઝાવસામિ યદિદં ધમ્મો પાસાદો. તેસં ખો પનાનન્દ, ચતુરાસીતિકૂટાગારસહસ્સાનં એકઞ્ઞેવ તં કૂટાગારં હોતિ, યં તેન સમયેન અજ્ઝાવસામિ યદિદં મહાવિયૂહં કૂટાગારં. તેસં ખો પનાનન્દ, ચતુરાસીતિપલ્લઙ્કસહસ્સાનં એકોયેવ સો પલ્લઙ્કો હોતિ, યં તેન સમયેન પરિભુઞ્જામિ યદિદં સોવણ્ણમયો વા રૂપિયમયો વા દન્તમયો વા સારમયો વા. તેસં ખો પનાનન્દ, ચતુરાસીતિનાગસહસ્સાનં એકોયેવ સો નાગો હોતિ, યં તેન સમયેન અભિરુહામિ યદિદં ઉપોસથો નાગરાજા. તેસં ખો પનાનન્દ, ચતુરાસીતિઅસ્સસહસ્સાનં એકોયેવ સો અસ્સો હોતિ, યં તેન સમયેન અભિરુહામિ યદિદં વલાહકો અસ્સરાજા. તેસં ખો પનાનન્દ, ચતુરાસીતિરથસહસ્સાનં એકોયેવ સો રથો હોતિ, યં તેન સમયેન અભિરુહામિ યદિદં વેજયન્તરથો. તેસં ખો પનાનન્દ, ચતુરાસીતિઇત્થિસહસ્સાનં એકાયેવ સા ઇત્થી હોતિ, યા તેન સમયેન પચ્ચુપટ્ઠાતિ ખત્તિયાની વા વેસ્સિની [વેસ્સાયિની (સ્યા.), વેલામિકાની (ક. સી. પી.) વેલામિકા (સં. નિ. ૩.૯૬)] વા. તેસં ખો પનાનન્દ, વા. તેસં ખો પનાનન્દ, ચતુરાસીતિવત્થકોટિસહસ્સાનં એકંયેવ તં દુસ્સયુગં હોતિ, યં તેન સમયેન પરિદહામિ ખોમસુખુમં વા કપ્પાસિકસુખુમં વા કોસેય્યસુખુમં વા કમ્બલસુખુમં વા. તેસં ખો પનાનન્દ, ચતુરાસીતિથાલિપાકસહસ્સાનં એકોયેવ સો થાલિપાકો હોતિ, યતો નાળિકોદનપરમં ભુઞ્જામિ તદુપિયઞ્ચ સૂપેય્યં.

૨૭૨. ‘‘પસ્સાનન્દ, સબ્બેતે સઙ્ખારા અતીતા નિરુદ્ધા વિપરિણતા. એવં અનિચ્ચા ખો, આનન્દ, સઙ્ખારા; એવં અદ્ધુવા ખો, આનન્દ, સઙ્ખારા; એવં અનસ્સાસિકા ખો, આનન્દ, સઙ્ખારા! યાવઞ્ચિદં, આનન્દ, અલમેવ સબ્બસઙ્ખારેસુ નિબ્બિન્દિતું, અલં વિરજ્જિતું, અલં વિમુચ્ચિતું.

‘‘છક્ખત્તું ખો પનાહં, આનન્દ, અભિજાનામિ ઇમસ્મિં પદેસે સરીરં નિક્ખિપિતં, તઞ્ચ ખો રાજાવ સમાનો ચક્કવત્તી ધમ્મિકો ધમ્મરાજા ચાતુરન્તો વિજિતાવી જનપદત્થાવરિયપત્તો સત્તરતનસમન્નાગતો, અયં સત્તમો સરીરનિક્ખેપો. ન ખો પનાહં, આનન્દ, તં પદેસં સમનુપસ્સામિ સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય યત્થ તથાગતો અટ્ઠમં સરીરં નિક્ખિપેય્યા’’તિ. ઇદમવોચ ભગવા, ઇદં વત્વાન સુગતો અથાપરં એતદવોચ સત્થા –

‘‘અનિચ્ચા વત સઙ્ખારા, ઉપ્પાદવયધમ્મિનો;

ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝન્તિ, તેસં વૂપસમો સુખો’’તિ.

મહાસુદસ્સનસુત્તં નિટ્ઠિતં ચતુત્થં.