નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ
દીઘનિકાયો
મહાવગ્ગપાળિ
૧. મહાપદાનસુત્તં
પુબ્બેનિવાસપટિસંયુત્તકથા
૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે કરેરિકુટિકાયં. અથ ખો સમ્બહુલાનં ભિક્ખૂનં પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તાનં કરેરિમણ્ડલમાળે સન્નિસિન્નાનં સન્નિપતિતાનં પુબ્બેનિવાસપટિસંયુત્તા ધમ્મી કથા ઉદપાદિ – ‘‘ઇતિપિ પુબ્બેનિવાસો, ઇતિપિ પુબ્બેનિવાસો’’તિ.
૨. અસ્સોસિ ખો ભગવા દિબ્બાય સોતધાતુયા વિસુદ્ધાય અતિક્કન્તમાનુસિકાય તેસં ભિક્ખૂનં ઇમં કથાસલ્લાપં. અથ ખો ભગવા ઉટ્ઠાયાસના યેન કરેરિમણ્ડલમાળો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ, નિસજ્જ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘કાયનુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના; કા ચ પન વો અન્તરાકથા વિપ્પકતા’’તિ?
એવં વુત્તે તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘ઇધ, ભન્તે, અમ્હાકં પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તાનં કરેરિમણ્ડલમાળે સન્નિસિન્નાનં સન્નિપતિતાનં પુબ્બેનિવાસપટિસંયુત્તા ધમ્મી કથા ઉદપાદિ – ‘ઇતિપિ પુબ્બેનિવાસો ઇતિપિ પુબ્બેનિવાસો’તિ. અયં ખો નો, ભન્તે, અન્તરાકથા વિપ્પકતા. અથ ભગવા અનુપ્પત્તો’’તિ.
૩. ‘‘ઇચ્છેય્યાથ નો તુમ્હે, ભિક્ખવે, પુબ્બેનિવાસપટિસંયુત્તં ધમ્મિં કથં સોતુ’’ન્તિ? ‘‘એતસ્સ, ભગવા, કાલો; એતસ્સ, સુગત, કાલો; યં ભગવા પુબ્બેનિવાસપટિસંયુત્તં ધમ્મિં કથં કરેય્ય, ભગવતો સુત્વા [ભગવતો વચનં સુત્વા (સ્યા.)] ભિક્ખૂ ધારેસ્સન્તી’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભિક્ખવે, સુણાથ,સાધુકં મનસિ કરોથ, ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –
૪. ‘‘ઇતો સો, ભિક્ખવે, એકનવુતિકપ્પે યં [એકનવુતો કપ્પો (સ્યા. કં. પી.)] વિપસ્સી ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો લોકે ઉદપાદિ. ઇતો સો, ભિક્ખવે, એકતિંસે કપ્પે [એકતિં સકપ્પો (સી.) એકતિં સો કપ્પો (સ્યા. કં. પી.)] યં સિખી ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો લોકે ઉદપાદિ. તસ્મિઞ્ઞેવ ખો, ભિક્ખવે, એકતિંસે કપ્પે વેસ્સભૂ ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો લોકે ઉદપાદિ. ઇમસ્મિઞ્ઞેવ [ઇમસ્મિં (કત્થચી)] ખો, ભિક્ખવે, ભદ્દકપ્પે કકુસન્ધો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો લોકે ઉદપાદિ. ઇમસ્મિઞ્ઞેવ ખો, ભિક્ખવે, ભદ્દકપ્પે કોણાગમનો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો લોકે ઉદપાદિ. ઇમસ્મિઞ્ઞેવ ખો, ભિક્ખવે, ભદ્દકપ્પે કસ્સપો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો લોકે ઉદપાદિ. ઇમસ્મિઞ્ઞેવ ખો, ભિક્ખવે, ભદ્દકપ્પે અહં એતરહિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો લોકે ઉપ્પન્નો.
૫. ‘‘વિપસ્સી, ભિક્ખવે, ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો ખત્તિયો જાતિયા અહોસિ, ખત્તિયકુલે ઉદપાદિ. સિખી, ભિક્ખવે, ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો ખત્તિયો જાતિયા અહોસિ, ખત્તિયકુલે ઉદપાદિ. વેસ્સભૂ, ભિક્ખવે, ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો ખત્તિયો જાતિયા અહોસિ, ખત્તિયકુલે ઉદપાદિ. કકુસન્ધો, ભિક્ખવે, ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો બ્રાહ્મણો જાતિયા અહોસિ, બ્રાહ્મણકુલે ઉદપાદિ. કોણાગમનો, ભિક્ખવે, ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો બ્રાહ્મણો જાતિયા અહોસિ, બ્રાહ્મણકુલે ઉદપાદિ. કસ્સપો, ભિક્ખવે, ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો બ્રાહ્મણો જાતિયા અહોસિ, બ્રાહ્મણકુલે ઉદપાદિ. અહં, ભિક્ખવે, એતરહિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો ખત્તિયો જાતિયા અહોસિં, ખત્તિયકુલે ઉપ્પન્નો.
૬. ‘‘વિપસ્સી, ભિક્ખવે, ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો કોણ્ડઞ્ઞો ગોત્તેન અહોસિ. સિખી, ભિક્ખવે, ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો કોણ્ડઞ્ઞો ગોત્તેન અહોસિ. વેસ્સભૂ, ભિક્ખવે, ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો કોણ્ડઞ્ઞો ગોત્તેન અહોસિ. કકુસન્ધો, ભિક્ખવે, ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો કસ્સપો ગોત્તેન અહોસિ. કોણાગમનો, ભિક્ખવે, ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો કસ્સપો ગોત્તેન અહોસિ. કસ્સપો, ભિક્ખવે, ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો કસ્સપો ગોત્તેન અહોસિ. અહં, ભિક્ખવે, એતરહિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો ગોતમો ગોત્તેન અહોસિં.
૭. ‘‘વિપસ્સિસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ અસીતિવસ્સસહસ્સાનિ આયુપ્પમાણં અહોસિ. સિખિસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સત્તતિવસ્સસહસ્સાનિ આયુપ્પમાણં અહોસિ. વેસ્સભુસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સટ્ઠિવસ્સસહસ્સાનિ આયુપ્પમાણં અહોસિ. કકુસન્ધસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ચત્તાલીસવસ્સસહસ્સાનિ આયુપ્પમાણં અહોસિ. કોણાગમનસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ તિંસવસ્સસહસ્સાનિ આયુપ્પમાણં અહોસિ. કસ્સપસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ વીસતિવસ્સસહસ્સાનિ આયુપ્પમાણં અહોસિ. મય્હં, ભિક્ખવે, એતરહિ અપ્પકં આયુપ્પમાણં પરિત્તં લહુકં; યો ચિરં જીવતિ, સો વસ્સસતં અપ્પં વા ભિય્યો.
૮. ‘‘વિપસ્સી, ભિક્ખવે, ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો પાટલિયા મૂલે અભિસમ્બુદ્ધો. સિખી, ભિક્ખવે, ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો પુણ્ડરીકસ્સ મૂલે અભિસમ્બુદ્ધો. વેસ્સભૂ, ભિક્ખવે, ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો સાલસ્સ મૂલે અભિસમ્બુદ્ધો. કકુસન્ધો, ભિક્ખવે, ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો સિરીસસ્સ મૂલે અભિસમ્બુદ્ધો. કોણાગમનો, ભિક્ખવે, ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો ઉદુમ્બરસ્સ મૂલે અભિસમ્બુદ્ધો. કસ્સપો, ભિક્ખવે, ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો નિગ્રોધસ્સ મૂલે અભિસમ્બુદ્ધો. અહં, ભિક્ખવે, એતરહિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો અસ્સત્થસ્સ મૂલે અભિસમ્બુદ્ધો.
૯. ‘‘વિપસ્સિસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ખણ્ડતિસ્સં નામ સાવકયુગં અહોસિ અગ્ગં ભદ્દયુગં. સિખિસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ અભિભૂસમ્ભવં નામ સાવકયુગં અહોસિ અગ્ગં ભદ્દયુગં. વેસ્સભુસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સોણુત્તરં નામ સાવકયુગં અહોસિ અગ્ગં ભદ્દયુગં. કકુસન્ધસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ વિધુરસઞ્જીવં નામ સાવકયુગં અહોસિ અગ્ગં ભદ્દયુગં. કોણાગમનસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ભિય્યોસુત્તરં નામ સાવકયુગં અહોસિ અગ્ગં ભદ્દયુગં. કસ્સપસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ તિસ્સભારદ્વાજં નામ સાવકયુગં અહોસિ અગ્ગં ભદ્દયુગં. મય્હં, ભિક્ખવે, એતરહિ સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનં નામ સાવકયુગં અહોસિ અગ્ગં ભદ્દયુગં.
૧૦. ‘‘વિપસ્સિસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ તયો સાવકાનં સન્નિપાતા અહેસું. એકો સાવકાનં સન્નિપાતો અહોસિ અટ્ઠસટ્ઠિભિક્ખુસતસહસ્સં, એકો સાવકાનં સન્નિપાતો અહોસિ ભિક્ખુસતસહસ્સં, એકો સાવકાનં સન્નિપાતો અહોસિ અસીતિભિક્ખુસહસ્સાનિ. વિપસ્સિસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ઇમે તયો સાવકાનં સન્નિપાતા અહેસું સબ્બેસંયેવ ખીણાસવાનં.
‘‘સિખિસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ તયો સાવકાનં સન્નિપાતા અહેસું. એકો સાવકાનં સન્નિપાતો અહોસિ ભિક્ખુસતસહસ્સં, એકો સાવકાનં સન્નિપાતો અહોસિ અસીતિભિક્ખુસહસ્સાનિ, એકો સાવકાનં સન્નિપાતો અહોસિ સત્તતિભિક્ખુસહસ્સાનિ. સિખિસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ઇમે તયો સાવકાનં સન્નિપાતા અહેસું સબ્બેસંયેવ ખીણાસવાનં.
‘‘વેસ્સભુસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ તયો સાવકાનં સન્નિપાતા અહેસું. એકો સાવકાનં સન્નિપાતો અહોસિ અસીતિભિક્ખુસહસ્સાનિ, એકો સાવકાનં સન્નિપાતો અહોસિ સત્તતિભિક્ખુસહસ્સાનિ, એકો સાવકાનં સન્નિપાતો અહોસિ સટ્ઠિભિક્ખુસહસ્સાનિ. વેસ્સભુસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ઇમે તયો સાવકાનં સન્નિપાતા અહેસું સબ્બેસંયેવ ખીણાસવાનં.
‘‘કકુસન્ધસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ એકો સાવકાનં સન્નિપાતો અહોસિ ચત્તાલીસભિક્ખુસહસ્સાનિ. કકુસન્ધસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ અયં એકો સાવકાનં સન્નિપાતો અહોસિ સબ્બેસંયેવ ખીણાસવાનં.
‘‘કોણાગમનસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ એકો સાવકાનં સન્નિપાતો અહોસિ તિંસભિક્ખુસહસ્સાનિ. કોણાગમનસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ અયં એકો સાવકાનં સન્નિપાતો અહોસિ સબ્બેસંયેવ ખીણાસવાનં.
‘‘કસ્સપસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ એકો સાવકાનં સન્નિપાતો અહોસિ વીસતિભિક્ખુસહસ્સાનિ. કસ્સપસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ અયં એકો સાવકાનં સન્નિપાતો અહોસિ સબ્બેસંયેવ ખીણાસવાનં.
‘‘મય્હં, ભિક્ખવે, એતરહિ એકો સાવકાનં સન્નિપાતો અહોસિ અડ્ઢતેળસાનિ ભિક્ખુસતાનિ. મય્હં, ભિક્ખવે, અયં એકો સાવકાનં સન્નિપાતો અહોસિ સબ્બેસંયેવ ખીણાસવાનં.
૧૧. ‘‘વિપસ્સિસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ અસોકો નામ ભિક્ખુ ઉપટ્ઠાકો અહોસિ અગ્ગુપટ્ઠાકો. સિખિસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ખેમઙ્કરો નામ ભિક્ખુ ઉપટ્ઠાકો અહોસિ અગ્ગુપટ્ઠાકો. વેસ્સભુસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ઉપસન્તો નામ ભિક્ખુ ઉપટ્ઠાકો અહોસિ અગ્ગુપટ્ઠાકો. કકુસન્ધસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ બુદ્ધિજો નામ ભિક્ખુ ઉપટ્ઠાકો અહોસિ અગ્ગુપટ્ઠાકો. કોણાગમનસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સોત્થિજો નામ ભિક્ખુ ઉપટ્ઠાકો અહોસિ અગ્ગુપટ્ઠાકો. કસ્સપસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સબ્બમિત્તો નામ ભિક્ખુ ઉપટ્ઠાકો અહોસિ અગ્ગુપટ્ઠાકો. મય્હં, ભિક્ખવે, એતરહિ આનન્દો નામ ભિક્ખુ ઉપટ્ઠાકો અહોસિ અગ્ગુપટ્ઠાકો.
૧૨. ‘‘વિપસ્સિસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ બન્ધુમા નામ રાજા પિતા અહોસિ. બન્ધુમતી નામ દેવી માતા અહોસિ જનેત્તિ [જનેત્તી (સ્યા.)]. બન્ધુમસ્સ રઞ્ઞો બન્ધુમતી નામ નગરં રાજધાની અહોસિ.
‘‘સિખિસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ અરુણો નામ રાજા પિતા અહોસિ. પભાવતી નામ દેવી માતા અહોસિ જનેત્તિ. અરુણસ્સ રઞ્ઞો અરુણવતી નામ નગરં રાજધાની અહોસિ.
‘‘વેસ્સભુસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સુપ્પતિતો નામ [સુપ્પતીતો નામ (સ્યા.)] રાજા પિતા અહોસિ. વસ્સવતી નામ [યસવતી નામ (સ્યા. પી.)] દેવી માતા અહોસિ જનેત્તિ. સુપ્પતિતસ્સ રઞ્ઞો અનોમં નામ નગરં રાજધાની અહોસિ.
‘‘કકુસન્ધસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ અગ્ગિદત્તો નામ બ્રાહ્મણો પિતા અહોસિ. વિસાખા નામ બ્રાહ્મણી માતા અહોસિ જનેત્તિ. તેન ખો પન, ભિક્ખવે, સમયેન ખેમો નામ રાજા અહોસિ. ખેમસ્સ રઞ્ઞો ખેમવતી નામ નગરં રાજધાની અહોસિ.
‘‘કોણાગમનસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ યઞ્ઞદત્તો નામ બ્રાહ્મણો પિતા અહોસિ. ઉત્તરા નામ બ્રાહ્મણી માતા અહોસિ જનેત્તિ. તેન ખો પન, ભિક્ખવે, સમયેન સોભો નામ રાજા અહોસિ. સોભસ્સ રઞ્ઞો સોભવતી નામ નગરં રાજધાની અહોસિ.
‘‘કસ્સપસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ બ્રહ્મદત્તો નામ બ્રાહ્મણો પિતા અહોસિ. ધનવતી નામ બ્રાહ્મણી માતા અહોસિ જનેત્તિ. તેન ખો પન, ભિક્ખવે, સમયેન કિકી નામ [કિં કી નામ (સ્યા.)] રાજા અહોસિ. કિકિસ્સ રઞ્ઞો બારાણસી નામ નગરં રાજધાની અહોસિ.
‘‘મય્હં, ભિક્ખવે, એતરહિ સુદ્ધોદનો નામ રાજા પિતા અહોસિ. માયા નામ દેવી માતા અહોસિ જનેત્તિ. કપિલવત્થુ નામ નગરં રાજધાની અહોસી’’તિ. ઇદમવોચ ભગવા, ઇદં વત્વાન સુગતો ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પાવિસિ.
૧૩. અથ ખો તેસં ભિક્ખૂનં અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો અયમન્તરાકથા ઉદપાદિ – ‘‘અચ્છરિયં, આવુસો, અબ્ભુતં, આવુસો, તથાગતસ્સ મહિદ્ધિકતા મહાનુભાવતા. યત્ર હિ નામ તથાગતો અતીતે બુદ્ધે પરિનિબ્બુતે છિન્નપપઞ્ચે છિન્નવટુમે પરિયાદિન્નવટ્ટે સબ્બદુક્ખવીતિવત્તે જાતિતોપિ અનુસ્સરિસ્સતિ, નામતોપિ અનુસ્સરિસ્સતિ, ગોત્તતોપિ અનુસ્સરિસ્સતિ, આયુપ્પમાણતોપિ અનુસ્સરિસ્સતિ, સાવકયુગતોપિ અનુસ્સરિસ્સતિ, સાવકસન્નિપાતતોપિ અનુસ્સરિસ્સતિ – ‘એવંજચ્ચા તે ભગવન્તો અહેસું ઇતિપિ, એવંનામા એવંગોત્તા એવંસીલા એવંધમ્મા એવંપઞ્ઞા એવંવિહારી એવંવિમુત્તા તે ભગવન્તો અહેસું ઇતિપી’’’તિ.
‘‘કિં નુ ખો, આવુસો, તથાગતસ્સેવ નુ ખો એસા ધમ્મધાતુ સુપ્પટિવિદ્ધા, યસ્સા ધમ્મધાતુયા સુપ્પટિવિદ્ધત્તા તથાગતો અતીતે બુદ્ધે પરિનિબ્બુતે છિન્નપપઞ્ચે છિન્નવટુમે પરિયાદિન્નવટ્ટે સબ્બદુક્ખવીતિવત્તે જાતિતોપિ અનુસ્સરતિ, નામતોપિ અનુસ્સરતિ, ગોત્તતોપિ અનુસ્સરતિ, આયુપ્પમાણતોપિ અનુસ્સરતિ, સાવકયુગતોપિ અનુસ્સરતિ, સાવકસન્નિપાતતોપિ અનુસ્સરતિ – ‘એવંજચ્ચા તે ભગવન્તો અહેસું ઇતિપિ, એવંનામા એવંગોત્તા એવંસીલા એવંધમ્મા એવંપઞ્ઞા એવંવિહારી એવંવિમુત્તા તે ભગવન્તો અહેસું ઇતિપી’તિ, ઉદાહુ દેવતા તથાગતસ્સ એતમત્થં આરોચેસું, યેન તથાગતો અતીતે બુદ્ધે પરિનિબ્બુતે છિન્નપપઞ્ચે છિન્નવટુમે પરિયાદિન્નવટ્ટે સબ્બદુક્ખવીતિવત્તે જાતિતોપિ અનુસ્સરતિ, નામતોપિ અનુસ્સરતિ, ગોત્તતોપિ અનુસ્સરતિ, આયુપ્પમાણતોપિ અનુસ્સરતિ, સાવકયુગતોપિ અનુસ્સરતિ, સાવકસન્નિપાતતોપિ અનુસ્સરતિ – ‘એવંજચ્ચા તે ભગવન્તો અહેસું ઇતિપિ, એવંનામા એવંગોત્તા એવંસીલા એવંધમ્મા એવંપઞ્ઞા એવંવિહારી એવંવિમુત્તા તે ભગવન્તો અહેસું ઇતિપી’’’તિ. અયઞ્ચ હિદં તેસં ભિક્ખૂનં અન્તરાકથા વિપ્પકતા હોતિ.
૧૪. અથ ખો ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેન કરેરિમણ્ડલમાળો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘કાયનુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના; કા ચ પન વો અન્તરાકથા વિપ્પકતા’’તિ?
એવં વુત્તે તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘ઇધ, ભન્તે, અમ્હાકં અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો અયં અન્તરાકથા ઉદપાદિ – ‘અચ્છરિયં, આવુસો, અબ્ભુતં, આવુસો, તથાગતસ્સ મહિદ્ધિકતા મહાનુભાવતા, યત્ર હિ નામ તથાગતો અતીતે બુદ્ધે પરિનિબ્બુતે છિન્નપપઞ્ચે છિન્નવટુમે પરિયાદિન્નવટ્ટે સબ્બદુક્ખવીતિવત્તે જાતિતોપિ અનુસ્સરિસ્સતિ, નામતોપિ અનુસ્સરિસ્સતિ, ગોત્તતોપિ અનુસ્સરિસ્સતિ, આયુપ્પમાણતોપિ અનુસ્સરિસ્સતિ, સાવકયુગતોપિ અનુસ્સરિસ્સતિ, સાવકસન્નિપાતતોપિ અનુસ્સરિસ્સતિ – ‘‘એવંજચ્ચા તે ભગવન્તો અહેસું ઇતિપિ, એવંનામા એવંગોત્તા એવંસીલા એવંધમ્મા એવંપઞ્ઞા એવંવિહારી એવંવિમુત્તા તે ભગવન્તો અહેસું ઇતિપી’’તિ. કિં નુ ખો, આવુસો, તથાગતસ્સેવ નુ ખો એસા ધમ્મધાતુ સુપ્પટિવિદ્ધા, યસ્સા ધમ્મધાતુયા સુપ્પટિવિદ્ધત્તા તથાગતો અતીતે બુદ્ધે પરિનિબ્બુતે છિન્નપપઞ્ચે છિન્નવટુમે પરિયાદિન્નવટ્ટે સબ્બદુક્ખવીતિવત્તે જાતિતોપિ અનુસ્સરતિ, નામતોપિ અનુસ્સરતિ, ગોત્તતોપિ અનુસ્સરતિ, આયુપ્પમાણતોપિ અનુસ્સરતિ, સાવકયુગતોપિ અનુસ્સરતિ, સાવકસન્નિપાતતોપિ અનુસ્સરતિ – ‘‘એવંજચ્ચા તે ભગવન્તો અહેસું ઇતિપિ, એવંનામા એવંગોત્તા એવંસીલા એવંધમ્મા એવંપઞ્ઞા એવંવિહારી એવંવિમુત્તા તે ભગવન્તો અહેસું ઇતિપી’’તિ. ઉદાહુ દેવતા તથાગતસ્સ એતમત્થં આરોચેસું, યેન તથાગતો અતીતે બુદ્ધે પરિનિબ્બુતે છિન્નપપઞ્ચે છિન્નવટુમે પરિયાદિન્નવટ્ટે સબ્બદુક્ખવીતિવત્તે જાતિતોપિ અનુસ્સરતિ, નામતોપિ અનુસ્સરતિ, ગોત્તતોપિ અનુસ્સરતિ, આયુપ્પમાણતોપિ અનુસ્સરતિ, સાવકયુગતોપિ અનુસ્સરતિ, સાવકસન્નિપાતતોપિ અનુસ્સરતિ – ‘એવંજચ્ચા તે ભગવન્તો અહેસું ઇતિપિ, એવંનામા એવંગોત્તા એવંસીલા એવંધમ્મા એવંપઞ્ઞા એવંવિહારી એવંવિમુત્તા તે ભગવન્તો અહેસું ઇતિપી’તિ? અયં ખો નો, ભન્તે, અન્તરાકથા વિપ્પકતા, અથ ભગવા અનુપ્પત્તો’’તિ.
૧૫. ‘‘તથાગતસ્સેવેસા, ભિક્ખવે, ધમ્મધાતુ સુપ્પટિવિદ્ધા, યસ્સા ધમ્મધાતુયા સુપ્પટિવિદ્ધત્તા તથાગતો અતીતે બુદ્ધે પરિનિબ્બુતે છિન્નપપઞ્ચે છિન્નવટુમે પરિયાદિન્નવટ્ટે સબ્બદુક્ખવીતિવત્તે જાતિતોપિ અનુસ્સરતિ, નામતોપિ અનુસ્સરતિ, ગોત્તતોપિ અનુસ્સરતિ, આયુપ્પમાણતોપિ અનુસ્સરતિ, સાવકયુગતોપિ અનુસ્સરતિ, સાવકસન્નિપાતતોપિ અનુસ્સરતિ – ‘એવંજચ્ચા તે ભગવન્તો અહેસું ઇતિપિ, એવંનામા એવંગોત્તા એવંસીલા એવંધમ્મા એવંપઞ્ઞા એવંવિહારી એવંવિમુત્તા તે ભગવન્તો અહેસું ઇતિપી’તિ. દેવતાપિ તથાગતસ્સ એતમત્થં આરોચેસું, યેન તથાગતો અતીતે બુદ્ધે પરિનિબ્બુતે છિન્નપપઞ્ચે છિન્નવટુમે પરિયાદિન્નવટ્ટે સબ્બદુક્ખવીતિવત્તે જાતિતોપિ અનુસ્સરતિ, નામતોપિ અનુસ્સરતિ, ગોત્તતોપિ અનુસ્સરતિ, આયુપ્પમાણતોપિ અનુસ્સરતિ, સાવકયુગતોપિ અનુસ્સરતિ, સાવકસન્નિપાતતોપિ અનુસ્સરતિ – ‘એવંજચ્ચા તે ભગવન્તો અહેસું ઇતિપિ, એવંનામા એવંગોત્તા એવંસીલા એવંધમ્મા એવંપઞ્ઞા એવંવિહારી એવંવિમુત્તા તે ભગવન્તો અહેસું ઇતિપી’તિ.
‘‘ઇચ્છેય્યાથ નો તુમ્હે, ભિક્ખવે, ભિય્યોસોમત્તાય પુબ્બેનિવાસપટિસંયુત્તં ધમ્મિં કથં સોતુ’’ન્તિ? ‘‘એતસ્સ, ભગવા, કાલો; એતસ્સ, સુગત, કાલો; યં ભગવા ભિય્યોસોમત્તાય પુબ્બેનિવાસપટિસંયુત્તં ધમ્મિં કથં કરેય્ય, ભગવતો સુત્વા ભિક્ખૂ ધારેસ્સન્તી’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભિક્ખવે, સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ, ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –
૧૬. ‘‘ઇતો સો, ભિક્ખવે, એકનવુતિકપ્પે યં વિપસ્સી ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો લોકે ઉદપાદિ. વિપસ્સી, ભિક્ખવે, ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો ખત્તિયો જાતિયા અહોસિ, ખત્તિયકુલે ઉદપાદિ. વિપસ્સી, ભિક્ખવે, ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો કોણ્ડઞ્ઞો ગોત્તેન અહોસિ. વિપસ્સિસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ અસીતિવસ્સસહસ્સાનિ આયુપ્પમાણં અહોસિ. વિપસ્સી, ભિક્ખવે, ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો પાટલિયા મૂલે અભિસમ્બુદ્ધો. વિપસ્સિસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ખણ્ડતિસ્સં નામ સાવકયુગં અહોસિ અગ્ગં ભદ્દયુગં. વિપસ્સિસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ તયો સાવકાનં સન્નિપાતા અહેસું. એકો સાવકાનં સન્નિપાતો અહોસિ અટ્ઠસટ્ઠિભિક્ખુસતસહસ્સં, એકો સાવકાનં સન્નિપાતો અહોસિ ભિક્ખુસતસહસ્સં, એકો સાવકાનં સન્નિપાતો અહોસિ અસીતિભિક્ખુસહસ્સાનિ. વિપસ્સિસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ઇમે તયો સાવકાનં સન્નિપાતા અહેસું સબ્બેસંયેવ ખીણાસવાનં. વિપસ્સિસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ અસોકો નામ ભિક્ખુ ઉપટ્ઠાકો અહોસિ અગ્ગુપટ્ઠાકો. વિપસ્સિસ્સ, ભિક્ખવે, ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ બન્ધુમા નામ રાજા પિતા અહોસિ. બન્ધુમતી નામ દેવી માતા અહોસિ જનેત્તિ. બન્ધુમસ્સ રઞ્ઞો બન્ધુમતી નામ નગરં રાજધાની અહોસિ.
બોધિસત્તધમ્મતા
૧૭. ‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સી બોધિસત્તો તુસિતા કાયા ચવિત્વા સતો સમ્પજાનો માતુકુચ્છિં ઓક્કમિ. અયમેત્થ ધમ્મતા.
૧૮. ‘‘ધમ્મતા, એસા, ભિક્ખવે, યદા બોધિસત્તો તુસિતા કાયા ચવિત્વા માતુકુચ્છિં ઓક્કમતિ. અથ સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય અપ્પમાણો ઉળારો ઓભાસો પાતુભવતિ અતિક્કમ્મેવ દેવાનં દેવાનુભાવં. યાપિ તા લોકન્તરિકા અઘા અસંવુતા અન્ધકારા અન્ધકારતિમિસા, યત્થ પિમે ચન્દિમસૂરિયા એવંમહિદ્ધિકા એવંમહાનુભાવા આભાય નાનુભોન્તિ, તત્થપિ અપ્પમાણો ઉળારો ઓભાસો પાતુભવતિ અતિક્કમ્મેવ દેવાનં દેવાનુભાવં. યેપિ તત્થ સત્તા ઉપપન્ના, તેપિ તેનોભાસેન અઞ્ઞમઞ્ઞં સઞ્જાનન્તિ – ‘અઞ્ઞેપિ કિર, ભો, સન્તિ સત્તા ઇધૂપપન્ના’તિ. અયઞ્ચ દસસહસ્સી લોકધાતુ સઙ્કમ્પતિ સમ્પકમ્પતિ સમ્પવેધતિ. અપ્પમાણો ચ ઉળારો ઓભાસો લોકે પાતુભવતિ અતિક્કમ્મેવ દેવાનં દેવાનુભાવં. અયમેત્થ ધમ્મતા.
૧૯. ‘‘ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યદા બોધિસત્તો માતુકુચ્છિં ઓક્કન્તો હોતિ, ચત્તારો નં દેવપુત્તા ચતુદ્દિસં [ચાતુદ્દિસં (સ્યા.)] રક્ખાય ઉપગચ્છન્તિ – ‘મા નં બોધિસત્તં વા બોધિસત્તમાતરં વા મનુસ્સો વા અમનુસ્સો વા કોચિ વા વિહેઠેસી’તિ. અયમેત્થ ધમ્મતા.
૨૦. ‘‘ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યદા બોધિસત્તો માતુકુચ્છિં ઓક્કન્તો હોતિ, પકતિયા સીલવતી બોધિસત્તમાતા હોતિ, વિરતા પાણાતિપાતા, વિરતા અદિન્નાદાના, વિરતા કામેસુમિચ્છાચારા, વિરતા મુસાવાદા, વિરતા સુરામેરયમજ્જપ્પમાદટ્ઠાના. અયમેત્થ ધમ્મતા.
૨૧. ‘‘ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યદા બોધિસત્તો માતુકુચ્છિં ઓક્કન્તો હોતિ, ન બોધિસત્તમાતુ પુરિસેસુ માનસં ઉપ્પજ્જતિ કામગુણૂપસંહિતં, અનતિક્કમનીયા ચ બોધિસત્તમાતા હોતિ કેનચિ પુરિસેન રત્તચિત્તેન. અયમેત્થ ધમ્મતા.
૨૨. ‘‘ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યદા બોધિસત્તો માતુકુચ્છિં ઓક્કન્તો હોતિ, લાભિની બોધિસત્તમાતા હોતિ પઞ્ચન્નં કામગુણાનં. સા પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતા સમઙ્ગીભૂતા પરિચારેતિ. અયમેત્થ ધમ્મતા.
૨૩. ‘‘ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યદા બોધિસત્તો માતુકુચ્છિં ઓક્કન્તો હોતિ, ન બોધિસત્તમાતુ કોચિદેવ આબાધો ઉપ્પજ્જતિ. સુખિની બોધિસત્તમાતા હોતિ અકિલન્તકાયા, બોધિસત્તઞ્ચ બોધિસત્તમાતા તિરોકુચ્છિગતં પસ્સતિ સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગિં અહીનિન્દ્રિયં. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, મણિ વેળુરિયો સુભો જાતિમા અટ્ઠંસો સુપરિકમ્મકતો અચ્છો વિપ્પસન્નો અનાવિલો સબ્બાકારસમ્પન્નો. તત્રાસ્સ [તત્રસ્સ (સ્યા.)] સુત્તં આવુતં નીલં વા પીતં વા લોહિતં વા ઓદાતં વા પણ્ડુસુત્તં વા. તમેનં ચક્ખુમા પુરિસો હત્થે કરિત્વા પચ્ચવેક્ખેય્ય – ‘અયં ખો મણિ વેળુરિયો સુભો જાતિમા અટ્ઠંસો સુપરિકમ્મકતો અચ્છો વિપ્પસન્નો અનાવિલો સબ્બાકારસમ્પન્નો. તત્રિદં સુત્તં આવુતં નીલં વા પીતં વા લોહિતં વા ઓદાતં વા પણ્ડુસુત્તં વા’તિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યદા બોધિસત્તો માતુકુચ્છિં ઓક્કન્તો હોતિ, ન બોધિસત્તમાતુ કોચિદેવ આબાધો ઉપ્પજ્જતિ, સુખિની બોધિસત્તમાતા હોતિ અકિલન્તકાયા, બોધિસત્તઞ્ચ બોધિસત્તમાતા તિરોકુચ્છિગતં પસ્સતિ સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગિં અહીનિન્દ્રિયં. અયમેત્થ ધમ્મતા.
૨૪. ‘‘ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, સત્તાહજાતે બોધિસત્તે બોધિસત્તમાતા કાલઙ્કરોતિ તુસિતં કાયં ઉપપજ્જતિ. અયમેત્થ ધમ્મતા.
૨૫. ‘‘ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યથા અઞ્ઞા ઇત્થિકા નવ વા દસ વા માસે ગબ્ભં કુચ્છિના પરિહરિત્વા વિજાયન્તિ, ન હેવં બોધિસત્તં બોધિસત્તમાતા વિજાયતિ. દસેવ માસાનિ બોધિસત્તં બોધિસત્તમાતા કુચ્છિના પરિહરિત્વા વિજાયતિ. અયમેત્થ ધમ્મતા.
૨૬. ‘‘ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યથા અઞ્ઞા ઇત્થિકા નિસિન્ના વા નિપન્ના વા વિજાયન્તિ, ન હેવં બોધિસત્તં બોધિસત્તમાતા વિજાયતિ. ઠિતાવ બોધિસત્તં બોધિસત્તમાતા વિજાયતિ. અયમેત્થ ધમ્મતા.
૨૭. ‘‘ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યદા બોધિસત્તો માતુકુચ્છિમ્હા નિક્ખમતિ, દેવા પઠમં પટિગ્ગણ્હન્તિ, પચ્છા મનુસ્સા. અયમેત્થ ધમ્મતા.
૨૮. ‘‘ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યદા બોધિસત્તો માતુકુચ્છિમ્હા નિક્ખમતિ, અપ્પત્તોવ બોધિસત્તો પથવિં હોતિ, ચત્તારો નં દેવપુત્તા પટિગ્ગહેત્વા માતુ પુરતો ઠપેન્તિ – ‘અત્તમના, દેવિ, હોહિ; મહેસક્ખો તે પુત્તો ઉપ્પન્નો’તિ. અયમેત્થ ધમ્મતા.
૨૯. ‘‘ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યદા બોધિસત્તો માતુકુચ્છિમ્હા નિક્ખમતિ, વિસદોવ નિક્ખમતિ અમક્ખિતો ઉદેન [ઉદ્દેન (સ્યા.), ઉદરેન (કત્થચિ)] અમક્ખિતો સેમ્હેન અમક્ખિતો રુહિરેન અમક્ખિતો કેનચિ અસુચિના સુદ્ધો [વિસુદ્ધો (સ્યા.)] વિસદો. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, મણિરતનં કાસિકે વત્થે નિક્ખિત્તં નેવ મણિરતનં કાસિકં વત્થં મક્ખેતિ, નાપિ કાસિકં વત્થં મણિરતનં મક્ખેતિ. તં કિસ્સ હેતુ? ઉભિન્નં સુદ્ધત્તા. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યદા બોધિસત્તો માતુકુચ્છિમ્હા નિક્ખમતિ, વિસદોવ નિક્ખમતિ અમક્ખિતો, ઉદેન અમક્ખિતો સેમ્હેન અમક્ખિતો રુહિરેન અમક્ખિતો કેનચિ અસુચિના સુદ્ધો વિસદો. અયમેત્થ ધમ્મતા.
૩૦. ‘‘ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યદા બોધિસત્તો માતુકુચ્છિમ્હા નિક્ખમતિ, દ્વે ઉદકસ્સ ધારા અન્તલિક્ખા પાતુભવન્તિ – એકા સીતસ્સ એકા ઉણ્હસ્સ યેન બોધિસત્તસ્સ ઉદકકિચ્ચં કરોન્તિ માતુ ચ. અયમેત્થ ધમ્મતા.
૩૧. ‘‘ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, સમ્પતિજાતો બોધિસત્તો સમેહિ પાદેહિ પતિટ્ઠહિત્વા ઉત્તરાભિમુખો [ઉત્તરેનાભિમુખો (સ્યા.) ઉત્તરેનમુખો (ક.)] સત્તપદવીતિહારેન ગચ્છતિ સેતમ્હિ છત્તે અનુધારિયમાને, સબ્બા ચ દિસા અનુવિલોકેતિ, આસભિં વાચં ભાસતિ ‘અગ્ગોહમસ્મિ લોકસ્સ, જેટ્ઠોહમસ્મિ લોકસ્સ, સેટ્ઠોહમસ્મિ લોકસ્સ, અયમન્તિમા જાતિ, નત્થિદાનિ પુનબ્ભવો’તિ. અયમેત્થ ધમ્મતા.
૩૨. ‘‘ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યદા બોધિસત્તો માતુકુચ્છિમ્હા નિક્ખમતિ, અથ સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય અપ્પમાણો ઉળારો ઓભાસો પાતુભવતિ, અતિક્કમ્મેવ દેવાનં દેવાનુભાવં. યાપિ તા લોકન્તરિકા અઘા અસંવુતા અન્ધકારા અન્ધકારતિમિસા, યત્થ પિમે ચન્દિમસૂરિયા એવંમહિદ્ધિકા એવંમહાનુભાવા આભાય નાનુભોન્તિ, તત્થપિ અપ્પમાણો ઉળારો ઓભાસો પાતુભવતિ અતિક્કમ્મેવ દેવાનં દેવાનુભાવં. યેપિ તત્થ સત્તા ઉપપન્ના, તેપિ તેનોભાસેન અઞ્ઞમઞ્ઞં સઞ્જાનન્તિ – ‘અઞ્ઞેપિ કિર, ભો, સન્તિ સત્તા ઇધૂપપન્ના’તિ. અયઞ્ચ દસસહસ્સી લોકધાતુ સઙ્કમ્પતિ સમ્પકમ્પતિ સમ્પવેધતિ અપ્પમાણો ચ ઉળારો ઓભાસો લોકે પાતુભવતિ અતિક્કમ્મેવ દેવાનં દેવાનુભાવં. અયમેત્થ ધમ્મતા.
દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણા
૩૩. ‘‘જાતે ખો પન, ભિક્ખવે, વિપસ્સિમ્હિ કુમારે બન્ધુમતો રઞ્ઞો પટિવેદેસું – ‘પુત્તો તે, દેવ [દેવ તે (ક.)], જાતો, તં દેવો પસ્સતૂ’તિ. અદ્દસા ખો, ભિક્ખવે, બન્ધુમા રાજા વિપસ્સિં કુમારં, દિસ્વા નેમિત્તે બ્રાહ્મણે આમન્તાપેત્વા એતદવોચ – ‘પસ્સન્તુ ભોન્તો નેમિત્તા બ્રાહ્મણા કુમાર’ન્તિ. અદ્દસંસુ ખો, ભિક્ખવે, નેમિત્તા બ્રાહ્મણા વિપસ્સિં કુમારં, દિસ્વા બન્ધુમન્તં રાજાનં એતદવોચું – ‘અત્તમનો, દેવ, હોહિ, મહેસક્ખો તે પુત્તો ઉપ્પન્નો, લાભા તે, મહારાજ, સુલદ્ધં તે, મહારાજ, યસ્સ તે કુલે એવરૂપો પુત્તો ઉપ્પન્નો. અયઞ્હિ, દેવ, કુમારો દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણેહિ સમન્નાગતો, યેહિ સમન્નાગતસ્સ મહાપુરિસસ્સ દ્વેવ ગતિયો ભવન્તિ અનઞ્ઞા. સચે અગારં અજ્ઝાવસતિ, રાજા હોતિ ચક્કવત્તી ધમ્મિકો ધમ્મરાજા ચાતુરન્તો વિજિતાવી જનપદત્થાવરિયપ્પત્તો સત્તરતનસમન્નાગતો. તસ્સિમાનિ સત્તરતનાનિ ભવન્તિ. સેય્યથિદં – ચક્કરતનં હત્થિરતનં અસ્સરતનં મણિરતનં ઇત્થિરતનં ગહપતિરતનં પરિણાયકરતનમેવ સત્તમં. પરોસહસ્સં ખો પનસ્સ પુત્તા ભવન્તિ સૂરા વીરઙ્ગરૂપા પરસેનપ્પમદ્દના. સો ઇમં પથવિં સાગરપરિયન્તં અદણ્ડેન અસત્થેન ધમ્મેન અભિવિજિય અજ્ઝાવસતિ. સચે ખો પન અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતિ, અરહં હોતિ સમ્માસમ્બુદ્ધો લોકે વિવટચ્છદો.
૩૪. ‘કતમેહિ ચાયં, દેવ, કુમારો દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણેહિ સમન્નાગતો, યેહિ સમન્નાગતસ્સ મહાપુરિસસ્સ દ્વેવ ગતિયો ભવન્તિ અનઞ્ઞા. સચે અગારં અજ્ઝાવસતિ, રાજા હોતિ ચક્કવત્તી ધમ્મિકો ધમ્મરાજા ચાતુરન્તો વિજિતાપી જનપદત્થાવરિયપ્પત્તો સત્તરતનસમન્નાગતો. તસ્સિમાનિ સત્તરતનાનિ ભવન્તિ. સેય્યથિદં – ચક્કરતનં હત્થિરતનં અસ્સરતનં મણિરતનં ઇત્થિરતનં ગહપતિરતનં પરિણાયકરતનમેવ સત્તમં. પરોસહસ્સં ખો પનસ્સ પુત્તા ભવન્તિ સૂરા વીરઙ્ગરૂપા પરસેનપ્પમદ્દના. સો ઇમં પથવિં સાગરપરિયન્તં અદણ્ડેન અસત્થેન ધમ્મેન અભિવિજિય અજ્ઝાવસતિ. સચે ખો પન અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતિ, અરહં હોતિ સમ્માસમ્બુદ્ધો લોકે વિવટચ્છદો.
૩૫. ‘અયઞ્હિ, દેવ, કુમારો સુપ્પતિટ્ઠિતપાદો. યં પાયં, દેવ, કુમારો સુપ્પતિટ્ઠિતપાદો. ઇદમ્પિસ્સ મહાપુરિસસ્સ મહાપુરિસલક્ખણં ભવતિ.
‘ઇમસ્સ, દેવ [ઇમસ્સ હિ દેવ (?)], કુમારસ્સ હેટ્ઠા પાદતલેસુ ચક્કાનિ જાતાનિ સહસ્સારાનિ સનેમિકાનિ સનાભિકાનિ સબ્બાકારપરિપૂરાનિ. યમ્પિ, ઇમસ્સ દેવ, કુમારસ્સ હેટ્ઠા પાદતલેસુ ચક્કાનિ જાતાનિ સહસ્સારાનિ સનેમિકાનિ સનાભિકાનિ સબ્બાકારપરિપૂરાનિ, ઇદમ્પિસ્સ મહાપુરિસસ્સ મહાપુરિસલક્ખણં ભવતિ.
‘અયઞ્હિ દેવ, કુમારો આયતપણ્હી…પે…
‘અયઞ્હિ, દેવ, કુમારો દીઘઙ્ગુલી…
‘અયઞ્હિ, દેવ, કુમારો મુદુતલુનહત્થપાદો…
‘અયઞ્હિ, દેવ કુમારો જાલહત્થપાદો…
‘અયઞ્હિ, દેવ, કુમારો ઉસ્સઙ્ખપાદો…
‘અયઞ્હિ, દેવ, કુમારો એણિજઙ્ઘો…
‘અયઞ્હિ, દેવ, કુમારો ઠિતકોવ અનોનમન્તો ઉભોહિ પાણિતલેહિ જણ્ણુકાનિ પરિમસતિ [પરામસતિ (ક.)] પરિમજ્જતિ…
‘અયઞ્હિ, દેવ, કુમારો કોસોહિતવત્થગુય્હો…
‘અયઞ્હિ, દેવ, કુમારો સુવણ્ણવણ્ણો કઞ્ચનસન્નિભત્તચો…
‘અયઞ્હિ, દેવ, કુમારો સુખુમચ્છવી; સુખુમત્તા છવિયા રજોજલ્લં કાયે ન ઉપલિમ્પતિ [ઉપલિપ્પતિ (સ્યા.)] …
‘અયઞ્હિ, દેવ, કુમારો એકેકલોમો; એકેકાનિ લોમાનિ લોમકૂપેસુ જાતાનિ…
‘અયઞ્હિ, દેવ, કુમારો ઉદ્ધગ્ગલોમો; ઉદ્ધગ્ગાનિ લોમાનિ જાતાનિ નીલાનિ અઞ્જનવણ્ણાનિ કુણ્ડલાવટ્ટાનિ દક્ખિણાવટ્ટકજાતાનિ…
‘અયઞ્હિ, દેવ, કુમારો બ્રહ્મુજુગત્તો…
‘અયઞ્હિ, દેવ, કુમારો સત્તુસ્સદો…
‘અયઞ્હિ, દેવ, કુમારો સીહપુબ્બદ્ધકાયો…
‘અયઞ્હિ, દેવ, કુમારો ચિતન્તરંસો [પિતન્તરંસો (સ્યા.)] …
‘અયઞ્હિ, દેવ, કુમારો નિગ્રોધપરિમણ્ડલો યાવતક્વસ્સ કાયો તાવતક્વસ્સ બ્યામો, યાવતક્વસ્સ બ્યામો, તાવતક્વસ્સ કાયો…
‘અયઞ્હિ, દેવ, કુમારો સમવટ્ટક્ખન્ધો…
‘અયઞ્હિ, દેવ, કુમારો રસગ્ગસગ્ગી…
‘અયઞ્હિ, દેવ, કુમારો સીહહનુ…
‘અયઞ્હિ, દેવ, કુમારો ચત્તાલીસદન્તો…
‘અયઞ્હિ, દેવ, કુમારો સમદન્તો…
‘અયઞ્હિ, દેવ, કુમારો અવિરળદન્તો…
‘અયઞ્હિ, દેવ, કુમારો સુસુક્કદાઠો…
‘અયઞ્હિ, દેવ, કુમારો પહૂતજિવ્હો…
‘અયઞ્હિ, દેવ, કુમારો બ્રહ્મસ્સરો કરવીકભાણી…
‘અયઞ્હિ, દેવ, કુમારો અભિનીલનેત્તો…
‘અયઞ્હિ, દેવ, કુમારો ગોપખુમો…
ઇમસ્સ, દેવ, કુમારસ્સ ઉણ્ણા ભમુકન્તરે જાતા ઓદાતા મુદુતૂલસન્નિભા. યમ્પિ ઇમસ્સ દેવ કુમારસ્સ ઉણ્ણા ભમુકન્તરે જાતા ઓદાતા મુદુતૂલસન્નિભા, ઇદમ્પિમસ્સ મહાપુરિસસ્સ મહાપુરિસલક્ખણં ભવતિ.
‘અયઞ્હિ, દેવ, કુમારો ઉણ્હીસસીસો. યં પાયં, દેવ, કુમારો ઉણ્હીસસીસો, ઇદમ્પિસ્સ મહાપુરિસસ્સ મહાપુરિસલક્ખણં ભવતિ.
૩૬. ‘ઇમેહિ ખો અયં, દેવ, કુમારો દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણેહિ સમન્નાગતો, યેહિ સમન્નાગતસ્સ મહાપુરિસસ્સ દ્વેવ ગતિયો ભવન્તિ અનઞ્ઞા. સચે અગારં અજ્ઝાવસતિ, રાજા હોતિ ચક્કવત્તી ધમ્મિકો ધમ્મરાજા ચાતુરન્તો વિજિતાવી જનપદત્થાવરિયપ્પત્તો સત્તરતનસમન્નાગતો. તસ્સિમાનિ સત્તરતનાનિ ભવન્તિ. સેય્યથિદં – ચક્કરતનં હત્થિરતનં અસ્સરતનં મણિરતનં ઇત્થિરતનં ગહપતિરતનં પરિણાયકરતનમેવ સત્તમં. પરોસહસ્સં ખો પનસ્સ પુત્તા ભવન્તિ સૂરા વીરઙ્ગરૂપા પરસેનપ્પમદ્દના. સો ઇમં પથવિં સાગરપરિયન્તં અદણ્ડેન અસત્થેન ધમ્મેન [ધમ્મેન સમેન (સ્યા.)] અભિવિજિય અજ્ઝાવસતિ. સચે ખો પન અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતિ, અરહં હોતિ સમ્માસમ્બુદ્ધો લોકે વિવટચ્છદો’તિ.
વિપસ્સીસમઞ્ઞા
૩૭. ‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, બન્ધુમા રાજા નેમિત્તે બ્રાહ્મણે અહતેહિ વત્થેહિ અચ્છાદાપેત્વા [અચ્છાદેત્વા (સ્યા.)] સબ્બકામેહિ સન્તપ્પેસિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, બન્ધુમા રાજા વિપસ્સિસ્સ કુમારસ્સ ધાતિયો ઉપટ્ઠાપેસિ. અઞ્ઞા ખીરં પાયેન્તિ, અઞ્ઞા ન્હાપેન્તિ, અઞ્ઞા ધારેન્તિ, અઞ્ઞા અઙ્કેન પરિહરન્તિ. જાતસ્સ ખો પન, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ કુમારસ્સ સેતચ્છત્તં ધારયિત્થ દિવા ચેવ રત્તિઞ્ચ – ‘મા નં સીતં વા ઉણ્હં વા તિણં વા રજો વા ઉસ્સાવો વા બાધયિત્થા’તિ. જાતો ખો પન, ભિક્ખવે, વિપસ્સી કુમારો બહુનો જનસ્સ પિયો અહોસિ મનાપો. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ઉપ્પલં વા પદુમં વા પુણ્ડરીકં વા બહુનો જનસ્સ પિયં મનાપં; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સી કુમારો બહુનો જનસ્સ પિયો અહોસિ મનાપો. સ્વાસ્સુદં અઙ્કેનેવ અઙ્કં પરિહરિયતિ.
૩૮. ‘‘જાતો ખો પન, ભિક્ખવે, વિપસ્સી કુમારો મઞ્જુસ્સરો ચ [કુમારો બ્રહ્મસ્સરો મઞ્જુસ્સરો ચ (સી. ક.)] અહોસિ વગ્ગુસ્સરો ચ મધુરસ્સરો ચ પેમનિયસ્સરો ચ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, હિમવન્તે પબ્બતે કરવીકા નામ સકુણજાતિ મઞ્જુસ્સરા ચ વગ્ગુસ્સરા ચ મધુરસ્સરા ચ પેમનિયસ્સરા ચ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સી કુમારો મઞ્જુસ્સરો ચ અહોસિ વગ્ગુસ્સરો ચ મધુરસ્સરો ચ પેમનિયસ્સરો ચ.
૩૯. ‘‘જાતસ્સ ખો પન, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ કુમારસ્સ કમ્મવિપાકજં દિબ્બચક્ખુ પાતુરહોસિ યેન સુદં [યેન દૂરં (સ્યા.)] સમન્તા યોજનં પસ્સતિ દિવા ચેવ રત્તિઞ્ચ.
૪૦. ‘‘જાતો ખો પન, ભિક્ખવે, વિપસ્સી કુમારો અનિમિસન્તો પેક્ખતિ સેય્યથાપિ દેવા તાવતિંસા. ‘અનિમિસન્તો કુમારો પેક્ખતી’તિ ખો, ભિક્ખવે [અનિમિસન્તો પેક્ખતિ, જાતસ્સ ખો પન ભિક્ખવે (ક.)], વિપસ્સિસ્સ કુમારસ્સ ‘વિપસ્સી વિપસ્સી’ ત્વેવ સમઞ્ઞા ઉદપાદિ.
૪૧. ‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, બન્ધુમા રાજા અત્થકરણે [અટ્ટ કરણે (સ્યા.)] નિસિન્નો વિપસ્સિં કુમારં અઙ્કે નિસીદાપેત્વા અત્થે અનુસાસતિ. તત્ર સુદં, ભિક્ખવે, વિપસ્સી કુમારો પિતુઅઙ્કે નિસિન્નો વિચેય્ય વિચેય્ય અત્થે પનાયતિ ઞાયેન [અટ્ટે પનાયતિ ઞાણેન (સ્યા.)]. વિચેય્ય વિચેય્ય કુમારો અત્થે પનાયતિ ઞાયેનાતિ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ કુમારસ્સ ભિય્યોસોમત્તાય ‘વિપસ્સી વિપસ્સી’ ત્વેવ સમઞ્ઞા ઉદપાદિ.
૪૨. ‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, બન્ધુમા રાજા વિપસ્સિસ્સ કુમારસ્સ તયો પાસાદે કારાપેસિ, એકં વસ્સિકં એકં હેમન્તિકં એકં ગિમ્હિકં; પઞ્ચ કામગુણાનિ ઉપટ્ઠાપેસિ. તત્ર સુદં, ભિક્ખવે, વિપસ્સી કુમારો વસ્સિકે પાસાદે ચત્તારો માસે [વસ્સિકે પાસાદે વસ્સિકે] નિપ્પુરિસેહિ તૂરિયેહિ પરિચારયમાનો ન હેટ્ઠાપાસાદં ઓરોહતી’’તિ.
પઠમભાણવારો.
જિણ્ણપુરિસો
૪૩. ‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સી કુમારો બહૂનં વસ્સાનં બહૂનં વસ્સસતાનં બહૂનં વસ્સસહસ્સાનં અચ્ચયેન સારથિં આમન્તેસિ – ‘યોજેહિ, સમ્મ સારથિ, ભદ્દાનિ ભદ્દાનિ યાનાનિ ઉય્યાનભૂમિં ગચ્છામ સુભૂમિદસ્સનાયા’તિ. ‘એવં, દેવા’તિ ખો, ભિક્ખવે, સારથિ વિપસ્સિસ્સ કુમારસ્સ પટિસ્સુત્વા ભદ્દાનિ ભદ્દાનિ યાનાનિ યોજેત્વા વિપસ્સિસ્સ કુમારસ્સ પટિવેદેસિ – ‘યુત્તાનિ ખો તે, દેવ, ભદ્દાનિ ભદ્દાનિ યાનાનિ, યસ્સ દાનિ કાલં મઞ્ઞસી’તિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સી કુમારો ભદ્દં ભદ્દં યાનં [ભદ્રં યાનં (સ્યા.), ભદ્દં યાનં (પી.) ચત્તારો માસે (સી. પી.)] અભિરુહિત્વા ભદ્દેહિ ભદ્દેહિ યાનેહિ ઉય્યાનભૂમિં નિય્યાસિ.
૪૪. ‘‘અદ્દસા ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સી કુમારો ઉય્યાનભૂમિં નિય્યન્તો પુરિસં જિણ્ણં ગોપાનસિવઙ્કં ભોગ્ગં [ભગ્ગં (સ્યા.)] દણ્ડપરાયનં પવેધમાનં ગચ્છન્તં આતુરં ગતયોબ્બનં. દિસ્વા સારથિં આમન્તેસિ – ‘અયં પન, સમ્મ સારથિ, પુરિસો કિંકતો? કેસાપિસ્સ ન યથા અઞ્ઞેસં, કાયોપિસ્સ ન યથા અઞ્ઞેસ’ન્તિ. ‘એસો ખો, દેવ, જિણ્ણો નામા’તિ. ‘કિં પનેસો, સમ્મ સારથિ, જિણ્ણો નામા’તિ? ‘એસો ખો, દેવ, જિણ્ણો નામ. ન દાનિ તેન ચિરં જીવિતબ્બં ભવિસ્સતી’તિ. ‘કિં પન, સમ્મ સારથિ, અહમ્પિ જરાધમ્મો, જરં અનતીતો’તિ? ‘ત્વઞ્ચ, દેવ, મયઞ્ચમ્હ સબ્બે જરાધમ્મા, જરં અનતીતા’તિ. ‘તેન હિ, સમ્મ સારથિ, અલં દાનજ્જ ઉય્યાનભૂમિયા. ઇતોવ અન્તેપુરં પચ્ચનિય્યાહી’તિ. ‘એવં, દેવા’તિ ખો, ભિક્ખવે, સારથિ વિપસ્સિસ્સ કુમારસ્સ પટિસ્સુત્વા તતોવ અન્તેપુરં પચ્ચનિય્યાસિ. તત્ર સુદં, ભિક્ખવે, વિપસ્સી કુમારો અન્તેપુરં ગતો દુક્ખી દુમ્મનો પજ્ઝાયતિ – ‘ધિરત્થુ કિર, ભો, જાતિ નામ, યત્ર હિ નામ જાતસ્સ જરા પઞ્ઞાયિસ્સતી’તિ!
૪૫. ‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, બન્ધુમા રાજા સારથિં આમન્તાપેત્વા એતદવોચ – ‘કચ્ચિ, સમ્મ સારથિ, કુમારો ઉય્યાનભૂમિયા અભિરમિત્થ? કચ્ચિ, સમ્મ સારથિ, કુમારો ઉય્યાનભૂમિયા અત્તમનો અહોસી’તિ? ‘ન ખો, દેવ, કુમારો ઉય્યાનભૂમિયા અભિરમિત્થ, ન ખો, દેવ, કુમારો ઉય્યાનભૂમિયા અત્તમનો અહોસી’તિ. ‘કિં પન, સમ્મ સારથિ, અદ્દસ કુમારો ઉય્યાનભૂમિં નિય્યન્તો’તિ? ‘અદ્દસા ખો, દેવ, કુમારો ઉય્યાનભૂમિં નિય્યન્તો પુરિસં જિણ્ણં ગોપાનસિવઙ્કં ભોગ્ગં દણ્ડપરાયનં પવેધમાનં ગચ્છન્તં આતુરં ગતયોબ્બનં. દિસ્વા મં એતદવોચ – ‘‘અયં પન, સમ્મ સારથિ, પુરિસો કિંકતો, કેસાપિસ્સ ન યથા અઞ્ઞેસં, કાયોપિસ્સ ન યથા અઞ્ઞેસ’’ન્તિ? ‘‘એસો ખો, દેવ, જિણ્ણો નામા’’તિ. ‘‘કિં પનેસો, સમ્મ સારથિ, જિણ્ણો નામા’’તિ? ‘‘એસો ખો, દેવ, જિણ્ણો નામ ન દાનિ તેન ચિરં જીવિતબ્બં ભવિસ્સતી’’તિ. ‘‘કિં પન, સમ્મ સારથિ, અહમ્પિ જરાધમ્મો, જરં અનતીતો’’તિ? ‘‘ત્વઞ્ચ, દેવ, મયઞ્ચમ્હ સબ્બે જરાધમ્મા, જરં અનતીતા’’તિ.
‘‘‘તેન હિ, સમ્મ સારથિ, અલં દાનજ્જ ઉય્યાનભૂમિયા, ઇતોવ અન્તેપુરં પચ્ચનિય્યાહી’’’તિ. ‘‘એવં, દેવા’’તિ ખો અહં, દેવ, વિપસ્સિસ્સ કુમારસ્સ પટિસ્સુત્વા તતોવ અન્તેપુરં પચ્ચનિય્યાસિં. સો ખો, દેવ, કુમારો અન્તેપુરં ગતો દુક્ખી દુમ્મનો પજ્ઝાયતિ – ‘‘ધિરત્થુ કિર ભો જાતિ નામ, યત્ર હિ નામ જાતસ્સ જરા પઞ્ઞાયિસ્સતી’’’તિ.
બ્યાધિતપુરિસો
૪૬. ‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, બન્ધુમસ્સ રઞ્ઞો એતદહોસિ –
‘મા હેવ ખો વિપસ્સી કુમારો ન રજ્જં કારેસિ, મા હેવ વિપસ્સી કુમારો અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિ, મા હેવ નેમિત્તાનં બ્રાહ્મણાનં સચ્ચં અસ્સ વચન’ન્તિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, બન્ધુમા રાજા વિપસ્સિસ્સ કુમારસ્સ ભિય્યોસોમત્તાય પઞ્ચ કામગુણાનિ ઉપટ્ઠાપેસિ – ‘યથા વિપસ્સી કુમારો રજ્જં કરેય્ય, યથા વિપસ્સી કુમારો ન અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજેય્ય, યથા નેમિત્તાનં બ્રાહ્મણાનં મિચ્છા અસ્સ વચન’ન્તિ.
‘‘તત્ર સુદં, ભિક્ખવે, વિપસ્સી કુમારો પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતો સમઙ્ગીભૂતો પરિચારેતિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સી કુમારો બહૂનં વસ્સાનં…પે…
૪૭. ‘‘અદ્દસા ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સી કુમારો ઉય્યાનભૂમિં નિય્યન્તો પુરિસં આબાધિકં દુક્ખિતં બાળ્હગિલાનં સકે મુત્તકરીસે પલિપન્નં સેમાનં [સયમાનં (સ્યા. ક.)] અઞ્ઞેહિ વુટ્ઠાપિયમાનં અઞ્ઞેહિ સંવેસિયમાનં. દિસ્વા સારથિં આમન્તેસિ – ‘અયં પન, સમ્મ સારથિ, પુરિસો કિંકતો? અક્ખીનિપિસ્સ ન યથા અઞ્ઞેસં, સરોપિસ્સ [સિરોપિસ્સ (સ્યા.)] ન યથા અઞ્ઞેસ’ન્તિ? ‘એસો ખો, દેવ, બ્યાધિતો નામા’તિ. ‘કિં પનેસો, સમ્મ સારથિ, બ્યાધિતો નામા’તિ? ‘એસો ખો, દેવ, બ્યાધિતો નામ અપ્પેવ નામ તમ્હા આબાધા વુટ્ઠહેય્યા’તિ. ‘કિં પન, સમ્મ સારથિ, અહમ્પિ બ્યાધિધમ્મો, બ્યાધિં અનતીતો’તિ? ‘ત્વઞ્ચ, દેવ, મયઞ્ચમ્હ સબ્બે બ્યાધિધમ્મા, બ્યાધિં અનતીતા’તિ. ‘તેન હિ, સમ્મ સારથિ, અલં દાનજ્જ ઉય્યાનભૂમિયા, ઇતોવ અન્તેપુરં પચ્ચનિય્યાહી’તિ. ‘એવં દેવા’તિ ખો, ભિક્ખવે, સારથિ વિપસ્સિસ્સ કુમારસ્સ પટિસ્સુત્વા તતોવ અન્તેપુરં પચ્ચનિય્યાસિ. તત્ર સુદં, ભિક્ખવે, વિપસ્સી કુમારો અન્તેપુરં ગતો દુક્ખી દુમ્મનો પજ્ઝાયતિ – ‘ધિરત્થુ કિર ભો જાતિ નામ, યત્ર હિ નામ જાતસ્સ જરા પઞ્ઞાયિસ્સતિ, બ્યાધિ પઞ્ઞાયિસ્સતી’તિ.
૪૮. ‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, બન્ધુમા રાજા સારથિં આમન્તાપેત્વા એતદવોચ – ‘કચ્ચિ, સમ્મ સારથિ, કુમારો ઉય્યાનભૂમિયા અભિરમિત્થ, કચ્ચિ, સમ્મ સારથિ, કુમારો ઉય્યાનભૂમિયા અત્તમનો અહોસી’તિ? ‘ન ખો, દેવ, કુમારો ઉય્યાનભૂમિયા અભિરમિત્થ, ન ખો, દેવ, કુમારો ઉય્યાનભૂમિયા અત્તમનો અહોસી’તિ. ‘કિં પન, સમ્મ સારથિ, અદ્દસ કુમારો ઉય્યાનભૂમિં નિય્યન્તો’તિ? ‘અદ્દસા ખો, દેવ, કુમારો ઉય્યાનભૂમિં નિય્યન્તો પુરિસં આબાધિકં દુક્ખિતં બાળ્હગિલાનં સકે મુત્તકરીસે પલિપન્નં સેમાનં અઞ્ઞેહિ વુટ્ઠાપિયમાનં અઞ્ઞેહિ સંવેસિયમાનં. દિસ્વા મં એતદવોચ – ‘‘અયં પન, સમ્મ સારથિ, પુરિસો કિંકતો, અક્ખીનિપિસ્સ ન યથા અઞ્ઞેસં, સરોપિસ્સ ન યથા અઞ્ઞેસ’’ન્તિ? ‘‘એસો ખો, દેવ, બ્યાધિતો નામા’’તિ. ‘‘કિં પનેસો, સમ્મ સારથિ, બ્યાધિતો નામા’’તિ? ‘‘એસો ખો, દેવ, બ્યાધિતો નામ અપ્પેવ નામ તમ્હા આબાધા વુટ્ઠહેય્યા’’તિ. ‘‘કિં પન, સમ્મ સારથિ, અહમ્પિ બ્યાધિધમ્મો, બ્યાધિં અનતીતો’’તિ? ‘‘ત્વઞ્ચ, દેવ, મયઞ્ચમ્હ સબ્બે બ્યાધિધમ્મા, બ્યાધિં અનતીતા’’તિ. ‘‘તેન હિ, સમ્મ સારથિ, અલં દાનજ્જ ઉય્યાનભૂમિયા, ઇતોવ અન્તેપુરં પચ્ચનિય્યાહી’’તિ. ‘‘એવં, દેવા’’તિ ખો અહં, દેવ, વિપસ્સિસ્સ કુમારસ્સ પટિસ્સુત્વા તતોવ અન્તેપુરં પચ્ચનિય્યાસિં. સો ખો, દેવ, કુમારો અન્તેપુરં ગતો દુક્ખી દુમ્મનો પજ્ઝાયતિ – ‘‘‘ધિરત્થુ કિર ભો જાતિ નામ, યત્ર હિ નામ જાતસ્સ જરા પઞ્ઞાયિસ્સતિ, બ્યાધિ પઞ્ઞાયિસ્સતી’’’તિ.
કાલઙ્કતપુરિસો
૪૯. ‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, બન્ધુમસ્સ રઞ્ઞો એતદહોસિ – ‘મા હેવ ખો વિપસ્સી કુમારો ન રજ્જં કારેસિ, મા હેવ વિપસ્સી કુમારો અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિ, મા હેવ નેમિત્તાનં બ્રાહ્મણાનં સચ્ચં અસ્સ વચન’ન્તિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, બન્ધુમા રાજા વિપસ્સિસ્સ કુમારસ્સ ભિય્યોસોમત્તાય પઞ્ચ કામગુણાનિ ઉપટ્ઠાપેસિ – ‘યથા વિપસ્સી કુમારો રજ્જં કરેય્ય, યથા વિપસ્સી કુમારો ન અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજેય્ય, યથા નેમિત્તાનં બ્રાહ્મણાનં મિચ્છા અસ્સ વચન’ન્તિ.
‘‘તત્ર સુદં, ભિક્ખવે, વિપસ્સી કુમારો પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતો સમઙ્ગીભૂતો પરિચારેતિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સી કુમારો બહૂનં વસ્સાનં…પે…
૫૦. ‘‘અદ્દસા ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સી કુમારો ઉય્યાનભૂમિં નિય્યન્તો મહાજનકાયં સન્નિપતિતં નાનારત્તાનઞ્ચ દુસ્સાનં વિલાતં કયિરમાનં. દિસ્વા સારથિં આમન્તેસિ – ‘કિં નુ ખો, સો, સમ્મ સારથિ, મહાજનકાયો સન્નિપતિતો નાનારત્તાનઞ્ચ દુસ્સાનં વિલાતં કયિરતી’તિ? ‘એસો ખો, દેવ, કાલઙ્કતો નામા’તિ. ‘તેન હિ, સમ્મ સારથિ, યેન સો કાલઙ્કતો તેન રથં પેસેહી’તિ. ‘એવં, દેવા’તિ ખો, ભિક્ખવે, સારથિ વિપસ્સિસ્સ કુમારસ્સ પટિસ્સુત્વા યેન સો કાલઙ્કતો તેન રથં પેસેસિ. અદ્દસા ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સી કુમારો પેતં કાલઙ્કતં, દિસ્વા સારથિં આમન્તેસિ – ‘કિં પનાયં, સમ્મ સારથિ, કાલઙ્કતો નામા’તિ? ‘એસો ખો, દેવ, કાલઙ્કતો નામ. ન દાનિ તં દક્ખન્તિ માતા વા પિતા વા અઞ્ઞે વા ઞાતિસાલોહિતા, સોપિ ન દક્ખિસ્સતિ માતરં વા પિતરં વા અઞ્ઞે વા ઞાતિસાલોહિતે’તિ. ‘કિં પન, સમ્મ સારથિ, અહમ્પિ મરણધમ્મો મરણં અનતીતો; મમ્પિ ન દક્ખન્તિ દેવો વા દેવી વા અઞ્ઞે વા ઞાતિસાલોહિતા; અહમ્પિ ન દક્ખિસ્સામિ દેવં વા દેવિં વા અઞ્ઞે વા ઞાતિસાલોહિતે’તિ? ‘ત્વઞ્ચ, દેવ, મયઞ્ચમ્હ સબ્બે મરણધમ્મા મરણં અનતીતા; તમ્પિ ન દક્ખન્તિ દેવો વા દેવી વા અઞ્ઞે વા ઞાતિસાલોહિતા; ત્વમ્પિ ન દક્ખિસ્સસિ દેવં વા દેવિં વા અઞ્ઞે વા ઞાતિસાલોહિતે’તિ. ‘તેન હિ, સમ્મ સારથિ, અલં દાનજ્જ ઉય્યાનભૂમિયા, ઇતોવ અન્તેપુરં પચ્ચનિય્યાહી’તિ. ‘એવં, દેવા’તિ ખો, ભિક્ખવે, સારથિ વિપસ્સિસ્સ કુમારસ્સ પટિસ્સુત્વા તતોવ અન્તેપુરં પચ્ચનિય્યાસિ. તત્ર સુદં, ભિક્ખવે, વિપસ્સી કુમારો અન્તેપુરં ગતો દુક્ખી દુમ્મનો પજ્ઝાયતિ – ‘ધિરત્થુ કિર, ભો, જાતિ નામ, યત્ર હિ નામ જાતસ્સ જરા પઞ્ઞાયિસ્સતિ, બ્યાધિ પઞ્ઞાયિસ્સતિ, મરણં પઞ્ઞાયિસ્સતી’તિ.
૫૧. ‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, બન્ધુમા રાજા સારથિં આમન્તાપેત્વા એતદવોચ – ‘કચ્ચિ, સમ્મ સારથિ, કુમારો ઉય્યાનભૂમિયા અભિરમિત્થ, કચ્ચિ, સમ્મ સારથિ, કુમારો ઉય્યાનભૂમિયા અત્તમનો અહોસી’તિ? ‘ન ખો, દેવ, કુમારો ઉય્યાનભૂમિયા અભિરમિત્થ, ન ખો, દેવ, કુમારો ઉય્યાનભૂમિયા અત્તમનો અહોસી’તિ. ‘કિં પન, સમ્મ સારથિ, અદ્દસ કુમારો ઉય્યાનભૂમિં નિય્યન્તો’તિ? ‘અદ્દસા ખો, દેવ, કુમારો ઉય્યાનભૂમિં નિય્યન્તો મહાજનકાયં સન્નિપતિતં નાનારત્તાનઞ્ચ દુસ્સાનં વિલાતં કયિરમાનં. દિસ્વા મં એતદવોચ – ‘‘કિં નુ ખો, સો, સમ્મ સારથિ, મહાજનકાયો સન્નિપતિતો નાનારત્તાનઞ્ચ દુસ્સાનં વિલાતં કયિરતી’’તિ? ‘‘એસો ખો, દેવ, કાલઙ્કતો નામા’’તિ. ‘‘તેન હિ, સમ્મ સારથિ, યેન સો કાલઙ્કતો તેન રથં પેસેહી’’તિ. ‘‘એવં દેવા’’તિ ખો અહં, દેવ, વિપસ્સિસ્સ કુમારસ્સ પટિસ્સુત્વા યેન સો કાલઙ્કતો તેન રથં પેસેસિં. અદ્દસા ખો, દેવ, કુમારો પેતં કાલઙ્કતં, દિસ્વા મં એતદવોચ – ‘‘કિં પનાયં, સમ્મ સારથિ, કાલઙ્કતો નામા’’તિ? ‘‘એસો ખો, દેવ, કાલઙ્કતો નામ. ન દાનિ તં દક્ખન્તિ માતા વા પિતા વા અઞ્ઞે વા ઞાતિસાલોહિતા, સોપિ ન દક્ખિસ્સતિ માતરં વા પિતરં વા અઞ્ઞે વા ઞાતિસાલોહિતે’’તિ. ‘‘કિં પન, સમ્મ સારથિ, અહમ્પિ મરણધમ્મો મરણં અનતીતો; મમ્પિ ન દક્ખન્તિ દેવો વા દેવી વા અઞ્ઞે વા ઞાતિસાલોહિતા; અહમ્પિ ન દક્ખિસ્સામિ દેવં વા દેવિં વા અઞ્ઞે વા ઞાતિસાલોહિતે’’તિ? ‘‘ત્વઞ્ચ, દેવ, મયઞ્ચમ્હ સબ્બે મરણધમ્મા મરણં અનતીતા; તમ્પિ ન દક્ખન્તિ દેવો વા દેવી વા અઞ્ઞે વા ઞાતિસાલોહિતા, ત્વમ્પિ ન દક્ખિસ્સસિ દેવં વા દેવિં વા અઞ્ઞે વા ઞાતિસાલોહિતે’’તિ. ‘‘તેન હિ, સમ્મ સારથિ, અલં દાનજ્જ ઉય્યાનભૂમિયા, ઇતોવ અન્તેપુરં પચ્ચનિય્યાહી’તિ. ‘‘‘એવં, દેવા’’તિ ખો અહં, દેવ, વિપસ્સિસ્સ કુમારસ્સ પટિસ્સુત્વા તતોવ અન્તેપુરં પચ્ચનિય્યાસિં. સો ખો, દેવ, કુમારો અન્તેપુરં ગતો દુક્ખી દુમ્મનો પજ્ઝાયતિ – ‘‘ધિરત્થુ કિર ભો જાતિ નામ, યત્ર હિ નામ જાતસ્સ જરા પઞ્ઞાયિસ્સતિ, બ્યાધિ પઞ્ઞાયિસ્સતિ, મરણં પઞ્ઞાયિસ્સતી’’’તિ.
પબ્બજિતો
૫૨. ‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, બન્ધુમસ્સ રઞ્ઞો એતદહોસિ – ‘મા હેવ ખો વિપસ્સી કુમારો ન રજ્જં કારેસિ, મા હેવ વિપસ્સી કુમારો અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિ, મા હેવ નેમિત્તાનં બ્રાહ્મણાનં સચ્ચં અસ્સ વચન’ન્તિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, બન્ધુમા રાજા વિપસ્સિસ્સ કુમારસ્સ ભિય્યોસોમત્તાય પઞ્ચ કામગુણાનિ ઉપટ્ઠાપેસિ – ‘યથા વિપસ્સી કુમારો રજ્જં કરેય્ય, યથા વિપસ્સી કુમારો ન અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજેય્ય, યથા નેમિત્તાનં બ્રાહ્મણાનં મિચ્છા અસ્સ વચન’ન્તિ.
‘‘તત્ર સુદં, ભિક્ખવે, વિપસ્સી કુમારો પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતો સમઙ્ગીભૂતો પરિચારેતિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સી કુમારો બહૂનં વસ્સાનં બહૂનં વસ્સસતાનં બહૂનં વસ્સસહસ્સાનં અચ્ચયેન સારથિં આમન્તેસિ – ‘યોજેહિ, સમ્મ સારથિ, ભદ્દાનિ ભદ્દાનિ યાનાનિ, ઉય્યાનભૂમિં ગચ્છામ સુભૂમિદસ્સનાયા’તિ. ‘એવં, દેવા’તિ ખો, ભિક્ખવે, સારથિ વિપસ્સિસ્સ કુમારસ્સ પટિસ્સુત્વા ભદ્દાનિ ભદ્દાનિ યાનાનિ યોજેત્વા વિપસ્સિસ્સ કુમારસ્સ પટિવેદેસિ – ‘યુત્તાનિ ખો તે, દેવ, ભદ્દાનિ ભદ્દાનિ યાનાનિ, યસ્સ દાનિ કાલં મઞ્ઞસી’તિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સી કુમારો ભદ્દં ભદ્દં યાનં અભિરુહિત્વા ભદ્દેહિ ભદ્દેહિ યાનેહિ ઉય્યાનભૂમિં નિય્યાસિ.
૫૩. ‘‘અદ્દસા ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સી કુમારો ઉય્યાનભૂમિં નિય્યન્તો પુરિસં ભણ્ડું પબ્બજિતં કાસાયવસનં. દિસ્વા સારથિં આમન્તેસિ – ‘અયં પન, સમ્મ સારથિ, પુરિસો કિંકતો? સીસંપિસ્સ ન યથા અઞ્ઞેસં, વત્થાનિપિસ્સ ન યથા અઞ્ઞેસ’ન્તિ? ‘એસો ખો, દેવ, પબ્બજિતો નામા’તિ. ‘કિં પનેસો, સમ્મ સારથિ, પબ્બજિતો નામા’તિ? ‘એસો ખો, દેવ, પબ્બજિતો નામ સાધુ ધમ્મચરિયા સાધુ સમચરિયા [સમ્મચરિયા (ક.)] સાધુ કુસલકિરિયા [કુસલચરિયા (સ્યા.)] સાધુ પુઞ્ઞકિરિયા સાધુ અવિહિંસા સાધુ ભૂતાનુકમ્પા’તિ. ‘સાધુ ખો સો, સમ્મ સારથિ, પબ્બજિતો નામ, સાધુ ધમ્મચરિયા સાધુ સમચરિયા સાધુ કુસલકિરિયા સાધુ પુઞ્ઞકિરિયા સાધુ અવિહિંસા સાધુ ભૂતાનુકમ્પા. તેન હિ, સમ્મ સારથિ, યેન સો પબ્બજિતો તેન રથં પેસેહી’તિ. ‘એવં, દેવા’તિ ખો, ભિક્ખવે, સારથિ વિપસ્સિસ્સ કુમારસ્સ પટિસ્સુત્વા યેન સો પબ્બજિતો તેન રથં પેસેસિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સી કુમારો તં પબ્બજિતં એતદવોચ – ‘ત્વં પન, સમ્મ, કિંકતો, સીસમ્પિ તે ન યથા અઞ્ઞેસં, વત્થાનિપિ તે ન યથા અઞ્ઞેસ’ન્તિ? ‘અહં ખો, દેવ, પબ્બજિતો નામા’તિ. ‘કિં પન ત્વં, સમ્મ, પબ્બજિતો નામા’તિ? ‘અહં ખો, દેવ, પબ્બજિતો નામ, સાધુ ધમ્મચરિયા સાધુ સમચરિયા સાધુ કુસલકિરિયા સાધુ પુઞ્ઞકિરિયા સાધુ અવિહિંસા સાધુ ભૂતાનુકમ્પા’તિ. ‘સાધુ ખો ત્વં, સમ્મ, પબ્બજિતો નામ સાધુ ધમ્મચરિયા સાધુ સમચરિયા સાધુ કુસલકિરિયા સાધુ પુઞ્ઞકિરિયા સાધુ અવિહિંસા સાધુ ભૂતાનુકમ્પા’તિ.
બોધિસત્તપબ્બજ્જા
૫૪. ‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સી કુમારો સારથિં આમન્તેસિ – ‘તેન હિ, સમ્મ સારથિ, રથં આદાય ઇતોવ અન્તેપુરં પચ્ચનિય્યાહિ. અહં પન ઇધેવ કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિસ્સામી’તિ. ‘એવં, દેવા’તિ ખો, ભિક્ખવે, સારથિ વિપસ્સિસ્સ કુમારસ્સ પટિસ્સુત્વા રથં આદાય તતોવ અન્તેપુરં પચ્ચનિય્યાસિ. વિપસ્સી પન કુમારો તત્થેવ કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિ.
મહાજનકાયઅનુપબ્બજ્જા
૫૫. ‘‘અસ્સોસિ ખો, ભિક્ખવે, બન્ધુમતિયા રાજધાનિયા મહાજનકાયો ચતુરાસીતિ પાણસહસ્સાનિ – ‘વિપસ્સી કિર કુમારો કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો’તિ. સુત્વાન તેસં એતદહોસિ – ‘ન હિ નૂન સો ઓરકો ધમ્મવિનયો, ન સા ઓરકા [ઓરિકા (સી. સ્યા.)] પબ્બજ્જા, યત્થ વિપસ્સી કુમારો કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો. વિપસ્સીપિ નામ કુમારો કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિસ્સતિ, કિમઙ્ગં [કિમઙ્ગ (સી.)] પન મય’ન્તિ.
‘‘અથ ખો, સો ભિક્ખવે, મહાજનકાયો [મહાજનકાયો (સ્યા.)] ચતુરાસીતિ પાણસહસ્સાનિ કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા વિપસ્સિં બોધિસત્તં અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતં અનુપબ્બજિંસુ. તાય સુદં, ભિક્ખવે, પરિસાય પરિવુતો વિપસ્સી બોધિસત્તો ગામનિગમજનપદરાજધાનીસુ ચારિકં ચરતિ.
૫૬. ‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘ન ખો મેતં [ન ખો પનેતં (સ્યા.)] પતિરૂપં યોહં આકિણ્ણો વિહરામિ, યંનૂનાહં એકો ગણમ્હા વૂપકટ્ઠો વિહરેય્ય’ન્તિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સી બોધિસત્તો અપરેન સમયેન એકો ગણમ્હા વૂપકટ્ઠો વિહાસિ, અઞ્ઞેનેવ તાનિ ચતુરાસીતિ પબ્બજિતસહસ્સાનિ અગમંસુ, અઞ્ઞેન મગ્ગેન વિપસ્સી બોધિસત્તો.
બોધિસત્તઅભિનિવેસો
૫૭. ‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ વાસૂપગતસ્સ રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘કિચ્છં વતાયં લોકો આપન્નો, જાયતિ ચ જીયતિ ચ મીયતિ ચ [જિય્યતિ ચ મિય્યતિ ચ (ક.)] ચવતિ ચ ઉપપજ્જતિ ચ, અથ ચ પનિમસ્સ દુક્ખસ્સ નિસ્સરણં નપ્પજાનાતિ જરામરણસ્સ, કુદાસ્સુ નામ ઇમસ્સ દુક્ખસ્સ નિસ્સરણં પઞ્ઞાયિસ્સતિ જરામરણસ્સા’તિ?
‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો સતિ જરામરણં હોતિ, કિંપચ્ચયા જરામરણ’ન્તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘જાતિયા ખો સતિ જરામરણં હોતિ, જાતિપચ્ચયા જરામરણ’ન્તિ.
‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો સતિ જાતિ હોતિ, કિંપચ્ચયા જાતી’તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘ભવે ખો સતિ જાતિ હોતિ, ભવપચ્ચયા જાતી’તિ.
‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો સતિ ભવો હોતિ, કિંપચ્ચયા ભવો’તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘ઉપાદાને ખો સતિ ભવો હોતિ, ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો’તિ.
‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો સતિ ઉપાદાનં હોતિ, કિંપચ્ચયા ઉપાદાન’ન્તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘તણ્હાય ખો સતિ ઉપાદાનં હોતિ, તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાન’ન્તિ.
‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો સતિ તણ્હા હોતિ, કિંપચ્ચયા તણ્હા’તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘વેદનાય ખો સતિ તણ્હા હોતિ, વેદનાપચ્ચયા તણ્હા’તિ.
‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો સતિ વેદના હોતિ, કિંપચ્ચયા વેદના’તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘ફસ્સે ખો સતિ વેદના હોતિ, ફસ્સપચ્ચયા વેદના’તિ.
‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો સતિ ફસ્સો હોતિ, કિંપચ્ચયા ફસ્સો’તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘સળાયતને ખો સતિ ફસ્સો હોતિ, સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો’તિ.
‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો સતિ સળાયતનં હોતિ, કિંપચ્ચયા સળાયતન’ન્તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘નામરૂપે ખો સતિ સળાયતનં હોતિ, નામરૂપપચ્ચયા સળાયતન’ન્તિ.
‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો સતિ નામરૂપં હોતિ, કિંપચ્ચયા નામરૂપ’ન્તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘વિઞ્ઞાણે ખો સતિ નામરૂપં હોતિ, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’ન્તિ.
‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો સતિ વિઞ્ઞાણં હોતિ, કિંપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’ન્તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘નામરૂપે ખો સતિ વિઞ્ઞાણં હોતિ, નામરૂપપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’ન્તિ.
૫૮. ‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘પચ્ચુદાવત્તતિ ખો ઇદં વિઞ્ઞાણં નામરૂપમ્હા, નાપરં ગચ્છતિ. એત્તાવતા જાયેથ વા જિય્યેથ વા મિય્યેથ વા ચવેથ વા ઉપપજ્જેથ વા, યદિદં નામરૂપપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં, નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનં, સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના, વેદનાપચ્ચયા તણ્હા, તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં, ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો, ભવપચ્ચયા જાતિ, જાતિપચ્ચયા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા સમ્ભવન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ’.
૫૯. ‘‘‘સમુદયો સમુદયો’તિ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદિ.
૬૦. ‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો અસતિ જરામરણં ન હોતિ, કિસ્સ નિરોધા જરામરણનિરોધો’તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘જાતિયા ખો અસતિ જરામરણં ન હોતિ, જાતિનિરોધા જરામરણનિરોધો’તિ.
‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો અસતિ જાતિ ન હોતિ, કિસ્સ નિરોધા જાતિનિરોધો’તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘ભવે ખો અસતિ જાતિ ન હોતિ, ભવનિરોધા જાતિનિરોધો’તિ.
‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો અસતિ ભવો ન હોતિ, કિસ્સ નિરોધા ભવનિરોધો’તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘ઉપાદાને ખો અસતિ ભવો ન હોતિ, ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો’તિ.
‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો અસતિ ઉપાદાનં ન હોતિ, કિસ્સ નિરોધા ઉપાદાનનિરોધો’તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘તણ્હાય ખો અસતિ ઉપાદાનં ન હોતિ, તણ્હાનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો’તિ.
‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો અસતિ તણ્હા ન હોતિ, કિસ્સ નિરોધા તણ્હાનિરોધો’તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘વેદનાય ખો અસતિ તણ્હા ન હોતિ, વેદનાનિરોધા તણ્હાનિરોધો’તિ.
‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો અસતિ વેદના ન હોતિ, કિસ્સ નિરોધા વેદનાનિરોધો’તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘ફસ્સે ખો અસતિ વેદના ન હોતિ, ફસ્સનિરોધા વેદનાનિરોધો’તિ.
‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો અસતિ ફસ્સો ન હોતિ, કિસ્સ નિરોધા ફસ્સનિરોધો’તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘સળાયતને ખો અસતિ ફસ્સો ન હોતિ, સળાયતનનિરોધા ફસ્સનિરોધો’તિ.
‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો અસતિ સળાયતનં ન હોતિ, કિસ્સ નિરોધા સળાયતનનિરોધો’તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘નામરૂપે ખો અસતિ સળાયતનં ન હોતિ, નામરૂપનિરોધા સળાયતનનિરોધો’તિ.
‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો અસતિ નામરૂપં ન હોતિ, કિસ્સ નિરોધા નામરૂપનિરોધો’તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘વિઞ્ઞાણે ખો અસતિ નામરૂપં ન હોતિ, વિઞ્ઞાણનિરોધા નામરૂપનિરોધો’તિ.
‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘કિમ્હિ નુ ખો અસતિ વિઞ્ઞાણં ન હોતિ, કિસ્સ નિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો’તિ? અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો – ‘નામરૂપે ખો અસતિ વિઞ્ઞાણં ન હોતિ, નામરૂપનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો’તિ.
૬૧. ‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘અધિગતો ખો મ્યાયં મગ્ગો સમ્બોધાય યદિદં – નામરૂપનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો, વિઞ્ઞાણનિરોધા નામરૂપનિરોધો, નામરૂપનિરોધા સળાયતનનિરોધો, સળાયતનનિરોધા ફસ્સનિરોધો, ફસ્સનિરોધા વેદનાનિરોધો, વેદનાનિરોધા તણ્હાનિરોધો, તણ્હાનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો, ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો, ભવનિરોધા જાતિનિરોધો, જાતિનિરોધા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા નિરુજ્ઝન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતિ’.
૬૨. ‘‘‘નિરોધો નિરોધો’તિ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ બોધિસત્તસ્સ પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદિ.