૫. જનવસભસુત્તં

નાતિકિયાદિબ્યાકરણં

૨૭૩. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા નાતિકે [નાદિકે (સી. સ્યા. પી.)] વિહરતિ ગિઞ્જકાવસથે. તેન ખો પન સમયેન ભગવા પરિતો પરિતો જનપદેસુ પરિચારકે અબ્ભતીતે કાલઙ્કતે ઉપપત્તીસુ બ્યાકરોતિ કાસિકોસલેસુ વજ્જિમલ્લેસુ ચેતિવંસેસુ [ચેતિયવંસેસુ (ક.)] કુરુપઞ્ચાલેસુ મજ્ઝસૂરસેનેસુ [મચ્છસુરસેનેસુ (સ્યા.), મચ્છસૂરસેનેસુ (સી. પી.)] – ‘‘અસુ અમુત્ર ઉપપન્નો, અસુ અમુત્ર ઉપપન્નો [ઉપપન્નોતિ (ક.)]. પરોપઞ્ઞાસ નાતિકિયા પરિચારકા અબ્ભતીતા કાલઙ્કતા પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઓપપાતિકા તત્થ પરિનિબ્બાયિનો અનાવત્તિધમ્મા તસ્મા લોકા. સાધિકા નવુતિ નાતિકિયા પરિચારકા અબ્ભતીતા કાલઙ્કતા તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા રાગદોસમોહાનં તનુત્તા સકદાગામિનો, સકિદેવ [સકિંદેવ (ક.)] ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સન્તિ. સાતિરેકાનિ પઞ્ચસતાનિ નાતિકિયા પરિચારકા અબ્ભતીતા કાલઙ્કતા તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્ના અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા’’તિ.

૨૭૪. અસ્સોસું ખો નાતિકિયા પરિચારકા – ‘‘ભગવા કિર પરિતો પરિતો જનપદેસુ પરિચારકે અબ્ભતીતે કાલઙ્કતે ઉપપત્તીસુ બ્યાકરોતિ કાસિકોસલેસુ વજ્જિમલ્લેસુ ચેતિવંસેસુ કુરુપઞ્ચાલેસુ મજ્ઝસૂરસેનેસુ – ‘અસુ અમુત્ર ઉપપન્નો, અસુ અમુત્ર ઉપપન્નો. પરોપઞ્ઞાસ નાતિકિયા પરિચારકા અબ્ભતીતા કાલઙ્કતા પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઓપપાતિકા તત્થ પરિનિબ્બાયિનો અનાવત્તિધમ્મા તસ્મા લોકા. સાધિકા નવુતિ નાતિકિયા પરિચારકા અબ્ભતીતા કાલઙ્કતા તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા રાગદોસમોહાનં તનુત્તા સકદાગામિનો સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સન્તિ. સાતિરેકાનિ પઞ્ચસતાનિ નાતિકિયા પરિચારકા અબ્ભતીતા કાલઙ્કતા તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્ના અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા’તિ. તેન ચ નાતિકિયા પરિચારકા અત્તમના અહેસું પમુદિતા પીતિસોમનસ્સજાતા ભગવતો પઞ્હવેય્યાકરણં [પઞ્હાવેય્યાકરણં (સ્યા. ક.)] સુત્વા.

૨૭૫. અસ્સોસિ ખો આયસ્મા આનન્દો – ‘‘ભગવા કિર પરિતો પરિતો જનપદેસુ પરિચારકે અબ્ભતીતે કાલઙ્કતે ઉપપત્તીસુ બ્યાકરોતિ કાસિકોસલેસુ વજ્જિમલ્લેસુ ચેતિવંસેસુ કુરુપઞ્ચાલેસુ મજ્ઝસૂરસેનેસુ – ‘અસુ અમુત્ર ઉપપન્નો, અસુ અમુત્ર ઉપપન્નો. પરોપઞ્ઞાસ નાતિકિયા પરિચારકા અબ્ભતીતા કાલઙ્કતા પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઓપપાતિકા તત્થ પરિનિબ્બાયિનો અનાવત્તિધમ્મા તસ્મા લોકા. સાધિકા નવુતિ નાતિકિયા પરિચારકા અબ્ભતીતા કાલઙ્કતા તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા રાગદોસમોહાનં તનુત્તા સકદાગામિનો સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સન્તિ. સાતિરેકાનિ પઞ્ચસતાનિ નાતિકિયા પરિચારકા અબ્ભતીતા કાલઙ્કતા તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્ના અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા’તિ. તેન ચ નાતિકિયા પરિચારકા અત્તમના અહેસું પમુદિતા પીતિસોમનસ્સજાતા ભગવતો પઞ્હવેય્યાકરણં સુત્વા’’તિ.

આનન્દપરિકથા

૨૭૬. અથ ખો આયસ્મતો આનન્દસ્સ એતદહોસિ – ‘‘ઇમે ખો પનાપિ અહેસું માગધકા પરિચારકા બહૂ ચેવ રત્તઞ્ઞૂ ચ અબ્ભતીતા કાલઙ્કતા. સુઞ્ઞા મઞ્ઞે અઙ્ગમગધા અઙ્ગમાગધકેહિ [અઙ્ગમાગધિકેહિ (સ્યા.)] પરિચારકેહિ અબ્ભતીતેહિ કાલઙ્કતેહિ. તે ખો પનાપિ [તેન ખો પનાપિ (સ્યા.)] અહેસું બુદ્ધે પસન્ના ધમ્મે પસન્ના સઙ્ઘે પસન્ના સીલેસુ પરિપૂરકારિનો. તે અબ્ભતીતા કાલઙ્કતા ભગવતા અબ્યાકતા; તેસમ્પિસ્સ સાધુ વેય્યાકરણં, બહુજનો પસીદેય્ય, તતો ગચ્છેય્ય સુગતિં. અયં ખો પનાપિ અહોસિ રાજા માગધો સેનિયો બિમ્બિસારો ધમ્મિકો ધમ્મરાજા હિતો બ્રાહ્મણગહપતિકાનં નેગમાનઞ્ચેવ જાનપદાનઞ્ચ. અપિસ્સુદં મનુસ્સા કિત્તયમાનરૂપા વિહરન્તિ – ‘એવં નો સો ધમ્મિકો ધમ્મરાજા સુખાપેત્વા કાલઙ્કતો, એવં મયં તસ્સ ધમ્મિકસ્સ ધમ્મરઞ્ઞો વિજિતે ફાસુ [ફાસુકં (સ્યા.)] વિહરિમ્હા’તિ. સો ખો પનાપિ અહોસિ બુદ્ધે પસન્નો ધમ્મે પસન્નો સઙ્ઘે પસન્નો સીલેસુ પરિપૂરકારી. અપિસ્સુદં મનુસ્સા એવમાહંસુ – ‘યાવ મરણકાલાપિ રાજા માગધો સેનિયો બિમ્બિસારો ભગવન્તં કિત્તયમાનરૂપો કાલઙ્કતો’તિ. સો અબ્ભતીતો કાલઙ્કતો ભગવતા અબ્યાકતો. તસ્સપિસ્સ સાધુ વેય્યાકરણં બહુજનો પસીદેય્ય, તતો ગચ્છેય્ય સુગતિં. ભગવતો ખો પન સમ્બોધિ મગધેસુ. યત્થ ખો પન ભગવતો સમ્બોધિ મગધેસુ, કથં તત્ર ભગવા માગધકે પરિચારકે અબ્ભતીતે કાલઙ્કતે ઉપપત્તીસુ ન બ્યાકરેય્ય. ભગવા ચે ખો પન માગધકે પરિચારકે અબ્ભતીતે કાલઙ્કતે ઉપપત્તીસુ ન બ્યાકરેય્ય, દીનમના [નિન્નમના (સ્યા.), દીનમાના (સી. પી.)] તેનસ્સુ માગધકા પરિચારકા; યેન ખો પનસ્સુ દીનમના માગધકા પરિચારકા કથં તે ભગવા ન બ્યાકરેય્યા’’તિ?

૨૭૭. ઇદમાયસ્મા આનન્દો માગધકે પરિચારકે આરબ્ભ એકો રહો અનુવિચિન્તેત્વા રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં પચ્ચુટ્ઠાય યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સુતં મેતં, ભન્તે – ‘ભગવા કિર પરિતો પરિતો જનપદેસુ પરિચારકે અબ્ભતીતે કાલઙ્કતે ઉપપત્તીસુ બ્યાકરોતિ કાસિકોસલેસુ વજ્જિમલ્લેસુ ચેતિવંસેસુ કુરુપઞ્ચાલેસુ મજ્ઝસૂરસેનેસુ – ‘‘અસુ અમુત્ર ઉપપન્નો, અસુ અમુત્ર ઉપપન્નો. પરોપઞ્ઞાસ નાતિકિયા પરિચારકા અબ્ભતીતા કાલઙ્કતા પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઓપપાતિકા તત્થ પરિનિબ્બાયિનો અનાવત્તિધમ્મા તસ્મા લોકા. સાધિકા નવુતિ નાતિકિયા પરિચારકા અબ્ભતીતા કાલઙ્કતા તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા રાગદોસમોહાનં તનુત્તા સકદાગામિનો, સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સન્તિ. સાતિરેકાનિ પઞ્ચસતાનિ નાતિકિયા પરિચારકા અબ્ભતીતા કાલઙ્કતા તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્ના અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણાતિ. તેન ચ નાતિકિયા પરિચારકા અત્તમના અહેસું પમુદિતા પીતિસોમનસ્સજાતા ભગવતો પઞ્હવેય્યાકરણં સુત્વા’’તિ. ઇમે ખો પનાપિ, ભન્તે, અહેસું માગધકા પરિચારકા બહૂ ચેવ રત્તઞ્ઞૂ ચ અબ્ભતીતા કાલઙ્કતા. સુઞ્ઞા મઞ્ઞે અઙ્ગમગધા અઙ્ગમાગધકેહિ પરિચારકેહિ અબ્ભતીતેહિ કાલઙ્કતેહિ. તે ખો પનાપિ, ભન્તે, અહેસું બુદ્ધે પસન્ના ધમ્મે પસન્ના સઙ્ઘે પસન્ના સીલેસુ પરિપૂરકારિનો, તે અબ્ભતીતા કાલઙ્કતા ભગવતા અબ્યાકતા. તેસમ્પિસ્સ સાધુ વેય્યાકરણં, બહુજનો પસીદેય્ય, તતો ગચ્છેય્ય સુગતિં. અયં ખો પનાપિ, ભન્તે, અહોસિ રાજા માગધો સેનિયો બિમ્બિસારો ધમ્મિકો ધમ્મરાજા હિતો બ્રાહ્મણગહપતિકાનં નેગમાનઞ્ચેવ જાનપદાનઞ્ચ. અપિસ્સુદં મનુસ્સા કિત્તયમાનરૂપા વિહરન્તિ – ‘એવં નો સો ધમ્મિકો ધમ્મરાજા સુખાપેત્વા કાલઙ્કતો. એવં મયં તસ્સ ધમ્મિકસ્સ ધમ્મરઞ્ઞો વિજિતે ફાસુ વિહરિમ્હા’તિ. સો ખો પનાપિ, ભન્તે, અહોસિ બુદ્ધે પસન્નો ધમ્મે પસન્નો સઙ્ઘે પસન્નો સીલેસુ પરિપૂરકારી. અપિસ્સુદં મનુસ્સા એવમાહંસુ – ‘યાવ મરણકાલાપિ રાજા માગધો સેનિયો બિમ્બિસારો ભગવન્તં કિત્તયમાનરૂપો કાલઙ્કતો’તિ. સો અબ્ભતીતો કાલઙ્કતો ભગવતા અબ્યાકતો; તસ્સપિસ્સ સાધુ વેય્યાકરણં, બહુજનો પસીદેય્ય, તતો ગચ્છેય્ય સુગતિં. ભગવતો ખો પન, ભન્તે, સમ્બોધિ મગધેસુ. યત્થ ખો પન, ભન્તે, ભગવતો સમ્બોધિ મગધેસુ, કથં તત્ર ભગવા માગધકે પરિચારકે અબ્ભતીતે કાલઙ્કતે ઉપપત્તીસુ ન બ્યાકરેય્ય? ભગવા ચે ખો પન, ભન્તે, માગધકે પરિચારકે અબ્ભતીતે કાલઙ્કતે ઉપપત્તીસુ ન બ્યાકરેય્ય દીનમના તેનસ્સુ માગધકા પરિચારકા; યેન ખો પનસ્સુ દીનમના માગધકા પરિચારકા કથં તે ભગવા ન બ્યાકરેય્યા’’તિ. ઇદમાયસ્મા આનન્દો માગધકે પરિચારકે આરબ્ભ ભગવતો સમ્મુખા પરિકથં કત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ.

૨૭૮. અથ ખો ભગવા અચિરપક્કન્તે આયસ્મન્તે આનન્દે પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય નાતિકં પિણ્ડાય પાવિસિ. નાતિકે પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો પાદે પક્ખાલેત્વા ગિઞ્જકાવસથં પવિસિત્વા માગધકે પરિચારકે આરબ્ભ અટ્ઠિં કત્વા [અટ્ઠિકત્વા (સી. સ્યા. પી.)] મનસિકત્વા સબ્બં ચેતસા [સબ્બચેતસા (પી.)] સમન્નાહરિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ – ‘‘ગતિં નેસં જાનિસ્સામિ અભિસમ્પરાયં, યંગતિકા તે ભવન્તો યંઅભિસમ્પરાયા’’તિ. અદ્દસા ખો ભગવા માગધકે પરિચારકે ‘‘યંગતિકા તે ભવન્તો યંઅભિસમ્પરાયા’’તિ. અથ ખો ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો ગિઞ્જકાવસથા નિક્ખમિત્વા વિહારપચ્છાયાયં પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ.

૨૭૯. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઉપસન્તપદિસ્સો [ઉપસન્તપતિસો (ક.)] ભન્તે ભગવા ભાતિરિવ ભગવતો મુખવણ્ણો વિપ્પસન્નત્તા ઇન્દ્રિયાનં. સન્તેન નૂનજ્જ ભન્તે ભગવા વિહારેન વિહાસી’’તિ? ‘‘યદેવ ખો મે ત્વં, આનન્દ, માગધકે પરિચારકે આરબ્ભ સમ્મુખા પરિકથં કત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કન્તો, તદેવાહં નાતિકે પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો પાદે પક્ખાલેત્વા ગિઞ્જકાવસથં પવિસિત્વા માગધકે પરિચારકે આરબ્ભ અટ્ઠિં કત્વા મનસિકત્વા સબ્બં ચેતસા સમન્નાહરિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિં – ‘ગતિં નેસં જાનિસ્સામિ અભિસમ્પરાયં, યંગતિકા તે ભવન્તો યંઅભિસમ્પરાયા’તિ. અદ્દસં ખો અહં, આનન્દ, માગધકે પરિચારકે ‘યંગતિકા તે ભવન્તો યંઅભિસમ્પરાયા’’’તિ.

જનવસભયક્ખો

૨૮૦. ‘‘અથ ખો, આનન્દ, અન્તરહિતો યક્ખો સદ્દમનુસ્સાવેસિ – ‘જનવસભો અહં ભગવા; જનવસભો અહં સુગતા’તિ. અભિજાનાસિ નો ત્વં, આનન્દ, ઇતો પુબ્બે એવરૂપં નામધેય્યં સુતં [સુત્વા (પી.)] યદિદં જનવસભો’’તિ?

‘‘ન ખો અહં, ભન્તે, અભિજાનામિ ઇતો પુબ્બે એવરૂપં નામધેય્યં સુતં યદિદં જનવસભોતિ, અપિ ચ મે, ભન્તે, લોમાનિ હટ્ઠાનિ ‘જનવસભો’તિ નામધેય્યં સુત્વા. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, એતદહોસિ – ‘ન હિ નૂન સો ઓરકો યક્ખો ભવિસ્સતિ યદિદં એવરૂપં નામધેય્યં સુપઞ્ઞત્તં યદિદં જનવસભો’’તિ. ‘‘અનન્તરા ખો, આનન્દ, સદ્દપાતુભાવા ઉળારવણ્ણો મે યક્ખો સમ્મુખે પાતુરહોસિ. દુતિયમ્પિ સદ્દમનુસ્સાવેસિ – ‘બિમ્બિસારો અહં ભગવા; બિમ્બિસારો અહં સુગતાતિ. ઇદં સત્તમં ખો અહં, ભન્તે, વેસ્સવણસ્સ મહારાજસ્સ સહબ્યતં ઉપપજ્જામિ, સો તતો ચુતો મનુસ્સરાજા ભવિતું પહોમિ [સો તતો ચુતો મનુસ્સરાજા, અમનુસ્સરાજા દિવિ હોમિ (સી. પી.)].

ઇતો સત્ત તતો સત્ત, સંસારાનિ ચતુદ્દસ;

નિવાસમભિજાનામિ, યત્થ મે વુસિતં પુરે.

૨૮૧. ‘દીઘરત્તં ખો અહં, ભન્તે, અવિનિપાતો અવિનિપાતં સઞ્જાનામિ, આસા ચ પન મે સન્તિટ્ઠતિ સકદાગામિતાયા’તિ. ‘અચ્છરિયમિદં આયસ્મતો જનવસભસ્સ યક્ખસ્સ, અબ્ભુતમિદં આયસ્મતો જનવસભસ્સ યક્ખસ્સ. ‘‘દીઘરત્તં ખો અહં, ભન્તે, અવિનિપાતો અવિનિપાતં સઞ્જાનામી’’તિ ચ વદેસિ, ‘‘આસા ચ પન મે સન્તિટ્ઠતિ સકદાગામિતાયા’’તિ ચ વદેસિ, કુતોનિદાનં પનાયસ્મા જનવસભો યક્ખો એવરૂપં ઉળારં વિસેસાધિગમં સઞ્જાનાતીતિ? ન અઞ્ઞત્ર, ભગવા, તવ સાસના, ન અઞ્ઞત્ર [અઞ્ઞત્થ (સી. પી.)], સુગત, તવ સાસના; યદગ્ગે અહં, ભન્તે, ભગવતિ એકન્તિકતો [એકન્તતો (સ્યા.), એકન્તગતો (પી.)] અભિપ્પસન્નો, તદગ્ગે અહં, ભન્તે, દીઘરત્તં અવિનિપાતો અવિનિપાતં સઞ્જાનામિ, આસા ચ પન મે સન્તિટ્ઠતિ સકદાગામિતાય. ઇધાહં, ભન્તે, વેસ્સવણેન મહારાજેન પેસિતો વિરૂળ્હકસ્સ મહારાજસ્સ સન્તિકે કેનચિદેવ કરણીયેન અદ્દસં ભગવન્તં અન્તરામગ્ગે ગિઞ્જકાવસથં પવિસિત્વા માગધકે પરિચારકે આરબ્ભ અટ્ઠિં કત્વા મનસિકત્વા સબ્બં ચેતસા સમન્નાહરિત્વા નિસિન્નં – ‘‘ગતિં નેસં જાનિસ્સામિ અભિસમ્પરાયં, યંગતિકા તે ભવન્તો યંઅભિસમ્પરાયા’’તિ. અનચ્છરિયં ખો પનેતં, ભન્તે, યં વેસ્સવણસ્સ મહારાજસ્સ તસ્સં પરિસાયં ભાસતો સમ્મુખા સુતં સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘‘યંગતિકા તે ભવન્તો યંઅભિસમ્પરાયા’’તિ. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, એતદહોસિ – ભગવન્તઞ્ચ દક્ખામિ, ઇદઞ્ચ ભગવતો આરોચેસ્સામીતિ. ઇમે ખો મે, ભન્તે, દ્વેપચ્ચયા ભગવન્તં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું’.

દેવસભા

૨૮૨. ‘પુરિમાનિ, ભન્તે, દિવસાનિ પુરિમતરાનિ તદહુપોસથે પન્નરસે વસ્સૂપનાયિકાય પુણ્ણાય પુણ્ણમાય રત્તિયા કેવલકપ્પા ચ દેવા તાવતિંસા સુધમ્માયં સભાયં સન્નિસિન્ના હોન્તિ સન્નિપતિતા. મહતી ચ દિબ્બપરિસા [દિબ્બા પરિસા (સી. પી.)] સમન્તતો નિસિન્ના હોન્તિ [નિસિન્ના હોતિ (સી.), સન્નિસિન્ના હોન્તિ સન્નિપતિતા (ક.)], ચત્તારો ચ મહારાજાનો ચતુદ્દિસા નિસિન્ના હોન્તિ. પુરત્થિમાય દિસાય ધતરટ્ઠો મહારાજા પચ્છિમાભિમુખો [પચ્છાભિમુખો (ક.)] નિસિન્નો હોતિ દેવે પુરક્ખત્વા; દક્ખિણાય દિસાય વિરૂળ્હકો મહારાજા ઉત્તરાભિમુખો નિસિન્નો હોતિ દેવે પુરક્ખત્વા; પચ્છિમાય દિસાય વિરૂપક્ખો મહારાજા પુરત્થાભિમુખો નિસિન્નો હોતિ દેવે પુરક્ખત્વા; ઉત્તરાય દિસાય વેસ્સવણો મહારાજા દક્ખિણાભિમુખો નિસિન્નો હોતિ દેવે પુરક્ખત્વા. યદા, ભન્તે, કેવલકપ્પા ચ દેવા તાવતિંસા સુધમ્માયં સભાયં સન્નિસિન્ના હોન્તિ સન્નિપતિતા, મહતી ચ દિબ્બપરિસા સમન્તતો નિસિન્ના હોન્તિ, ચત્તારો ચ મહારાજાનો ચતુદ્દિસા નિસિન્ના હોન્તિ. ઇદં નેસં હોતિ આસનસ્મિં; અથ પચ્છા અમ્હાકં આસનં હોતિ. યે તે, ભન્તે, દેવા ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં ચરિત્વા અધુનૂપપન્ના તાવતિંસકાયં, તે અઞ્ઞે દેવે અતિરોચન્તિ વણ્ણેન ચેવ યસસા ચ. તેન સુદં, ભન્તે, દેવા તાવતિંસા અત્તમના હોન્તિ પમુદિતા પીતિસોમનસ્સજાતા ‘‘દિબ્બા વત ભો કાયા પરિપૂરેન્તિ, હાયન્તિ અસુરકાયા’’તિ. અથ ખો, ભન્તે, સક્કો દેવાનમિન્દો દેવાનં તાવતિંસાનં સમ્પસાદં વિદિત્વા ઇમાહિ ગાથાહિ અનુમોદિ –

‘‘મોદન્તિ વત ભો દેવા, તાવતિંસા સહિન્દકા [સઇન્દકા (સી.)];

તથાગતં નમસ્સન્તા, ધમ્મસ્સ ચ સુધમ્મતં.

નવે દેવે ચ પસ્સન્તા, વણ્ણવન્તે યસસ્સિને [યસસ્સિનો (સ્યા.)];

સુગતસ્મિં બ્રહ્મચરિયં, ચરિત્વાન ઇધાગતે.

તે અઞ્ઞે અતિરોચન્તિ, વણ્ણેન યસસાયુના;

સાવકા ભૂરિપઞ્ઞસ્સ, વિસેસૂપગતા ઇધ.

ઇદં દિસ્વાન નન્દન્તિ, તાવતિંસા સહિન્દકા;

તથાગતં નમસ્સન્તા, ધમ્મસ્સ ચ સુધમ્મત’’ન્તિ.

‘તેન સુદં, ભન્તે, દેવા તાવતિંસા ભિય્યોસોમત્તાય અત્તમના હોન્તિ પમુદિતા પીતિસોમનસ્સજાતા ‘‘દિબ્બા વત, ભો, કાયા પરિપૂરેન્તિ, હાયન્તિ અસુરકાયા’’તિ. અથ ખો, ભન્તે, યેનત્થેન દેવા તાવતિંસા સુધમ્માયં સભાયં સન્નિસિન્ના હોન્તિ સન્નિપતિતા, તં અત્થં ચિન્તયિત્વા તં અત્થં મન્તયિત્વા વુત્તવચનાપિ તં [વુત્તવચના નામિદં (ક.)] ચત્તારો મહારાજાનો તસ્મિં અત્થે હોન્તિ. પચ્ચાનુસિટ્ઠવચનાપિ તં [પચ્ચાનુસિટ્ઠવચના નામિદં (ક.)] ચત્તારો મહારાજાનો તસ્મિં અત્થે હોન્તિ, સકેસુ સકેસુ આસનેસુ ઠિતા અવિપક્કન્તા [અધિપક્કન્તા (ક.)].

તે વુત્તવાક્યા રાજાનો, પટિગ્ગય્હાનુસાસનિં;

વિપ્પસન્નમના સન્તા, અટ્ઠંસુ સમ્હિ આસનેતિ.

૨૮૩. ‘અથ ખો, ભન્તે, ઉત્તરાય દિસાય ઉળારો આલોકો સઞ્જાયિ, ઓભાસો પાતુરહોસિ અતિક્કમ્મેવ દેવાનં દેવાનુભાવં. અથ ખો, ભન્તે, સક્કો દેવાનમિન્દો દેવે તાવતિંસે આમન્તેસિ – ‘‘યથા ખો, મારિસા, નિમિત્તાનિ દિસ્સન્તિ, ઉળારો આલોકો સઞ્જાયતિ, ઓભાસો પાતુભવતિ, બ્રહ્મા પાતુભવિસ્સતિ. બ્રહ્મુનો હેતં પુબ્બનિમિત્તં પાતુભાવાય યદિદં આલોકો સઞ્જાયતિ ઓભાસો પાતુભવતીતિ.

‘‘યથા નિમિત્તા દિસ્સન્તિ, બ્રહ્મા પાતુભવિસ્સતિ;

બ્રહ્મુનો હેતં નિમિત્તં, ઓભાસો વિપુલો મહા’’તિ.

સનઙ્કુમારકથા

૨૮૪. ‘અથ ખો, ભન્તે, દેવા તાવતિંસા યથાસકેસુ આસનેસુ નિસીદિંસુ – ‘‘ઓભાસમેતં ઞસ્સામ, યંવિપાકો ભવિસ્સતિ, સચ્છિકત્વાવ નં ગમિસ્સામા’’તિ. ચત્તારોપિ મહારાજાનો યથાસકેસુ આસનેસુ નિસીદિંસુ – ‘‘ઓભાસમેતં ઞસ્સામ યંવિપાકો ભવિસ્સતિ, સચ્છિકત્વાવ નં ગમિસ્સામા’’તિ. ઇદં સુત્વા દેવા તાવતિંસા એકગ્ગા સમાપજ્જિંસુ – ‘‘ઓભાસમેતં ઞસ્સામ, યંવિપાકો ભવિસ્સતિ, સચ્છિકત્વાવ નં ગમિસ્સામા’’તિ.

‘યદા, ભન્તે, બ્રહ્મા સનઙ્કુમારો દેવાનં તાવતિંસાનં પાતુભવતિ, ઓળારિકં અત્તભાવં અભિનિમ્મિનિત્વા પાતુભવતિ. યો ખો પન, ભન્તે, બ્રહ્મુનો પકતિવણ્ણો અનભિસમ્ભવનીયો સો દેવાનં તાવતિંસાનં ચક્ખુપથસ્મિં. યદા, ભન્તે, બ્રહ્મા સનઙ્કુમારો દેવાનં તાવતિંસાનં પાતુભવતિ, સો અઞ્ઞે દેવે અતિરોચતિ વણ્ણેન ચેવ યસસા ચ. સેય્યથાપિ, ભન્તે, સોવણ્ણો વિગ્ગહો માનુસં વિગ્ગહં અતિરોચતિ; એવમેવ ખો, ભન્તે, યદા બ્રહ્મા સનઙ્કુમારો દેવાનં તાવતિંસાનં પાતુભવતિ, સો અઞ્ઞે દેવે અતિરોચતિ વણ્ણેન ચેવ યસસા ચ. યદા, ભન્તે, બ્રહ્મા સનઙ્કુમારો દેવાનં તાવતિંસાનં પાતુભવતિ, ન તસ્સં પરિસાયં કોચિ દેવો અભિવાદેતિ વા પચ્ચુટ્ઠેતિ વા આસનેન વા નિમન્તેતિ. સબ્બેવ તુણ્હીભૂતા પઞ્જલિકા પલ્લઙ્કેન નિસીદન્તિ – ‘‘યસ્સદાનિ દેવસ્સ પલ્લઙ્કં ઇચ્છિસ્સતિ બ્રહ્મા સનઙ્કુમારો, તસ્સ દેવસ્સ પલ્લઙ્કે નિસીદિસ્સતી’’તિ.

‘યસ્સ ખો પન, ભન્તે, દેવસ્સ બ્રહ્મા સનઙ્કુમારો પલ્લઙ્કે નિસીદતિ, ઉળારં સો લભતિ દેવો વેદપટિલાભં; ઉળારં સો લભતિ દેવો સોમનસ્સપટિલાભં. સેય્યથાપિ, ભન્તે, રાજા ખત્તિયો મુદ્ધાવસિત્તો અધુનાભિસિત્તો રજ્જેન, ઉળારં સો લભતિ વેદપટિલાભં, ઉળારં સો લભતિ સોમનસ્સપટિલાભં. એવમેવ ખો, ભન્તે, યસ્સ દેવસ્સ બ્રહ્મા સનઙ્કુમારો પલ્લઙ્કે નિસીદતિ, ઉળારં સો લભતિ દેવો વેદપટિલાભં, ઉળારં સો લભતિ દેવો સોમનસ્સપટિલાભં. અથ, ભન્તે, બ્રહ્મા સનઙ્કુમારો ઓળારિકં અત્તભાવં અભિનિમ્મિનિત્વા કુમારવણ્ણી [કુમારવણ્ણો (સ્યા. ક.)] હુત્વા પઞ્ચસિખો દેવાનં તાવતિંસાનં પાતુરહોસિ. સો વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા આકાસે અન્તલિક્ખે પલ્લઙ્કેન નિસીદિ. સેય્યથાપિ, ભન્તે, બલવા પુરિસો સુપચ્ચત્થતે વા પલ્લઙ્કે સમે વા ભૂમિભાગે પલ્લઙ્કેન નિસીદેય્ય; એવમેવ ખો, ભન્તે, બ્રહ્મા સનઙ્કુમારો વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા આકાસે અન્તલિક્ખે પલ્લઙ્કેન નિસીદિત્વા દેવાનં તાવતિંસાનં સમ્પસાદં વિદિત્વા ઇમાહિ ગાથાહિ અનુમોદિ –

‘‘મોદન્તિ વત ભો દેવા, તાવતિંસા સહિન્દકા;

તથાગતં નમસ્સન્તા, ધમ્મસ્સ ચ સુધમ્મતં.

‘‘નવે દેવે ચ પસ્સન્તા, વણ્ણવન્તે યસસ્સિને;

સુગતસ્મિં બ્રહ્મચરિયં, ચરિત્વાન ઇધાગતે.

‘‘તે અઞ્ઞે અતિરોચન્તિ, વણ્ણેન યસસાયુના;

સાવકા ભૂરિપઞ્ઞસ્સ, વિસેસૂપગતા ઇધ.

‘‘ઇદં દિસ્વાન નન્દન્તિ, તાવતિંસા સહિન્દકા;

તથાગતં નમસ્સન્તા, ધમ્મસ્સ ચ સુધમ્મત’’ન્તિ.

૨૮૫. ‘ઇમમત્થં, ભન્તે, બ્રહ્મા સનઙ્કુમારો ભાસિત્થ; ઇમમત્થં, ભન્તે, બ્રહ્મુનો સનઙ્કુમારસ્સ ભાસતો અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતો સરો હોતિ વિસ્સટ્ઠો ચ વિઞ્ઞેય્યો ચ મઞ્જુ ચ સવનીયો ચ બિન્દુ ચ અવિસારી ચ ગમ્ભીરો ચ નિન્નાદી ચ. યથાપરિસં ખો પન, ભન્તે, બ્રહ્મા સનઙ્કુમારો સરેન વિઞ્ઞાપેતિ; ન ચસ્સ બહિદ્ધા પરિસાય ઘોસો નિચ્છરતિ. યસ્સ ખો પન, ભન્તે, એવં અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતો સરો હોતિ, સો વુચ્ચતિ ‘‘બ્રહ્મસ્સરો’’તિ.

‘અથ ખો, ભન્તે, બ્રહ્મા સનઙ્કુમારો તેત્તિંસે અત્તભાવે અભિનિમ્મિનિત્વા દેવાનં તાવતિંસાનં પચ્ચેકપલ્લઙ્કેસુ પલ્લઙ્કેન [પચ્ચેકપલ્લઙ્કેન (ક.)] નિસીદિત્વા દેવે તાવતિંસે આમન્તેસિ – ‘‘તં કિં મઞ્ઞન્તિ, ભોન્તો દેવા તાવતિંસા, યાવઞ્ચ સો ભગવા બહુજનહિતાય પટિપન્નો બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાય અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાનં. યે હિ કેચિ, ભો, બુદ્ધં સરણં ગતા ધમ્મં સરણં ગતા સઙ્ઘં સરણં ગતા સીલેસુ પરિપૂરકારિનો તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપ્પેકચ્ચે પરનિમ્મિતવસવત્તીનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જન્તિ, અપ્પેકચ્ચે નિમ્માનરતીનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જન્તિ, અપ્પેકચ્ચે તુસિતાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જન્તિ, અપ્પેકચ્ચે યામાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જન્તિ, અપ્પેકચ્ચે તાવતિંસાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જન્તિ, અપ્પેકચ્ચે ચાતુમહારાજિકાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જન્તિ. યે સબ્બનિહીનં કાયં પરિપૂરેન્તિ, તે ગન્ધબ્બકાયં પરિપૂરેન્તી’’’તિ.

૨૮૬. ‘ઇમમત્થં, ભન્તે, બ્રહ્મા સનઙ્કુમારો ભાસિત્થ; ઇમમત્થં, ભન્તે, બ્રહ્મુનો સનઙ્કુમારસ્સ ભાસતો ઘોસોયેવ દેવા મઞ્ઞન્તિ – ‘‘ય્વાયં મમ પલ્લઙ્કે સ્વાયં એકોવ ભાસતી’’તિ.

એકસ્મિં ભાસમાનસ્મિં, સબ્બે ભાસન્તિ નિમ્મિતા;

એકસ્મિં તુણ્હિમાસીને, સબ્બે તુણ્હી ભવન્તિ તે.

તદાસુ દેવા મઞ્ઞન્તિ, તાવતિંસા સહિન્દકા;

ય્વાયં મમ પલ્લઙ્કસ્મિં, સ્વાયં એકોવ ભાસતીતિ.

‘અથ ખો, ભન્તે, બ્રહ્મા સનઙ્કુમારો એકત્તેન અત્તાનં ઉપસંહરતિ, એકત્તેન અત્તાનં ઉપસંહરિત્વા સક્કસ્સ દેવાનમિન્દસ્સ પલ્લઙ્કે પલ્લઙ્કેન નિસીદિત્વા દેવે તાવતિંસે આમન્તેસિ –

ભાવિતઇદ્ધિપાદો

૨૮૭. ‘‘‘તં કિં મઞ્ઞન્તિ, ભોન્તો દેવા તાવતિંસા, યાવ સુપઞ્ઞત્તા ચિમે તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા પઞ્ઞત્તા ઇદ્ધિપહુતાય [ઇદ્ધિબહુલીકતાય (સ્યા.)] ઇદ્ધિવિસવિતાય [ઇદ્ધિવિસેવિતાય (સ્યા.)] ઇદ્ધિવિકુબ્બનતાય. કતમે ચત્તારો? ઇધ ભો ભિક્ખુ છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ. વીરિયસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ. ચિત્તસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ. વીમંસાસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ. ઇમે ખો, ભો, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા પઞ્ઞત્તા ઇદ્ધિપહુતાય ઇદ્ધિવિસવિતાય ઇદ્ધિવિકુબ્બનતાય.

‘‘‘યે હિ કેચિ ભો અતીતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોસું, સબ્બે તે ઇમેસંયેવ ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા. યેપિ હિ કેચિ ભો અનાગતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોસ્સન્તિ, સબ્બે તે ઇમેસંયેવ ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા. યેપિ હિ કેચિ ભો એતરહિ સમણા વા બ્રાહ્મણા વા અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોન્તિ, સબ્બે તે ઇમેસંયેવ ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા. પસ્સન્તિ નો ભોન્તો દેવા તાવતિંસા મમપિમં એવરૂપં ઇદ્ધાનુભાવ’’ન્તિ? ‘‘એવં મહાબ્રહ્મે’’તિ. ‘‘અહમ્પિ ખો ભો ઇમેસંયેવ ચતુન્નઞ્ચ ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા એવં મહિદ્ધિકો એવંમહાનુભાવો’’તિ. ઇમમત્થં, ભન્તે, બ્રહ્મા સનઙ્કુમારો ભાસિત્થ. ઇમમત્થં, ભન્તે, બ્રહ્મા સનઙ્કુમારો ભાસિત્વા દેવે તાવતિંસે આમન્તેસિ –

તિવિધો ઓકાસાધિગમો

૨૮૮. ‘‘‘તં કિં મઞ્ઞન્તિ, ભોન્તો દેવા તાવતિંસા, યાવઞ્ચિદં તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન તયો ઓકાસાધિગમા અનુબુદ્ધા સુખસ્સાધિગમાય. કતમે તયો? ઇધ ભો એકચ્ચો સંસટ્ઠો વિહરતિ કામેહિ સંસટ્ઠો અકુસલેહિ ધમ્મેહિ. સો અપરેન સમયેન અરિયધમ્મં સુણાતિ, યોનિસો મનસિ કરોતિ, ધમ્માનુધમ્મં પટિપજ્જતિ. સો અરિયધમ્મસ્સવનં આગમ્મ યોનિસોમનસિકારં ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપત્તિં અસંસટ્ઠો વિહરતિ કામેહિ અસંસટ્ઠો અકુસલેહિ ધમ્મેહિ. તસ્સ અસંસટ્ઠસ્સ કામેહિ અસંસટ્ઠસ્સ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ ઉપ્પજ્જતિ સુખં, સુખા ભિય્યો સોમનસ્સં. સેય્યથાપિ, ભો, પમુદા પામોજ્જં [પામુજ્જં (પી. ક.)] જાયેથ, એવમેવ ખો, ભો, અસંસટ્ઠસ્સ કામેહિ અસંસટ્ઠસ્સ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ ઉપ્પજ્જતિ સુખં, સુખા ભિય્યો સોમનસ્સં. અયં ખો, ભો, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન પઠમો ઓકાસાધિગમો અનુબુદ્ધો સુખસ્સાધિગમાય.

‘‘‘પુન ચપરં, ભો, ઇધેકચ્ચસ્સ ઓળારિકા કાયસઙ્ખારા અપ્પટિપ્પસ્સદ્ધા હોન્તિ, ઓળારિકા વચીસઙ્ખારા અપ્પટિપ્પસ્સદ્ધા હોન્તિ, ઓળારિકા ચિત્તસઙ્ખારા અપ્પટિપ્પસ્સદ્ધા હોન્તિ. સો અપરેન સમયેન અરિયધમ્મં સુણાતિ, યોનિસો મનસિ કરોતિ, ધમ્માનુધમ્મં પટિપજ્જતિ. તસ્સ અરિયધમ્મસ્સવનં આગમ્મ યોનિસોમનસિકારં ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપત્તિં ઓળારિકા કાયસઙ્ખારા પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ, ઓળારિકા વચીસઙ્ખારા પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ, ઓળારિકા ચિત્તસઙ્ખારા પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ. તસ્સ ઓળારિકાનં કાયસઙ્ખારાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિયા ઓળારિકાનં વચીસઙ્ખારાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિયા ઓળારિકાનં ચિત્તસઙ્ખારાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિયા ઉપ્પજ્જતિ સુખં, સુખા ભિય્યો સોમનસ્સં. સેય્યથાપિ, ભો, પમુદા પામોજ્જં જાયેથ, એવમેવ ખો ભો ઓળારિકાનં કાયસઙ્ખારાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિયા ઓળારિકાનં વચીસઙ્ખારાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિયા ઓળારિકાનં ચિત્તસઙ્ખારાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિયા ઉપ્પજ્જતિ સુખં, સુખા ભિય્યો સોમનસ્સં. અયં ખો, ભો, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન દુતિયો ઓકાસાધિગમો અનુબુદ્ધો સુખસ્સાધિગમાય.

‘‘‘પુન ચપરં, ભો, ઇધેકચ્ચો ‘ઇદં કુસલ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, ‘ઇદં અકુસલ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. ‘ઇદં સાવજ્જં ઇદં અનવજ્જં, ઇદં સેવિતબ્બં ઇદં ન સેવિતબ્બં, ઇદં હીનં ઇદં પણીતં, ઇદં કણ્હસુક્કસપ્પટિભાગ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. સો અપરેન સમયેન અરિયધમ્મં સુણાતિ, યોનિસો મનસિ કરોતિ, ધમ્માનુધમ્મં પટિપજ્જતિ. સો અરિયધમ્મસ્સવનં આગમ્મ યોનિસોમનસિકારં ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપત્તિં, ‘ઇદં કુસલ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘ઇદં અકુસલ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. ઇદં સાવજ્જં ઇદં અનવજ્જં, ઇદં સેવિતબ્બં ઇદં ન સેવિતબ્બં, ઇદં હીનં ઇદં પણીતં, ઇદં કણ્હસુક્કસપ્પટિભાગ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. તસ્સ એવં જાનતો એવં પસ્સતો અવિજ્જા પહીયતિ, વિજ્જા ઉપ્પજ્જતિ. તસ્સ અવિજ્જાવિરાગા વિજ્જુપ્પાદા ઉપ્પજ્જતિ સુખં, સુખા ભિય્યો સોમનસ્સં. સેય્યથાપિ, ભો, પમુદા પામોજ્જં જાયેથ, એવમેવ ખો, ભો, અવિજ્જાવિરાગા વિજ્જુપ્પાદા ઉપ્પજ્જતિ સુખં, સુખા ભિય્યો સોમનસ્સં. અયં ખો, ભો, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન તતિયો ઓકાસાધિગમો અનુબુદ્ધો સુખસ્સાધિગમાય. ઇમે ખો, ભો, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન તયો ઓકાસાધિગમા અનુબુદ્ધા સુખસ્સાધિગમાયા’’તિ. ઇમમત્થં, ભન્તે, બ્રહ્મા સનઙ્કુમારો ભાસિત્થ, ઇમમત્થં, ભન્તે, બ્રહ્મા સનઙ્કુમારો ભાસિત્વા દેવે તાવતિંસે આમન્તેસિ –

ચતુસતિપટ્ઠાનં

૨૮૯. ‘‘‘તં કિં મઞ્ઞન્તિ, ભોન્તો દેવા તાવતિંસા, યાવ સુપઞ્ઞત્તા ચિમે તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન ચત્તારો સતિપટ્ઠાના પઞ્ઞત્તા કુસલસ્સાધિગમાય. કતમે ચત્તારો? ઇધ, ભો, ભિક્ખુ અજ્ઝત્તં કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. અજ્ઝત્તં કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરન્તો તત્થ સમ્મા સમાધિયતિ, સમ્મા વિપ્પસીદતિ. સો તત્થ સમ્મા સમાહિતો સમ્મા વિપ્પસન્નો બહિદ્ધા પરકાયે ઞાણદસ્સનં અભિનિબ્બત્તેતિ. અજ્ઝત્તં વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી વિહરતિ…પે… બહિદ્ધા પરવેદનાસુ ઞાણદસ્સનં અભિનિબ્બત્તેતિ. અજ્ઝત્તં ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સી વિહરતિ…પે… બહિદ્ધા પરચિત્તે ઞાણદસ્સનં અભિનિબ્બત્તેતિ. અજ્ઝત્તં ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. અજ્ઝત્તં ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરન્તો તત્થ સમ્મા સમાધિયતિ, સમ્મા વિપ્પસીદતિ. સો તત્થ સમ્મા સમાહિતો સમ્મા વિપ્પસન્નો બહિદ્ધા પરધમ્મેસુ ઞાણદસ્સનં અભિનિબ્બત્તેતિ. ઇમે ખો, ભો, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન ચત્તારો સતિપટ્ઠાના પઞ્ઞત્તા કુસલસ્સાધિગમાયા’’તિ. ઇમમત્થં, ભન્તે, બ્રહ્મા સનઙ્કુમારો ભાસિત્થ. ઇમમત્થં, ભન્તે, બ્રહ્મા સનઙ્કુમારો ભાસિત્વા દેવે તાવતિંસે આમન્તેસિ –

સત્ત સમાધિપરિક્ખારા

૨૯૦. ‘‘‘તં કિં મઞ્ઞન્તિ, ભોન્તો દેવા તાવતિંસા, યાવ સુપઞ્ઞત્તા ચિમે તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન સત્ત સમાધિપરિક્ખારા સમ્માસમાધિસ્સ પરિભાવનાય સમ્માસમાધિસ્સ પારિપૂરિયા. કતમે સત્ત? સમ્માદિટ્ઠિ સમ્માસઙ્કપ્પો સમ્માવાચા સમ્માકમ્મન્તો સમ્માઆજીવો સમ્માવાયામો સમ્માસતિ. યા ખો, ભો, ઇમેહિ સત્તહઙ્ગેહિ ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા પરિક્ખતા, અયં વુચ્ચતિ, ભો, અરિયો સમ્માસમાધિ સઉપનિસો ઇતિપિ સપરિક્ખારો ઇતિપિ. સમ્માદિટ્ઠિસ્સ ભો, સમ્માસઙ્કપ્પો પહોતિ, સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ સમ્માવાચા પહોતિ, સમ્માવાચસ્સ સમ્માકમ્મન્તો પહોતિ. સમ્માકમ્મન્તસ્સ સમ્માઆજીવો પહોતિ, સમ્માઆજીવસ્સ સમ્માવાયામો પહોતિ, સમ્માવાયામસ્સ સમ્માસતિ પહોતિ, સમ્માસતિસ્સ સમ્માસમાધિ પહોતિ, સમ્માસમાધિસ્સ સમ્માઞાણં પહોતિ, સમ્માઞાણસ્સ સમ્માવિમુત્તિ પહોતિ. યઞ્હિ તં, ભો, સમ્મા વદમાનો વદેય્ય – ‘સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો સન્દિટ્ઠિકો અકાલિકો એહિપસ્સિકો ઓપનેય્યિકો પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહિ અપારુતા અમતસ્સ દ્વારા’તિ ઇદમેવ તં સમ્મા વદમાનો વદેય્ય. સ્વાક્ખાતો હિ, ભો, ભગવતા ધમ્મો સન્દિટ્ઠિકો, અકાલિકો એહિપસ્સિકો ઓપનેય્યિકો પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહિ અપારુતા અમતસ્સ દ્વારા [દ્વારાતિ (સ્યા. ક.)].

‘‘‘યે હિ કેચિ, ભો, બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતા, ધમ્મે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતા, સઙ્ઘે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતા, અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતા, યે ચિમે ઓપપાતિકા ધમ્મવિનીતા સાતિરેકાનિ ચતુવીસતિસતસહસ્સાનિ માગધકા પરિચારકા અબ્ભતીતા કાલઙ્કતા તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્ના અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા. અત્થિ ચેવેત્થ સકદાગામિનો.

‘‘અત્થાયં [અથાયં (સી. સ્યા.)] ઇતરા પજા, પુઞ્ઞાભાગાતિ મે મનો;

સઙ્ખાતું નોપિ સક્કોમિ, મુસાવાદસ્સ ઓત્તપ્પ’’ન્તિ.

૨૯૧. ‘ઇમમત્થં, ભન્તે, બ્રહ્મા સનઙ્કુમારો ભાસિત્થ, ઇમમત્થં, ભન્તે, બ્રહ્મુનો સનઙ્કુમારસ્સ ભાસતો વેસ્સવણસ્સ મહારાજસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘‘અચ્છરિયં વત ભો, અબ્ભુતં વત ભો, એવરૂપોપિ નામ ઉળારો સત્થા ભવિસ્સતિ, એવરૂપં ઉળારં ધમ્મક્ખાનં, એવરૂપા ઉળારા વિસેસાધિગમા પઞ્ઞાયિસ્સન્તી’’તિ. અથ, ભન્તે, બ્રહ્મા સનઙ્કુમારો વેસ્સવણસ્સ મહારાજસ્સ ચેતસા ચેતોપરિવિતક્કમઞ્ઞાય વેસ્સવણં મહારાજાનં એતદવોચ – ‘‘તં કિં મઞ્ઞતિ ભવં વેસ્સવણો મહારાજા અતીતમ્પિ અદ્ધાનં એવરૂપો ઉળારો સત્થા અહોસિ, એવરૂપં ઉળારં ધમ્મક્ખાનં, એવરૂપા ઉળારા વિસેસાધિગમા પઞ્ઞાયિંસુ. અનાગતમ્પિ અદ્ધાનં એવરૂપો ઉળારો સત્થા ભવિસ્સતિ, એવરૂપં ઉળારં ધમ્મક્ખાનં, એવરૂપા ઉળારા વિસેસાધિગમા પઞ્ઞાયિસ્સન્તી’’’તિ.

૨૯૨. ‘‘‘ઇમમત્થં, ભન્તે, બ્રહ્મા સનઙ્કુમારો દેવાનં તાવતિંસાનં અભાસિ, ઇમમત્થં વેસ્સવણો મહારાજા બ્રહ્મુનો સનઙ્કુમારસ્સ દેવાનં તાવતિંસાનં ભાસતો સમ્મુખા સુતં [સુત્વા (સી. પી.)] સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં સયં પરિસાયં આરોચેસિ’’.

ઇમમત્થં જનવસભો યક્ખો વેસ્સવણસ્સ મહારાજસ્સ સયં પરિસાયં ભાસતો સમ્મુખા સુતં સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં [પટિગ્ગહેત્વા (સી. પી.)] ભગવતો આરોચેસિ. ઇમમત્થં ભગવા જનવસભસ્સ યક્ખસ્સ સમ્મુખા સુત્વા સમ્મુખા પટિગ્ગહેત્વા સામઞ્ચ અભિઞ્ઞાય આયસ્મતો આનન્દસ્સ આરોચેસિ, ઇમમત્થમાયસ્મા આનન્દો ભગવતો સમ્મુખા સુત્વા સમ્મુખા પટિગ્ગહેત્વા આરોચેસિ ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીનં ઉપાસકાનં ઉપાસિકાનં. તયિદં બ્રહ્મચરિયં ઇદ્ધઞ્ચેવ ફીતઞ્ચ વિત્થારિકં બાહુજઞ્ઞં પુથુભૂતં યાવ દેવમનુસ્સેહિ સુપ્પકાસિતન્તિ.

જનવસભસુત્તં નિટ્ઠિતં પઞ્ચમં.