૩. અમ્બટ્ઠસુત્તં

૨૫૪. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા કોસલેસુ ચારિકં ચરમાનો મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં પઞ્ચમત્તેહિ ભિક્ખુસતેહિ યેન ઇચ્છાનઙ્ગલં નામ કોસલાનં બ્રાહ્મણગામો તદવસરિ. તત્ર સુદં ભગવા ઇચ્છાનઙ્ગલે વિહરતિ ઇચ્છાનઙ્ગલવનસણ્ડે.

પોક્ખરસાતિવત્થુ

૨૫૫. તેન ખો પન સમયેન બ્રાહ્મણો પોક્ખરસાતિ ઉક્કટ્ઠં [પોક્ખરસાતી (સી.), પોક્ખરસાદિ (પી.)] અજ્ઝાવસતિ સત્તુસ્સદં સતિણકટ્ઠોદકં સધઞ્ઞં રાજભોગ્ગં રઞ્ઞા પસેનદિના કોસલેન દિન્નં રાજદાયં બ્રહ્મદેય્યં. અસ્સોસિ ખો બ્રાહ્મણો પોક્ખરસાતિ – ‘‘સમણો ખલુ, ભો, ગોતમો સક્યપુત્તો સક્યકુલા પબ્બજિતો કોસલેસુ ચારિકં ચરમાનો મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં પઞ્ચમત્તેહિ ભિક્ખુસતેહિ ઇચ્છાનઙ્ગલં અનુપ્પત્તો ઇચ્છાનઙ્ગલે વિહરતિ ઇચ્છાનઙ્ગલવનસણ્ડે. તં ખો પન ભવન્તં ગોતમં એવં કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગતો – ‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા’ [ભગવાતિ (સ્યા. કં.), ઉપરિસોણદણ્ડસુત્તાદીસુપિ બુદ્ધગુણકથાયં એવમેવ દિસ્સતિ]. સો ઇમં લોકં સદેવકં સમારકં સબ્રહ્મકં સસ્સમણબ્રાહ્મણિં પજં સદેવમનુસ્સં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેતિ. સો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં, સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. સાધુ ખો પન તથારૂપાનં અરહતં દસ્સનં હોતી’’તિ.

અમ્બટ્ઠમાણવો

૨૫૬. તેન ખો પન સમયેન બ્રાહ્મણસ્સ પોક્ખરસાતિસ્સ અમ્બટ્ઠો નામ માણવો અન્તેવાસી હોતિ અજ્ઝાયકો મન્તધરો તિણ્ણં વેદાનં [બેદાનં (ક.)] પારગૂ સનિઘણ્ડુકેટુભાનં સાક્ખરપ્પભેદાનં ઇતિહાસપઞ્ચમાનં પદકો વેય્યાકરણો લોકાયતમહાપુરિસલક્ખણેસુ અનવયો અનુઞ્ઞાતપટિઞ્ઞાતો સકે આચરિયકે તેવિજ્જકે પાવચને – ‘‘યમહં જાનામિ, તં ત્વં જાનાસિ; યં ત્વં જાનાસિ તમહં જાનામી’’તિ.

૨૫૭. અથ ખો બ્રાહ્મણો પોક્ખરસાતિ અમ્બટ્ઠં માણવં આમન્તેસિ – ‘‘અયં, તાત અમ્બટ્ઠ, સમણો ગોતમો સક્યપુત્તો સક્યકુલા પબ્બજિતો કોસલેસુ ચારિકં ચરમાનો મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં પઞ્ચમત્તેહિ ભિક્ખુસતેહિ ઇચ્છાનઙ્ગલં અનુપ્પત્તો ઇચ્છાનઙ્ગલે વિહરતિ ઇચ્છાનઙ્ગલવનસણ્ડે. તં ખો પન ભવન્તં ગોતમં એવં કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગતો – ‘ઇતિપિ સો ભગવા, અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા’. સો ઇમં લોકં સદેવકં સમારકં સબ્રહ્મકં સસ્સમણબ્રાહ્મણિં પજં સદેવમનુસ્સં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેતિ. સો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં, સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. સાધુ ખો પન તથારૂપાનં અરહતં દસ્સનં હોતીતિ. એહિ ત્વં તાત અમ્બટ્ઠ, યેન સમણો ગોતમો તેનુપસઙ્કમ; ઉપસઙ્કમિત્વા સમણં ગોતમં જાનાહિ, યદિ વા તં ભવન્તં ગોતમં તથાસન્તંયેવ સદ્દો અબ્ભુગ્ગતો, યદિ વા નો તથા. યદિ વા સો ભવં ગોતમો તાદિસો, યદિ વા ન તાદિસો, તથા મયં તં ભવન્તં ગોતમં વેદિસ્સામા’’તિ.

૨૫૮. ‘‘યથા કથં પનાહં, ભો, તં ભવન્તં ગોતમં જાનિસ્સામિ – ‘યદિ વા તં ભવન્તં ગોતમં તથાસન્તંયેવ સદ્દો અબ્ભુગ્ગતો, યદિ વા નો તથા. યદિ વા સો ભવં ગોતમો તાદિસો, યદિ વા ન તાદિસો’’’તિ?

‘‘આગતાનિ ખો, તાત અમ્બટ્ઠ, અમ્હાકં મન્તેસુ દ્વત્તિંસ મહાપુરિસલક્ખણાનિ, યેહિ સમન્નાગતસ્સ મહાપુરિસસ્સ દ્વેયેવ ગતિયો ભવન્તિ અનઞ્ઞા. સચે અગારં અજ્ઝાવસતિ, રાજા હોતિ ચક્કવત્તી ધમ્મિકો ધમ્મરાજા ચાતુરન્તો વિજિતાવી જનપદત્થાવરિયપ્પત્તો સત્તરતનસમન્નાગતો. તસ્સિમાનિ સત્ત રતનાનિ ભવન્તિ. સેય્યથિદં – ચક્કરતનં, હત્થિરતનં, અસ્સરતનં, મણિરતનં, ઇત્થિરતનં, ગહપતિરતનં, પરિણાયકરતનમેવ સત્તમં. પરોસહસ્સં ખો પનસ્સ પુત્તા ભવન્તિ સૂરા વીરઙ્ગરૂપા પરસેનપ્પમદ્દના. સો ઇમં પથવિં સાગરપરિયન્તં અદણ્ડેન અસત્થેન ધમ્મેન અભિવિજિય અજ્ઝાવસતિ. સચે ખો પન અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતિ, અરહં હોતિ સમ્માસમ્બુદ્ધો લોકે વિવટ્ટચ્છદો. અહં ખો પન, તાત અમ્બટ્ઠ, મન્તાનં દાતા; ત્વં મન્તાનં પટિગ્ગહેતા’’તિ.

૨૫૯. ‘‘એવં, ભો’’તિ ખો અમ્બટ્ઠો માણવો બ્રાહ્મણસ્સ પોક્ખરસાતિસ્સ પટિસ્સુત્વા ઉટ્ઠાયાસના બ્રાહ્મણં પોક્ખરસાતિં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા વળવારથમારુય્હ સમ્બહુલેહિ માણવકેહિ સદ્ધિં યેન ઇચ્છાનઙ્ગલવનસણ્ડો તેન પાયાસિ. યાવતિકા યાનસ્સ ભૂમિ યાનેન ગન્ત્વા યાના પચ્ચોરોહિત્વા પત્તિકોવ આરામં પાવિસિ. તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલા ભિક્ખૂ અબ્ભોકાસે ચઙ્કમન્તિ. અથ ખો અમ્બટ્ઠો માણવો યેન તે ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘કહં નુ ખો, ભો, એતરહિ સો ભવં ગોતમો વિહરતિ? તઞ્હિ મયં ભવન્તં ગોતમં દસ્સનાય ઇધૂપસઙ્કન્તા’’તિ.

૨૬૦. અથ ખો તેસં ભિક્ખૂનં એતદહોસિ – ‘‘અયં ખો અમ્બટ્ઠો માણવો અભિઞ્ઞાતકોલઞ્ઞો ચેવ અભિઞ્ઞાતસ્સ ચ બ્રાહ્મણસ્સ પોક્ખરસાતિસ્સ અન્તેવાસી. અગરુ ખો પન ભગવતો એવરૂપેહિ કુલપુત્તેહિ સદ્ધિં કથાસલ્લાપો હોતી’’તિ. તે અમ્બટ્ઠં માણવં એતદવોચું – ‘‘એસો અમ્બટ્ઠ વિહારો સંવુતદ્વારો, તેન અપ્પસદ્દો ઉપસઙ્કમિત્વા અતરમાનો આળિન્દં પવિસિત્વા ઉક્કાસિત્વા અગ્ગળં આકોટેહિ, વિવરિસ્સતિ તે ભગવા દ્વાર’’ન્તિ.

૨૬૧. અથ ખો અમ્બટ્ઠો માણવો યેન સો વિહારો સંવુતદ્વારો, તેન અપ્પસદ્દો ઉપસઙ્કમિત્વા અતરમાનો આળિન્દં પવિસિત્વા ઉક્કાસિત્વા અગ્ગળં આકોટેસિ. વિવરિ ભગવા દ્વારં. પાવિસિ અમ્બટ્ઠો માણવો. માણવકાપિ પવિસિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિંસુ, સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. અમ્બટ્ઠો પન માણવો ચઙ્કમન્તોપિ નિસિન્નેન ભગવતા કઞ્ચિ કઞ્ચિ [કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ (ક.)] કથં સારણીયં વીતિસારેતિ, ઠિતોપિ નિસિન્નેન ભગવતા કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ કથં સારણીયં વીતિસારેતિ.

૨૬૨. અથ ખો ભગવા અમ્બટ્ઠં માણવં એતદવોચ – ‘‘એવં નુ તે, અમ્બટ્ઠ, બ્રાહ્મણેહિ વુદ્ધેહિ મહલ્લકેહિ આચરિયપાચરિયેહિ સદ્ધિં કથાસલ્લાપો હોતિ, યથયિદં ચરં તિટ્ઠં નિસિન્નેન મયા કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ કથં સારણીયં વીતિસારેતી’’તિ?

પઠમઇબ્ભવાદો

૨૬૩. ‘‘નો હિદં, ભો ગોતમ. ગચ્છન્તો વા હિ, ભો ગોતમ, ગચ્છન્તેન બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણેન સદ્ધિં સલ્લપિતુમરહતિ, ઠિતો વા હિ, ભો ગોતમ, ઠિતેન બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણેન સદ્ધિં સલ્લપિતુમરહતિ, નિસિન્નો વા હિ, ભો ગોતમ, નિસિન્નેન બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણેન સદ્ધિં સલ્લપિતુમરહતિ, સયાનો વા હિ, ભો ગોતમ, સયાનેન બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણેન સદ્ધિં સલ્લપિતુમરહતિ. યે ચ ખો તે, ભો ગોતમ, મુણ્ડકા સમણકા ઇબ્ભા કણ્હા [કિણ્હા (ક. સી. પી.)] બન્ધુપાદાપચ્ચા, તેહિપિ મે સદ્ધિં એવં કથાસલ્લાપો હોતિ, યથરિવ ભોતા ગોતમેના’’તિ. ‘‘અત્થિકવતો ખો પન તે, અમ્બટ્ઠ, ઇધાગમનં અહોસિ, યાયેવ ખો પનત્થાય આગચ્છેય્યાથ [આગચ્છેય્યાથો (સી. પી.)], તમેવ અત્થં સાધુકં મનસિ કરેય્યાથ [મનસિકરેય્યાથો (સી. પી.)]. અવુસિતવાયેવ ખો પન ભો અયં અમ્બટ્ઠો માણવો વુસિતમાની કિમઞ્ઞત્ર અવુસિતત્તા’’તિ.

૨૬૪. અથ ખો અમ્બટ્ઠો માણવો ભગવતા અવુસિતવાદેન વુચ્ચમાનો કુપિતો અનત્તમનો ભગવન્તંયેવ ખુંસેન્તો ભગવન્તંયેવ વમ્ભેન્તો ભગવન્તંયેવ ઉપવદમાનો – ‘‘સમણો ચ મે, ભો, ગોતમો પાપિતો ભવિસ્સતી’’તિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ચણ્ડા, ભો ગોતમ, સક્યજાતિ; ફરુસા, ભો ગોતમ, સક્યજાતિ; લહુસા, ભો ગોતમ, સક્યજાતિ; ભસ્સા, ભો ગોતમ, સક્યજાતિ; ઇબ્ભા સન્તા ઇબ્ભા સમાના ન બ્રાહ્મણે સક્કરોન્તિ, ન બ્રાહ્મણે ગરું કરોન્તિ [ગરુકરોન્તિ (સી. સ્યા. કં. પી.)], ન બ્રાહ્મણે માનેન્તિ, ન બ્રાહ્મણે પૂજેન્તિ, ન બ્રાહ્મણે અપચાયન્તિ. તયિદં, ભો ગોતમ, નચ્છન્નં, તયિદં નપ્પતિરૂપં, યદિમે સક્યા ઇબ્ભા સન્તા ઇબ્ભા સમાના ન બ્રાહ્મણે સક્કરોન્તિ, ન બ્રાહ્મણે ગરું કરોન્તિ, ન બ્રાહ્મણે માનેન્તિ, ન બ્રાહ્મણે પૂજેન્તિ, ન બ્રાહ્મણે અપચાયન્તી’’તિ. ઇતિહ અમ્બટ્ઠો માણવો ઇદં પઠમં સક્યેસુ ઇબ્ભવાદં નિપાતેસિ.

દુતિયઇબ્ભવાદો

૨૬૫. ‘‘કિં પન તે, અમ્બટ્ઠ, સક્યા અપરદ્ધુ’’ન્તિ? ‘‘એકમિદાહં, ભો ગોતમ, સમયં આચરિયસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પોક્ખરસાતિસ્સ કેનચિદેવ કરણીયેન કપિલવત્થું અગમાસિં. યેન સક્યાનં સન્ધાગારં તેનુપસઙ્કમિં. તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલા સક્યા ચેવ સક્યકુમારા ચ સન્ધાગારે [સન્થાગારે (સી. પી.)] ઉચ્ચેસુ આસનેસુ નિસિન્ના હોન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં અઙ્ગુલિપતોદકેહિ [અઙ્ગુલિપતોદકેન (પી.)] સઞ્જગ્ઘન્તા સંકીળન્તા, અઞ્ઞદત્થુ મમઞ્ઞેવ મઞ્ઞે અનુજગ્ઘન્તા, ન મં કોચિ આસનેનપિ નિમન્તેસિ. તયિદં, ભો ગોતમ, નચ્છન્નં, તયિદં નપ્પતિરૂપં, યદિમે સક્યા ઇબ્ભા સન્તા ઇબ્ભા સમાના ન બ્રાહ્મણે સક્કરોન્તિ, ન બ્રાહ્મણે ગરું કરોન્તિ, ન બ્રાહ્મણે માનેન્તિ, ન બ્રાહ્મણે પૂજેન્તિ, ન બ્રાહ્મણે અપચાયન્તી’’તિ. ઇતિહ અમ્બટ્ઠો માણવો ઇદં દુતિયં સક્યેસુ ઇબ્ભવાદં નિપાતેસિ.

તતિયઇબ્ભવાદો

૨૬૬. ‘‘લટુકિકાપિ ખો, અમ્બટ્ઠ, સકુણિકા સકે કુલાવકે કામલાપિની હોતિ. સકં ખો પનેતં, અમ્બટ્ઠ, સક્યાનં યદિદં કપિલવત્થું, નારહતાયસ્મા અમ્બટ્ઠો ઇમાય અપ્પમત્તાય અભિસજ્જિતુ’’ન્તિ. ‘‘ચત્તારોમે, ભો ગોતમ, વણ્ણા – ખત્તિયા બ્રાહ્મણા વેસ્સા સુદ્દા. ઇમેસઞ્હિ, ભો ગોતમ, ચતુન્નં વણ્ણાનં તયો વણ્ણા – ખત્તિયા ચ વેસ્સા ચ સુદ્દા ચ – અઞ્ઞદત્થુ બ્રાહ્મણસ્સેવ પરિચારકા સમ્પજ્જન્તિ. તયિદં, ભો ગોતમ, નચ્છન્નં, તયિદં નપ્પતિરૂપં, યદિમે સક્યા ઇબ્ભા સન્તા ઇબ્ભા સમાના ન બ્રાહ્મણે સક્કરોન્તિ, ન બ્રાહ્મણે ગરું કરોન્તિ, ન બ્રાહ્મણે માનેન્તિ, ન બ્રાહ્મણે પૂજેન્તિ, ન બ્રાહ્મણે અપચાયન્તી’’તિ. ઇતિહ અમ્બટ્ઠો માણવો ઇદં તતિયં સક્યેસુ ઇબ્ભવાદં નિપાતેસિ.

દાસિપુત્તવાદો

૨૬૭. અથ ખો ભગવતો એતદહોસિ – ‘‘અતિબાળ્હં ખો અયં અમ્બટ્ઠો માણવો સક્યેસુ ઇબ્ભવાદેન નિમ્માદેતિ, યંનૂનાહં ગોત્તં પુચ્છેય્ય’’ન્તિ. અથ ખો ભગવા અમ્બટ્ઠં માણવં એતદવોચ – ‘‘કથં ગોત્તોસિ, અમ્બટ્ઠા’’તિ? ‘‘કણ્હાયનોહમસ્મિ, ભો ગોતમા’’તિ. પોરાણં ખો પન તે અમ્બટ્ઠ માતાપેત્તિકં નામગોત્તં અનુસ્સરતો અય્યપુત્તા સક્યા ભવન્તિ; દાસિપુત્તો ત્વમસિ સક્યાનં. સક્યા ખો પન, અમ્બટ્ઠ, રાજાનં ઓક્કાકં પિતામહં દહન્તિ.

‘‘ભૂતપુબ્બં, અમ્બટ્ઠ, રાજા ઓક્કાકો યા સા મહેસી પિયા મનાપા, તસ્સા પુત્તસ્સ રજ્જં પરિણામેતુકામો જેટ્ઠકુમારે રટ્ઠસ્મા પબ્બાજેસિ – ઓક્કામુખં કરકણ્ડં [ઉક્કામુખં કરકણ્ડું (સી. સ્યા.)] હત્થિનિકં સિનિસૂરં [સિનિપુરં (સી. સ્યા.)]. તે રટ્ઠસ્મા પબ્બાજિતા હિમવન્તપસ્સે પોક્ખરણિયા તીરે મહાસાકસણ્ડો, તત્થ વાસં કપ્પેસું. તે જાતિસમ્ભેદભયા સકાહિ ભગિનીહિ સદ્ધિં સંવાસં કપ્પેસું.

‘‘અથ ખો, અમ્બટ્ઠ, રાજા ઓક્કાકો અમચ્ચે પારિસજ્જે આમન્તેસિ – ‘કહં નુ ખો, ભો, એતરહિ કુમારા સમ્મન્તી’તિ? ‘અત્થિ, દેવ, હિમવન્તપસ્સે પોક્ખરણિયા તીરે મહાસાકસણ્ડો, તત્થેતરહિ કુમારા સમ્મન્તિ. તે જાતિસમ્ભેદભયા સકાહિ ભગિનીહિ સદ્ધિં સંવાસં કપ્પેન્તી’તિ. અથ ખો, અમ્બટ્ઠ, રાજા ઓક્કાકો ઉદાનં ઉદાનેસિ – ‘સક્યા વત, ભો, કુમારા, પરમસક્યા વત, ભો, કુમારા’તિ. તદગ્ગે ખો પન અમ્બટ્ઠ સક્યા પઞ્ઞાયન્તિ; સો ચ નેસં પુબ્બપુરિસો.

‘‘રઞ્ઞો ખો પન, અમ્બટ્ઠ, ઓક્કાકસ્સ દિસા નામ દાસી અહોસિ. સા કણ્હં નામ [સા કણ્હં (પી.)] જનેસિ. જાતો કણ્હો પબ્યાહાસિ – ‘ધોવથ મં, અમ્મ, નહાપેથ મં અમ્મ, ઇમસ્મા મં અસુચિસ્મા પરિમોચેથ, અત્થાય વો ભવિસ્સામી’તિ. યથા ખો પન અમ્બટ્ઠ એતરહિ મનુસ્સા પિસાચે દિસ્વા ‘પિસાચા’તિ સઞ્જાનન્તિ; એવમેવ ખો, અમ્બટ્ઠ, તેન ખો પન સમયેન મનુસ્સા પિસાચે ‘કણ્હા’તિ સઞ્જાનન્તિ. તે એવમાહંસુ – ‘અયં જાતો પબ્યાહાસિ, કણ્હો જાતો, પિસાચો જાતો’તિ. તદગ્ગે ખો પન, અમ્બટ્ઠ કણ્હાયના પઞ્ઞાયન્તિ, સો ચ કણ્હાયનાનં પુબ્બપુરિસો. ઇતિ ખો તે, અમ્બટ્ઠ, પોરાણં માતાપેત્તિકં નામગોત્તં અનુસ્સરતો અય્યપુત્તા સક્યા ભવન્તિ, દાસિપુત્તો ત્વમસિ સક્યાન’’ન્તિ.

૨૬૮. એવં વુત્તે, તે માણવકા ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘મા ભવં ગોતમો અમ્બટ્ઠં અતિબાળ્હં દાસિપુત્તવાદેન નિમ્માદેસિ. સુજાતો ચ, ભો ગોતમ અમ્બટ્ઠો માણવો, કુલપુત્તો ચ અમ્બટ્ઠો માણવો, બહુસ્સુતો ચ અમ્બટ્ઠો માણવો, કલ્યાણવાક્કરણો ચ અમ્બટ્ઠો માણવો, પણ્ડિતો ચ અમ્બટ્ઠો માણવો, પહોતિ ચ અમ્બટ્ઠો માણવો ભોતા ગોતમેન સદ્ધિં અસ્મિં વચને પટિમન્તેતુ’’ન્તિ.

૨૬૯. અથ ખો ભગવા તે માણવકે એતદવોચ – ‘‘સચે ખો તુમ્હાકં માણવકાનં એવં હોતિ – ‘દુજ્જાતો ચ અમ્બટ્ઠો માણવો, અકુલપુત્તો ચ અમ્બટ્ઠો માણવો, અપ્પસ્સુતો ચ અમ્બટ્ઠો માણવો, અકલ્યાણવાક્કરણો ચ અમ્બટ્ઠો માણવો, દુપ્પઞ્ઞો ચ અમ્બટ્ઠો માણવો, ન ચ પહોતિ અમ્બટ્ઠો માણવો સમણેન ગોતમેન સદ્ધિં અસ્મિં વચને પટિમન્તેતુ’ન્તિ, તિટ્ઠતુ અમ્બટ્ઠો માણવો, તુમ્હે મયા સદ્ધિં મન્તવ્હો અસ્મિં વચને. સચે પન તુમ્હાકં માણવકાનં એવં હોતિ – ‘સુજાતો ચ અમ્બટ્ઠો માણવો, કુલપુત્તો ચ અમ્બટ્ઠો માણવો, બહુસ્સુતો ચ અમ્બટ્ઠો માણવો, કલ્યાણવાક્કરણો ચ અમ્બટ્ઠો માણવો, પણ્ડિતો ચ અમ્બટ્ઠો માણવો, પહોતિ ચ અમ્બટ્ઠો માણવો સમણેન ગોતમેન સદ્ધિં અસ્મિં વચને પટિમન્તેતુ’ન્તિ, તિટ્ઠથ તુમ્હે; અમ્બટ્ઠો માણવો મયા સદ્ધિં પટિમન્તેતૂ’’તિ.

‘‘સુજાતો ચ, ભો ગોતમ, અમ્બટ્ઠો માણવો, કુલપુત્તો ચ અમ્બટ્ઠો માણવો, બહુસ્સુતો ચ અમ્બટ્ઠો માણવો, કલ્યાણવાક્કરણો ચ અમ્બટ્ઠો માણવો, પણ્ડિતો ચ અમ્બટ્ઠો માણવો, પહોતિ ચ અમ્બટ્ઠો માણવો ભોતા ગોતમેન સદ્ધિં અસ્મિં વચને પટિમન્તેતું, તુણ્હી મયં ભવિસ્સામ, અમ્બટ્ઠો માણવો ભોતા ગોતમેન સદ્ધિં અસ્મિં વચને પટિમન્તેતૂ’’તિ.

૨૭૦. અથ ખો ભગવા અમ્બટ્ઠં માણવં એતદવોચ – ‘‘અયં ખો પન તે, અમ્બટ્ઠ, સહધમ્મિકો પઞ્હો આગચ્છતિ, અકામા બ્યાકાતબ્બો. સચે ત્વં ન બ્યાકરિસ્સસિ, અઞ્ઞેન વા અઞ્ઞં પટિચરિસ્સસિ, તુણ્હી વા ભવિસ્સસિ, પક્કમિસ્સસિ વા એત્થેવ તે સત્તધા મુદ્ધા ફલિસ્સતિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, અમ્બટ્ઠ, કિન્તિ તે સુતં બ્રાહ્મણાનં વુદ્ધાનં મહલ્લકાનં આચરિયપાચરિયાનં ભાસમાનાનં કુતોપભુતિકા કણ્હાયના, કો ચ કણ્હાયનાનં પુબ્બપુરિસો’’તિ?

એવં વુત્તે, અમ્બટ્ઠો માણવો તુણ્હી અહોસિ. દુતિયમ્પિ ખો ભગવા અમ્બટ્ઠં માણવં એતદવોચ – ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, અમ્બટ્ઠ, કિન્તિ તે સુતં બ્રાહ્મણાનં વુદ્ધાનં મહલ્લકાનં આચરિયપાચરિયાનં ભાસમાનાનં કુતોપભુતિકા કણ્હાયના, કો ચ કણ્હાયનાનં પુબ્બપુરિસો’’તિ? દુતિયમ્પિ ખો અમ્બટ્ઠો માણવો તુણ્હી અહોસિ. અથ ખો ભગવા અમ્બટ્ઠં માણવં એતદવોચ – ‘‘બ્યાકરોહિ દાનિ અમ્બટ્ઠ, ન દાનિ, તે તુણ્હીભાવસ્સ કાલો. યો ખો, અમ્બટ્ઠ, તથાગતેન યાવતતિયકં સહધમ્મિકં પઞ્હં પુટ્ઠો ન બ્યાકરોતિ, એત્થેવસ્સ સત્તધા મુદ્ધા ફલિસ્સતી’’તિ.

૨૭૧. તેન ખો પન સમયેન વજિરપાણી યક્ખો મહન્તં અયોકૂટં આદાય આદિત્તં સમ્પજ્જલિતં સજોતિભૂતં [સઞ્જોતિભૂતં (સ્યા.)] અમ્બટ્ઠસ્સ માણવસ્સ ઉપરિ વેહાસં ઠિતો હોતિ – ‘‘સચાયં અમ્બટ્ઠો માણવો ભગવતા યાવતતિયકં સહધમ્મિકં પઞ્હં પુટ્ઠો ન બ્યાકરિસ્સતિ, એત્થેવસ્સ સત્તધા મુદ્ધં ફાલેસ્સામી’’તિ. તં ખો પન વજિરપાણિં યક્ખં ભગવા ચેવ પસ્સતિ અમ્બટ્ઠો ચ માણવો.

૨૭૨. અથ ખો અમ્બટ્ઠો માણવો ભીતો સંવિગ્ગો લોમહટ્ઠજાતો ભગવન્તંયેવ તાણં ગવેસી ભગવન્તંયેવ લેણં ગવેસી ભગવન્તંયેવ સરણં ગવેસી – ઉપનિસીદિત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કિમેતં [કિં મે તં (ક.)] ભવં ગોતમો આહ? પુનભવં ગોતમો બ્રવિતૂ’’તિ [બ્રૂતુ (સ્યા.)].

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, અમ્બટ્ઠ, કિન્તિ તે સુતં બ્રાહ્મણાનં વુદ્ધાનં મહલ્લકાનં આચરિયપાચરિયાનં ભાસમાનાનં કુતોપભુતિકા કણ્હાયના, કો ચ કણ્હાયનાનં પુબ્બપુરિસો’’તિ? ‘‘એવમેવ મે, ભો ગોતમ, સુતં યથેવ ભવં ગોતમો આહ. તતોપભુતિકા કણ્હાયના; સો ચ કણ્હાયનાનં પુબ્બપુરિસો’’તિ.

અમ્બટ્ઠવંસકથા

૨૭૩. એવં વુત્તે, તે માણવકા ઉન્નાદિનો ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દા અહેસું – ‘‘દુજ્જાતો કિર, ભો, અમ્બટ્ઠો માણવો; અકુલપુત્તો કિર, ભો, અમ્બટ્ઠો માણવો; દાસિપુત્તો કિર, ભો, અમ્બટ્ઠો માણવો સક્યાનં. અય્યપુત્તા કિર, ભો, અમ્બટ્ઠસ્સ માણવસ્સ સક્યા ભવન્તિ. ધમ્મવાદિંયેવ કિર મયં સમણં ગોતમં અપસાદેતબ્બં અમઞ્ઞિમ્હા’’તિ.

૨૭૪. અથ ખો ભગવતો એતદહોસિ – ‘‘અતિબાળ્હં ખો ઇમે માણવકા અમ્બટ્ઠં માણવં દાસિપુત્તવાદેન નિમ્માદેન્તિ, યંનૂનાહં પરિમોચેય્ય’’ન્તિ. અથ ખો ભગવા તે માણવકે એતદવોચ – ‘‘મા ખો તુમ્હે, માણવકા, અમ્બટ્ઠં માણવં અતિબાળ્હં દાસિપુત્તવાદેન નિમ્માદેથ. ઉળારો સો કણ્હો ઇસિ અહોસિ. સો દક્ખિણજનપદં ગન્ત્વા બ્રહ્મમન્તે અધીયિત્વા રાજાનં ઓક્કાકં ઉપસઙ્કમિત્વા મદ્દરૂપિં ધીતરં યાચિ. તસ્સ રાજા ઓક્કાકો – ‘કો નેવં રે અયં મય્હં દાસિપુત્તો સમાનો મદ્દરૂપિં ધીતરં યાચતી’’’ તિ, કુપિતો અનત્તમનો ખુરપ્પં સન્નય્હિ [સન્નહિ (ક.)]. સો તં ખુરપ્પં નેવ અસક્ખિ મુઞ્ચિતું, નો પટિસંહરિતું.

‘‘અથ ખો, માણવકા, અમચ્ચા પારિસજ્જા કણ્હં ઇસિં ઉપસઙ્કમિત્વા એતદવોચું – ‘સોત્થિ, ભદ્દન્તે [ભદન્તે (સી. સ્યા.)], હોતુ રઞ્ઞો; સોત્થિ, ભદ્દન્તે, હોતુ રઞ્ઞો’તિ. ‘સોત્થિ ભવિસ્સતિ રઞ્ઞો, અપિ ચ રાજા યદિ અધો ખુરપ્પં મુઞ્ચિસ્સતિ, યાવતા રઞ્ઞો વિજિતં, એત્તાવતા પથવી ઉન્દ્રિયિસ્સતી’તિ. ‘સોત્થિ, ભદ્દન્તે, હોતુ રઞ્ઞો, સોત્થિ જનપદસ્સા’તિ. ‘સોત્થિ ભવિસ્સતિ રઞ્ઞો, સોત્થિ જનપદસ્સ, અપિ ચ રાજા યદિ ઉદ્ધં ખુરપ્પં મુઞ્ચિસ્સતિ, યાવતા રઞ્ઞો વિજિતં, એત્તાવતા સત્ત વસ્સાનિ દેવો ન વસ્સિસ્સતી’તિ. ‘સોત્થિ, ભદ્દન્તે, હોતુ રઞ્ઞો સોત્થિ જનપદસ્સ દેવો ચ વસ્સતૂ’તિ. ‘સોત્થિ ભવિસ્સતિ રઞ્ઞો સોત્થિ જનપદસ્સ દેવો ચ વસ્સિસ્સતિ, અપિ ચ રાજા જેટ્ઠકુમારે ખુરપ્પં પતિટ્ઠાપેતુ, સોત્થિ કુમારો પલ્લોમો ભવિસ્સતી’તિ. અથ ખો, માણવકા, અમચ્ચા ઓક્કાકસ્સ આરોચેસું – ‘ઓક્કાકો જેટ્ઠકુમારે ખુરપ્પં પતિટ્ઠાપેતુ. સોત્થિ કુમારો પલ્લોમો ભવિસ્સતી’તિ. અથ ખો રાજા ઓક્કાકો જેટ્ઠકુમારે ખુરપ્પં પતિટ્ઠપેસિ, સોત્થિ કુમારો પલ્લોમો સમભવિ. અથ ખો તસ્સ રાજા ઓક્કાકો ભીતો સંવિગ્ગો લોમહટ્ઠજાતો બ્રહ્મદણ્ડેન તજ્જિતો મદ્દરૂપિં ધીતરં અદાસિ. મા ખો તુમ્હે, માણવકા, અમ્બટ્ઠં માણવં અતિબાળ્હં દાસિપુત્તવાદેન નિમ્માદેથ, ઉળારો સો કણ્હો ઇસિ અહોસી’’તિ.

ખત્તિયસેટ્ઠભાવો

૨૭૫. અથ ખો ભગવા અમ્બટ્ઠં માણવં આમન્તેસિ – ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, અમ્બટ્ઠ, ઇધ ખત્તિયકુમારો બ્રાહ્મણકઞ્ઞાય સદ્ધિં સંવાસં કપ્પેય્ય, તેસં સંવાસમન્વાય પુત્તો જાયેથ. યો સો ખત્તિયકુમારેન બ્રાહ્મણકઞ્ઞાય પુત્તો ઉપ્પન્નો, અપિ નુ સો લભેથ બ્રાહ્મણેસુ આસનં વા ઉદકં વા’’તિ? ‘‘લભેથ, ભો ગોતમ’’. ‘‘અપિનુ નં બ્રાહ્મણા ભોજેય્યું સદ્ધે વા થાલિપાકે વા યઞ્ઞે વા પાહુને વા’’તિ? ‘‘ભોજેય્યું, ભો ગોતમ’’. ‘‘અપિનુ નં બ્રાહ્મણા મન્તે વાચેય્યું વા નો વા’’તિ? ‘‘વાચેય્યું, ભો ગોતમ’’. ‘‘અપિનુસ્સ ઇત્થીસુ આવટં વા અસ્સ અનાવટં વા’’તિ? ‘‘અનાવટં હિસ્સ, ભો ગોતમ’’. ‘‘અપિનુ નં ખત્તિયા ખત્તિયાભિસેકેન અભિસિઞ્ચેય્યુ’’ન્તિ? ‘‘નો હિદં, ભો ગોતમ’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘માતિતો હિ, ભો ગોતમ, અનુપપન્નો’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, અમ્બટ્ઠ, ઇધ બ્રાહ્મણકુમારો ખત્તિયકઞ્ઞાય સદ્ધિં સંવાસં કપ્પેય્ય, તેસં સંવાસમન્વાય પુત્તો જાયેથ. યો સો બ્રાહ્મણકુમારેન ખત્તિયકઞ્ઞાય પુત્તો ઉપ્પન્નો, અપિનુ સો લભેથ બ્રાહ્મણેસુ આસનં વા ઉદકં વા’’તિ? ‘‘લભેથ, ભો ગોતમ’’. ‘‘અપિનુ નં બ્રાહ્મણા ભોજેય્યું સદ્ધે વા થાલિપાકે વા યઞ્ઞે વા પાહુને વા’’તિ? ‘‘ભોજેય્યું, ભો ગોતમ’’. ‘‘અપિનુ નં બ્રાહ્મણા મન્તે વાચેય્યું વા નો વા’’તિ? ‘‘વાચેય્યું, ભો ગોતમ’’. ‘‘અપિનુસ્સ ઇત્થીસુ આવટં વા અસ્સ અનાવટં વા’’તિ? ‘‘અનાવટં હિસ્સ, ભો ગોતમ’’. ‘‘અપિનુ નં ખત્તિયા ખત્તિયાભિસેકેન અભિસિઞ્ચેય્યુ’’ન્તિ? ‘‘નો હિદં, ભો ગોતમ’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘પિતિતો હિ, ભો ગોતમ, અનુપપન્નો’’તિ.

૨૭૬. ‘‘ઇતિ ખો, અમ્બટ્ઠ, ઇત્થિયા વા ઇત્થિં કરિત્વા પુરિસેન વા પુરિસં કરિત્વા ખત્તિયાવ સેટ્ઠા, હીના બ્રાહ્મણા. તં કિં મઞ્ઞસિ, અમ્બટ્ઠ, ઇધ બ્રાહ્મણા બ્રાહ્મણં કિસ્મિઞ્ચિદેવ પકરણે ખુરમુણ્ડં કરિત્વા ભસ્સપુટેન વધિત્વા રટ્ઠા વા નગરા વા પબ્બાજેય્યું. અપિનુ સો લભેથ બ્રાહ્મણેસુ આસનં વા ઉદકં વા’’તિ? ‘‘નો હિદં, ભો ગોતમ’’. ‘‘અપિનુ નં બ્રાહ્મણા ભોજેય્યું સદ્ધે વા થાલિપાકે વા યઞ્ઞે વા પાહુને વા’’તિ? ‘‘નો હિદં, ભો ગોતમ’’. ‘‘અપિનુ નં બ્રાહ્મણા મન્તે વાચેય્યું વા નો વા’’તિ? ‘‘નો હિદં, ભો ગોતમ’’. ‘‘અપિનુસ્સ ઇત્થીસુ આવટં વા અસ્સ અનાવટં વા’’તિ? ‘‘આવટં હિસ્સ, ભો ગોતમ’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, અમ્બટ્ઠ, ઇધ ખત્તિયા ખત્તિયં કિસ્મિઞ્ચિદેવ પકરણે ખુરમુણ્ડં કરિત્વા ભસ્સપુટેન વધિત્વા રટ્ઠા વા નગરા વા પબ્બાજેય્યું. અપિનુ સો લભેથ બ્રાહ્મણેસુ આસનં વા ઉદકં વા’’તિ? ‘‘લભેથ, ભો ગોતમ’’. ‘‘અપિનુ નં બ્રાહ્મણા ભોજેય્યું સદ્ધે વા થાલિપાકે વા યઞ્ઞે વા પાહુને વા’’તિ? ‘‘ભોજેય્યું, ભો ગોતમ’’. ‘‘અપિનુ નં બ્રાહ્મણા મન્તે વાચેય્યું વા નો વા’’તિ? ‘‘વાચેય્યું, ભો ગોતમ’’. ‘‘અપિનુસ્સ ઇત્થીસુ આવટં વા અસ્સ અનાવટં વા’’તિ? ‘‘અનાવટં હિસ્સ, ભો ગોતમ’’.

૨૭૭. ‘‘એત્તાવતા ખો, અમ્બટ્ઠ, ખત્તિયો પરમનિહીનતં પત્તો હોતિ, યદેવ નં ખત્તિયા ખુરમુણ્ડં કરિત્વા ભસ્સપુટેન વધિત્વા રટ્ઠા વા નગરા વા પબ્બાજેન્તિ. ઇતિ ખો, અમ્બટ્ઠ, યદા ખત્તિયો પરમનિહીનતં પત્તો હોતિ, તદાપિ ખત્તિયાવ સેટ્ઠા, હીના બ્રાહ્મણા. બ્રહ્મુના પેસા, અમ્બટ્ઠ [બ્રહ્મુનાપિ અમ્બટ્ઠ (ક.), બ્રહ્મુનાપિ એસો અમ્બટ્ઠ (પી.)], સનઙ્કુમારેન ગાથા ભાસિતા –

‘ખત્તિયો સેટ્ઠો જનેતસ્મિં,

યે ગોત્તપટિસારિનો;

વિજ્જાચરણસમ્પન્નો,

સો સેટ્ઠો દેવમાનુસે’તિ.

‘‘સા ખો પનેસા, અમ્બટ્ઠ, બ્રહ્મુના સનઙ્કુમારેન ગાથા સુગીતા નો દુગ્ગીતા, સુભાસિતા નો દુબ્ભાસિતા, અત્થસંહિતા નો અનત્થસંહિતા, અનુમતા મયા. અહમ્પિ હિ, અમ્બટ્ઠ, એવં વદામિ –

‘ખત્તિયો સેટ્ઠો જનેતસ્મિં,

યે ગોત્તપટિસારિનો;

વિજ્જાચરણસમ્પન્નો,

સો સેટ્ઠો દેવમાનુસે’તિ.

ભાણવારો પઠમો.

વિજ્જાચરણકથા

૨૭૮. ‘‘કતમં પન તં, ભો ગોતમ, ચરણં, કતમા ચ પન સા વિજ્જા’’તિ? ‘‘ન ખો, અમ્બટ્ઠ, અનુત્તરાય વિજ્જાચરણસમ્પદાય જાતિવાદો વા વુચ્ચતિ, ગોત્તવાદો વા વુચ્ચતિ, માનવાદો વા વુચ્ચતિ – ‘અરહસિ વા મં ત્વં, ન વા મં ત્વં અરહસી’તિ. યત્થ ખો, અમ્બટ્ઠ, આવાહો વા હોતિ, વિવાહો વા હોતિ, આવાહવિવાહો વા હોતિ, એત્થેતં વુચ્ચતિ જાતિવાદો વા ઇતિપિ ગોત્તવાદો વા ઇતિપિ માનવાદો વા ઇતિપિ – ‘અરહસિ વા મં ત્વં, ન વા મં ત્વં અરહસી’તિ. યે હિ કેચિ અમ્બટ્ઠ જાતિવાદવિનિબદ્ધા વા ગોત્તવાદવિનિબદ્ધા વા માનવાદવિનિબદ્ધા વા આવાહવિવાહવિનિબદ્ધા વા, આરકા તે અનુત્તરાય વિજ્જાચરણસમ્પદાય. પહાય ખો, અમ્બટ્ઠ, જાતિવાદવિનિબદ્ધઞ્ચ ગોત્તવાદવિનિબદ્ધઞ્ચ માનવાદવિનિબદ્ધઞ્ચ આવાહવિવાહવિનિબદ્ધઞ્ચ અનુત્તરાય વિજ્જાચરણસમ્પદાય સચ્છિકિરિયા હોતી’’તિ.

૨૭૯. ‘‘કતમં પન તં, ભો ગોતમ, ચરણં, કતમા ચ સા વિજ્જા’’તિ? ‘‘ઇધ, અમ્બટ્ઠ, તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા. સો ઇમં લોકં સદેવકં સમારકં સબ્રહ્મકં સસ્સમણબ્રાહ્મણિં પજં સદેવમનુસ્સં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેતિ. સો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. તં ધમ્મં સુણાતિ ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા અઞ્ઞતરસ્મિં વા કુલે પચ્ચાજાતો. સો તં ધમ્મં સુત્વા તથાગતે સદ્ધં પટિલભતિ. સો તેન સદ્ધાપટિલાભેન સમન્નાગતો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ…પે… (યથા ૧૯૧ આદયો અનુચ્છેદા, એવં વિત્થારેતબ્બં).…

‘‘સો વિવિચ્ચેવ કામેહિ, વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ, સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ…પે… ઇદમ્પિસ્સ હોતિ ચરણસ્મિં.

‘‘પુન ચપરં, અમ્બટ્ઠ, ભિક્ખુ વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ…પે… ઇદમ્પિસ્સ હોતિ ચરણસ્મિં.

‘‘પુન ચપરં, અમ્બટ્ઠ, ભિક્ખુ પીતિયા ચ વિરાગા ઉપેક્ખકો ચ વિહરતિ સતો ચ સમ્પજાનો, સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેતિ, યં તં અરિયા આચિક્ખન્તિ – ‘‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’તિ, તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ…પે… ઇદમ્પિસ્સ હોતિ ચરણસ્મિં.

‘‘પુન ચપરં, અમ્બટ્ઠ, ભિક્ખુ સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના, પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા અદુક્ખમસુખં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ…પે… ઇદમ્પિસ્સ હોતિ ચરણસ્મિં. ઇદં ખો તં, અમ્બટ્ઠ, ચરણં.

‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે ઞાણદસ્સનાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ…પે… ઇદમ્પિસ્સ હોતિ વિજ્જાય…પે… નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતિ, ઇદમ્પિસ્સ હોતિ વિજ્જાય. અયં ખો સા, અમ્બટ્ઠ, વિજ્જા.

‘‘અયં વુચ્ચતિ, અમ્બટ્ઠ, ભિક્ખુ ‘વિજ્જાસમ્પન્નો’ ઇતિપિ, ‘ચરણસમ્પન્નો’ ઇતિપિ, ‘વિજ્જાચરણસમ્પન્નો’ ઇતિપિ. ઇમાય ચ અમ્બટ્ઠ વિજ્જાસમ્પદાય ચરણસમ્પદાય ચ અઞ્ઞા વિજ્જાસમ્પદા ચ ચરણસમ્પદા ચ ઉત્તરિતરા વા પણીતતરા વા નત્થિ.

ચતુઅપાયમુખં

૨૮૦. ‘‘ઇમાય ખો, અમ્બટ્ઠ, અનુત્તરાય વિજ્જાચરણસમ્પદાય ચત્તારિ અપાયમુખાનિ ભવન્તિ. કતમાનિ ચત્તારિ? ઇધ, અમ્બટ્ઠ, એકચ્ચો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા ઇમઞ્ઞેવ અનુત્તરં વિજ્જાચરણસમ્પદં અનભિસમ્ભુણમાનો ખારિવિધમાદાય [ખારિવિવિધમાદાય (સી. સ્યા. પી.)] અરઞ્ઞાયતનં અજ્ઝોગાહતિ – ‘પવત્તફલભોજનો ભવિસ્સામી’તિ. સો અઞ્ઞદત્થુ વિજ્જાચરણસમ્પન્નસ્સેવ પરિચારકો સમ્પજ્જતિ. ઇમાય ખો, અમ્બટ્ઠ, અનુત્તરાય વિજ્જાચરણસમ્પદાય ઇદં પઠમં અપાયમુખં ભવતિ.

‘‘પુન ચપરં, અમ્બટ્ઠ, ઇધેકચ્ચો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા ઇમઞ્ચેવ અનુત્તરં વિજ્જાચરણસમ્પદં અનભિસમ્ભુણમાનો પવત્તફલભોજનતઞ્ચ અનભિસમ્ભુણમાનો કુદાલપિટકં [કુદ્દાલપિટકં (સી. સ્યા. પી.)] આદાય અરઞ્ઞવનં અજ્ઝોગાહતિ – ‘કન્દમૂલફલભોજનો ભવિસ્સામી’તિ. સો અઞ્ઞદત્થુ વિજ્જાચરણસમ્પન્નસ્સેવ પરિચારકો સમ્પજ્જતિ. ઇમાય ખો, અમ્બટ્ઠ, અનુત્તરાય વિજ્જાચરણસમ્પદાય ઇદં દુતિયં અપાયમુખં ભવતિ.

‘‘પુન ચપરં, અમ્બટ્ઠ, ઇધેકચ્ચો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા ઇમઞ્ચેવ અનુત્તરં વિજ્જાચરણસમ્પદં અનભિસમ્ભુણમાનો પવત્તફલભોજનતઞ્ચ અનભિસમ્ભુણમાનો કન્દમૂલફલભોજનતઞ્ચ અનભિસમ્ભુણમાનો ગામસામન્તં વા નિગમસામન્તં વા અગ્યાગારં કરિત્વા અગ્ગિં પરિચરન્તો અચ્છતિ. સો અઞ્ઞદત્થુ વિજ્જાચરણસમ્પન્નસ્સેવ પરિચારકો સમ્પજ્જતિ. ઇમાય ખો, અમ્બટ્ઠ, અનુત્તરાય વિજ્જાચરણસમ્પદાય ઇદં તતિયં અપાયમુખં ભવતિ.

‘‘પુન ચપરં, અમ્બટ્ઠ, ઇધેકચ્ચો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા ઇમં ચેવ અનુત્તરં વિજ્જાચરણસમ્પદં અનભિસમ્ભુણમાનો પવત્તફલભોજનતઞ્ચ અનભિસમ્ભુણમાનો કન્દમૂલફલભોજનતઞ્ચ અનભિસમ્ભુણમાનો અગ્ગિપારિચરિયઞ્ચ અનભિસમ્ભુણમાનો ચાતુમહાપથે ચતુદ્વારં અગારં કરિત્વા અચ્છતિ – ‘યો ઇમાહિ ચતૂહિ દિસાહિ આગમિસ્સતિ સમણો વા બ્રાહ્મણો વા, તમહં યથાસત્તિ યથાબલં પટિપૂજેસ્સામી’તિ. સો અઞ્ઞદત્થુ વિજ્જાચરણસમ્પન્નસ્સેવ પરિચારકો સમ્પજ્જતિ. ઇમાય ખો, અમ્બટ્ઠ, અનુત્તરાય વિજ્જાચરણસમ્પદાય ઇદં ચતુત્થં અપાયમુખં ભવતિ. ઇમાય ખો, અમ્બટ્ઠ, અનુત્તરાય વિજ્જાચરણસમ્પદાય ઇમાનિ ચત્તારિ અપાયમુખાનિ ભવન્તિ.

૨૮૧. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, અમ્બટ્ઠ, અપિનુ ત્વં ઇમાય અનુત્તરાય વિજ્જાચરણસમ્પદાય સન્દિસ્સસિ સાચરિયકો’’તિ? ‘‘નો હિદં, ભો ગોતમ’’. ‘કોચાહં, ભો ગોતમ, સાચરિયકો, કા ચ અનુત્તરા વિજ્જાચરણસમ્પદા? આરકાહં, ભો ગોતમ, અનુત્તરાય વિજ્જાચરણસમ્પદાય સાચરિયકો’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, અમ્બટ્ઠ, અપિનુ ત્વં ઇમઞ્ચેવ અનુત્તરં વિજ્જાચરણસમ્પદં અનભિસમ્ભુણમાનો ખારિવિધમાદાય અરઞ્ઞવનમજ્ઝોગાહસિ સાચરિયકો – ‘પવત્તફલભોજનો ભવિસ્સામી’’’તિ? ‘‘નો હિદં, ભો ગોતમ’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, અમ્બટ્ઠ, અપિનુ ત્વં ઇમઞ્ચેવ અનુત્તરં વિજ્જાચરણસમ્પદં અનભિસમ્ભુણમાનો પવત્તફલભોજનતઞ્ચ અનભિસમ્ભુણમાનો કુદાલપિટકં આદાય અરઞ્ઞવનમજ્ઝોગાહસિ સાચરિયકો – ‘કન્દમૂલફલભોજનો ભવિસ્સામી’’’તિ? ‘‘નો હિદં, ભો ગોતમ’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, અમ્બટ્ઠ, અપિનુ ત્વં ઇમઞ્ચેવ અનુત્તરં વિજ્જાચરણસમ્પદં અનભિસમ્ભુણમાનો પવત્તફલભોજનતઞ્ચ અનભિસમ્ભુણમાનો કન્દમૂલફલભોજનતઞ્ચ અનભિસમ્ભુણમાનો ગામસામન્તં વા નિગમસામન્તં વા અગ્યાગારં કરિત્વા અગ્ગિં પરિચરન્તો અચ્છસિ સાચરિયકો’’તિ? ‘‘નો હિદં, ભો ગોતમ’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, અમ્બટ્ઠ, અપિનુ ત્વં ઇમઞ્ચેવ અનુત્તરં વિજ્જાચરણસમ્પદં અનભિસમ્ભુણમાનો પવત્તફલભોજનતઞ્ચ અનભિસમ્ભુણમાનો કન્દમૂલફલભોજનતઞ્ચ અનભિસમ્ભુણમાનો અગ્ગિપારિચરિયઞ્ચ અનભિસમ્ભુણમાનો ચાતુમહાપથે ચતુદ્વારં અગારં કરિત્વા અચ્છસિ સાચરિયકો – ‘યો ઇમાહિ ચતૂહિ દિસાહિ આગમિસ્સતિ સમણો વા બ્રાહ્મણો વા, તં મયં યથાસત્તિ યથાબલં પટિપૂજેસ્સામા’’’તિ? ‘‘નો હિદં, ભો ગોતમ’’.

૨૮૨. ‘‘ઇતિ ખો, અમ્બટ્ઠ, ઇમાય ચેવ ત્વં અનુત્તરાય વિજ્જાચરણસમ્પદાય પરિહીનો સાચરિયકો. યે ચિમે અનુત્તરાય વિજ્જાચરણસમ્પદાય ચત્તારિ અપાયમુખાનિ ભવન્તિ, તતો ચ ત્વં પરિહીનો સાચરિયકો. ભાસિતા ખો પન તે એસા, અમ્બટ્ઠ, આચરિયેન બ્રાહ્મણેન પોક્ખરસાતિના વાચા – ‘કે ચ મુણ્ડકા સમણકા ઇબ્ભા કણ્હા બન્ધુપાદાપચ્ચા, કા ચ તેવિજ્જાનં બ્રાહ્મણાનં સાકચ્છા’તિ અત્તના આપાયિકોપિ અપરિપૂરમાનો. પસ્સ, અમ્બટ્ઠ, યાવ અપરદ્ધઞ્ચ તે ઇદં આચરિયસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પોક્ખરસાતિસ્સ.

પુબ્બકઇસિભાવાનુયોગો

૨૮૩. ‘‘બ્રાહ્મણો ખો પન, અમ્બટ્ઠ, પોક્ખરસાતિ રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ દત્તિકં ભુઞ્જતિ. તસ્સ રાજા પસેનદિ કોસલો સમ્મુખીભાવમ્પિ ન દદાતિ. યદાપિ તેન મન્તેતિ, તિરોદુસ્સન્તેન મન્તેતિ. યસ્સ ખો પન, અમ્બટ્ઠ, ધમ્મિકં પયાતં ભિક્ખં પટિગ્ગણ્હેય્ય, કથં તસ્સ રાજા પસેનદિ કોસલો સમ્મુખીભાવમ્પિ ન દદેય્ય. પસ્સ, અમ્બટ્ઠ, યાવ અપરદ્ધઞ્ચ તે ઇદં આચરિયસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પોક્ખરસાતિસ્સ.

૨૮૪. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, અમ્બટ્ઠ, ઇધ રાજા પસેનદિ કોસલો હત્થિગીવાય વા નિસિન્નો અસ્સપિટ્ઠે વા નિસિન્નો રથૂપત્થરે વા ઠિતો ઉગ્ગેહિ વા રાજઞ્ઞેહિ વા કિઞ્ચિદેવ મન્તનં મન્તેય્ય. સો તમ્હા પદેસા અપક્કમ્મ એકમન્તં તિટ્ઠેય્ય. અથ આગચ્છેય્ય સુદ્દો વા સુદ્દદાસો વા, તસ્મિં પદેસે ઠિતો તદેવ મન્તનં મન્તેય્ય – ‘એવમ્પિ રાજા પસેનદિ કોસલો આહ, એવમ્પિ રાજા પસેનદિ કોસલો આહા’તિ. અપિનુ સો રાજભણિતં વા ભણતિ રાજમન્તનં વા મન્તેતિ? એત્તાવતા સો અસ્સ રાજા વા રાજમત્તો વા’’તિ? ‘‘નો હિદં, ભો ગોતમ’’.

૨૮૫. ‘‘એવમેવ ખો ત્વં, અમ્બટ્ઠ, યે તે અહેસું બ્રાહ્મણાનં પુબ્બકા ઇસયો મન્તાનં કત્તારો મન્તાનં પવત્તારો, યેસમિદં એતરહિ બ્રાહ્મણા પોરાણં મન્તપદં ગીતં પવુત્તં સમિહિતં, તદનુગાયન્તિ તદનુભાસન્તિ ભાસિતમનુભાસન્તિ વાચિતમનુવાચેન્તિ, સેય્યથિદં – અટ્ઠકો વામકો વામદેવો વેસ્સામિત્તો યમતગ્ગિ [યમદગ્ગિ (ક.)] અઙ્ગીરસો ભારદ્વાજો વાસેટ્ઠો કસ્સપો ભગુ – ‘ત્યાહં મન્તે અધિયામિ સાચરિયકો’તિ, તાવતા ત્વં ભવિસ્સસિ ઇસિ વા ઇસિત્થાય વા પટિપન્નોતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ.

૨૮૬. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, અમ્બટ્ઠ, કિન્તિ તે સુતં બ્રાહ્મણાનં વુદ્ધાનં મહલ્લકાનં આચરિયપાચરિયાનં ભાસમાનાનં – યે તે અહેસું બ્રાહ્મણાનં પુબ્બકા ઇસયો મન્તાનં કત્તારો મન્તાનં પવત્તારો, યેસમિદં એતરહિ બ્રાહ્મણા પોરાણં મન્તપદં ગીતં પવુત્તં સમિહિતં, તદનુગાયન્તિ તદનુભાસન્તિ ભાસિતમનુભાસન્તિ વાચિતમનુવાચેન્તિ, સેય્યથિદં – અટ્ઠકો વામકો વામદેવો વેસ્સામિત્તો યમતગ્ગિ અઙ્ગીરસો ભારદ્વાજો વાસેટ્ઠો કસ્સપો ભગુ, એવં સુ તે સુન્હાતા સુવિલિત્તા કપ્પિતકેસમસ્સૂ આમુક્કમણિકુણ્ડલાભરણા [આમુત્તમાલાભરણા (સી. સ્યા. પી.)] ઓદાતવત્થવસના પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતા સમઙ્ગીભૂતા પરિચારેન્તિ, સેય્યથાપિ ત્વં એતરહિ સાચરિયકો’’તિ? ‘‘નો હિદં, ભો ગોતમ’’.

‘‘…પે… એવં સુ તે સાલીનં ઓદનં સુચિમંસૂપસેચનં વિચિતકાળકં અનેકસૂપં અનેકબ્યઞ્જનં પરિભુઞ્જન્તિ, સેય્યથાપિ ત્વં એતરહિ સાચરિયકો’’તિ? ‘‘નો હિદં, ભો ગોતમ’’.

‘‘…પે… એવં સુ તે વેઠકનતપસ્સાહિ નારીહિ પરિચારેન્તિ, સેય્યથાપિ ત્વં એતરહિ સાચરિયકો’’તિ? ‘‘નો હિદં, ભો ગોતમ’’.

‘‘…પે… એવં સુ તે કુત્તવાલેહિ વળવારથેહિ દીઘાહિ પતોદલટ્ઠીહિ વાહને વિતુદેન્તા વિપરિયાયન્તિ, સેય્યથાપિ ત્વં એતરહિ સાચરિયકો’’તિ? ‘‘નો હિદં, ભો ગોતમ’’.

‘‘…પે… એવં સુ તે ઉક્કિણ્ણપરિખાસુ ઓક્ખિત્તપલિઘાસુ નગરૂપકારિકાસુ દીઘાસિવુધેહિ [દીઘાસિબદ્ધેહિ (સ્યા. પી.)] પુરિસેહિ રક્ખાપેન્તિ, સેય્યથાપિ ત્વં એતરહિ સાચરિયકો’’તિ? ‘‘નો હિદં, ભો ગોતમ’’.

‘‘ઇતિ ખો, અમ્બટ્ઠ, નેવ ત્વં ઇસિ ન ઇસિત્થાય પટિપન્નો સાચરિયકો. યસ્સ ખો પન, અમ્બટ્ઠ, મયિ કઙ્ખા વા વિમતિ વા સો મં પઞ્હેન, અહં વેય્યાકરણેન સોધિસ્સામી’’તિ.

દ્વેલક્ખણાદસ્સનં

૨૮૭. અથ ખો ભગવા વિહારા નિક્ખમ્મ ચઙ્કમં અબ્ભુટ્ઠાસિ. અમ્બટ્ઠોપિ માણવો વિહારા નિક્ખમ્મ ચઙ્કમં અબ્ભુટ્ઠાસિ. અથ ખો અમ્બટ્ઠો માણવો ભગવન્તં ચઙ્કમન્તં અનુચઙ્કમમાનો ભગવતો કાયે દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણાનિ સમન્નેસિ. અદ્દસા ખો અમ્બટ્ઠો માણવો ભગવતો કાયે દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણાનિ યેભુય્યેન ઠપેત્વા દ્વે. દ્વીસુ મહાપુરિસલક્ખણેસુ કઙ્ખતિ વિચિકિચ્છતિ નાધિમુચ્ચતિ ન સમ્પસીદતિ – કોસોહિતે ચ વત્થગુય્હે પહૂતજિવ્હતાય ચ.

૨૮૮. અથ ખો ભગવતો એતદહોસિ – ‘‘પસ્સતિ ખો મે અયં અમ્બટ્ઠો માણવો દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણાનિ યેભુય્યેન ઠપેત્વા દ્વે. દ્વીસુ મહાપુરિસલક્ખણેસુ કઙ્ખતિ વિચિકિચ્છતિ નાધિમુચ્ચતિ ન સમ્પસીદતિ – કોસોહિતે ચ વત્થગુય્હે પહૂતજિવ્હતાય ચા’’તિ. અથ ખો ભગવા તથારૂપં ઇદ્ધાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખાસિ યથા અદ્દસ અમ્બટ્ઠો માણવો ભગવતો કોસોહિતં વત્થગુય્હં. અથ ખો ભગવા જિવ્હં નિન્નામેત્વા ઉભોપિ કણ્ણસોતાનિ અનુમસિ પટિમસિ, ઉભોપિ નાસિકસોતાનિ અનુમસિ પટિમસિ, કેવલમ્પિ નલાટમણ્ડલં જિવ્હાય છાદેસિ. અથ ખો અમ્બટ્ઠસ્સ માણવસ્સ એતદહોસિ – ‘‘સમન્નાગતો ખો સમણો ગોતમો દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણેહિ પરિપુણ્ણેહિ, નો અપરિપુણ્ણેહી’’તિ. ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘હન્દ ચ દાનિ મયં, ભો ગોતમ, ગચ્છામ, બહુકિચ્ચા મયં બહુકરણીયા’’તિ. ‘‘યસ્સદાનિ ત્વં, અમ્બટ્ઠ, કાલં મઞ્ઞસી’’તિ. અથ ખો અમ્બટ્ઠો માણવો વળવારથમારુય્હ પક્કામિ.

૨૮૯. તેન ખો પન સમયેન બ્રાહ્મણો પોક્ખરસાતિ ઉક્કટ્ઠાય નિક્ખમિત્વા મહતા બ્રાહ્મણગણેન સદ્ધિં સકે આરામે નિસિન્નો હોતિ અમ્બટ્ઠંયેવ માણવં પટિમાનેન્તો. અથ ખો અમ્બટ્ઠો માણવો યેન સકો આરામો તેન પાયાસિ. યાવતિકા યાનસ્સ ભૂમિ, યાનેન ગન્ત્વા યાના પચ્ચોરોહિત્વા પત્તિકોવ યેન બ્રાહ્મણો પોક્ખરસાતિ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા બ્રાહ્મણં પોક્ખરસાતિં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ.

૨૯૦. એકમન્તં નિસિન્નં ખો અમ્બટ્ઠં માણવં બ્રાહ્મણો પોક્ખરસાતિ એતદવોચ – ‘‘કચ્ચિ, તાત અમ્બટ્ઠ, અદ્દસ તં ભવન્તં ગોતમ’’ન્તિ? ‘‘અદ્દસામ ખો મયં, ભો, તં ભવન્તં ગોતમ’’ન્તિ. ‘‘કચ્ચિ, તાત અમ્બટ્ઠ, તં ભવન્તં ગોતમં તથા સન્તંયેવ સદ્દો અબ્ભુગ્ગતો નો અઞ્ઞથા; કચ્ચિ પન સો ભવં ગોતમો તાદિસો નો અઞ્ઞાદિસો’’તિ? ‘‘તથા સન્તંયેવ, ભો, તં ભવન્તં ગોતમં સદ્દો અબ્ભુગ્ગતો નો અઞ્ઞથા, તાદિસોવ સો ભવં ગોતમો નો અઞ્ઞાદિસો. સમન્નાગતો ચ સો ભવં ગોતમો દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણેહિ પરિપુણ્ણેહિ નો અપરિપુણ્ણેહી’’તિ. ‘‘અહુ પન તે, તાત અમ્બટ્ઠ, સમણેન ગોતમેન સદ્ધિં કોચિદેવ કથાસલ્લાપો’’તિ? ‘‘અહુ ખો મે, ભો, સમણેન ગોતમેન સદ્ધિં કોચિદેવ કથાસલ્લાપો’’તિ. ‘‘યથા કથં પન તે, તાત અમ્બટ્ઠ, અહુ સમણેન ગોતમેન સદ્ધિં કોચિદેવ કથાસલ્લાપો’’તિ? અથ ખો અમ્બટ્ઠો માણવો યાવતકો [યાવતિકો (ક. પી.)] અહોસિ ભગવતા સદ્ધિં કથાસલ્લાપો, તં સબ્બં બ્રાહ્મણસ્સ પોક્ખરસાતિસ્સ આરોચેસિ.

૨૯૧. એવં વુત્તે, બ્રાહ્મણો પોક્ખરસાતિ અમ્બટ્ઠં માણવં એતદવોચ – ‘‘અહો વત રે અમ્હાકં પણ્ડિતક [પણ્ડિતકા], અહો વત રે અમ્હાકં બહુસ્સુતક [બહુસ્સુતકા], અહો વત રે અમ્હાકં તેવિજ્જક [તેવિજ્જકા], એવરૂપેન કિર, ભો, પુરિસો અત્થચરકેન કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જેય્ય. યદેવ ખો ત્વં, અમ્બટ્ઠ, તં ભવન્તં ગોતમં એવં આસજ્જ આસજ્જ અવચાસિ, અથ ખો સો ભવં ગોતમો અમ્હેપિ એવં ઉપનેય્ય ઉપનેય્ય અવચ. અહો વત રે અમ્હાકં પણ્ડિતક, અહો વત રે અમ્હાકં બહુસ્સુતક, અહો વત રે અમ્હાકં તેવિજ્જક, એવરૂપેન કિર, ભો, પુરિસો અત્થચરકેન કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જેય્યા’’તિ, કુપિતો [સો કુપિતો (પી.)] અનત્તમનો અમ્બટ્ઠં માણવં પદસાયેવ પવત્તેસિ. ઇચ્છતિ ચ તાવદેવ ભગવન્તં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું.

પોક્ખરસાતિબુદ્ધુપસઙ્કમનં

૨૯૨. અથ ખો તે બ્રાહ્મણા બ્રાહ્મણં પોક્ખરસાતિં એતદવોચું – ‘‘અતિવિકાલો ખો, ભો, અજ્જ સમણં ગોતમં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું. સ્વેદાનિ [દાનિ સ્વે (સી. ક.)] ભવં પોક્ખરસાતિ સમણં ગોતમં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિસ્સતી’’તિ. અથ ખો બ્રાહ્મણો પોક્ખરસાતિ સકે નિવેસને પણીતં ખાદનીયં ભોજનીયં પટિયાદાપેત્વા યાને આરોપેત્વા ઉક્કાસુ ધારિયમાનાસુ ઉક્કટ્ઠાય નિય્યાસિ, યેન ઇચ્છાનઙ્ગલવનસણ્ડો તેન પાયાસિ. યાવતિકા યાનસ્સ ભૂમિ યાનેન ગન્ત્વા, યાના પચ્ચોરોહિત્વા પત્તિકોવ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ. ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ, સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ.

૨૯૩. એકમન્તં નિસિન્નો ખો બ્રાહ્મણો પોક્ખરસાતિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘આગમા નુ ખો ઇધ, ભો ગોતમ, અમ્હાકં અન્તેવાસી અમ્બટ્ઠો માણવો’’તિ? ‘‘આગમા ખો તે [તેધ (સ્યા.), તે ઇધ (પી.)], બ્રાહ્મણ, અન્તેવાસી અમ્બટ્ઠો માણવો’’તિ. ‘‘અહુ પન તે, ભો ગોતમ, અમ્બટ્ઠેન માણવેન સદ્ધિં કોચિદેવ કથાસલ્લાપો’’તિ? ‘‘અહુ ખો મે, બ્રાહ્મણ, અમ્બટ્ઠેન માણવેન સદ્ધિં કોચિદેવ કથાસલ્લાપો’’તિ. ‘‘યથાકથં પન તે, ભો ગોતમ, અહુ અમ્બટ્ઠેન માણવેન સદ્ધિં કોચિદેવ કથાસલ્લાપો’’તિ? અથ ખો ભગવા યાવતકો અહોસિ અમ્બટ્ઠેન માણવેન સદ્ધિં કથાસલ્લાપો, તં સબ્બં બ્રાહ્મણસ્સ પોક્ખરસાતિસ્સ આરોચેસિ. એવં વુત્તે, બ્રાહ્મણો પોક્ખરસાતિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘બાલો, ભો ગોતમ, અમ્બટ્ઠો માણવો, ખમતુ ભવં ગોતમો અમ્બટ્ઠસ્સ માણવસ્સા’’તિ. ‘‘સુખી હોતુ, બ્રાહ્મણ, અમ્બટ્ઠો માણવો’’તિ.

૨૯૪. અથ ખો બ્રાહ્મણો પોક્ખરસાતિ ભગવતો કાયે દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણાનિ સમન્નેસિ. અદ્દસા ખો બ્રાહ્મણો પોક્ખરસાતિ ભગવતો કાયે દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણાનિ યેભુય્યેન ઠપેત્વા દ્વે. દ્વીસુ મહાપુરિસલક્ખણેસુ કઙ્ખતિ વિચિકિચ્છતિ નાધિમુચ્ચતિ ન સમ્પસીદતિ – કોસોહિતે ચ વત્થગુય્હે પહૂતજિવ્હતાય ચ.

૨૯૫. અથ ખો ભગવતો એતદહોસિ – ‘‘પસ્સતિ ખો મે અયં બ્રાહ્મણો પોક્ખરસાતિ દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણાનિ યેભુય્યેન ઠપેત્વા દ્વે. દ્વીસુ મહાપુરિસલક્ખણેસુ કઙ્ખતિ વિચિકિચ્છતિ નાધિમુચ્ચતિ ન સમ્પસીદતિ – કોસોહિતે ચ વત્થગુય્હે, પહૂતજિવ્હતાય ચા’’તિ. અથ ખો ભગવા તથારૂપં ઇદ્ધાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખાસિ યથા અદ્દસ બ્રાહ્મણો પોક્ખરસાતિ ભગવતો કોસોહિતં વત્થગુય્હં. અથ ખો ભગવા જિવ્હં નિન્નામેત્વા ઉભોપિ કણ્ણસોતાનિ અનુમસિ પટિમસિ, ઉભોપિ નાસિકસોતાનિ અનુમસિ પટિમસિ, કેવલમ્પિ નલાટમણ્ડલં જિવ્હાય છાદેસિ.

૨૯૬. અથ ખો બ્રાહ્મણસ્સ પોક્ખરસાતિસ્સ એતદહોસિ – ‘‘સમન્નાગતો ખો સમણો ગોતમો દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણેહિ પરિપુણ્ણેહિ નો અપરિપુણ્ણેહી’’તિ. ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અધિવાસેતુ મે ભવં ગોતમો અજ્જતનાય ભત્તં સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેના’’તિ. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન.

૨૯૭. અથ ખો બ્રાહ્મણો પોક્ખરસાતિ ભગવતો અધિવાસનં વિદિત્વા ભગવતો કાલં આરોચેસિ – ‘‘કાલો, ભો ગોતમ, નિટ્ઠિતં ભત્ત’’ન્તિ. અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન યેન બ્રાહ્મણસ્સ પોક્ખરસાતિસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. અથ ખો બ્રાહ્મણો પોક્ખરસાતિ ભગવન્તં પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેસિ સમ્પવારેસિ, માણવકાપિ ભિક્ખુસઙ્ઘં. અથ ખો બ્રાહ્મણો પોક્ખરસાતિ ભગવન્તં ભુત્તાવિં ઓનીતપત્તપાણિં અઞ્ઞતરં નીચં આસનં ગહેત્વા એકમન્તં નિસીદિ.

૨૯૮. એકમન્તં નિસિન્નસ્સ ખો બ્રાહ્મણસ્સ પોક્ખરસાતિસ્સ ભગવા અનુપુબ્બિં કથં કથેસિ, સેય્યથિદં – દાનકથં સીલકથં સગ્ગકથં; કામાનં આદીનવં ઓકારં સંકિલેસં, નેક્ખમ્મે આનિસંસં પકાસેસિ. યદા ભગવા અઞ્ઞાસિ બ્રાહ્મણં પોક્ખરસાતિં કલ્લચિત્તં મુદુચિત્તં વિનીવરણચિત્તં ઉદગ્ગચિત્તં પસન્નચિત્તં, અથ યા બુદ્ધાનં સામુક્કંસિકા ધમ્મદેસના, તં પકાસેસિ – દુક્ખં સમુદયં નિરોધં મગ્ગં. સેય્યથાપિ નામ સુદ્ધં વત્થં અપગતકાળકં સમ્મદેવ રજનં પટિગ્ગણ્હેય્ય; એવમેવ બ્રાહ્મણસ્સ પોક્ખરસાતિસ્સ તસ્મિઞ્ઞેવ આસને વિરજં વીતમલં ધમ્મચક્ખું ઉદપાદિ – ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ.

પોક્ખરસાતિઉપાસકત્તપટિવેદના

૨૯૯. અથ ખો બ્રાહ્મણો પોક્ખરસાતિ દિટ્ઠધમ્મો પત્તધમ્મો વિદિતધમ્મો પરિયોગાળ્હધમ્મો તિણ્ણવિચિકિચ્છો વિગતકથંકથો વેસારજ્જપ્પત્તો અપરપ્પચ્ચયો સત્થુસાસને ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ, અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ. સેય્યથાપિ, ભો ગોતમ, નિક્કુજ્જિતં વા ઉક્કુજ્જેય્ય, પટિચ્છન્નં વા વિવરેય્ય, મૂળ્હસ્સ વા મગ્ગં આચિક્ખેય્ય, અન્ધકારે વા તેલપજ્જોતં ધારેય્ય, ‘ચક્ખુમન્તો રૂપાનિ દક્ખન્તી’તિ; એવમેવં ભોતા ગોતમેન અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતો. એસાહં, ભો ગોતમ, સપુત્તો સભરિયો સપરિસો સામચ્ચો ભવન્તં ગોતમં સરણં ગચ્છામિ ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગતં. યથા ચ ભવં ગોતમો ઉક્કટ્ઠાય અઞ્ઞાનિ ઉપાસકકુલાનિ ઉપસઙ્કમતિ, એવમેવ ભવં ગોતમો પોક્ખરસાતિકુલં ઉપસઙ્કમતુ. તત્થ યે તે માણવકા વા માણવિકા વા ભવન્તં ગોતમં અભિવાદેસ્સન્તિ વા પચ્ચુટ્ઠિસ્સન્તિ [પચ્ચુટ્ઠસ્સન્તિ (પી.)] વા આસનં વા ઉદકં વા દસ્સન્તિ ચિત્તં વા પસાદેસ્સન્તિ, તેસં તં ભવિસ્સતિ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ. ‘‘કલ્યાણં વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણા’’તિ.

અમ્બટ્ઠસુત્તં નિટ્ઠિતં તતિયં.