૨. સામઞ્ઞફલસુત્તં

રાજામચ્ચકથા

૧૫૦. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ જીવકસ્સ કોમારભચ્ચસ્સ અમ્બવને મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં અડ્ઢતેળસેહિ ભિક્ખુસતેહિ. તેન ખો પન સમયેન રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો તદહુપોસથે પન્નરસે કોમુદિયા ચાતુમાસિનિયા પુણ્ણાય પુણ્ણમાય રત્તિયા રાજામચ્ચપરિવુતો ઉપરિપાસાદવરગતો નિસિન્નો હોતિ. અથ ખો રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો તદહુપોસથે ઉદાનં ઉદાનેસિ – ‘‘રમણીયા વત ભો દોસિના રત્તિ, અભિરૂપા વત ભો દોસિના રત્તિ, દસ્સનીયા વત ભો દોસિના રત્તિ, પાસાદિકા વત ભો દોસિના રત્તિ, લક્ખઞ્ઞા વત ભો દોસિના રત્તિ. કં નુ ખ્વજ્જ સમણં વા બ્રાહ્મણં વા પયિરુપાસેય્યામ, યં નો પયિરુપાસતો ચિત્તં પસીદેય્યા’’તિ?

૧૫૧. એવં વુત્તે, અઞ્ઞતરો રાજામચ્ચો રાજાનં માગધં અજાતસત્તું વેદેહિપુત્તં એતદવોચ – ‘‘અયં, દેવ, પૂરણો કસ્સપો સઙ્ઘી ચેવ ગણી ચ ગણાચરિયો ચ ઞાતો યસસ્સી તિત્થકરો સાધુસમ્મતો બહુજનસ્સ રત્તઞ્ઞૂ ચિરપબ્બજિતો અદ્ધગતો વયોઅનુપ્પત્તો. તં દેવો પૂરણં કસ્સપં પયિરુપાસતુ. અપ્પેવ નામ દેવસ્સ પૂરણં કસ્સપં પયિરુપાસતો ચિત્તં પસીદેય્યા’’તિ. એવં વુત્તે, રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો તુણ્હી અહોસિ.

૧૫૨. અઞ્ઞતરોપિ ખો રાજામચ્ચો રાજાનં માગધં અજાતસત્તું વેદેહિપુત્તં એતદવોચ – ‘‘અયં, દેવ, મક્ખલિ ગોસાલો સઙ્ઘી ચેવ ગણી ચ ગણાચરિયો ચ ઞાતો યસસ્સી તિત્થકરો સાધુસમ્મતો બહુજનસ્સ રત્તઞ્ઞૂ ચિરપબ્બજિતો અદ્ધગતો વયોઅનુપ્પત્તો. તં દેવો મક્ખલિં ગોસાલં પયિરુપાસતુ. અપ્પેવ નામ દેવસ્સ મક્ખલિં ગોસાલં પયિરુપાસતો ચિત્તં પસીદેય્યા’’તિ. એવં વુત્તે, રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો તુણ્હી અહોસિ.

૧૫૩. અઞ્ઞતરોપિ ખો રાજામચ્ચો રાજાનં માગધં અજાતસત્તું વેદેહિપુત્તં એતદવોચ – ‘‘અયં, દેવ, અજિતો કેસકમ્બલો સઙ્ઘી ચેવ ગણી ચ ગણાચરિયો ચ ઞાતો યસસ્સી તિત્થકરો સાધુસમ્મતો બહુજનસ્સ રત્તઞ્ઞૂ ચિરપબ્બજિતો અદ્ધગતો વયોઅનુપ્પત્તો. તં દેવો અજિતં કેસકમ્બલં પયિરુપાસતુ. અપ્પેવ નામ દેવસ્સ અજિતં કેસકમ્બલં પયિરુપાસતો ચિત્તં પસીદેય્યા’’તિ. એવં વુત્તે, રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો તુણ્હી અહોસિ.

૧૫૪. અઞ્ઞતરોપિ ખો રાજામચ્ચો રાજાનં માગધં અજાતસત્તું વેદેહિપુત્તં એતદવોચ – ‘‘અયં, દેવ, પકુધો [પકુદ્ધો (સી.)] કચ્ચાયનો સઙ્ઘી ચેવ ગણી ચ ગણાચરિયો ચ ઞાતો યસસ્સી તિત્થકરો સાધુસમ્મતો બહુજનસ્સ રત્તઞ્ઞૂ ચિરપબ્બજિતો અદ્ધગતો વયોઅનુપ્પત્તો. તં દેવો પકુધં કચ્ચાયનં પયિરુપાસતુ. અપ્પેવ નામ દેવસ્સ પકુધં કચ્ચાયનં પયિરુપાસતો ચિત્તં પસીદેય્યા’’તિ. એવં વુત્તે, રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો તુણ્હી અહોસિ.

૧૫૫. અઞ્ઞતરોપિ ખો રાજામચ્ચો રાજાનં માગધં અજાતસત્તું વેદેહિપુત્તં એતદવોચ – ‘‘અયં, દેવ, સઞ્ચયો [સઞ્જયો (સી. સ્યા.)] બેલટ્ઠપુત્તો [બેલ્લટ્ઠિપુત્તો (સી.), વેલટ્ઠપુત્તો (સ્યા.)] સઙ્ઘી ચેવ ગણી ચ ગણાચરિયો ચ ઞાતો યસસ્સી તિત્થકરો સાધુસમ્મતો બહુજનસ્સ રત્તઞ્ઞૂ ચિરપબ્બજિતો અદ્ધગતો વયોઅનુપ્પત્તો. તં દેવો સઞ્ચયં બેલટ્ઠપુત્તં પયિરુપાસતુ. અપ્પેવ નામ દેવસ્સ સઞ્ચયં બેલટ્ઠપુત્તં પયિરુપાસતો ચિત્તં પસીદેય્યા’’તિ. એવં વુત્તે, રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો તુણ્હી અહોસિ.

૧૫૬. અઞ્ઞતરોપિ ખો રાજામચ્ચો રાજાનં માગધં અજાતસત્તું વેદેહિપુત્તં એતદવોચ – ‘‘અયં, દેવ, નિગણ્ઠો નાટપુત્તો [નાથપુત્તો (સી.), નાતપુત્તો (પી.)] સઙ્ઘી ચેવ ગણી ચ ગણાચરિયો ચ ઞાતો યસસ્સી તિત્થકરો સાધુસમ્મતો બહુજનસ્સ રત્તઞ્ઞૂ ચિરપબ્બજિતો અદ્ધગતો વયોઅનુપ્પત્તો. તં દેવો નિગણ્ઠં નાટપુત્તં પયિરુપાસતુ. અપ્પેવ નામ દેવસ્સ નિગણ્ઠં નાટપુત્તં પયિરુપાસતો ચિત્તં પસીદેય્યા’’તિ. એવં વુત્તે, રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો તુણ્હી અહોસિ.

કોમારભચ્ચજીવકકથા

૧૫૭. તેન ખો પન સમયેન જીવકો કોમારભચ્ચો રઞ્ઞો માગધસ્સ અજાતસત્તુસ્સ વેદેહિપુત્તસ્સ અવિદૂરે તુણ્હીભૂતો નિસિન્નો હોતિ. અથ ખો રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો જીવકં કોમારભચ્ચં એતદવોચ – ‘‘ત્વં પન, સમ્મ જીવક, કિં તુણ્હી’’તિ? ‘‘અયં, દેવ, ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો અમ્હાકં અમ્બવને વિહરતિ મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં અડ્ઢતેળસેહિ ભિક્ખુસતેહિ. તં ખો પન ભગવન્તં [ભગવન્તં ગોતમં (સી. ક. પી.)] એવં કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગતો – ‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા’તિ. તં દેવો ભગવન્તં પયિરુપાસતુ. અપ્પેવ નામ દેવસ્સ ભગવન્તં પયિરુપાસતો ચિત્તં પસીદેય્યા’તિ.

૧૫૮. ‘‘તેન હિ, સમ્મ જીવક, હત્થિયાનાનિ કપ્પાપેહી’’તિ. ‘‘એવં, દેવા’’તિ ખો જીવકો કોમારભચ્ચો રઞ્ઞો માગધસ્સ અજાતસત્તુસ્સ વેદેહિપુત્તસ્સ પટિસ્સુણિત્વા પઞ્ચમત્તાનિ હત્થિનિકાસતાનિ કપ્પાપેત્વા રઞ્ઞો ચ આરોહણીયં નાગં, રઞ્ઞો માગધસ્સ અજાતસત્તુસ્સ વેદેહિપુત્તસ્સ પટિવેદેસિ – ‘‘કપ્પિતાનિ ખો તે, દેવ, હત્થિયાનાનિ, યસ્સદાનિ કાલં મઞ્ઞસી’’તિ.

૧૫૯. અથ ખો રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો પઞ્ચસુ હત્થિનિકાસતેસુ પચ્ચેકા ઇત્થિયો આરોપેત્વા આરોહણીયં નાગં અભિરુહિત્વા ઉક્કાસુ ધારિયમાનાસુ રાજગહમ્હા નિય્યાસિ મહચ્ચરાજાનુભાવેન, યેન જીવકસ્સ કોમારભચ્ચસ્સ અમ્બવનં તેન પાયાસિ.

અથ ખો રઞ્ઞો માગધસ્સ અજાતસત્તુસ્સ વેદેહિપુત્તસ્સ અવિદૂરે અમ્બવનસ્સ અહુદેવ ભયં, અહુ છમ્ભિતત્તં, અહુ લોમહંસો. અથ ખો રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો ભીતો સંવિગ્ગો લોમહટ્ઠજાતો જીવકં કોમારભચ્ચં એતદવોચ – ‘‘કચ્ચિ મં, સમ્મ જીવક, ન વઞ્ચેસિ? કચ્ચિ મં, સમ્મ જીવક, ન પલમ્ભેસિ? કચ્ચિ મં, સમ્મ જીવક, ન પચ્ચત્થિકાનં દેસિ? કથઞ્હિ નામ તાવ મહતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અડ્ઢતેળસાનં ભિક્ખુસતાનં નેવ ખિપિતસદ્દો ભવિસ્સતિ, ન ઉક્કાસિતસદ્દો ન નિગ્ઘોસો’’તિ.

‘‘મા ભાયિ, મહારાજ, મા ભાયિ, મહારાજ. ન તં દેવ, વઞ્ચેમિ; ન તં, દેવ, પલમ્ભામિ; ન તં, દેવ, પચ્ચત્થિકાનં દેમિ. અભિક્કમ, મહારાજ, અભિક્કમ, મહારાજ, એતે મણ્ડલમાળે દીપા [પદીપા (સી. સ્યા.)] ઝાયન્તી’’તિ.

સામઞ્ઞફલપુચ્છા

૧૬૦. અથ ખો રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો યાવતિકા નાગસ્સ ભૂમિ નાગેન ગન્ત્વા, નાગા પચ્ચોરોહિત્વા, પત્તિકોવ [પદિકોવ (સ્યા.)] યેન મણ્ડલમાળસ્સ દ્વારં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા જીવકં કોમારભચ્ચં એતદવોચ – ‘‘કહં પન, સમ્મ જીવક, ભગવા’’તિ? ‘‘એસો, મહારાજ, ભગવા; એસો, મહારાજ, ભગવા મજ્ઝિમં થમ્ભં નિસ્સાય પુરત્થાભિમુખો નિસિન્નો પુરક્ખતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સા’’તિ.

૧૬૧. અથ ખો રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો તુણ્હીભૂતં તુણ્હીભૂતં ભિક્ખુસઙ્ઘં અનુવિલોકેત્વા રહદમિવ વિપ્પસન્નં ઉદાનં ઉદાનેસિ – ‘‘ઇમિના મે ઉપસમેન ઉદયભદ્દો [ઉદાયિભદ્દો (સી. પી.)] કુમારો સમન્નાગતો હોતુ, યેનેતરહિ ઉપસમેન ભિક્ખુસઙ્ઘો સમન્નાગતો’’તિ. ‘‘અગમા ખો ત્વં, મહારાજ, યથાપેમ’’ન્તિ. ‘‘પિયો મે, ભન્તે, ઉદયભદ્દો કુમારો. ઇમિના મે, ભન્તે, ઉપસમેન ઉદયભદ્દો કુમારો સમન્નાગતો હોતુ યેનેતરહિ ઉપસમેન ભિક્ખુસઙ્ઘો સમન્નાગતો’’તિ.

૧૬૨. અથ ખો રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો ભગવન્તં અભિવાદેત્વા, ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અઞ્જલિં પણામેત્વા, એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘પુચ્છેય્યામહં, ભન્તે, ભગવન્તં કિઞ્ચિદેવ દેસં [કિઞ્ચિદેવ દેસં લેસમત્તં (સ્યા. કં. ક.)]; સચે મે ભગવા ઓકાસં કરોતિ પઞ્હસ્સ વેય્યાકરણાયા’’તિ. ‘‘પુચ્છ, મહારાજ, યદાકઙ્ખસી’’તિ.

૧૬૩. ‘‘યથા નુ ખો ઇમાનિ, ભન્તે, પુથુસિપ્પાયતનાનિ, સેય્યથિદં – હત્થારોહા અસ્સારોહા રથિકા ધનુગ્ગહા ચેલકા ચલકા પિણ્ડદાયકા ઉગ્ગા રાજપુત્તા પક્ખન્દિનો મહાનાગા સૂરા ચમ્મયોધિનો દાસિકપુત્તા આળારિકા કપ્પકા ન્હાપકા [નહાપિકા (સી.), ન્હાપિકા (સ્યા.)] સૂદા માલાકારા રજકા પેસકારા નળકારા કુમ્ભકારા ગણકા મુદ્દિકા, યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ એવંગતાનિ પુથુસિપ્પાયતનાનિ, તે દિટ્ઠેવ ધમ્મે સન્દિટ્ઠિકં સિપ્પફલં ઉપજીવન્તિ; તે તેન અત્તાનં સુખેન્તિ પીણેન્તિ [પીનેન્તિ (કત્થચિ)], માતાપિતરો સુખેન્તિ પીણેન્તિ, પુત્તદારં સુખેન્તિ પીણેન્તિ, મિત્તામચ્ચે સુખેન્તિ પીણેન્તિ, સમણબ્રાહ્મણેસુ [સમણેસુ બ્રાહ્મણેસુ (ક.)] ઉદ્ધગ્ગિકં દક્ખિણં પતિટ્ઠપેન્તિ સોવગ્ગિકં સુખવિપાકં સગ્ગસંવત્તનિકં. સક્કા નુ ખો, ભન્તે, એવમેવ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પઞ્ઞપેતુ’’ન્તિ?

૧૬૪. ‘‘અભિજાનાસિ નો ત્વં, મહારાજ, ઇમં પઞ્હં અઞ્ઞે સમણબ્રાહ્મણે પુચ્છિતા’’તિ? ‘‘અભિજાનામહં, ભન્તે, ઇમં પઞ્હં અઞ્ઞે સમણબ્રાહ્મણે પુચ્છિતા’’તિ. ‘‘યથા કથં પન તે, મહારાજ, બ્યાકરિંસુ, સચે તે અગરુ ભાસસ્સૂ’’તિ. ‘‘ન ખો મે, ભન્તે, ગરુ, યત્થસ્સ ભગવા નિસિન્નો, ભગવન્તરૂપો વા’’તિ [ચાતિ (સી. ક.)]. ‘‘તેન હિ, મહારાજ, ભાસસ્સૂ’’તિ.

પૂરણકસ્સપવાદો

૧૬૫. ‘‘એકમિદાહં, ભન્તે, સમયં યેન પૂરણો કસ્સપો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પૂરણેન કસ્સપેન સદ્ધિં સમ્મોદિં. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિં. એકમન્તં નિસિન્નો ખો અહં, ભન્તે, પૂરણં કસ્સપં એતદવોચં – ‘યથા નુ ખો ઇમાનિ, ભો કસ્સપ, પુથુસિપ્પાયતનાનિ, સેય્યથિદં – હત્થારોહા અસ્સારોહા રથિકા ધનુગ્ગહા ચેલકા ચલકા પિણ્ડદાયકા ઉગ્ગા રાજપુત્તા પક્ખન્દિનો મહાનાગા સૂરા ચમ્મયોધિનો દાસિકપુત્તા આળારિકા કપ્પકા ન્હાપકા સૂદા માલાકારા રજકા પેસકારા નળકારા કુમ્ભકારા ગણકા મુદ્દિકા, યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ એવંગતાનિ પુથુસિપ્પાયતનાનિ- તે દિટ્ઠેવ ધમ્મે સન્દિટ્ઠિકં સિપ્પફલં ઉપજીવન્તિ; તે તેન અત્તાનં સુખેન્તિ પીણેન્તિ, માતાપિતરો સુખેન્તિ પીણેન્તિ, પુત્તદારં સુખેન્તિ પીણેન્તિ, મિત્તામચ્ચે સુખેન્તિ પીણેન્તિ, સમણબ્રાહ્મણેસુ ઉદ્ધગ્ગિકં દક્ખિણં પતિટ્ઠપેન્તિ સોવગ્ગિકં સુખવિપાકં સગ્ગસંવત્તનિકં. સક્કા નુ ખો, ભો કસ્સપ, એવમેવ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પઞ્ઞપેતુ’ન્તિ?

૧૬૬. ‘‘એવં વુત્તે, ભન્તે, પૂરણો કસ્સપો મં એતદવોચ – ‘કરોતો ખો, મહારાજ, કારયતો, છિન્દતો છેદાપયતો, પચતો પાચાપયતો સોચયતો, સોચાપયતો, કિલમતો કિલમાપયતો, ફન્દતો ફન્દાપયતો, પાણમતિપાતાપયતો, અદિન્નં આદિયતો, સન્ધિં છિન્દતો, નિલ્લોપં હરતો, એકાગારિકં કરોતો, પરિપન્થે તિટ્ઠતો, પરદારં ગચ્છતો, મુસા ભણતો, કરોતો ન કરીયતિ પાપં. ખુરપરિયન્તેન ચેપિ ચક્કેન યો ઇમિસ્સા પથવિયા પાણે એકં મંસખલં એકં મંસપુઞ્જં કરેય્ય, નત્થિ તતોનિદાનં પાપં, નત્થિ પાપસ્સ આગમો. દક્ખિણં ચેપિ ગઙ્ગાય તીરં ગચ્છેય્ય હનન્તો ઘાતેન્તો છિન્દન્તો છેદાપેન્તો પચન્તો પાચાપેન્તો, નત્થિ તતોનિદાનં પાપં, નત્થિ પાપસ્સ આગમો. ઉત્તરઞ્ચેપિ ગઙ્ગાય તીરં ગચ્છેય્ય દદન્તો દાપેન્તો યજન્તો યજાપેન્તો, નત્થિ તતોનિદાનં પુઞ્ઞં, નત્થિ પુઞ્ઞસ્સ આગમો. દાનેન દમેન સંયમેન સચ્ચવજ્જેન નત્થિ પુઞ્ઞં, નત્થિ પુઞ્ઞસ્સ આગમો’તિ. ઇત્થં ખો મે, ભન્તે, પૂરણો કસ્સપો સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પુટ્ઠો સમાનો અકિરિયં બ્યાકાસિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભન્તે, અમ્બં વા પુટ્ઠો લબુજં બ્યાકરેય્ય, લબુજં વા પુટ્ઠો અમ્બં બ્યાકરેય્ય; એવમેવ ખો મે, ભન્તે, પૂરણો કસ્સપો સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પુટ્ઠો સમાનો અકિરિયં બ્યાકાસિ. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, એતદહોસિ – ‘કથઞ્હિ નામ માદિસો સમણં વા બ્રાહ્મણં વા વિજિતે વસન્તં અપસાદેતબ્બં મઞ્ઞેય્યા’તિ. સો ખો અહં, ભન્તે, પૂરણસ્સ કસ્સપસ્સ ભાસિતં નેવ અભિનન્દિં નપ્પટિક્કોસિં. અનભિનન્દિત્વા અપ્પટિકોસિત્વા અનત્તમનો, અનત્તમનવાચં અનિચ્છારેત્વા, તમેવ વાચં અનુગ્ગણ્હન્તો અનિક્કુજ્જન્તો [અનિક્કુજ્જેન્તો (સ્યા. કં. ક.)] ઉટ્ઠાયાસના પક્કમિં [પક્કામિં (સી. સ્યા. કં. પી.)].

મક્ખલિગોસાલવાદો

૧૬૭. ‘‘એકમિદાહં, ભન્તે, સમયં યેન મક્ખલિ ગોસાલો તેનુપસઙ્કમિં; ઉપસઙ્કમિત્વા મક્ખલિના ગોસાલેન સદ્ધિં સમ્મોદિં. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિં. એકમન્તં નિસિન્નો ખો અહં, ભન્તે, મક્ખલિં ગોસાલં એતદવોચં – ‘યથા નુ ખો ઇમાનિ, ભો ગોસાલ, પુથુસિપ્પાયતનાનિ…પે… સક્કા નુ ખો, ભો ગોસાલ, એવમેવ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પઞ્ઞપેતુ’ન્તિ?

૧૬૮. ‘‘એવં વુત્તે, ભન્તે, મક્ખલિ ગોસાલો મં એતદવોચ – ‘નત્થિ મહારાજ હેતુ નત્થિ પચ્ચયો સત્તાનં સંકિલેસાય, અહેતૂ [અહેતુ (કત્થચિ)] અપચ્ચયા સત્તા સંકિલિસ્સન્તિ. નત્થિ હેતુ, નત્થિ પચ્ચયો સત્તાનં વિસુદ્ધિયા, અહેતૂ અપચ્ચયા સત્તા વિસુજ્ઝન્તિ. નત્થિ અત્તકારે, નત્થિ પરકારે, નત્થિ પુરિસકારે, નત્થિ બલં, નત્થિ વીરિયં, નત્થિ પુરિસથામો, નત્થિ પુરિસપરક્કમો. સબ્બે સત્તા સબ્બે પાણા સબ્બે ભૂતા સબ્બે જીવા અવસા અબલા અવીરિયા નિયતિસઙ્ગતિભાવપરિણતા છસ્વેવાભિજાતીસુ સુખદુક્ખં [સુખઞ્ચ દુક્ખઞ્ચ (સ્યા.)] પટિસંવેદેન્તિ. ચુદ્દસ ખો પનિમાનિ યોનિપમુખસતસહસ્સાનિ સટ્ઠિ ચ સતાનિ છ ચ સતાનિ પઞ્ચ ચ કમ્મુનો સતાનિ પઞ્ચ ચ કમ્માનિ તીણિ ચ કમ્માનિ કમ્મે ચ અડ્ઢકમ્મે ચ દ્વટ્ઠિપટિપદા દ્વટ્ઠન્તરકપ્પા છળાભિજાતિયો અટ્ઠ પુરિસભૂમિયો એકૂનપઞ્ઞાસ આજીવકસતે એકૂનપઞ્ઞાસ પરિબ્બાજકસતે એકૂનપઞ્ઞાસ નાગાવાસસતે વીસે ઇન્દ્રિયસતે તિંસે નિરયસતે છત્તિંસ રજોધાતુયો સત્ત સઞ્ઞીગબ્ભા સત્ત અસઞ્ઞીગબ્ભા સત્ત નિગણ્ઠિગબ્ભા સત્ત દેવા સત્ત માનુસા સત્ત પિસાચા સત્ત સરા સત્ત પવુટા [સપુટા (ક.), પબુટા (સી.)] સત્ત પવુટસતાનિ સત્ત પપાતા સત્ત પપાતસતાનિ સત્ત સુપિના સત્ત સુપિનસતાનિ ચુલ્લાસીતિ મહાકપ્પિનો [મહાકપ્પુનો (ક. સી. પી.)] સતસહસ્સાનિ, યાનિ બાલે ચ પણ્ડિતે ચ સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સન્તિ. તત્થ નત્થિ ‘‘ઇમિનાહં સીલેન વા વતેન વા તપેન વા બ્રહ્મચરિયેન વા અપરિપક્કં વા કમ્મં પરિપાચેસ્સામિ, પરિપક્કં વા કમ્મં ફુસ્સ ફુસ્સ બ્યન્તિં કરિસ્સામી’તિ હેવં નત્થિ. દોણમિતે સુખદુક્ખે પરિયન્તકતે સંસારે, નત્થિ હાયનવડ્ઢને, નત્થિ ઉક્કંસાવકંસે. સેય્યથાપિ નામ સુત્તગુળે ખિત્તે નિબ્બેઠિયમાનમેવ પલેતિ, એવમેવ બાલે ચ પણ્ડિતે ચ સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સન્તી’તિ.

૧૬૯. ‘‘ઇત્થં ખો મે, ભન્તે, મક્ખલિ ગોસાલો સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પુટ્ઠો સમાનો સંસારસુદ્ધિં બ્યાકાસિ. સેય્યથાપિ, ભન્તે, અમ્બં વા પુટ્ઠો લબુજં બ્યાકરેય્ય, લબુજં વા પુટ્ઠો અમ્બં બ્યાકરેય્ય; એવમેવ ખો મે, ભન્તે, મક્ખલિ ગોસાલો સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પુટ્ઠો સમાનો સંસારસુદ્ધિં બ્યાકાસિ. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, એતદહોસિ – ‘કથઞ્હિ નામ માદિસો સમણં વા બ્રાહ્મણં વા વિજિતે વસન્તં અપસાદેતબ્બં મઞ્ઞેય્યા’તિ. સો ખો અહં, ભન્તે, મક્ખલિસ્સ ગોસાલસ્સ ભાસિતં નેવ અભિનન્દિં નપ્પટિક્કોસિં. અનભિનન્દિત્વા અપ્પટિક્કોસિત્વા અનત્તમનો, અનત્તમનવાચં અનિચ્છારેત્વા, તમેવ વાચં અનુગ્ગણ્હન્તો અનિક્કુજ્જન્તો ઉટ્ઠાયાસના પક્કમિં.

અજિતકેસકમ્બલવાદો

૧૭૦. ‘‘એકમિદાહં, ભન્તે, સમયં યેન અજિતો કેસકમ્બલો તેનુપસઙ્કમિં; ઉપસઙ્કમિત્વા અજિતેન કેસકમ્બલેન સદ્ધિં સમ્મોદિં. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિં. એકમન્તં નિસિન્નો ખો અહં, ભન્તે, અજિતં કેસકમ્બલં એતદવોચં – ‘યથા નુ ખો ઇમાનિ, ભો અજિત, પુથુસિપ્પાયતનાનિ…પે… સક્કા નુ ખો, ભો અજિત, એવમેવ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પઞ્ઞપેતુ’ન્તિ?

૧૭૧. ‘‘એવં વુત્તે, ભન્તે, અજિતો કેસકમ્બલો મં એતદવોચ – ‘નત્થિ, મહારાજ, દિન્નં, નત્થિ યિટ્ઠં, નત્થિ હુતં, નત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો, નત્થિ અયં લોકો [પરલોકો (સ્યા.)], નત્થિ પરો લોકો, નત્થિ માતા, નત્થિ પિતા, નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા, નત્થિ લોકે સમણબ્રાહ્મણા સમ્મગ્ગતા [સમગ્ગતા (ક.), સમગ્ગતા (સ્યા.)] સમ્માપટિપન્ના, યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તિ. ચાતુમહાભૂતિકો અયં પુરિસો, યદા કાલઙ્કરોતિ, પથવી પથવિકાયં અનુપેતિ અનુપગચ્છતિ, આપો આપોકાયં અનુપેતિ અનુપગચ્છતિ, તેજો તેજોકાયં અનુપેતિ અનુપગચ્છતિ, વાયો વાયોકાયં અનુપેતિ અનુપગચ્છતિ, આકાસં ઇન્દ્રિયાનિ સઙ્કમન્તિ. આસન્દિપઞ્ચમા પુરિસા મતં આદાય ગચ્છન્તિ. યાવાળાહના પદાનિ પઞ્ઞાયન્તિ. કાપોતકાનિ અટ્ઠીનિ ભવન્તિ, ભસ્સન્તા આહુતિયો. દત્તુપઞ્ઞત્તં યદિદં દાનં. તેસં તુચ્છં મુસા વિલાપો યે કેચિ અત્થિકવાદં વદન્તિ. બાલે ચ પણ્ડિતે ચ કાયસ્સ ભેદા ઉચ્છિજ્જન્તિ વિનસ્સન્તિ, ન હોન્તિ પરં મરણા’તિ.

૧૭૨. ‘‘ઇત્થં ખો મે, ભન્તે, અજિતો કેસકમ્બલો સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પુટ્ઠો સમાનો ઉચ્છેદં બ્યાકાસિ. સેય્યથાપિ, ભન્તે, અમ્બં વા પુટ્ઠો લબુજં બ્યાકરેય્ય, લબુજં વા પુટ્ઠો અમ્બં બ્યાકરેય્ય; એવમેવ ખો મે, ભન્તે, અજિતો કેસકમ્બલો સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પુટ્ઠો સમાનો ઉચ્છેદં બ્યાકાસિ. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, એતદહોસિ – ‘કથઞ્હિ નામ માદિસો સમણં વા બ્રાહ્મણં વા વિજિતે વસન્તં અપસાદેતબ્બં મઞ્ઞેય્યા’તિ. સો ખો અહં, ભન્તે, અજિતસ્સ કેસકમ્બલસ્સ ભાસિતં નેવ અભિનન્દિં નપ્પટિક્કોસિં. અનભિનન્દિત્વા અપ્પટિક્કોસિત્વા અનત્તમનો અનત્તમનવાચં અનિચ્છારેત્વા તમેવ વાચં અનુગ્ગણ્હન્તો અનિક્કુજ્જન્તો ઉટ્ઠાયાસના પક્કમિં.

પકુધકચ્ચાયનવાદો

૧૭૩. ‘‘એકમિદાહં, ભન્તે, સમયં યેન પકુધો કચ્ચાયનો તેનુપસઙ્કમિં; ઉપસઙ્કમિત્વા પકુધેન કચ્ચાયનેન સદ્ધિં સમ્મોદિં. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિં. એકમન્તં નિસિન્નો ખો અહં, ભન્તે, પકુધં કચ્ચાયનં એતદવોચં – ‘યથા નુ ખો ઇમાનિ, ભો કચ્ચાયન, પુથુસિપ્પાયતનાનિ…પે… સક્કા નુ ખો, ભો કચ્ચાયન, એવમેવ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પઞ્ઞપેતુ’ન્તિ?

૧૭૪. ‘‘એવં વુત્તે, ભન્તે, પકુધો કચ્ચાયનો મં એતદવોચ – ‘સત્તિમે, મહારાજ, કાયા અકટા અકટવિધા અનિમ્મિતા અનિમ્માતા વઞ્ઝા કૂટટ્ઠા એસિકટ્ઠાયિટ્ઠિતા. તે ન ઇઞ્જન્તિ, ન વિપરિણમન્તિ, ન અઞ્ઞમઞ્ઞં બ્યાબાધેન્તિ, નાલં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ સુખાય વા દુક્ખાય વા સુખદુક્ખાય વા. કતમે સત્ત? પથવિકાયો, આપોકાયો, તેજોકાયો, વાયોકાયો, સુખે, દુક્ખે, જીવે સત્તમે – ઇમે સત્ત કાયા અકટા અકટવિધા અનિમ્મિતા અનિમ્માતા વઞ્ઝા કૂટટ્ઠા એસિકટ્ઠાયિટ્ઠિતા. તે ન ઇઞ્જન્તિ, ન વિપરિણમન્તિ, ન અઞ્ઞમઞ્ઞં બ્યાબાધેન્તિ, નાલં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ સુખાય વા દુક્ખાય વા સુખદુક્ખાય વા. તત્થ નત્થિ હન્તા વા ઘાતેતા વા, સોતા વા સાવેતા વા, વિઞ્ઞાતા વા વિઞ્ઞાપેતા વા. યોપિ તિણ્હેન સત્થેન સીસં છિન્દતિ, ન કોચિ કિઞ્ચિ [કઞ્ચિ (કં.)] જીવિતા વોરોપેતિ; સત્તન્નં ત્વેવ [સત્તન્નં યેવ (સી. સ્યા. કં. પી.)] કાયાનમન્તરેન સત્થં વિવરમનુપતતી’તિ.

૧૭૫. ‘‘ઇત્થં ખો મે, ભન્તે, પકુધો કચ્ચાયનો સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પુટ્ઠો સમાનો અઞ્ઞેન અઞ્ઞં બ્યાકાસિ. સેય્યથાપિ, ભન્તે, અમ્બં વા પુટ્ઠો લબુજં બ્યાકરેય્ય, લબુજં વા પુટ્ઠો અમ્બં બ્યાકરેય્ય; એવમેવ ખો મે, ભન્તે, પકુધો કચ્ચાયનો સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પુટ્ઠો સમાનો અઞ્ઞેન અઞ્ઞં બ્યાકાસિ. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, એતદહોસિ – ‘કથઞ્હિ નામ માદિસો સમણં વા બ્રાહ્મણં વા વિજિતે વસન્તં અપસાદેતબ્બં મઞ્ઞેય્યા’તિ. સો ખો અહં, ભન્તે, પકુધસ્સ કચ્ચાયનસ્સ ભાસિતં નેવ અભિનન્દિં નપ્પટિક્કોસિં, અનભિનન્દિત્વા અપ્પટિક્કોસિત્વા અનત્તમનો, અનત્તમનવાચં અનિચ્છારેત્વા તમેવ વાચં અનુગ્ગણ્હન્તો અનિક્કુજ્જન્તો ઉટ્ઠાયાસના પક્કમિં.

નિગણ્ઠનાટપુત્તવાદો

૧૭૬. ‘‘એકમિદાહં, ભન્તે, સમયં યેન નિગણ્ઠો નાટપુત્તો તેનુપસઙ્કમિં; ઉપસઙ્કમિત્વા નિગણ્ઠેન નાટપુત્તેન સદ્ધિં સમ્મોદિં. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિં. એકમન્તં નિસિન્નો ખો અહં, ભન્તે, નિગણ્ઠં નાટપુત્તં એતદવોચં – ‘યથા નુ ખો ઇમાનિ, ભો અગ્ગિવેસ્સન, પુથુસિપ્પાયતનાનિ…પે… સક્કા નુ ખો, ભો અગ્ગિવેસ્સન, એવમેવ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પઞ્ઞપેતુ’ન્તિ?

૧૭૭. ‘‘એવં વુત્તે, ભન્તે, નિગણ્ઠો નાટપુત્તો મં એતદવોચ – ‘ઇધ, મહારાજ, નિગણ્ઠો ચાતુયામસંવરસંવુતો હોતિ. કથઞ્ચ, મહારાજ, નિગણ્ઠો ચાતુયામસંવરસંવુતો હોતિ? ઇધ, મહારાજ, નિગણ્ઠો સબ્બવારિવારિતો ચ હોતિ, સબ્બવારિયુત્તો ચ, સબ્બવારિધુતો ચ, સબ્બવારિફુટો ચ. એવં ખો, મહારાજ, નિગણ્ઠો ચાતુયામસંવરસંવુતો હોતિ. યતો ખો, મહારાજ, નિગણ્ઠો એવં ચાતુયામસંવરસંવુતો હોતિ; અયં વુચ્ચતિ, મહારાજ, નિગણ્ઠો [નિગણ્ઠો નાટપુત્તો (સ્યા. ક.)] ગતત્તો ચ યતત્તો ચ ઠિતત્તો ચા’તિ.

૧૭૮. ‘‘ઇત્થં ખો મે, ભન્તે, નિગણ્ઠો નાટપુત્તો સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પુટ્ઠો સમાનો ચાતુયામસંવરં બ્યાકાસિ. સેય્યથાપિ, ભન્તે, અમ્બં વા પુટ્ઠો લબુજં બ્યાકરેય્ય, લબુજં વા પુટ્ઠો અમ્બં બ્યાકરેય્ય; એવમેવ ખો મે, ભન્તે, નિગણ્ઠો નાટપુત્તો સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પુટ્ઠો સમાનો ચાતુયામસંવરં બ્યાકાસિ. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, એતદહોસિ – ‘કથઞ્હિ નામ માદિસો સમણં વા બ્રાહ્મણં વા વિજિતે વસન્તં અપસાદેતબ્બં મઞ્ઞેય્યા’તિ. સો ખો અહં, ભન્તે, નિગણ્ઠસ્સ નાટપુત્તસ્સ ભાસિતં નેવ અભિનન્દિં નપ્પટિક્કોસિં. અનભિનન્દિત્વા અપ્પટિક્કોસિત્વા અનત્તમનો અનત્તમનવાચં અનિચ્છારેત્વા તમેવ વાચં અનુગ્ગણ્હન્તો અનિક્કુજ્જન્તો ઉટ્ઠાયાસના પક્કમિં.

સઞ્ચયબેલટ્ઠપુત્તવાદો

૧૭૯. ‘‘એકમિદાહં, ભન્તે, સમયં યેન સઞ્ચયો બેલટ્ઠપુત્તો તેનુપસઙ્કમિં; ઉપસઙ્કમિત્વા સઞ્ચયેન બેલટ્ઠપુત્તેન સદ્ધિં સમ્મોદિં. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિં. એકમન્તં નિસિન્નો ખો અહં ભન્તે, સઞ્ચયં બેલટ્ઠપુત્તં એતદવોચં – ‘યથા નુ ખો ઇમાનિ, ભો સઞ્ચય, પુથુસિપ્પાયતનાનિ…પે… સક્કા નુ ખો, ભો સઞ્ચય, એવમેવ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પઞ્ઞપેતુ’ન્તિ?

૧૮૦. ‘‘એવં વુત્તે, ભન્તે, સઞ્ચયો બેલટ્ઠપુત્તો મં એતદવોચ – ‘અત્થિ પરો લોકોતિ ઇતિ ચે મં પુચ્છસિ, અત્થિ પરો લોકોતિ ઇતિ ચે મે અસ્સ, અત્થિ પરો લોકોતિ ઇતિ તે નં બ્યાકરેય્યં. એવન્તિપિ મે નો, તથાતિપિ મે નો, અઞ્ઞથાતિપિ મે નો, નોતિપિ મે નો, નો નોતિપિ મે નો. નત્થિ પરો લોકો…પે… અત્થિ ચ નત્થિ ચ પરો લોકો…પે… નેવત્થિ ન નત્થિ પરો લોકો…પે… અત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા…પે… નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા…પે… અત્થિ ચ નત્થિ ચ સત્તા ઓપપાતિકા…પે… નેવત્થિ ન નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા…પે… અત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો…પે… નત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો…પે…અત્થિ ચ નત્થિ ચ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો…પે… નેવત્થિ ન નત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો…પે… હોતિ તથાગતો પરં મરણા…પે… ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા…પે… હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા…પે… નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ ઇતિ ચે મં પુચ્છસિ, નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ ઇતિ ચે મે અસ્સ, નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ ઇતિ તે નં બ્યાકરેય્યં. એવન્તિપિ મે નો, તથાતિપિ મે નો, અઞ્ઞથાતિપિ મે નો, નોતિપિ મે નો, નો નોતિપિ મે નો’તિ.

૧૮૧. ‘‘ઇત્થં ખો મે, ભન્તે, સઞ્ચયો બેલટ્ઠપુત્તો સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પુટ્ઠો સમાનો વિક્ખેપં બ્યાકાસિ. સેય્યથાપિ, ભન્તે, અમ્બં વા પુટ્ઠો લબુજં બ્યાકરેય્ય, લબુજં વા પુટ્ઠો અમ્બં બ્યાકરેય્ય; એવમેવ ખો મે, ભન્તે, સઞ્ચયો બેલટ્ઠપુત્તો સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પુટ્ઠો સમાનો વિક્ખેપં બ્યાકાસિ. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, એતદહોસિ – ‘અયઞ્ચ ઇમેસં સમણબ્રાહ્મણાનં સબ્બબાલો સબ્બમૂળ્હો. કથઞ્હિ નામ સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પુટ્ઠો સમાનો વિક્ખેપં બ્યાકરિસ્સતી’તિ. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, એતદહોસિ – ‘કથઞ્હિ નામ માદિસો સમણં વા બ્રાહ્મણં વા વિજિતે વસન્તં અપસાદેતબ્બં મઞ્ઞેય્યા’તિ. સો ખો અહં, ભન્તે, સઞ્ચયસ્સ બેલટ્ઠપુત્તસ્સ ભાસિતં નેવ અભિનન્દિં નપ્પટિક્કોસિં. અનભિનન્દિત્વા અપ્પટિક્કોસિત્વા અનત્તમનો અનત્તમનવાચં અનિચ્છારેત્વા તમેવ વાચં અનુગ્ગણ્હન્તો અનિક્કુજ્જન્તો ઉટ્ઠાયાસના પક્કમિં.

પઠમસન્દિટ્ઠિકસામઞ્ઞફલં

૧૮૨. ‘‘સોહં, ભન્તે, ભગવન્તમ્પિ પુચ્છામિ – ‘યથા નુ ખો ઇમાનિ, ભન્તે, પુથુસિપ્પાયતનાનિ સેય્યથિદં – હત્થારોહા અસ્સારોહા રથિકા ધનુગ્ગહા ચેલકા ચલકા પિણ્ડદાયકા ઉગ્ગા રાજપુત્તા પક્ખન્દિનો મહાનાગા સૂરા ચમ્મયોધિનો દાસિકપુત્તા આળારિકા કપ્પકા ન્હાપકા સૂદા માલાકારા રજકા પેસકારા નળકારા કુમ્ભકારા ગણકા મુદ્દિકા, યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ એવંગતાનિ પુથુસિપ્પાયતનાનિ, તે દિટ્ઠેવ ધમ્મે સન્દિટ્ઠિકં સિપ્પફલં ઉપજીવન્તિ, તે તેન અત્તાનં સુખેન્તિ પીણેન્તિ, માતાપિતરો સુખેન્તિ પીણેન્તિ, પુત્તદારં સુખેન્તિ પીણેન્તિ, મિત્તામચ્ચે સુખેન્તિ પીણેન્તિ, સમણબ્રાહ્મણેસુ ઉદ્ધગ્ગિકં દક્ખિણં પતિટ્ઠપેન્તિ સોવગ્ગિકં સુખવિપાકં સગ્ગસંવત્તનિકં. સક્કા નુ ખો મે, ભન્તે, એવમેવ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પઞ્ઞપેતુ’ન્તિ?

૧૮૩. ‘‘સક્કા, મહારાજ. તેન હિ, મહારાજ, તઞ્ઞેવેત્થ પટિપુચ્છિસ્સામિ. યથા તે ખમેય્ય, તથા નં બ્યાકરેય્યાસિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, મહારાજ, ઇધ તે અસ્સ પુરિસો દાસો કમ્મકારો [કમ્મકરો (સી. સ્યા. કં. પી.)] પુબ્બુટ્ઠાયી પચ્છાનિપાતી કિઙ્કારપટિસ્સાવી મનાપચારી પિયવાદી મુખુલ્લોકકો [મુખુલ્લોકિકો (સ્યા. કં. ક.)]. તસ્સ એવમસ્સ – ‘અચ્છરિયં, વત ભો, અબ્ભુતં, વત ભો, પુઞ્ઞાનં ગતિ, પુઞ્ઞાનં વિપાકો. અયઞ્હિ રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો મનુસ્સો; અહમ્પિ મનુસ્સો. અયઞ્હિ રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતો સમઙ્ગીભૂતો પરિચારેતિ, દેવો મઞ્ઞે. અહં પનમ્હિસ્સ દાસો કમ્મકારો પુબ્બુટ્ઠાયી પચ્છાનિપાતી કિઙ્કારપટિસ્સાવી મનાપચારી પિયવાદી મુખુલ્લોકકો. સો વતસ્સાહં પુઞ્ઞાનિ કરેય્યં. યંનૂનાહં કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજેય્ય’ન્તિ. સો અપરેન સમયેન કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજેય્ય. સો એવં પબ્બજિતો સમાનો કાયેન સંવુતો વિહરેય્ય, વાચાય સંવુતો વિહરેય્ય, મનસા સંવુતો વિહરેય્ય, ઘાસચ્છાદનપરમતાય સન્તુટ્ઠો, અભિરતો પવિવેકે. તં ચે તે પુરિસા એવમારોચેય્યું – ‘યગ્ઘે દેવ જાનેય્યાસિ, યો તે સો પુરિસો [યો તે પુરિસો (સી. ક.)] દાસો કમ્મકારો પુબ્બુટ્ઠાયી પચ્છાનિપાતી કિઙ્કારપટિસ્સાવી મનાપચારી પિયવાદી મુખુલ્લોકકો; સો, દેવ, કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો. સો એવં પબ્બજિતો સમાનો કાયેન સંવુતો વિહરતિ, વાચાય સંવુતો વિહરતિ, મનસા સંવુતો વિહરતિ, ઘાસચ્છાદનપરમતાય સન્તુટ્ઠો, અભિરતો પવિવેકે’તિ. અપિ નુ ત્વં એવં વદેય્યાસિ – ‘એતુ મે, ભો, સો પુરિસો, પુનદેવ હોતુ દાસો કમ્મકારો પુબ્બુટ્ઠાયી પચ્છાનિપાતી કિઙ્કારપટિસ્સાવી મનાપચારી પિયવાદી મુખુલ્લોકકો’તિ?

૧૮૪. ‘‘નો હેતં, ભન્તે. અથ ખો નં મયમેવ અભિવાદેય્યામપિ, પચ્ચુટ્ઠેય્યામપિ, આસનેનપિ નિમન્તેય્યામ, અભિનિમન્તેય્યામપિ નં ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારેહિ, ધમ્મિકમ્પિસ્સ રક્ખાવરણગુત્તિં સંવિદહેય્યામા’’તિ.

૧૮૫. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, મહારાજ, યદિ એવં સન્તે હોતિ વા સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં નો વા’’તિ? ‘‘અદ્ધા ખો, ભન્તે, એવં સન્તે હોતિ સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલ’’ન્તિ. ‘‘ઇદં ખો તે, મહારાજ, મયા પઠમં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ.

દુતિયસન્દિટ્ઠિકસામઞ્ઞફલં

૧૮૬. ‘‘સક્કા પન, ભન્તે, અઞ્ઞમ્પિ એવમેવ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પઞ્ઞપેતુ’’ન્તિ? ‘‘સક્કા, મહારાજ. તેન હિ, મહારાજ, તઞ્ઞેવેત્થ પટિપુચ્છિસ્સામિ. યથા તે ખમેય્ય, તથા નં બ્યાકરેય્યાસિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, મહારાજ, ઇધ તે અસ્સ પુરિસો કસ્સકો ગહપતિકો કરકારકો રાસિવડ્ઢકો. તસ્સ એવમસ્સ – ‘અચ્છરિયં વત ભો, અબ્ભુતં વત ભો, પુઞ્ઞાનં ગતિ, પુઞ્ઞાનં વિપાકો. અયઞ્હિ રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો મનુસ્સો, અહમ્પિ મનુસ્સો. અયઞ્હિ રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતો સમઙ્ગીભૂતો પરિચારેતિ, દેવો મઞ્ઞે. અહં પનમ્હિસ્સ કસ્સકો ગહપતિકો કરકારકો રાસિવડ્ઢકો. સો વતસ્સાહં પુઞ્ઞાનિ કરેય્યં. યંનૂનાહં કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજેય્ય’ન્તિ.

‘‘સો અપરેન સમયેન અપ્પં વા ભોગક્ખન્ધં પહાય મહન્તં વા ભોગક્ખન્ધં પહાય, અપ્પં વા ઞાતિપરિવટ્ટં પહાય મહન્તં વા ઞાતિપરિવટ્ટં પહાય કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજેય્ય. સો એવં પબ્બજિતો સમાનો કાયેન સંવુતો વિહરેય્ય, વાચાય સંવુતો વિહરેય્ય, મનસા સંવુતો વિહરેય્ય, ઘાસચ્છાદનપરમતાય સન્તુટ્ઠો, અભિરતો પવિવેકે. તં ચે તે પુરિસા એવમારોચેય્યું – ‘યગ્ઘે, દેવ જાનેય્યાસિ, યો તે સો પુરિસો [યો તે પુરિસો (સી.)] કસ્સકો ગહપતિકો કરકારકો રાસિવડ્ઢકો; સો દેવ કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો. સો એવં પબ્બજિતો સમાનો કાયેન સંવુતો વિહરતિ, વાચાય સંવુતો વિહરતિ, મનસા સંવુતો વિહરતિ, ઘાસચ્છાદનપરમતાય સન્તુટ્ઠો, અભિરતો પવિવેકે’’તિ. અપિ નુ ત્વં એવં વદેય્યાસિ – ‘એતુ મે, ભો, સો પુરિસો, પુનદેવ હોતુ કસ્સકો ગહપતિકો કરકારકો રાસિવડ્ઢકો’તિ?

૧૮૭. ‘‘નો હેતં, ભન્તે. અથ ખો નં મયમેવ અભિવાદેય્યામપિ, પચ્ચુટ્ઠેય્યામપિ, આસનેનપિ નિમન્તેય્યામ, અભિનિમન્તેય્યામપિ નં ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારેહિ, ધમ્મિકમ્પિસ્સ રક્ખાવરણગુત્તિં સંવિદહેય્યામા’’તિ.

૧૮૮. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, મહારાજ? યદિ એવં સન્તે હોતિ વા સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં નો વા’’તિ? ‘‘અદ્ધા ખો, ભન્તે, એવં સન્તે હોતિ સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલ’’ન્તિ. ‘‘ઇદં ખો તે, મહારાજ, મયા દુતિયં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ.

પણીતતરસામઞ્ઞફલં

૧૮૯. ‘‘સક્કા પન, ભન્તે, અઞ્ઞમ્પિ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પઞ્ઞપેતું ઇમેહિ સન્દિટ્ઠિકેહિ સામઞ્ઞફલેહિ અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચા’’તિ? ‘‘સક્કા, મહારાજ. તેન હિ, મહારાજ, સુણોહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ, ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ.

૧૯૦. ભગવા એતદવોચ – ‘‘ઇધ, મહારાજ, તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા. સો ઇમં લોકં સદેવકં સમારકં સબ્રહ્મકં સસ્સમણબ્રાહ્મણિં પજં સદેવમનુસ્સં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેતિ. સો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ.

૧૯૧. ‘‘તં ધમ્મં સુણાતિ ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા અઞ્ઞતરસ્મિં વા કુલે પચ્ચાજાતો. સો તં ધમ્મં સુત્વા તથાગતે સદ્ધં પટિલભતિ. સો તેન સદ્ધાપટિલાભેન સમન્નાગતો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘સમ્બાધો ઘરાવાસો રજોપથો, અબ્ભોકાસો પબ્બજ્જા. નયિદં સુકરં અગારં અજ્ઝાવસતા એકન્તપરિપુણ્ણં એકન્તપરિસુદ્ધં સઙ્ખલિખિતં બ્રહ્મચરિયં ચરિતું. યંનૂનાહં કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજેય્ય’ન્તિ.

૧૯૨. ‘‘સો અપરેન સમયેન અપ્પં વા ભોગક્ખન્ધં પહાય મહન્તં વા ભોગક્ખન્ધં પહાય અપ્પં વા ઞાતિપરિવટ્ટં પહાય મહન્તં વા ઞાતિપરિવટ્ટં પહાય કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતિ.

૧૯૩. ‘‘સો એવં પબ્બજિતો સમાનો પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતિ આચારગોચરસમ્પન્નો, અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી, સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ, કાયકમ્મવચીકમ્મેન સમન્નાગતો કુસલેન, પરિસુદ્ધાજીવો સીલસમ્પન્નો, ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો [ગુત્તદ્વારો, ભોજને મત્તઞ્ઞૂ (ક.)], સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો, સન્તુટ્ઠો.

ચૂળસીલં

૧૯૪. ‘‘કથઞ્ચ, મહારાજ, ભિક્ખુ સીલસમ્પન્નો હોતિ? ઇધ, મહારાજ, ભિક્ખુ પાણાતિપાતં પહાય પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ. નિહિતદણ્ડો નિહિતસત્થો લજ્જી દયાપન્નો સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પી વિહરતિ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સીલસ્મિં.

‘‘અદિન્નાદાનં પહાય અદિન્નાદાના પટિવિરતો હોતિ દિન્નાદાયી દિન્નપાટિકઙ્ખી, અથેનેન સુચિભૂતેન અત્તના વિહરતિ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સીલસ્મિં.

‘‘અબ્રહ્મચરિયં પહાય બ્રહ્મચારી હોતિ આરાચારી વિરતો મેથુના ગામધમ્મા. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સીલસ્મિં.

‘‘મુસાવાદં પહાય મુસાવાદા પટિવિરતો હોતિ સચ્ચવાદી સચ્ચસન્ધો થેતો પચ્ચયિકો અવિસંવાદકો લોકસ્સ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સીલસ્મિં.

‘‘પિસુણં વાચં પહાય પિસુણાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ; ઇતો સુત્વા ન અમુત્ર અક્ખાતા ઇમેસં ભેદાય; અમુત્ર વા સુત્વા ન ઇમેસં અક્ખાતા, અમૂસં ભેદાય. ઇતિ ભિન્નાનં વા સન્ધાતા, સહિતાનં વા અનુપ્પદાતા, સમગ્ગારામો સમગ્ગરતો સમગ્ગનન્દી સમગ્ગકરણિં વાચં ભાસિતા હોતિ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સીલસ્મિં.

‘‘ફરુસં વાચં પહાય ફરુસાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ; યા સા વાચા નેલા કણ્ણસુખા પેમનીયા હદયઙ્ગમા પોરી બહુજનકન્તા બહુજનમનાપા તથારૂપિં વાચં ભાસિતા હોતિ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સીલસ્મિં.

‘‘સમ્ફપ્પલાપં પહાય સમ્ફપ્પલાપા પટિવિરતો હોતિ કાલવાદી ભૂતવાદી અત્થવાદી ધમ્મવાદી વિનયવાદી, નિધાનવતિં વાચં ભાસિતા હોતિ કાલેન સાપદેસં પરિયન્તવતિં અત્થસંહિતં. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સીલસ્મિં.

‘‘બીજગામભૂતગામસમારમ્ભા પટિવિરતો હોતિ…પે… એકભત્તિકો હોતિ રત્તૂપરતો વિરતો વિકાલભોજના. નચ્ચગીતવાદિતવિસૂકદસ્સના પટિવિરતો હોતિ. માલાગન્ધવિલેપનધારણમણ્ડનવિભૂસનટ્ઠાના પટિવિરતો હોતિ. ઉચ્ચાસયનમહાસયના પટિવિરતો હોતિ. જાતરૂપરજતપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ. આમકધઞ્ઞપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ. આમકમંસપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ. ઇત્થિકુમારિકપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ. દાસિદાસપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ. અજેળકપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ. કુક્કુટસૂકરપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ. હત્થિગવસ્સવળવપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ. ખેત્તવત્થુપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ. દૂતેય્યપહિણગમનાનુયોગા પટિવિરતો હોતિ. કયવિક્કયા પટિવિરતો હોતિ. તુલાકૂટકંસકૂટમાનકૂટા પટિવિરતો હોતિ. ઉક્કોટનવઞ્ચનનિકતિસાચિયોગા પટિવિરતો હોતિ. છેદનવધબન્ધનવિપરામોસઆલોપસહસાકારા પટિવિરતો હોતિ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સીલસ્મિં.

ચૂળસીલં નિટ્ઠિતં.

મજ્ઝિમસીલં

૧૯૫. ‘‘યથા વા પનેકે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સદ્ધાદેય્યાનિ ભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા તે એવરૂપં બીજગામભૂતગામસમારમ્ભં અનુયુત્તા વિહરન્તિ. સેય્યથિદં – મૂલબીજં ખન્ધબીજં ફળુબીજં અગ્ગબીજં બીજબીજમેવ પઞ્ચમં, ઇતિ એવરૂપા બીજગામભૂતગામસમારમ્ભા પટિવિરતો હોતિ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સીલસ્મિં.

૧૯૬. ‘‘યથા વા પનેકે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સદ્ધાદેય્યાનિ ભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા તે એવરૂપં સન્નિધિકારપરિભોગં અનુયુત્તા વિહરન્તિ. સેય્યથિદં – અન્નસન્નિધિં પાનસન્નિધિં વત્થસન્નિધિં યાનસન્નિધિં સયનસન્નિધિં ગન્ધસન્નિધિં આમિસસન્નિધિં, ઇતિ વા ઇતિ એવરૂપા સન્નિધિકારપરિભોગા પટિવિરતો હોતિ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સીલસ્મિં.

૧૯૭. ‘‘યથા વા પનેકે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સદ્ધાદેય્યાનિ ભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા તે એવરૂપં વિસૂકદસ્સનં અનુયુત્તા વિહરન્તિ. સેય્યથિદં – નચ્ચં ગીતં વાદિતં પેક્ખં અક્ખાનં પાણિસ્સરં વેતાળં કુમ્ભથૂણં સોભનકં ચણ્ડાલં વંસં ધોવનં હત્થિયુદ્ધં અસ્સયુદ્ધં મહિંસયુદ્ધં ઉસભયુદ્ધં અજયુદ્ધં મેણ્ડયુદ્ધં કુક્કુટયુદ્ધં વટ્ટકયુદ્ધં દણ્ડયુદ્ધં મુટ્ઠિયુદ્ધં નિબ્બુદ્ધં ઉય્યોધિકં બલગ્ગં સેનાબ્યૂહં અનીકદસ્સનં ઇતિ વા ઇતિ એવરૂપા વિસૂકદસ્સના પટિવિરતો હોતિ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સીલસ્મિં.

૧૯૮. ‘‘યથા વા પનેકે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સદ્ધાદેય્યાનિ ભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા તે એવરૂપં જૂતપ્પમાદટ્ઠાનાનુયોગં અનુયુત્તા વિહરન્તિ. સેય્યથિદં – અટ્ઠપદં દસપદં આકાસં પરિહારપથં સન્તિકં ખલિકં ઘટિકં સલાકહત્થં અક્ખં પઙ્ગચીરં વઙ્કકં મોક્ખચિકં ચિઙ્ગુલિકં પત્તાળ્હકં રથકં ધનુકં અક્ખરિકં મનેસિકં યથાવજ્જં ઇતિ વા ઇતિ એવરૂપા જૂતપ્પમાદટ્ઠાનાનુયોગા પટિવિરતો હોતિ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સીલસ્મિં.

૧૯૯. ‘‘યથા વા પનેકે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સદ્ધાદેય્યાનિ ભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા તે એવરૂપં ઉચ્ચાસયનમહાસયનં અનુયુત્તા વિહરન્તિ. સેય્યથિદં – આસન્દિં પલ્લઙ્કં ગોનકં ચિત્તકં પટિકં પટલિકં તૂલિકં વિકતિકં ઉદ્દલોમિં એકન્તલોમિં કટ્ટિસ્સં કોસેય્યં કુત્તકં હત્થત્થરં અસ્સત્થરં રથત્થરં અજિનપ્પવેણિં કદલિમિગપવરપચ્ચત્થરણં સઉત્તરચ્છદં ઉભતોલોહિતકૂપધાનં ઇતિ વા ઇતિ એવરૂપા ઉચ્ચાસયનમહાસયના પટિવિરતો હોતિ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સીલસ્મિં.

૨૦૦. ‘‘યથા વા પનેકે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સદ્ધાદેય્યાનિ ભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા તે એવરૂપં મણ્ડનવિભૂસનટ્ઠાનાનુયોગં અનુયુત્તા વિહરન્તિ. સેય્યથિદં – ઉચ્છાદનં પરિમદ્દનં ન્હાપનં સમ્બાહનં આદાસં અઞ્જનં માલાગન્ધવિલેપનં મુખચુણ્ણં મુખલેપનં હત્થબન્ધં સિખાબન્ધં દણ્ડં નાળિકં અસિં [ખગ્ગં (સી. પી.), અસિં ખગ્ગં (સ્યા. કં.), ખગ્ગં અસિં (ક.)] છત્તં ચિત્રુપાહનં ઉણ્હીસં મણિં વાલબીજનિં ઓદાતાનિ વત્થાનિ દીઘદસાનિ ઇતિ વા ઇતિ એવરૂપા મણ્ડનવિભૂસનટ્ઠાનાનુયોગા પટિવિરતો હોતિ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સીલસ્મિં.

૨૦૧. ‘‘યથા વા પનેકે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સદ્ધાદેય્યાનિ ભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા તે એવરૂપં તિરચ્છાનકથં અનુયુત્તા વિહરન્તિ. સેય્યથિદં – રાજકથં ચોરકથં મહામત્તકથં સેનાકથં ભયકથં યુદ્ધકથં અન્નકથં પાનકથં વત્થકથં સયનકથં માલાકથં ગન્ધકથં ઞાતિકથં યાનકથં ગામકથં નિગમકથં નગરકથં જનપદકથં ઇત્થિકથં [ઇત્થિકથં પુરિસકથં કુમારકથં કુમારિકથં (ક.)] સૂરકથં વિસિખાકથં કુમ્ભટ્ઠાનકથં પુબ્બપેતકથં નાનત્તકથં લોકક્ખાયિકં સમુદ્દક્ખાયિકં ઇતિભવાભવકથં ઇતિ વા ઇતિ એવરૂપાય તિરચ્છાનકથાય પટિવિરતો હોતિ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સીલસ્મિં.

૨૦૨. ‘‘યથા વા પનેકે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સદ્ધાદેય્યાનિ ભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા તે એવરૂપં વિગ્ગાહિકકથં અનુયુત્તા વિહરન્તિ. સેય્યથિદં – ન ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનાસિ, અહં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનામિ, કિં ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનિસ્સસિ, મિચ્છા પટિપન્નો ત્વમસિ, અહમસ્મિ સમ્મા પટિપન્નો, સહિતં મે, અસહિતં તે, પુરે વચનીયં પચ્છા અવચ, પચ્છા વચનીયં પુરે અવચ, અધિચિણ્ણં તે વિપરાવત્તં, આરોપિતો તે વાદો, નિગ્ગહિતો ત્વમસિ, ચર વાદપ્પમોક્ખાય, નિબ્બેઠેહિ વા સચે પહોસીતિ ઇતિ વા ઇતિ એવરૂપાય વિગ્ગાહિકકથાય પટિવિરતો હોતિ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સીલસ્મિં.

૨૦૩. ‘‘યથા વા પનેકે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સદ્ધાદેય્યાનિ ભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા તે એવરૂપં દૂતેય્યપહિણગમનાનુયોગં અનુયુત્તા વિહરન્તિ. સેય્યથિદં – રઞ્ઞં, રાજમહામત્તાનં, ખત્તિયાનં, બ્રાહ્મણાનં, ગહપતિકાનં, કુમારાનં – ‘ઇધ ગચ્છ, અમુત્રાગચ્છ, ઇદં હર, અમુત્ર ઇદં આહરા’તિ ઇતિ વા ઇતિ એવરૂપા દૂતેય્યપહિણગમનાનુયોગા પટિવિરતો હોતિ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સીલસ્મિં.

૨૦૪. ‘‘યથા વા પનેકે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સદ્ધાદેય્યાનિ ભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા તે કુહકા ચ હોન્તિ લપકા ચ નેમિત્તિકા ચ નિપ્પેસિકા ચ લાભેન લાભં નિજિગીંસિતારો ચ. ઇતિ એવરૂપા કુહનલપના પટિવિરતો હોતિ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સીલસ્મિં’’.

મજ્ઝિમસીલં નિટ્ઠિતં.

મહાસીલં

૨૦૫. ‘‘યથા વા પનેકે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સદ્ધાદેય્યાનિ ભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા તે એવરૂપાય તિરચ્છાનવિજ્જાય મિચ્છાજીવેન જીવિતં કપ્પેન્તિ. સેય્યથિદં – અઙ્ગં નિમિત્તં ઉપ્પાતં સુપિનં લક્ખણં મૂસિકચ્છિન્નં અગ્ગિહોમં દબ્બિહોમં થુસહોમં કણહોમં તણ્ડુલહોમં સપ્પિહોમં તેલહોમં મુખહોમં લોહિતહોમં અઙ્ગવિજ્જા વત્થુવિજ્જા ખત્તવિજ્જા સિવવિજ્જા ભૂતવિજ્જા ભૂરિવિજ્જા અહિવિજ્જા વિસવિજ્જા વિચ્છિકવિજ્જા મૂસિકવિજ્જા સકુણવિજ્જા વાયસવિજ્જા પક્કજ્ઝાનં સરપરિત્તાણં મિગચક્કં ઇતિ વા ઇતિ એવરૂપાય તિરચ્છાનવિજ્જાય મિચ્છાજીવા પટિવિરતો હોતિ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સીલસ્મિં.

૨૦૬. ‘‘યથા વા પનેકે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સદ્ધાદેય્યાનિ ભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા તે એવરૂપાય તિરચ્છાનવિજ્જાય મિચ્છાજીવેન જીવિતં કપ્પેન્તિ. સેય્યથિદં – મણિલક્ખણં વત્થલક્ખણં દણ્ડલક્ખણં સત્થલક્ખણં અસિલક્ખણં ઉસુલક્ખણં ધનુલક્ખણં આવુધલક્ખણં ઇત્થિલક્ખણં પુરિસલક્ખણં કુમારલક્ખણં કુમારિલક્ખણં દાસલક્ખણં દાસિલક્ખણં હત્થિલક્ખણં અસ્સલક્ખણં મહિંસલક્ખણં ઉસભલક્ખણં ગોલક્ખણં અજલક્ખણં મેણ્ડલક્ખણં કુક્કુટલક્ખણં વટ્ટકલક્ખણં ગોધાલક્ખણં કણ્ણિકલક્ખણં કચ્છપલક્ખણં મિગલક્ખણં ઇતિ વા ઇતિ એવરૂપાય તિરચ્છાનવિજ્જાય મિચ્છાજીવા પટિવિરતો હોતિ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સીલસ્મિં.

૨૦૭. ‘‘યથા વા પનેકે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સદ્ધાદેય્યાનિ ભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા તે એવરૂપાય તિરચ્છાનવિજ્જાય મિચ્છાજીવેન જીવિતં કપ્પેન્તિ. સેય્યથિદં – રઞ્ઞં નિય્યાનં ભવિસ્સતિ, રઞ્ઞં અનિય્યાનં ભવિસ્સતિ, અબ્ભન્તરાનં રઞ્ઞં ઉપયાનં ભવિસ્સતિ, બાહિરાનં રઞ્ઞં અપયાનં ભવિસ્સતિ, બાહિરાનં રઞ્ઞં ઉપયાનં ભવિસ્સતિ, અબ્ભન્તરાનં રઞ્ઞં અપયાનં ભવિસ્સતિ, અબ્ભન્તરાનં રઞ્ઞં જયો ભવિસ્સતિ, બાહિરાનં રઞ્ઞં પરાજયો ભવિસ્સતિ, બાહિરાનં રઞ્ઞં જયો ભવિસ્સતિ, અબ્ભન્તરાનં રઞ્ઞં પરાજયો ભવિસ્સતિ, ઇતિ ઇમસ્સ જયો ભવિસ્સતિ, ઇમસ્સ પરાજયો ભવિસ્સતિ ઇતિ વા ઇતિ એવરૂપાય તિરચ્છાનવિજ્જાય મિચ્છાજીવા પટિવિરતો હોતિ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સીલસ્મિં.

૨૦૮. ‘‘યથા વા પનેકે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સદ્ધાદેય્યાનિ ભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા તે એવરૂપાય તિરચ્છાનવિજ્જાય મિચ્છાજીવેન જીવિતં કપ્પેન્તિ. સેય્યથિદં – ચન્દગ્ગાહો ભવિસ્સતિ, સૂરિયગ્ગાહો ભવિસ્સતિ, નક્ખત્તગ્ગાહો ભવિસ્સતિ, ચન્દિમસૂરિયાનં પથગમનં ભવિસ્સતિ, ચન્દિમસૂરિયાનં ઉપ્પથગમનં ભવિસ્સતિ, નક્ખત્તાનં પથગમનં ભવિસ્સતિ, નક્ખત્તાનં ઉપ્પથગમનં ભવિસ્સતિ, ઉક્કાપાતો ભવિસ્સતિ, દિસાડાહો ભવિસ્સતિ, ભૂમિચાલો ભવિસ્સતિ, દેવદુદ્રભિ ભવિસ્સતિ, ચન્દિમસૂરિયનક્ખત્તાનં ઉગ્ગમનં ઓગમનં સંકિલેસં વોદાનં ભવિસ્સતિ, એવંવિપાકો ચન્દગ્ગાહો ભવિસ્સતિ, એવંવિપાકો સૂરિયગ્ગાહો ભવિસ્સતિ, એવંવિપાકો નક્ખત્તગ્ગાહો ભવિસ્સતિ, એવંવિપાકં ચન્દિમસૂરિયાનં પથગમનં ભવિસ્સતિ, એવંવિપાકં ચન્દિમસૂરિયાનં ઉપ્પથગમનં ભવિસ્સતિ, એવંવિપાકં નક્ખત્તાનં પથગમનં ભવિસ્સતિ, એવંવિપાકં નક્ખત્તાનં ઉપ્પથગમનં ભવિસ્સતિ, એવંવિપાકો ઉક્કાપાતો ભવિસ્સતિ, એવંવિપાકો દિસાડાહો ભવિસ્સતિ, એવંવિપાકો ભૂમિચાલો ભવિસ્સતિ, એવંવિપાકો દેવદુદ્રભિ ભવિસ્સતિ, એવંવિપાકં ચન્દિમસૂરિયનક્ખત્તાનં ઉગ્ગમનં ઓગમનં સંકિલેસં વોદાનં ભવિસ્સતિ ઇતિ વા ઇતિ એવરૂપાય તિરચ્છાનવિજ્જાય મિચ્છાજીવા પટિવિરતો હોતિ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સીલસ્મિં.

૨૦૯. ‘‘યથા વા પનેકે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સદ્ધાદેય્યાનિ ભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા તે એવરૂપાય તિરચ્છાનવિજ્જાય મિચ્છાજીવેન જીવિતં કપ્પેન્તિ. સેય્યથિદં – સુવુટ્ઠિકા ભવિસ્સતિ, દુબ્બુટ્ઠિકા ભવિસ્સતિ, સુભિક્ખં ભવિસ્સતિ, દુબ્ભિક્ખં ભવિસ્સતિ, ખેમં ભવિસ્સતિ, ભયં ભવિસ્સતિ, રોગો ભવિસ્સતિ, આરોગ્યં ભવિસ્સતિ, મુદ્દા, ગણના, સઙ્ખાનં, કાવેય્યં, લોકાયતં ઇતિ વા ઇતિ એવરૂપાય તિરચ્છાનવિજ્જાય મિચ્છાજીવા પટિવિરતો હોતિ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સીલસ્મિં.

૨૧૦. ‘‘યથા વા પનેકે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સદ્ધાદેય્યાનિ ભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા તે એવરૂપાય તિરચ્છાનવિજ્જાય મિચ્છાજીવેન જીવિતં કપ્પેન્તિ. સેય્યથિદં – આવાહનં વિવાહનં સંવરણં વિવરણં સઙ્કિરણં વિકિરણં સુભગકરણં દુબ્ભગકરણં વિરુદ્ધગબ્ભકરણં જિવ્હાનિબન્ધનં હનુસંહનનં હત્થાભિજપ્પનં હનુજપ્પનં કણ્ણજપ્પનં આદાસપઞ્હં કુમારિકપઞ્હં દેવપઞ્હં આદિચ્ચુપટ્ઠાનં મહતુપટ્ઠાનં અબ્ભુજ્જલનં સિરિવ્હાયનં ઇતિ વા ઇતિ એવરૂપાય તિરચ્છાનવિજ્જાય મિચ્છાજીવા પટિવિરતો હોતિ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સીલસ્મિં.

૨૧૧. ‘‘યથા વા પનેકે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સદ્ધાદેય્યાનિ ભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા તે એવરૂપાય તિરચ્છાનવિજ્જાય મિચ્છાજીવેન જીવિતં કપ્પેન્તિ. સેય્યથિદં – સન્તિકમ્મં પણિધિકમ્મં ભૂતકમ્મં ભૂરિકમ્મં વસ્સકમ્મં વોસ્સકમ્મં વત્થુકમ્મં વત્થુપરિકમ્મં આચમનં ન્હાપનં જુહનં વમનં વિરેચનં ઉદ્ધંવિરેચનં અધોવિરેચનં સીસવિરેચનં કણ્ણતેલં નેત્તતપ્પનં નત્થુકમ્મં અઞ્જનં પચ્ચઞ્જનં સાલાકિયં સલ્લકત્તિયં દારકતિકિચ્છા, મૂલભેસજ્જાનં અનુપ્પદાનં, ઓસધીનં પટિમોક્ખો ઇતિ વા ઇતિ એવરૂપાય તિરચ્છાનવિજ્જાય મિચ્છાજીવા પટિવિરતો હોતિ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સીલસ્મિં.

૨૧૨. ‘‘સ ખો સો, મહારાજ, ભિક્ખુ એવં સીલસમ્પન્નો ન કુતોચિ ભયં સમનુપસ્સતિ, યદિદં સીલસંવરતો. સેય્યથાપિ – મહારાજ, રાજા ખત્તિયો મુદ્ધાભિસિત્તો નિહતપચ્ચામિત્તો ન કુતોચિ ભયં સમનુપસ્સતિ, યદિદં પચ્ચત્થિકતો; એવમેવ ખો, મહારાજ, ભિક્ખુ એવં સીલસમ્પન્નો ન કુતોચિ ભયં સમનુપસ્સતિ, યદિદં સીલસંવરતો. સો ઇમિના અરિયેન સીલક્ખન્ધેન સમન્નાગતો અજ્ઝત્તં અનવજ્જસુખં પટિસંવેદેતિ. એવં ખો, મહારાજ, ભિક્ખુ સીલસમ્પન્નો હોતિ.

મહાસીલં નિટ્ઠિતં.

ઇન્દ્રિયસંવરો

૨૧૩. ‘‘કથઞ્ચ, મહારાજ, ભિક્ખુ ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો હોતિ? ઇધ, મહારાજ, ભિક્ખુ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝા દોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ, રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા…પે… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા…પે… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં મનિન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝા દોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ, રક્ખતિ મનિન્દ્રિયં, મનિન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. સો ઇમિના અરિયેન ઇન્દ્રિયસંવરેન સમન્નાગતો અજ્ઝત્તં અબ્યાસેકસુખં પટિસંવેદેતિ. એવં ખો, મહારાજ, ભિક્ખુ ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો હોતિ.

સતિસમ્પજઞ્ઞં

૨૧૪. ‘‘કથઞ્ચ, મહારાજ, ભિક્ખુ સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો હોતિ? ઇધ, મહારાજ, ભિક્ખુ અભિક્કન્તે પટિક્કન્તે સમ્પજાનકારી હોતિ, આલોકિતે વિલોકિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, સમિઞ્જિતે પસારિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, સઙ્ઘાટિપત્તચીવરધારણે સમ્પજાનકારી હોતિ, અસિતે પીતે ખાયિતે સાયિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, ઉચ્ચારપસ્સાવકમ્મે સમ્પજાનકારી હોતિ, ગતે ઠિતે નિસિન્ને સુત્તે જાગરિતે ભાસિતે તુણ્હીભાવે સમ્પજાનકારી હોતિ. એવં ખો, મહારાજ, ભિક્ખુ સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો હોતિ.

સન્તોસો

૨૧૫. ‘‘કથઞ્ચ, મહારાજ, ભિક્ખુ સન્તુટ્ઠો હોતિ? ઇધ, મહારાજ, ભિક્ખુ સન્તુટ્ઠો હોતિ કાયપરિહારિકેન ચીવરેન, કુચ્છિપરિહારિકેન પિણ્ડપાતેન. સો યેન યેનેવ પક્કમતિ, સમાદાયેવ પક્કમતિ. સેય્યથાપિ, મહારાજ, પક્ખી સકુણો યેન યેનેવ ડેતિ, સપત્તભારોવ ડેતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, ભિક્ખુ સન્તુટ્ઠો હોતિ કાયપરિહારિકેન ચીવરેન કુચ્છિપરિહારિકેન પિણ્ડપાતેન. સો યેન યેનેવ પક્કમતિ, સમાદાયેવ પક્કમતિ. એવં ખો, મહારાજ, ભિક્ખુ સન્તુટ્ઠો હોતિ.

નીવરણપ્પહાનં

૨૧૬. ‘‘સો ઇમિના ચ અરિયેન સીલક્ખન્ધેન સમન્નાગતો, ઇમિના ચ અરિયેન ઇન્દ્રિયસંવરેન સમન્નાગતો, ઇમિના ચ અરિયેન સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો, ઇમાય ચ અરિયાય સન્તુટ્ઠિયા સમન્નાગતો, વિવિત્તં સેનાસનં ભજતિ અરઞ્ઞં રુક્ખમૂલં પબ્બતં કન્દરં ગિરિગુહં સુસાનં વનપત્થં અબ્ભોકાસં પલાલપુઞ્જં. સો પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપ્પટિક્કન્તો નિસીદતિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા.

૨૧૭. ‘‘સો અભિજ્ઝં લોકે પહાય વિગતાભિજ્ઝેન ચેતસા વિહરતિ, અભિજ્ઝાય ચિત્તં પરિસોધેતિ. બ્યાપાદપદોસં પહાય અબ્યાપન્નચિત્તો વિહરતિ સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પી, બ્યાપાદપદોસા ચિત્તં પરિસોધેતિ. થિનમિદ્ધં પહાય વિગતથિનમિદ્ધો વિહરતિ આલોકસઞ્ઞી, સતો સમ્પજાનો, થિનમિદ્ધા ચિત્તં પરિસોધેતિ. ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં પહાય અનુદ્ધતો વિહરતિ, અજ્ઝત્તં વૂપસન્તચિત્તો, ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચા ચિત્તં પરિસોધેતિ. વિચિકિચ્છં પહાય તિણ્ણવિચિકિચ્છો વિહરતિ, અકથંકથી કુસલેસુ ધમ્મેસુ, વિચિકિચ્છાય ચિત્તં પરિસોધેતિ.

૨૧૮. ‘‘સેય્યથાપિ, મહારાજ, પુરિસો ઇણં આદાય કમ્મન્તે પયોજેય્ય. તસ્સ તે કમ્મન્તા સમિજ્ઝેય્યું. સો યાનિ ચ પોરાણાનિ ઇણમૂલાનિ, તાનિ ચ બ્યન્તિં કરેય્ય [બ્યન્તીકરેય્ય (સી. સ્યા. કં.)], સિયા ચસ્સ ઉત્તરિં અવસિટ્ઠં દારભરણાય. તસ્સ એવમસ્સ – ‘અહં ખો પુબ્બે ઇણં આદાય કમ્મન્તે પયોજેસિં. તસ્સ મે તે કમ્મન્તા સમિજ્ઝિંસુ. સોહં યાનિ ચ પોરાણાનિ ઇણમૂલાનિ, તાનિ ચ બ્યન્તિં અકાસિં, અત્થિ ચ મે ઉત્તરિં અવસિટ્ઠં દારભરણાયા’તિ. સો તતોનિદાનં લભેથ પામોજ્જં, અધિગચ્છેય્ય સોમનસ્સં.

૨૧૯. ‘‘સેય્યથાપિ, મહારાજ, પુરિસો આબાધિકો અસ્સ દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો; ભત્તઞ્ચસ્સ નચ્છાદેય્ય, ન ચસ્સ કાયે બલમત્તા. સો અપરેન સમયેન તમ્હા આબાધા મુચ્ચેય્ય; ભત્તં ચસ્સ છાદેય્ય, સિયા ચસ્સ કાયે બલમત્તા. તસ્સ એવમસ્સ – ‘અહં ખો પુબ્બે આબાધિકો અહોસિં દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો; ભત્તઞ્ચ મે નચ્છાદેસિ, ન ચ મે આસિ [ન ચસ્સ મે (ક.)] કાયે બલમત્તા. સોમ્હિ એતરહિ તમ્હા આબાધા મુત્તો; ભત્તઞ્ચ મે છાદેતિ, અત્થિ ચ મે કાયે બલમત્તા’તિ. સો તતોનિદાનં લભેથ પામોજ્જં, અધિગચ્છેય્ય સોમનસ્સં.

૨૨૦. ‘‘સેય્યથાપિ, મહારાજ, પુરિસો બન્ધનાગારે બદ્ધો અસ્સ. સો અપરેન સમયેન તમ્હા બન્ધનાગારા મુચ્ચેય્ય સોત્થિના અબ્ભયેન [ઉબ્બયેન (સી. ક.)], ન ચસ્સ કિઞ્ચિ ભોગાનં વયો. તસ્સ એવમસ્સ – ‘અહં ખો પુબ્બે બન્ધનાગારે બદ્ધો અહોસિં, સોમ્હિ એતરહિ તમ્હા બન્ધનાગારા મુત્તો સોત્થિના અબ્ભયેન. નત્થિ ચ મે કિઞ્ચિ ભોગાનં વયો’તિ. સો તતોનિદાનં લભેથ પામોજ્જં, અધિગચ્છેય્ય સોમનસ્સં.

૨૨૧. ‘‘સેય્યથાપિ, મહારાજ, પુરિસો દાસો અસ્સ અનત્તાધીનો પરાધીનો ન યેનકામંગમો. સો અપરેન સમયેન તમ્હા દાસબ્યા મુચ્ચેય્ય અત્તાધીનો અપરાધીનો ભુજિસ્સો યેનકામંગમો. તસ્સ એવમસ્સ – ‘અહં ખો પુબ્બે દાસો અહોસિં અનત્તાધીનો પરાધીનો ન યેનકામંગમો. સોમ્હિ એતરહિ તમ્હા દાસબ્યા મુત્તો અત્તાધીનો અપરાધીનો ભુજિસ્સો યેનકામંગમો’તિ. સો તતોનિદાનં લભેથ પામોજ્જં, અધિગચ્છેય્ય સોમનસ્સં.

૨૨૨. ‘‘સેય્યથાપિ, મહારાજ, પુરિસો સધનો સભોગો કન્તારદ્ધાનમગ્ગં પટિપજ્જેય્ય દુબ્ભિક્ખં સપ્પટિભયં. સો અપરેન સમયેન તં કન્તારં નિત્થરેય્ય સોત્થિના, ગામન્તં અનુપાપુણેય્ય ખેમં અપ્પટિભયં. તસ્સ એવમસ્સ – ‘અહં ખો પુબ્બે સધનો સભોગો કન્તારદ્ધાનમગ્ગં પટિપજ્જિં દુબ્ભિક્ખં સપ્પટિભયં. સોમ્હિ એતરહિ તં કન્તારં નિત્થિણ્ણો સોત્થિના, ગામન્તં અનુપ્પત્તો ખેમં અપ્પટિભય’ન્તિ. સો તતોનિદાનં લભેથ પામોજ્જં, અધિગચ્છેય્ય સોમનસ્સં.

૨૨૩. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, ભિક્ખુ યથા ઇણં યથા રોગં યથા બન્ધનાગારં યથા દાસબ્યં યથા કન્તારદ્ધાનમગ્ગં, એવં ઇમે પઞ્ચ નીવરણે અપ્પહીને અત્તનિ સમનુપસ્સતિ.

૨૨૪. ‘‘સેય્યથાપિ, મહારાજ, યથા આણણ્યં યથા આરોગ્યં યથા બન્ધનામોક્ખં યથા ભુજિસ્સં યથા ખેમન્તભૂમિં; એવમેવ ખો, મહારાજ, ભિક્ખુ ઇમે પઞ્ચ નીવરણે પહીને અત્તનિ સમનુપસ્સતિ.

૨૨૫. ‘‘તસ્સિમે પઞ્ચ નીવરણે પહીને અત્તનિ સમનુપસ્સતો પામોજ્જં જાયતિ, પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતિ, પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતિ, પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદેતિ, સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ.

પઠમજ્ઝાનં

૨૨૬. ‘‘સો વિવિચ્ચેવ કામેહિ, વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ઇમમેવ કાયં વિવેકજેન પીતિસુખેન અભિસન્દેતિ પરિસન્દેતિ પરિપૂરેતિ પરિપ્ફરતિ, નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો કાયસ્સ વિવેકજેન પીતિસુખેન અપ્ફુટં હોતિ.

૨૨૭. ‘‘સેય્યથાપિ, મહારાજ, દક્ખો ન્હાપકો વા ન્હાપકન્તેવાસી વા કંસથાલે ન્હાનીયચુણ્ણાનિ આકિરિત્વા ઉદકેન પરિપ્ફોસકં પરિપ્ફોસકં સન્નેય્ય, સાયં ન્હાનીયપિણ્ડિ સ્નેહાનુગતા સ્નેહપરેતા સન્તરબાહિરા ફુટા સ્નેહેન, ન ચ પગ્ઘરણી; એવમેવ ખો, મહારાજ, ભિક્ખુ ઇમમેવ કાયં વિવેકજેન પીતિસુખેન અભિસન્દેતિ પરિસન્દેતિ પરિપૂરેતિ પરિપ્ફરતિ, નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો કાયસ્સ વિવેકજેન પીતિસુખેન અપ્ફુટં હોતિ. ઇદમ્પિ ખો, મહારાજ, સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પુરિમેહિ સન્દિટ્ઠિકેહિ સામઞ્ઞફલેહિ અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ.

દુતિયજ્ઝાનં

૨૨૮. ‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, ભિક્ખુ વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ઇમમેવ કાયં સમાધિજેન પીતિસુખેન અભિસન્દેતિ પરિસન્દેતિ પરિપૂરેતિ પરિપ્ફરતિ, નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો કાયસ્સ સમાધિજેન પીતિસુખેન અપ્ફુટં હોતિ.

૨૨૯. ‘‘સેય્યથાપિ, મહારાજ, ઉદકરહદો ગમ્ભીરો ઉબ્ભિદોદકો [ઉબ્ભિતોદકો (સ્યા. કં. ક.)] તસ્સ નેવસ્સ પુરત્થિમાય દિસાય ઉદકસ્સ આયમુખં, ન દક્ખિણાય દિસાય ઉદકસ્સ આયમુખં, ન પચ્છિમાય દિસાય ઉદકસ્સ આયમુખં, ન ઉત્તરાય દિસાય ઉદકસ્સ આયમુખં, દેવો ચ ન કાલેનકાલં સમ્માધારં અનુપ્પવેચ્છેય્ય. અથ ખો તમ્હાવ ઉદકરહદા સીતા વારિધારા ઉબ્ભિજ્જિત્વા તમેવ ઉદકરહદં સીતેન વારિના અભિસન્દેય્ય પરિસન્દેય્ય પરિપૂરેય્ય પરિપ્ફરેય્ય, નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો ઉદકરહદસ્સ સીતેન વારિના અપ્ફુટં અસ્સ. એવમેવ ખો, મહારાજ, ભિક્ખુ ઇમમેવ કાયં સમાધિજેન પીતિસુખેન અભિસન્દેતિ પરિસન્દેતિ પરિપૂરેતિ પરિપ્ફરતિ, નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો કાયસ્સ સમાધિજેન પીતિસુખેન અપ્ફુટં હોતિ. ઇદમ્પિ ખો, મહારાજ, સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પુરિમેહિ સન્દિટ્ઠિકેહિ સામઞ્ઞફલેહિ અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ.

તતિયજ્ઝાનં

૨૩૦. ‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, ભિક્ખુ પીતિયા ચ વિરાગા ઉપેક્ખકો ચ વિહરતિ સતો સમ્પજાનો, સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેતિ, યં તં અરિયા આચિક્ખન્તિ – ‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’તિ, તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ઇમમેવ કાયં નિપ્પીતિકેન સુખેન અભિસન્દેતિ પરિસન્દેતિ પરિપૂરેતિ પરિપ્ફરતિ, નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો કાયસ્સ નિપ્પીતિકેન સુખેન અપ્ફુટં હોતિ.

૨૩૧. ‘‘સેય્યથાપિ, મહારાજ, ઉપ્પલિનિયં વા પદુમિનિયં વા પુણ્ડરીકિનિયં વા અપ્પેકચ્ચાનિ ઉપ્પલાનિ વા પદુમાનિ વા પુણ્ડરીકાનિ વા ઉદકે જાતાનિ ઉદકે સંવડ્ઢાનિ ઉદકાનુગ્ગતાનિ અન્તોનિમુગ્ગપોસીનિ, તાનિ યાવ ચગ્ગા યાવ ચ મૂલા સીતેન વારિના અભિસન્નાનિ પરિસન્નાનિ [અભિસન્દાનિ પરિસન્દાનિ (ક.)] પરિપૂરાનિ પરિપ્ફુટાનિ [પરિપ્ફુટ્ઠાનિ (પી.)], નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતં ઉપ્પલાનં વા પદુમાનં વા પુણ્ડરીકાનં વા સીતેન વારિના અપ્ફુટં અસ્સ; એવમેવ ખો, મહારાજ, ભિક્ખુ ઇમમેવ કાયં નિપ્પીતિકેન સુખેન અભિસન્દેતિ પરિસન્દેતિ પરિપૂરેતિ પરિપ્ફરતિ, નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો કાયસ્સ નિપ્પીતિકેન સુખેન અપ્ફુટં હોતિ. ઇદમ્પિ ખો, મહારાજ, સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પુરિમેહિ સન્દિટ્ઠિકેહિ સામઞ્ઞફલેહિ અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ.

ચતુત્થજ્ઝાનં

૨૩૨. ‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, ભિક્ખુ સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના, પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા અદુક્ખમસુખં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, સો ઇમમેવ કાયં પરિસુદ્ધેન ચેતસા પરિયોદાતેન ફરિત્વા નિસિન્નો હોતિ, નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો કાયસ્સ પરિસુદ્ધેન ચેતસા પરિયોદાતેન અપ્ફુટં હોતિ.

૨૩૩. ‘‘સેય્યથાપિ, મહારાજ, પુરિસો ઓદાતેન વત્થેન સસીસં પારુપિત્વા નિસિન્નો અસ્સ, નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો કાયસ્સ ઓદાતેન વત્થેન અપ્ફુટં અસ્સ; એવમેવ ખો, મહારાજ, ભિક્ખુ ઇમમેવ કાયં પરિસુદ્ધેન ચેતસા પરિયોદાતેન ફરિત્વા નિસિન્નો હોતિ, નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો કાયસ્સ પરિસુદ્ધેન ચેતસા પરિયોદાતેન અપ્ફુટં હોતિ. ઇદમ્પિ ખો, મહારાજ, સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પુરિમેહિ સન્દિટ્ઠિકેહિ સામઞ્ઞફલેહિ અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ.

વિપસ્સનાઞાણં

૨૩૪. ‘‘સો [પુન ચપરં મહારાજ ભિક્ખુ સો (ક.)] એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે ઞાણદસ્સનાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘અયં ખો મે કાયો રૂપી ચાતુમહાભૂતિકો માતાપેત્તિકસમ્ભવો ઓદનકુમ્માસૂપચયો અનિચ્ચુચ્છાદન-પરિમદ્દન-ભેદન-વિદ્ધંસન-ધમ્મો; ઇદઞ્ચ પન મે વિઞ્ઞાણં એત્થ સિતં એત્થ પટિબદ્ધ’ન્તિ.

૨૩૫. ‘‘સેય્યથાપિ, મહારાજ, મણિ વેળુરિયો સુભો જાતિમા અટ્ઠંસો સુપરિકમ્મકતો અચ્છો વિપ્પસન્નો અનાવિલો સબ્બાકારસમ્પન્નો. તત્રાસ્સ સુત્તં આવુતં નીલં વા પીતં વા લોહિતં વા [પીતકં વા લોહિતકં વા (ક.)] ઓદાતં વા પણ્ડુસુત્તં વા. તમેનં ચક્ખુમા પુરિસો હત્થે કરિત્વા પચ્ચવેક્ખેય્ય – ‘અયં ખો મણિ વેળુરિયો સુભો જાતિમા અટ્ઠંસો સુપરિકમ્મકતો અચ્છો વિપ્પસન્નો અનાવિલો સબ્બાકારસમ્પન્નો; તત્રિદં સુત્તં આવુતં નીલં વા પીતં વા લોહિતં વા ઓદાતં વા પણ્ડુસુત્તં વા’તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, ભિક્ખુ એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે ઞાણદસ્સનાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘અયં ખો મે કાયો રૂપી ચાતુમહાભૂતિકો માતાપેત્તિકસમ્ભવો ઓદનકુમ્માસૂપચયો અનિચ્ચુચ્છાદનપરિમદ્દનભેદનવિદ્ધંસનધમ્મો; ઇદઞ્ચ પન મે વિઞ્ઞાણં એત્થ સિતં એત્થ પટિબદ્ધ’ન્તિ. ઇદમ્પિ ખો, મહારાજ, સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પુરિમેહિ સન્દિટ્ઠિકેહિ સામઞ્ઞફલેહિ અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ.

મનોમયિદ્ધિઞાણં

૨૩૬. ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે મનોમયં કાયં અભિનિમ્માનાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ. સો ઇમમ્હા કાયા અઞ્ઞં કાયં અભિનિમ્મિનાતિ રૂપિં મનોમયં સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગિં અહીનિન્દ્રિયં.

૨૩૭. ‘‘સેય્યથાપિ, મહારાજ, પુરિસો મુઞ્જમ્હા ઈસિકં પવાહેય્ય [પબ્બાહેય્ય (સ્યા. ક.)]. તસ્સ એવમસ્સ – ‘અયં મુઞ્જો, અયં ઈસિકા, અઞ્ઞો મુઞ્જો, અઞ્ઞા ઈસિકા, મુઞ્જમ્હા ત્વેવ ઈસિકા પવાળ્હા’તિ [પબ્બાળ્હાતિ (સ્યા. ક.)]. સેય્યથા વા પન, મહારાજ, પુરિસો અસિં કોસિયા પવાહેય્ય. તસ્સ એવમસ્સ – ‘અયં અસિ, અયં કોસિ, અઞ્ઞો અસિ, અઞ્ઞા કોસિ, કોસિયા ત્વેવ અસિ પવાળ્હો’’તિ. સેય્યથા વા પન, મહારાજ, પુરિસો અહિં કરણ્ડા ઉદ્ધરેય્ય. તસ્સ એવમસ્સ – ‘અયં અહિ, અયં કરણ્ડો. અઞ્ઞો અહિ, અઞ્ઞો કરણ્ડો, કરણ્ડા ત્વેવ અહિ ઉબ્ભતો’તિ [ઉદ્ધરિતો (સ્યા. કં.)]. એવમેવ ખો, મહારાજ, ભિક્ખુ એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે મનોમયં કાયં અભિનિમ્માનાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ. સો ઇમમ્હા કાયા અઞ્ઞં કાયં અભિનિમ્મિનાતિ રૂપિં મનોમયં સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગિં અહીનિન્દ્રિયં. ઇદમ્પિ ખો, મહારાજ, સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પુરિમેહિ સન્દિટ્ઠિકેહિ સામઞ્ઞફલેહિ અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ.

ઇદ્ધિવિધઞાણં

૨૩૮. ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે ઇદ્ધિવિધાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ. સો અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોતિ – એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતિ, બહુધાપિ હુત્વા એકો હોતિ; આવિભાવં તિરોભાવં તિરોકુટ્ટં તિરોપાકારં તિરોપબ્બતં અસજ્જમાનો ગચ્છતિ સેય્યથાપિ આકાસે. પથવિયાપિ ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં કરોતિ સેય્યથાપિ ઉદકે. ઉદકેપિ અભિજ્જમાને ગચ્છતિ [અભિજ્જમાનો (સી. ક.)] સેય્યથાપિ પથવિયા. આકાસેપિ પલ્લઙ્કેન કમતિ સેય્યથાપિ પક્ખી સકુણો. ઇમેપિ ચન્દિમસૂરિયે એવંમહિદ્ધિકે એવંમહાનુભાવે પાણિના પરામસતિ પરિમજ્જતિ. યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેતિ.

૨૩૯. ‘‘સેય્યથાપિ, મહારાજ, દક્ખો કુમ્ભકારો વા કુમ્ભકારન્તેવાસી વા સુપરિકમ્મકતાય મત્તિકાય યં યદેવ ભાજનવિકતિં આકઙ્ખેય્ય, તં તદેવ કરેય્ય અભિનિપ્ફાદેય્ય. સેય્યથા વા પન, મહારાજ, દક્ખો દન્તકારો વા દન્તકારન્તેવાસી વા સુપરિકમ્મકતસ્મિં દન્તસ્મિં યં યદેવ દન્તવિકતિં આકઙ્ખેય્ય, તં તદેવ કરેય્ય અભિનિપ્ફાદેય્ય. સેય્યથા વા પન, મહારાજ, દક્ખો સુવણ્ણકારો વા સુવણ્ણકારન્તેવાસી વા સુપરિકમ્મકતસ્મિં સુવણ્ણસ્મિં યં યદેવ સુવણ્ણવિકતિં આકઙ્ખેય્ય, તં તદેવ કરેય્ય અભિનિપ્ફાદેય્ય. એવમેવ ખો, મહારાજ, ભિક્ખુ એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે ઇદ્ધિવિધાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ. સો અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોતિ – એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતિ, બહુધાપિ હુત્વા એકો હોતિ; આવિભાવં તિરોભાવં તિરોકુટ્ટં તિરોપાકારં તિરોપબ્બતં અસજ્જમાનો ગચ્છતિ સેય્યથાપિ આકાસે. પથવિયાપિ ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં કરોતિ સેય્યથાપિ ઉદકે. ઉદકેપિ અભિજ્જમાને ગચ્છતિ સેય્યથાપિ પથવિયા. આકાસેપિ પલ્લઙ્કેન કમતિ સેય્યથાપિ પક્ખી સકુણો. ઇમેપિ ચન્દિમસૂરિયે એવંમહિદ્ધિકે એવંમહાનુભાવે પાણિના પરામસતિ પરિમજ્જતિ. યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેતિ. ઇદમ્પિ ખો, મહારાજ, સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પુરિમેહિ સન્દિટ્ઠિકેહિ સામઞ્ઞફલેહિ અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ.

દિબ્બસોતઞાણં

૨૪૦. ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે દિબ્બાય સોતધાતુયા ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ. સો દિબ્બાય સોતધાતુયા વિસુદ્ધાય અતિક્કન્તમાનુસિકાય ઉભો સદ્દે સુણાતિ દિબ્બે ચ માનુસે ચ યે દૂરે સન્તિકે ચ.

૨૪૧. ‘‘સેય્યથાપિ, મહારાજ, પુરિસો અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નો. સો સુણેય્ય ભેરિસદ્દમ્પિ મુદિઙ્ગસદ્દમ્પિ [મુતિઙ્ગસદ્દમ્પિ (સી. પી.)] સઙ્ખપણવદિન્દિમસદ્દમ્પિ [સઙ્ખપણવદેણ્ડિમસદ્દમ્પિ (સી. પી.), સઙ્ખસદ્દંપિ પણવસદ્દંપિ દેન્દિમસદ્દંપિ (સ્યા. કં.)]. તસ્સ એવમસ્સ – ‘ભેરિસદ્દો’ ઇતિપિ, ‘મુદિઙ્ગસદ્દો’ ઇતિપિ, ‘સઙ્ખપણવદિન્દિમસદ્દો’ ઇતિપિ [સઙ્ખસદ્દો ઇતિપિ પણવસદ્દો ઇતિપિ દેન્દિમસદ્દો ઇતિપિ (સ્યા. કં.)]. એવમેવ ખો, મહારાજ, ભિક્ખુ એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે દિબ્બાય સોતધાતુયા ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ. સો દિબ્બાય સોતધાતુયા વિસુદ્ધાય અતિક્કન્તમાનુસિકાય ઉભો સદ્દે સુણાતિ દિબ્બે ચ માનુસે ચ યે દૂરે સન્તિકે ચ. ઇદમ્પિ ખો, મહારાજ, સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પુરિમેહિ સન્દિટ્ઠિકેહિ સામઞ્ઞફલેહિ અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ.

ચેતોપરિયઞાણં

૨૪૨. ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે ચેતોપરિયઞાણાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ. સો પરસત્તાનં પરપુગ્ગલાનં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનાતિ – સરાગં વા ચિત્તં ‘સરાગં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, વીતરાગં વા ચિત્તં ‘વીતરાગં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, સદોસં વા ચિત્તં ‘સદોસં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, વીતદોસં વા ચિત્તં ‘વીતદોસં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, સમોહં વા ચિત્તં ‘સમોહં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, વીતમોહં વા ચિત્તં ‘વીતમોહં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, સઙ્ખિત્તં વા ચિત્તં ‘સઙ્ખિત્તં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, વિક્ખિત્તં વા ચિત્તં ‘વિક્ખિત્તં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, મહગ્ગતં વા ચિત્તં ‘મહગ્ગતં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, અમહગ્ગતં વા ચિત્તં ‘અમહગ્ગતં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, સઉત્તરં વા ચિત્તં ‘સઉત્તરં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, અનુત્તરં વા ચિત્તં ‘અનુત્તરં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, સમાહિતં વા ચિત્તં ‘સમાહિતં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, અસમાહિતં વા ચિત્તં ‘અસમાહિતં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, વિમુત્તં વા ચિત્તં ‘વિમુત્તં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, અવિમુત્તં વા ચિત્તં ‘અવિમુત્તં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ.

૨૪૩. ‘‘સેય્યથાપિ, મહારાજ, ઇત્થી વા પુરિસો વા દહરો યુવા મણ્ડનજાતિકો આદાસે વા પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અચ્છે વા ઉદકપત્તે સકં મુખનિમિત્તં પચ્ચવેક્ખમાનો સકણિકં વા ‘સકણિક’ન્તિ જાનેય્ય, અકણિકં વા ‘અકણિક’ન્તિ જાનેય્ય; એવમેવ ખો, મહારાજ, ભિક્ખુ એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે ચેતોપરિયઞાણાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ. સો પરસત્તાનં પરપુગ્ગલાનં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનાતિ – સરાગં વા ચિત્તં ‘સરાગં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, વીતરાગં વા ચિત્તં ‘વીતરાગં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, સદોસં વા ચિત્તં ‘સદોસં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, વીતદોસં વા ચિત્તં ‘વીતદોસં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, સમોહં વા ચિત્તં ‘સમોહં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, વીતમોહં વા ચિત્તં ‘વીતમોહં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, સઙ્ખિત્તં વા ચિત્તં ‘સઙ્ખિત્તં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, વિક્ખિત્તં વા ચિત્તં ‘વિક્ખિત્તં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, મહગ્ગતં વા ચિત્તં ‘મહગ્ગતં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, અમહગ્ગતં વા ચિત્તં ‘અમહગ્ગતં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, સઉત્તરં વા ચિત્તં ‘સઉત્તરં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, અનુત્તરં વા ચિત્તં ‘અનુત્તરં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, સમાહિતં વા ચિત્તં ‘સમાહિતં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, અસમાહિતં વા ચિત્તં ‘અસમાહિતં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, વિમુત્તં વા ચિત્તં ‘વિમુત્તં ચિત્ત’’ન્તિ પજાનાતિ, અવિમુત્તં વા ચિત્તં ‘અવિમુત્તં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ. ઇદમ્પિ ખો, મહારાજ, સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પુરિમેહિ સન્દિટ્ઠિકેહિ સામઞ્ઞફલેહિ અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ.

પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણં

૨૪૪. ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ. સો અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ, સેય્યથિદં – એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો તિસ્સોપિ જાતિયો ચતસ્સોપિ જાતિયો પઞ્ચપિ જાતિયો દસપિ જાતિયો વીસમ્પિ જાતિયો તિંસમ્પિ જાતિયો ચત્તાલીસમ્પિ જાતિયો પઞ્ઞાસમ્પિ જાતિયો જાતિસતમ્પિ જાતિસહસ્સમ્પિ જાતિસતસહસ્સમ્પિ અનેકેપિ સંવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ વિવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પે, ‘અમુત્રાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો અમુત્ર ઉદપાદિં; તત્રાપાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો ઇધૂપપન્નો’તિ. ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ.

૨૪૫. ‘‘સેય્યથાપિ, મહારાજ, પુરિસો સકમ્હા ગામા અઞ્ઞં ગામં ગચ્છેય્ય, તમ્હાપિ ગામા અઞ્ઞં ગામં ગચ્છેય્ય. સો તમ્હા ગામા સકંયેવ ગામં પચ્ચાગચ્છેય્ય. તસ્સ એવમસ્સ – ‘અહં ખો સકમ્હા ગામા અમું ગામં અગચ્છિં [અગઞ્છિં (સ્યા. કં.)], તત્રાપિ એવં અટ્ઠાસિં, એવં નિસીદિં, એવં અભાસિં, એવં તુણ્હી અહોસિં, તમ્હાપિ ગામા અમું ગામં અગચ્છિં, તત્રાપિ એવં અટ્ઠાસિં, એવં નિસીદિં, એવં અભાસિં, એવં તુણ્હી અહોસિં, સોમ્હિ તમ્હા ગામા સકંયેવ ગામં પચ્ચાગતો’તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, ભિક્ખુ એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ. સો અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ, સેય્યથિદં – એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો તિસ્સોપિ જાતિયો ચતસ્સોપિ જાતિયો પઞ્ચપિ જાતિયો દસપિ જાતિયો વીસમ્પિ જાતિયો તિંસમ્પિ જાતિયો ચત્તાલીસમ્પિ જાતિયો પઞ્ઞાસમ્પિ જાતિયો જાતિસતમ્પિ જાતિસહસ્સમ્પિ જાતિસતસહસ્સમ્પિ અનેકેપિ સંવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ વિવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પે, ‘અમુત્રાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો અમુત્ર ઉદપાદિં; તત્રાપાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો ઇધૂપપન્નો’તિ, ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ. ઇદમ્પિ ખો, મહારાજ, સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પુરિમેહિ સન્દિટ્ઠિકેહિ સામઞ્ઞફલેહિ અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ.

દિબ્બચક્ખુઞાણં

૨૪૬. ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે સત્તાનં ચુતૂપપાતઞાણાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ. સો દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે સુગતે દુગ્ગતે, યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ – ‘ઇમે વત ભોન્તો સત્તા કાયદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા વચીદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા મનોદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા અરિયાનં ઉપવાદકા મિચ્છાદિટ્ઠિકા મિચ્છાદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના. તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપન્ના. ઇમે વા પન ભોન્તો સત્તા કાયસુચરિતેન સમન્નાગતા વચીસુચરિતેન સમન્નાગતા મનોસુચરિતેન સમન્નાગતા અરિયાનં અનુપવાદકા સમ્માદિટ્ઠિકા સમ્માદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના, તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપન્ના’તિ. ઇતિ દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે સુગતે દુગ્ગતે, યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ.

૨૪૭. ‘‘સેય્યથાપિ, મહારાજ, મજ્ઝે સિઙ્ઘાટકે પાસાદો. તત્થ ચક્ખુમા પુરિસો ઠિતો પસ્સેય્ય મનુસ્સે ગેહં પવિસન્તેપિ નિક્ખમન્તેપિ રથિકાયપિ વીથિં સઞ્ચરન્તે [રથિયાપી રથિં સઞ્ચરન્તે (સી.), રથિયાય વિથિં સઞ્ચરન્તેપિ (સ્યા.)] મજ્ઝે સિઙ્ઘાટકે નિસિન્નેપિ. તસ્સ એવમસ્સ – ‘એતે મનુસ્સા ગેહં પવિસન્તિ, એતે નિક્ખમન્તિ, એતે રથિકાય વીથિં સઞ્ચરન્તિ, એતે મજ્ઝે સિઙ્ઘાટકે નિસિન્ના’તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, ભિક્ખુ એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે સત્તાનં ચુતૂપપાતઞાણાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ. સો દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે સુગતે દુગ્ગતે, યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ – ‘ઇમે વત ભોન્તો સત્તા કાયદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા વચીદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા મનોદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા અરિયાનં ઉપવાદકા મિચ્છાદિટ્ઠિકા મિચ્છાદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના, તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપન્ના. ઇમે વા પન ભોન્તો સત્તા કાયસુચરિતેન સમન્નાગતા વચીસુચરિતેન સમન્નાગતા મનોસુચરિતેન સમન્નાગતા અરિયાનં અનુપવાદકા સમ્માદિટ્ઠિકા સમ્માદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના. તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપન્ના’તિ. ઇતિ દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે સુગતે દુગ્ગતે; યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ. ‘ઇદમ્પિ ખો, મહારાજ, સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પુરિમેહિ સન્દિટ્ઠિકેહિ સામઞ્ઞફલેહિ અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ.

આસવક્ખયઞાણં

૨૪૮. ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે આસવાનં ખયઞાણાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ. સો ઇદં દુક્ખન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં દુક્ખસમુદયોતિ યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં દુક્ખનિરોધોતિ યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદાતિ યથાભૂતં પજાનાતિ. ઇમે આસવાતિ યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં આસવસમુદયોતિ યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં આસવનિરોધોતિ યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં આસવનિરોધગામિની પટિપદાતિ યથાભૂતં પજાનાતિ. તસ્સ એવં જાનતો એવં પસ્સતો કામાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, ભવાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, અવિજ્જાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, ‘વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિ’તિ ઞાણં હોતિ, ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ.

૨૪૯. ‘‘સેય્યથાપિ, મહારાજ, પબ્બતસઙ્ખેપે ઉદકરહદો અચ્છો વિપ્પસન્નો અનાવિલો. તત્થ ચક્ખુમા પુરિસો તીરે ઠિતો પસ્સેય્ય સિપ્પિસમ્બુકમ્પિ સક્ખરકથલમ્પિ મચ્છગુમ્બમ્પિ ચરન્તમ્પિ તિટ્ઠન્તમ્પિ. તસ્સ એવમસ્સ – ‘અયં ખો ઉદકરહદો અચ્છો વિપ્પસન્નો અનાવિલો. તત્રિમે સિપ્પિસમ્બુકાપિ સક્ખરકથલાપિ મચ્છગુમ્બાપિ ચરન્તિપિ તિટ્ઠન્તિપી’તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, ભિક્ખુ એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે આસવાનં ખયઞાણાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ. ‘સો ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. ‘ઇમે આસવાતિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં આસવસમુદયો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં આસવનિરોધો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં આસવનિરોધગામિની પટિપદાતિ યથાભૂતં પજાનાતિ. તસ્સ એવં જાનતો એવં પસ્સતો કામાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, ભવાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, અવિજ્જાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, ‘વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ, ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ. ઇદં ખો, મહારાજ, સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પુરિમેહિ સન્દિટ્ઠિકેહિ સામઞ્ઞફલેહિ અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ. ઇમસ્મા ચ પન, મહારાજ, સન્દિટ્ઠિકા સામઞ્ઞફલા અઞ્ઞં સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં ઉત્તરિતરં વા પણીતતરં વા નત્થી’’તિ.

અજાતસત્તુઉપાસકત્તપટિવેદના

૨૫૦. એવં વુત્તે, રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભન્તે, અભિક્કન્તં, ભન્તે. સેય્યથાપિ, ભન્તે, નિક્કુજ્જિતં વા ઉક્કુજ્જેય્ય, પટિચ્છન્નં વા વિવરેય્ય, મૂળ્હસ્સ વા મગ્ગં આચિક્ખેય્ય, અન્ધકારે વા તેલપજ્જોતં ધારેય્ય ‘ચક્ખુમન્તો રૂપાનિ દક્ખન્તી’તિ; એવમેવં, ભન્તે, ભગવતા અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતો. એસાહં, ભન્તે, ભગવન્તં સરણં ગચ્છામિ ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. ઉપાસકં મં ભગવા ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગતં. અચ્ચયો મં, ભન્તે, અચ્ચગમા યથાબાલં યથામૂળ્હં યથાઅકુસલં, યોહં પિતરં ધમ્મિકં ધમ્મરાજાનં ઇસ્સરિયકારણા જીવિતા વોરોપેસિં. તસ્સ મે, ભન્તે ભગવા અચ્ચયં અચ્ચયતો પટિગ્ગણ્હાતુ આયતિં સંવરાયા’’તિ.

૨૫૧. ‘‘તગ્ઘ ત્વં, મહારાજ, અચ્ચયો અચ્ચગમા યથાબાલં યથામૂળ્હં યથાઅકુસલં, યં ત્વં પિતરં ધમ્મિકં ધમ્મરાજાનં જીવિતા વોરોપેસિ. યતો ચ ખો ત્વં, મહારાજ, અચ્ચયં અચ્ચયતો દિસ્વા યથાધમ્મં પટિકરોસિ, તં તે મયં પટિગ્ગણ્હામ. વુદ્ધિહેસા, મહારાજ, અરિયસ્સ વિનયે, યો અચ્ચયં અચ્ચયતો દિસ્વા યથાધમ્મં પટિકરોતિ, આયતિં સંવરં આપજ્જતી’’તિ.

૨૫૨. એવં વુત્તે, રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘હન્દ ચ દાનિ મયં, ભન્તે, ગચ્છામ બહુકિચ્ચા મયં બહુકરણીયા’’તિ. ‘‘યસ્સદાનિ ત્વં, મહારાજ, કાલં મઞ્ઞસી’’તિ. અથ ખો રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ.