૧૦. સુભસુત્તં

સુભમાણવવત્થુ

૪૪૪. એવં મે સુતં – એકં સમયં આયસ્મા આનન્દો સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે અચિરપરિનિબ્બુતે ભગવતિ. તેન ખો પન સમયેન સુભો માણવો તોદેય્યપુત્તો સાવત્થિયં પટિવસતિ કેનચિદેવ કરણીયેન.

૪૪૫. અથ ખો સુભો માણવો તોદેય્યપુત્તો અઞ્ઞતરં માણવકં આમન્તેસિ – ‘‘એહિ ત્વં, માણવક, યેન સમણો આનન્દો તેનુપસઙ્કમ; ઉપસઙ્કમિત્વા મમ વચનેન સમણં આનન્દં અપ્પાબાધં અપ્પાતઙ્કં લહુટ્ઠાનં બલં ફાસુવિહારં પુચ્છ – ‘સુભો માણવો તોદેય્યપુત્તો ભવન્તં આનન્દં અપ્પાબાધં અપ્પાતઙ્કં લહુટ્ઠાનં બલં ફાસુવિહારં પુચ્છતી’તિ. એવઞ્ચ વદેહિ – ‘સાધુ કિર ભવં આનન્દો યેન સુભસ્સ માણવસ્સ તોદેય્યપુત્તસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’’તિ.

૪૪૬. ‘‘એવં, ભો’’તિ ખો સો માણવકો સુભસ્સ માણવસ્સ તોદેય્યપુત્તસ્સ પટિસ્સુત્વા યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા આનન્દેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો માણવકો આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘સુભો માણવો તોદેય્યપુત્તો ભવન્તં આનન્દં અપ્પાબાધં અપ્પાતઙ્કં લહુટ્ઠાનં બલં ફાસુવિહારં પુચ્છતિ; એવઞ્ચ વદેતિ – ‘સાધુ કિર ભવં આનન્દો યેન સુભસ્સ માણવસ્સ તોદેય્યપુત્તસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’’તિ.

૪૪૭. એવં વુત્તે, આયસ્મા આનન્દો તં માણવકં એતદવોચ – ‘‘અકાલો ખો, માણવક. અત્થિ મે અજ્જ ભેસજ્જમત્તા પીતા. અપ્પેવનામ સ્વેપિ ઉપસઙ્કમેય્યામ કાલઞ્ચ સમયઞ્ચ ઉપાદાયા’’તિ.

‘‘એવં, ભો’’તિ ખો સો માણવકો આયસ્મતો આનન્દસ્સ પટિસ્સુત્વા ઉટ્ઠાયાસના યેન સુભો માણવો તોદેય્યપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા સુભં માણવં તોદેય્યપુત્તં એતદવોચ, ‘‘અવોચુમ્હા ખો મયં ભોતો વચનેન તં ભવન્તં આનન્દં – ‘સુભો માણવો તોદેય્યપુત્તો ભવન્તં આનન્દં અપ્પાબાધં અપ્પાતઙ્કં લહુટ્ઠાનં બલં ફાસુવિહારં પુચ્છતિ, એવઞ્ચ વદેતિ – ‘‘સાધુ કિર ભવં આનન્દો યેન સુભસ્સ માણવસ્સ તોદેય્યપુત્તસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’’તિ. એવં વુત્તે, ભો, સમણો આનન્દો મં એતદવોચ – ‘અકાલો ખો, માણવક. અત્થિ મે અજ્જ ભેસજ્જમત્તા પીતા. અપ્પેવનામ સ્વેપિ ઉપસઙ્કમેય્યામ કાલઞ્ચ સમયઞ્ચ ઉપાદાયા’તિ. એત્તાવતાપિ ખો, ભો, કતમેવ એતં, યતો ખો સો ભવં આનન્દો ઓકાસમકાસિ સ્વાતનાયપિ ઉપસઙ્કમનાયા’’તિ.

૪૪૮. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય ચેતકેન ભિક્ખુના પચ્છાસમણેન યેન સુભસ્સ માણવસ્સ તોદેય્યપુત્તસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ.

અથ ખો સુભો માણવો તોદેય્યપુત્તો યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા આનન્દેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સુભો માણવો તોદેય્યપુત્તો આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘ભવઞ્હિ આનન્દો તસ્સ ભોતો ગોતમસ્સ દીઘરત્તં ઉપટ્ઠાકો સન્તિકાવચરો સમીપચારી. ભવમેતં આનન્દો જાનેય્ય, યેસં સો ભવં ગોતમો ધમ્માનં વણ્ણવાદી અહોસિ, યત્થ ચ ઇમં જનતં સમાદપેસિ નિવેસેસિ પતિટ્ઠાપેસિ. કતમેસાનં ખો, ભો આનન્દ, ધમ્માનં સો ભવં ગોતમો વણ્ણવાદી અહોસિ; કત્થ ચ ઇમં જનતં સમાદપેસિ નિવેસેસિ પતિટ્ઠાપેસી’’તિ?

૪૪૯. ‘‘તિણ્ણં ખો, માણવ, ખન્ધાનં સો ભગવા વણ્ણવાદી અહોસિ; એત્થ ચ ઇમં જનતં સમાદપેસિ નિવેસેસિ પતિટ્ઠાપેસિ. કતમેસં તિણ્ણં? અરિયસ્સ સીલક્ખન્ધસ્સ, અરિયસ્સ સમાધિક્ખન્ધસ્સ, અરિયસ્સ પઞ્ઞાક્ખન્ધસ્સ. ઇમેસં ખો, માણવ, તિણ્ણં ખન્ધાનં સો ભગવા વણ્ણવાદી અહોસિ; એત્થ ચ ઇમં જનતં સમાદપેસિ નિવેસેસિ પતિટ્ઠાપેસી’’તિ.

સીલક્ખન્ધો

૪૫૦. ‘‘કતમો પન સો, ભો આનન્દ, અરિયો સીલક્ખન્ધો, યસ્સ સો ભવં ગોતમો વણ્ણવાદી અહોસિ, યત્થ ચ ઇમં જનતં સમાદપેસિ નિવેસેસિ પતિટ્ઠાપેસી’’તિ?

‘‘ઇધ, માણવ, તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા. સો ઇમં લોકં સદેવકં સમારકં સબ્રહ્મકં સસ્સમણબ્રાહ્મણિં પજં સદેવમનુસ્સં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેતિ. સો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. તં ધમ્મં સુણાતિ ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા અઞ્ઞતરસ્મિં વા કુલે પચ્ચાજાતો. સો તં ધમ્મં સુત્વા તથાગતે સદ્ધં પટિલભતિ. સો તેન સદ્ધાપટિલાભેન સમન્નાગતો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘સમ્બાધો ઘરાવાસો રજોપથો, અબ્ભોકાસો પબ્બજ્જા, નયિદં સુકરં અગારં અજ્ઝાવસતા એકન્તપરિપુણ્ણં એકન્તપરિસુદ્ધં સઙ્ખલિખિતં બ્રહ્મચરિયં ચરિતું. યંનૂનાહં કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજેય્ય’ન્તિ. સો અપરેન સમયેન અપ્પં વા ભોગક્ખન્ધં પહાય મહન્તં વા ભોગક્ખન્ધં પહાય અપ્પં વા ઞાતિપરિવટ્ટં પહાય મહન્તં વા ઞાતિપરિવટ્ટં પહાય કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતિ. સો એવં પબ્બજિતો સમાનો પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતિ, આચારગોચરસમ્પન્નો, અનુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી, સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ, કાયકમ્મવચીકમ્મેન સમન્નાગતો કુસલેન, પરિસુદ્ધાજીવો, સીલસમ્પન્નો, ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો, સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો, સન્તુટ્ઠો.

૪૫૧. ‘‘કથઞ્ચ, માણવ, ભિક્ખુ સીલસમ્પન્નો હોતિ? ઇધ, માણવ, ભિક્ખુ પાણાતિપાતં પહાય પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ, નિહિતદણ્ડો નિહિતસત્થો લજ્જી દયાપન્નો, સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પી વિહરતિ. યમ્પિ, માણવ, ભિક્ખુ પાણાતિપાતં પહાય પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ, નિહિતદણ્ડો નિહિતસત્થો લજ્જી દયાપન્નો, સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પી વિહરતિ; ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સીલસ્મિં. (યથા ૧૯૪ યાવ ૨૧૦ અનુચ્છેદેસુ એવં વિત્થારેતબ્બં).

‘‘યથા વા પનેકે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સદ્ધાદેય્યાનિ ભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા તે એવરૂપાય તિરચ્છાનવિજ્જાય મિચ્છાજીવેન જીવિતં કપ્પેન્તિ, સેય્યથિદં – સન્તિકમ્મં પણિધિકમ્મં ભૂતકમ્મં ભૂરિકમ્મં વસ્સકમ્મં વોસ્સકમ્મં વત્થુકમ્મં વત્થુપરિકમ્મં આચમનં ન્હાપનં જુહનં વમનં વિરેચનં ઉદ્ધંવિરેચનં અધોવિરેચનં સીસવિરેચનં કણ્ણતેલં નેત્તતપ્પનં નત્થુકમ્મં અઞ્જનં પચ્ચઞ્જનં સાલાકિયં સલ્લકત્તિયં દારકતિકિચ્છા મૂલભેસજ્જાનં અનુપ્પદાનં ઓસધીનં પટિમોક્ખો ઇતિ વા ઇતિ એવરૂપાય તિરચ્છાનવિજ્જાય મિચ્છાજીવા પટિવિરતો હોતિ. યમ્પિ, માણવ, ભિક્ખુ યથા વા પનેકે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સદ્ધાદેય્યાનિ ભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા તે એવરૂપાય તિરચ્છાનવિજ્જાય મિચ્છાજીવેન જીવિતં કપ્પેન્તિ, સેય્યથિદં, સન્તિકમ્મં પણિધિકમ્મં…પે… ઓસધીનં પટિમોક્ખો ઇતિ વા ઇતિ એવરૂપાય તિરચ્છાનવિજ્જાય મિચ્છાજીવા પટિવિરતો હોતિ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સીલસ્મિં.

૪૫૨. ‘‘સ ખો સો [અયં ખો સો (ક.)], માણવ, ભિક્ખુ એવં સીલસમ્પન્નો ન કુતોચિ ભયં સમનુપસ્સતિ, યદિદં સીલસંવરતો. સેય્યથાપિ, માણવ, રાજા ખત્તિયો મુદ્ધાવસિત્તો નિહતપચ્ચામિત્તો ન કુતોચિ ભયં સમનુપસ્સતિ, યદિદં પચ્ચત્થિકતો. એવમેવ ખો, માણવ, ભિક્ખુ એવં સીલસમ્પન્નો ન કુતોચિ ભયં સમનુપસ્સતિ, યદિદં સીલસંવરતો. સો ઇમિના અરિયેન સીલક્ખન્ધેન સમન્નાગતો અજ્ઝત્તં અનવજ્જસુખં પટિસંવેદેતિ. એવં ખો, માણવ, ભિક્ખુ સીલસમ્પન્નો હોતિ.

૪૫૩. ‘‘અયં ખો સો, માણવ, અરિયો સીલક્ખન્ધો યસ્સ સો ભગવા વણ્ણવાદી અહોસિ, યત્થ ચ ઇમં જનતં સમાદપેસિ નિવેસેસિ પતિટ્ઠાપેસિ. અત્થિ ચેવેત્થ ઉત્તરિકરણીય’’ન્તિ.

‘‘અચ્છરિયં, ભો આનન્દ, અબ્ભુતં, ભો આનન્દ! સો ચાયં, ભો આનન્દ, અરિયો સીલક્ખન્ધો પરિપુણ્ણો, નો અપરિપુણ્ણો. એવં પરિપુણ્ણં ચાહં, ભો, આનન્દ, અરિયં સીલક્ખન્ધં ઇતો બહિદ્ધા અઞ્ઞેસુ સમણબ્રાહ્મણેસુ ન સમનુપસ્સામિ. એવં પરિપુણ્ણઞ્ચ, ભો આનન્દ, અરિયં સીલક્ખન્ધં ઇતો બહિદ્ધા અઞ્ઞે સમણબ્રાહ્મણા અત્તનિ સમનુપસ્સેય્યું, તે તાવતકેનેવ અત્તમના અસ્સુ – ‘અલમેત્તાવતા, કતમેત્તાવતા, અનુપ્પત્તો નો સામઞ્ઞત્થો, નત્થિ નો કિઞ્ચિ ઉત્તરિકરણીય’ન્તિ. અથ ચ પન ભવં આનન્દો એવમાહ – ‘અત્થિ ચેવેત્થ ઉત્તરિકરણીય’’’ન્તિ [ઇમસ્સ અનન્તરં સી. પી. પોત્થકેસુ ‘‘પઠમભાણવારં’’તિ પાઠો દિસ્સતિ].

સમાધિક્ખન્ધો

૪૫૪. ‘‘કતમો પન સો, ભો આનન્દ, અરિયો સમાધિક્ખન્ધો, યસ્સ સો ભવં ગોતમો વણ્ણવાદી અહોસિ, યત્થ ચ ઇમં જનતં સમાદપેસિ નિવેસેસિ પતિટ્ઠાપેસી’’તિ?

‘‘કથઞ્ચ, માણવ, ભિક્ખુ ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો હોતિ? ઇધ, માણવ, ભિક્ખુ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી; યત્વાધિકરણમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ, રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી; યત્વાધિકરણમેનં મનિન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ, રક્ખતિ મનિન્દ્રિયં, મનિન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. સો ઇમિના અરિયેન ઇન્દ્રિયસંવરેન સમન્નાગતો અજ્ઝત્તં અબ્યાસેકસુખં પટિસંવેદેતિ. એવં ખો, માણવ, ભિક્ખુ ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો હોતિ.

૪૫૫. ‘‘કથઞ્ચ, માણવ, ભિક્ખુ સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો હોતિ? ઇધ, માણવ, ભિક્ખુ અભિક્કન્તે પટિક્કન્તે સમ્પજાનકારી હોતિ, આલોકિતે વિલોકિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, સમિઞ્જિતે પસારિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, સઙ્ઘાટિપત્તચીવરધારણે સમ્પજાનકારી હોતિ, અસિતે પીતે ખાયિતે સાયિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, ઉચ્ચારપસ્સાવકમ્મે સમ્પજાનકારી હોતિ, ગતે ઠિતે નિસિન્ને સુત્તે જાગરિતે ભાસિતે તુણ્હીભાવે સમ્પજાનકારી હોતિ. એવં ખો, માણવ, ભિક્ખુ સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો હોતિ.

૪૫૬. ‘‘કથઞ્ચ, માણવ, ભિક્ખુ સન્તુટ્ઠો હોતિ? ઇધ, માણવ, ભિક્ખુ સન્તુટ્ઠો હોતિ કાયપરિહારિકેન ચીવરેન કુચ્છિપરિહારિકેન પિણ્ડપાતેન. સો યેન યેનેવ પક્કમતિ, સમાદાયેવ પક્કમતિ. સેય્યથાપિ, માણવ, પક્ખી સકુણો યેન યેનેવ ડેતિ, સપત્તભારોવ ડેતિ; એવમેવ ખો, માણવ, ભિક્ખુ સન્તુટ્ઠો હોતિ કાયપરિહારિકેન ચીવરેન કુચ્છિપરિહારિકેન પિણ્ડપાતેન. સો યેન યેનેવ પક્કમતિ, સમાદાયેવ પક્કમતિ. એવં ખો, માણવ, ભિક્ખુ સન્તુટ્ઠો હોતિ.

૪૫૭. ‘‘સો ઇમિના ચ અરિયેન સીલક્ખન્ધેન સમન્નાગતો, ઇમિના ચ અરિયેન ઇન્દ્રિયસંવરેન સમન્નાગતો, ઇમિના ચ અરિયેન સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો, ઇમાય ચ અરિયાય સન્તુટ્ઠિયા સમન્નાગતો વિવિત્તં સેનાસનં ભજતિ અરઞ્ઞં રુક્ખમૂલં પબ્બતં કન્દરં ગિરિગુહં સુસાનં વનપત્થં અબ્ભોકાસં પલાલપુઞ્જં. સો પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપ્પટિક્કન્તો નિસીદતિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા, ઉજું કાયં પણિધાય, પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા.

૪૫૮. ‘‘સો અભિજ્ઝં લોકે પહાય વિગતાભિજ્ઝેન ચેતસા વિહરતિ અભિજ્ઝાય ચિત્તં પરિસોધેતિ. બ્યાપાદપદોસં પહાય અબ્યાપન્નચિત્તો વિહરતિ સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પી બ્યાપાદપદોસા ચિત્તં પરિસોધેતિ. થિનમિદ્ધં પહાય વિગતથિનમિદ્ધો વિહરતિ આલોકસઞ્ઞી સતો સમ્પજાનો, થિનમિદ્ધા ચિત્તં પરિસોધેતિ. ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં પહાય અનુદ્ધતો વિહરતિ અજ્ઝત્તં વૂપસન્તચિત્તો ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચા ચિત્તં પરિસોધેતિ. વિચિકિચ્છં પહાય તિણ્ણવિચિકિચ્છો વિહરતિ અકથંકથી કુસલેસુ ધમ્મેસુ, વિચિકિચ્છાય ચિત્તં પરિસોધેતિ.

૪૫૯. ‘‘સેય્યથાપિ, માણવ, પુરિસો ઇણં આદાય કમ્મન્તે પયોજેય્ય. તસ્સ તે કમ્મન્તા સમિજ્ઝેય્યું. સો યાનિ ચ પોરાણાનિ ઇણમૂલાનિ તાનિ ચ બ્યન્તિં કરેય્ય, સિયા ચસ્સ ઉત્તરિં અવસિટ્ઠં દારભરણાય. તસ્સ એવમસ્સ – ‘અહં ખો પુબ્બે ઇણં આદાય કમ્મન્તે પયોજેસિં. તસ્સ મે તે કમ્મન્તા સમિજ્ઝિંસુ. સોહં યાનિ ચ પોરાણાનિ ઇણમૂલાનિ તાનિ ચ બ્યન્તિં અકાસિં, અત્થિ ચ મે ઉત્તરિં અવસિટ્ઠં દારભરણાયા’તિ. સો તતોનિદાનં લભેથ પામોજ્જં, અધિગચ્છેય્ય સોમનસ્સં.

૪૬૦. ‘‘સેય્યથાપિ, માણવ, પુરિસો આબાધિકો અસ્સ દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો; ભત્તઞ્ચસ્સ નચ્છાદેય્ય, ન ચસ્સ કાયે બલમત્તા. સો અપરેન સમયેન તમ્હા આબાધા મુચ્ચેય્ય, ભત્તઞ્ચસ્સ છાદેય્ય, સિયા ચસ્સ કાયે બલમત્તા. તસ્સ એવમસ્સ – ‘અહં ખો પુબ્બે આબાધિકો અહોસિં દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો, ભત્તઞ્ચ મે નચ્છાદેસિ, ન ચ મે આસિ કાયે બલમત્તા. સોમ્હિ એતરહિ તમ્હા આબાધા મુત્તો ભત્તઞ્ચ મે છાદેતિ, અત્થિ ચ મે કાયે બલમત્તા’તિ. સો તતોનિદાનં લભેથ પામોજ્જં, અધિગચ્છેય્ય સોમનસ્સં.

૪૬૧. ‘‘સેય્યથાપિ, માણવ, પુરિસો બન્ધનાગારે બદ્ધો અસ્સ. સો અપરેન સમયેન તમ્હા બન્ધનાગારા મુચ્ચેય્ય સોત્થિના અબ્ભયેન, ન ચસ્સ કિઞ્ચિ ભોગાનં વયો. તસ્સ એવમસ્સ – ‘અહં ખો પુબ્બે બન્ધનાગારે બદ્ધો અહોસિં. સોમ્હિ એતરહિ તમ્હા બન્ધનાગારા મુત્તો સોત્થિના અબ્ભયેન, નત્થિ ચ મે કિઞ્ચિ ભોગાનં વયો’તિ. સો તતોનિદાનં લભેથ પામોજ્જં, અધિગચ્છેય્ય સોમનસ્સં.

૪૬૨. ‘‘સેય્યથાપિ, માણવ, પુરિસો દાસો અસ્સ અનત્તાધીનો પરાધીનો ન યેનકામંગમો. સો અપરેન સમયેન તમ્હા દાસબ્યા મુચ્ચેય્ય, અત્તાધીનો અપરાધીનો ભુજિસ્સો યેનકામંગમો. તસ્સ એવમસ્સ – ‘અહં ખો પુબ્બે દાસો અહોસિં અનત્તાધીનો પરાધીનો ન યેનકામંગમો. સોમ્હિ એતરહિ તમ્હા દાસબ્યા મુત્તો અત્તાધીનો અપરાધીનો ભુજિસ્સો યેનકામંગમો’તિ. સો તતોનિદાનં લભેથ પામોજ્જં, અધિગચ્છેય્ય સોમનસ્સં.

૪૬૩. ‘‘સેય્યથાપિ, માણવ, પુરિસો સધનો સભોગો કન્તારદ્ધાનમગ્ગં પટિપજ્જેય્ય દુબ્ભિક્ખં સપ્પટિભયં. સો અપરેન સમયેન તં કન્તારં નિત્થરેય્ય, સોત્થિના ગામન્તં અનુપાપુણેય્ય ખેમં અપ્પટિભયં. તસ્સ એવમસ્સ – ‘અહં ખો પુબ્બે સધનો સભોગો કન્તારદ્ધાનમગ્ગં પટિપજ્જિં દુબ્ભિક્ખં સપ્પટિભયં. સોમ્હિ એતરહિ કન્તારં નિત્થિણ્ણો, સોત્થિના ગામન્તં અનુપ્પત્તો ખેમં અપ્પટિભય’ન્તિ. સો તતોનિદાનં લભેથ પામોજ્જં, અધિગચ્છેય્ય સોમનસ્સં.

૪૬૪. ‘‘એવમેવ ખો, માણવ, ભિક્ખુ યથા ઇણં યથા રોગં યથા બન્ધનાગારં યથા દાસબ્યં યથા કન્તારદ્ધાનમગ્ગં, એવં ઇમે પઞ્ચ નીવરણે અપ્પહીને અત્તનિ સમનુપસ્સતિ.

૪૬૫. ‘‘સેય્યથાપિ, માણવ, યથા આણણ્યં યથા આરોગ્યં યથા બન્ધનામોક્ખં યથા ભુજિસ્સં યથા ખેમન્તભૂમિં. એવમેવ ભિક્ખુ ઇમે પઞ્ચ નીવરણે પહીને અત્તનિ સમનુપસ્સતિ.

૪૬૬. ‘‘તસ્સિમે પઞ્ચ નીવરણે પહીને અત્તનિ સમનુપસ્સતો પામોજ્જં જાયતિ, પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતિ, પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતિ, પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદેતિ, સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ.

૪૬૭. ‘‘સો વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ઇમમેવ કાયં વિવેકજેન પીતિસુખેન અભિસન્દેતિ પરિસન્દેતિ પરિપૂરેતિ પરિપ્ફરતિ, નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો કાયસ્સ વિવેકજેન પીતિસુખેન અપ્ફુટં હોતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, માણવ, દક્ખો ન્હાપકો વા ન્હાપકન્તેવાસી વા કંસથાલે ન્હાનીયચુણ્ણાનિ આકિરિત્વા ઉદકેન પરિપ્ફોસકં પરિપ્ફોસકં સન્દેય્ય. સાયં ન્હાનીયપિણ્ડિ સ્નેહાનુગતા સ્નેહપરેતા સન્તરબાહિરા ફુટા સ્નેહેન, ન ચ પગ્ઘરણી. એવમેવ ખો, માણવ, ભિક્ખુ ઇમમેવ કાયં વિવેકજેન પીતિસુખેન અભિસન્દેતિ પરિસન્દેતિ પરિપૂરેતિ પરિપ્ફરતિ, નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો કાયસ્સ વિવેકજેન પીતિસુખેન અપ્ફુટં હોતિ. યમ્પિ, માણવ, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ઇમમેવ કાયં વિવેકજેન પીતિસુખેન અભિસન્દેતિ પરિસન્દેતિ પરિપૂરેતિ પરિપ્ફરતિ, નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો કાયસ્સ વિવેકજેન પીતિસુખેન અપ્ફુટં હોતિ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સમાધિસ્મિં.

૪૬૮. ‘‘પુન ચપરં, માણવ, ભિક્ખુ વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ઇમમેવ કાયં સમાધિજેન પીતિસુખેન અભિસન્દેતિ પરિસન્દેતિ પરિપૂરેતિ પરિપ્ફરતિ, નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો કાયસ્સ સમાધિજેન પીતિસુખેન અપ્ફુટં હોતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, માણવ, ઉદકરહદો ગમ્ભીરો ઉબ્ભિદોદકો. તસ્સ નેવસ્સ પુરત્થિમાય દિસાય ઉદકસ્સ આયમુખં, ન દક્ખિણાય દિસાય ઉદકસ્સ આયમુખં, ન પચ્છિમાય દિસાય ઉદકસ્સ આયમુખં, ન ઉત્તરાય દિસાય ઉદકસ્સ આયમુખં, દેવો ચ ન કાલેન કાલં સમ્મા ધારં અનુપવેચ્છેય્ય. અથ ખો તમ્હાવ ઉદકરહદા સીતા વારિધારા ઉબ્ભિજ્જિત્વા તમેવ ઉદકરહદં સીતેન વારિના અભિસન્દેય્ય પરિસન્દેય્ય પરિપૂરેય્ય પરિપ્ફરેય્ય, નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો ઉદકરહદસ્સ સીતેન વારિના અપ્ફુટં અસ્સ. એવમેવ ખો, માણવ, ભિક્ખુ…પે… યમ્પિ, માણવ, ભિક્ખુ વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા… પે… દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, સો ઇમમેવ કાયં સમાધિજેન પીતિસુખેન અભિસન્દેતિ પરિસન્દેતિ પરિપૂરેતિ પરિપ્ફરતિ, નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો કાયસ્સ સમાધિજેન પીતિસુખેન અપ્ફુટં હોતિ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સમાધિસ્મિં.

૪૬૯. ‘‘પુન ચપરં, માણવ, ભિક્ખુ પીતિયા ચ વિરાગા ઉપેક્ખકો ચ વિહરતિ સતો સમ્પજાનો, સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેતિ, યં તં અરિયા આચિક્ખન્તિ – ‘‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’’તિ, તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ઇમમેવ કાયં નિપ્પીતિકેન સુખેન અભિસન્દેતિ પરિસન્દેતિ પરિપૂરેતિ પરિપ્ફરતિ, નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો કાયસ્સ નિપ્પીતિકેન સુખેન અપ્ફુટં હોતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, માણવ, ઉપ્પલિનિયં વા પદુમિનિયં વા પુણ્ડરીકિનિયં વા અપ્પેકચ્ચાનિ ઉપ્પલાનિ વા પદુમાનિ વા પુણ્ડરીકાનિ વા ઉદકે જાતાનિ ઉદકે સંવડ્ઢાનિ ઉદકાનુગ્ગતાનિ અન્તોનિમુગ્ગપોસીનિ, તાનિ યાવ ચગ્ગા યાવ ચ મૂલા સીતેન વારિના અભિસન્નાનિ પરિસન્નાનિ પરિપૂરાનિ પરિપ્ફુટાનિ, નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતં ઉપ્પલાનં વા પદુમાનં વા પુણ્ડરીકાનં વા સીતેન વારિના અપ્ફુટં અસ્સ. એવમેવ ખો, માણવ, ભિક્ખુ…પે… યમ્પિ, માણવ, ભિક્ખુ પીતિયા ચ વિરાગા…પે… તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ઇમમેવ કાયં નિપ્પીતિકેન સુખેન અભિસન્દેતિ પરિસન્દેતિ પરિપૂરેતિ પરિપ્ફરતિ, નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો કાયસ્સ નિપ્પીતિકેન સુખેન અપ્ફુટં હોતિ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સમાધિસ્મિં.

૪૭૦. ‘‘પુન ચપરં, માણવ, ભિક્ખુ સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા અદુક્ખમસુખં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ઇમમેવ કાયં પરિસુદ્ધેન ચેતસા પરિયોદાતેન ફરિત્વા નિસિન્નો હોતિ; નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો કાયસ્સ પરિસુદ્ધેન ચેતસા પરિયોદાતેન અપ્ફુટં હોતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, માણવ, પુરિસો ઓદાતેન વત્થેન સસીસં પારુપિત્વા નિસિન્નો અસ્સ, નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો કાયસ્સ ઓદાતેન વત્થેન અપ્ફુટં અસ્સ. એવમેવ ખો, માણવ, ભિક્ખુ…પે… યમ્પિ, માણવ, ભિક્ખુ સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા અદુક્ખમસુખં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ઇમમેવ કાયં પરિસુદ્ધેન ચેતસા પરિયોદાતેન ફરિત્વા નિસિન્નો હોતિ; નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો કાયસ્સ પરિસુદ્ધેન ચેતસા પરિયોદાતેન અપ્ફુટં હોતિ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સમાધિસ્મિં.

૪૭૧. ‘‘અયં ખો સો, માણવ, અરિયો સમાધિક્ખન્ધો યસ્સ સો ભગવા વણ્ણવાદી અહોસિ, યત્થ ચ ઇમં જનતં સમાદપેસિ નિવેસેસિ પતિટ્ઠાપેસિ. અત્થિ ચેવેત્થ ઉત્તરિકરણીય’’ન્તિ.

‘‘અચ્છરિયં, ભો આનન્દ, અબ્ભુતં, ભો આનન્દ! સો ચાયં, ભો આનન્દ, અરિયો સમાધિક્ખન્ધો પરિપુણ્ણો, નો અપરિપુણ્ણો. એવં પરિપુણ્ણં ચાહં, ભો આનન્દ, અરિયં સમાધિક્ખન્ધં ઇતો બહિદ્ધા અઞ્ઞેસુ સમણબ્રાહ્મણેસુ ન સમનુપસ્સામિ. એવં પરિપુણ્ણઞ્ચ, ભો આનન્દ, અરિયં સમાધિક્ખન્ધં ઇતો બહિદ્ધા અઞ્ઞે સમણબ્રાહ્મણા અત્તનિ સમનુપસ્સેય્યું, તે તાવતકેનેવ અત્તમના અસ્સુ – ‘અલમેત્તાવતા, કતમેત્તાવતા, અનુપ્પત્તો નો સામઞ્ઞત્થો, નત્થિ નો કિઞ્ચિ ઉત્તરિકરણીય’ન્તિ. અથ ચ પન ભવં આનન્દો એવમાહ – ‘અત્થિ ચેવેત્થ ઉત્તરિકરણીય’’’ન્તિ.

પઞ્ઞાક્ખન્ધો

૪૭૨. ‘‘કતમો પન સો, ભો આનન્દ, અરિયો પઞ્ઞાક્ખન્ધો, યસ્સ ભો ભવં ગોતમો વણ્ણવાદી અહોસિ, યત્થ ચ ઇમં જનતં સમાદપેસિ નિવેસેસિ પતિટ્ઠાપેસી’’તિ?

‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે ઞાણદસ્સનાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘અયં ખો મે કાયો રૂપી ચાતુમહાભૂતિકો માતાપેત્તિકસમ્ભવો ઓદનકુમ્માસૂપચયો અનિચ્ચુચ્છાદનપરિમદ્દનભેદનવિદ્ધંસનધમ્મો; ઇદઞ્ચ પન મે વિઞ્ઞાણં એત્થ સિતં એત્થ પટિબદ્ધ’ન્તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, માણવ, મણિ વેળુરિયો સુભો જાતિમા અટ્ઠંસો સુપરિકમ્મકતો અચ્છો વિપ્પસન્નો અનાવિલો સબ્બાકારસમ્પન્નો. તત્રાસ્સ સુત્તં આવુતં નીલં વા પીતં વા લોહિતં વા ઓદાતં વા પણ્ડુસુત્તં વા. તમેનં ચક્ખુમા પુરિસો હત્થે કરિત્વા પચ્ચવેક્ખેય્ય – ‘અયં ખો મણિ વેળુરિયો સુભો જાતિમા અટ્ઠંસો સુપરિકમ્મકતો અચ્છો વિપ્પસન્નો અનાવિલો સબ્બાકારસમ્પન્નો. તત્રિદં સુત્તં આવુતં નીલં વા પીતં વા લોહિતં વા ઓદાતં વા પણ્ડુસુત્તં વા’તિ. એવમેવ ખો, માણવ, ભિક્ખુ એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે ઞાણદસ્સનાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘અયં ખો મે કાયો રૂપી ચાતુમહાભૂતિકો માતાપેત્તિકસમ્ભવો ઓદનકુમ્માસૂપચયો અનિચ્ચુચ્છાદનપરિમદ્દનભેદન-વિદ્ધંસનધમ્મો. ઇદઞ્ચ પન મે વિઞ્ઞાણં એત્થ સિતં એત્થ પટિબદ્ધ’ન્તિ. યમ્પિ, માણવ, ભિક્ખુ એવં સમાહિતે ચિત્તે…પે… આનેઞ્જપ્પત્તે ઞાણદસ્સનાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ. સો એવં પજાનાતિ…પે… એત્થ પટિબદ્ધન્તિ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ પઞ્ઞાય.

૪૭૩. ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે મનોમયં કાયં અભિનિમ્માનાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ. સો ઇમમ્હા કાયા અઞ્ઞં કાયં અભિનિમ્મિનાતિ રૂપિં મનોમયં સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગિં અહીનિન્દ્રિયં.

‘‘સેય્યથાપિ, માણવ, પુરિસો મુઞ્જમ્હા ઈસિકં પવાહેય્ય. તસ્સ એવમસ્સ – ‘અયં મુઞ્જો અયં ઈસિકા; અઞ્ઞો મુઞ્જો અઞ્ઞા ઈસિકા; મુઞ્જમ્હા ત્વેવ ઈસિકા પવાળ્હા’તિ. સેય્યથા વા પન, માણવ, પુરિસો અસિં કોસિયા પવાહેય્ય. તસ્સ એવમસ્સ – ‘અયં અસિ, અયં કોસિ; અઞ્ઞો અસિ, અઞ્ઞા કોસિ; કોસિયા ત્વેવ અસિ પવાળ્હો’તિ. સેય્યથા વા પન, માણવ, પુરિસો અહિં કરણ્ડા ઉદ્ધરેય્ય. તસ્સ એવમસ્સ – ‘અયં અહિ, અયં કરણ્ડો; અઞ્ઞો અહિ, અઞ્ઞો કરણ્ડો; કરણ્ડા ત્વેવ અહિ ઉબ્ભતો’તિ. એવમેવ ખો, માણવ, ભિક્ખુ…પે… યમ્પિ, માણવ, ભિક્ખુ એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે મનોમયં કાયં અભિનિમ્માનાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ…પે…. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ પઞ્ઞાય.

૪૭૪. ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે ઇદ્ધિવિધાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ. સો અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોતિ. એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતિ, બહુધાપિ હુત્વા એકો હોતિ. આવિભાવં તિરોભાવં તિરોકુટ્ટં તિરોપાકારં તિરોપબ્બતં અસજ્જમાનો ગચ્છતિ સેય્યથાપિ આકાસે. પથવિયાપિ ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં કરોતિ, સેય્યથાપિ ઉદકે. ઉદકેપિ અભિજ્જમાને ગચ્છતિ સેય્યથાપિ પથવિયં. આકાસેપિ પલ્લઙ્કેન કમતિ સેય્યથાપિ પક્ખી સકુણો. ઇમેપિ ચન્દિમસૂરિયે એવં મહિદ્ધિકે એવં મહાનુભાવે પાણિના પરામસતિ પરિમજ્જતિ. યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, માણવ, દક્ખો કુમ્ભકારો વા કુમ્ભકારન્તેવાસી વા સુપરિકમ્મકતાય મત્તિકાય યઞ્ઞદેવ ભાજનવિકતિં આકઙ્ખેય્ય, તં તદેવ કરેય્ય અભિનિપ્ફાદેય્ય. સેય્યથા વા પન, માણવ, દક્ખો દન્તકારો વા દન્તકારન્તેવાસી વા સુપરિકમ્મકતસ્મિં દન્તસ્મિં યઞ્ઞદેવ દન્તવિકતિં આકઙ્ખેય્ય, તં તદેવ કરેય્ય અભિનિપ્ફાદેય્ય. સેય્યથા વા પન, માણવ, દક્ખો સુવણ્ણકારો વા સુવણ્ણકારન્તેવાસી વા સુપરિકમ્મકતસ્મિં સુવણ્ણસ્મિં યઞ્ઞદેવ સુવણ્ણવિકતિં આકઙ્ખેય્ય, તં તદેવ કરેય્ય અભિનિપ્ફાદેય્ય. એવમેવ ખો, માણવ, ભિક્ખુ …પે… યમ્પિ માણવ ભિક્ખુ એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે ઇદ્ધિવિધાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ. સો અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોતિ. એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતિ …પે… યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેતિ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ પઞ્ઞાય.

૪૭૫. ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે…પે… આનેઞ્જપ્પત્તે દિબ્બાય સોતધાતુયા ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ. સો દિબ્બાય સોતધાતુયા વિસુદ્ધાય અતિક્કન્તમાનુસિકાય ઉભો સદ્દે સુણાતિ દિબ્બે ચ માનુસે ચ યે દૂરે સન્તિકે ચ. સેય્યથાપિ, માણવ, પુરિસો અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નો. સો સુણેય્ય ભેરિસદ્દમ્પિ મુદિઙ્ગસદ્દમ્પિ સઙ્ખપણવદિન્દિમસદ્દમ્પિ. તસ્સ એવમસ્સ – ‘ભેરિસદ્દો ઇતિપિ મુદિઙ્ગસદ્દો ઇતિપિ સઙ્ખપણવદિન્દિમસદ્દો ઇતિ’પિ [ઇતિપીતિ (ક.)]. એવમેવ ખો, માણવ, ભિક્ખુ…પે…. યમ્પિ માણવ, ભિક્ખુ એવં સમાહિતે ચિત્તે…પે… આનેઞ્જપ્પત્તે દિબ્બાય સોતધાતુયા ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ. સો દિબ્બાય સોતધાતુયા વિસુદ્ધાય અતિક્કન્તમાનુસિકાય ઉભો સદ્દે સુણાતિ દિબ્બે ચ માનુસે ચ યે દૂરે સન્તિકે ચ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ પઞ્ઞાય.

૪૭૬. ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે ચેતોપરિયઞાણાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ. સો પરસત્તાનં પરપુગ્ગલાનં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનાતિ, ‘સરાગં વા ચિત્તં સરાગં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, ‘વીતરાગં વા ચિત્તં વીતરાગં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, ‘સદોસં વા ચિત્તં સદોસં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, ‘વીતદોસં વા ચિત્તં વીતદોસં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, ‘સમોહં વા ચિત્તં સમોહં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, ‘વીતમોહં વા ચિત્તં વીતમોહં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, ‘સઙ્ખિત્તં વા ચિત્તં સઙ્ખિત્તં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, ‘વિક્ખિત્તં વા ચિત્તં વિક્ખિત્તં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, ‘મહગ્ગતં વા ચિત્તં મહગ્ગતં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, ‘અમહગ્ગતં વા ચિત્તં અમહગ્ગતં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, ‘સઉત્તરં વા ચિત્તં સઉત્તરં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, ‘અનુત્તરં વા ચિત્તં અનુત્તરં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, ‘સમાહિતં વા ચિત્તં સમાહિતં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, ‘અસમાહિતં વા ચિત્તં અસમાહિતં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, ‘વિમુત્તં વા ચિત્તં વિમુત્તં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, ‘અવિમુત્તં વા ચિત્તં અવિમુત્તં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, માણવ, ઇત્થી વા પુરિસો વા દહરો યુવા મણ્ડનજાતિકો આદાસે વા પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અચ્છે વા ઉદકપત્તે સકં મુખનિમિત્તં પચ્ચવેક્ખમાનો સકણિકં વા સકણિકન્તિ જાનેય્ય, અકણિકં વા અકણિકન્તિ જાનેય્ય. એવમેવ ખો, માણવ, ભિક્ખુ…પે… યમ્પિ, માણવ, ભિક્ખુ એવં સમાહિતે…પે… આનેઞ્જપ્પત્તે ચેતોપરિયઞાણાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ. સો પરસત્તાનં પુરપુગ્ગલાનં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનાતિ, સરાગં વા ચિત્તં સરાગં ચિત્તન્તિ પજાનાતિ…પે… અવિમુત્તં વા ચિત્તં અવિમુત્તં ચિત્તન્તિ પજાનાતિ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ પઞ્ઞાય.

૪૭૭. ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે…પે… આનેઞ્જપ્પત્તે પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ. સો અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ. સેય્યથિદં, એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો તિસ્સોપિ જાતિયો ચતસ્સોપિ જાતિયો પઞ્ચપિ જાતિયો દસપિ જાતિયો વીસમ્પિ જાતિયો તિંસમ્પિ જાતિયો ચત્તાલીસમ્પિ જાતિયો પઞ્ઞાસમ્પિ જાતિયો જાતિસતમ્પિ જાતિસહસ્સમ્પિ જાતિસતસહસ્સમ્પિ અનેકેપિ સંવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ વિવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પે – ‘અમુત્રાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો. સો તતો ચુતો અમુત્ર ઉદપાદિં; તત્રાપાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો; સો તતો ચુતો ઇધૂપપન્નો’તિ. ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, માણવ, પુરિસો સકમ્હા ગામા અઞ્ઞં ગામં ગચ્છેય્ય; તમ્હાપિ ગામા અઞ્ઞં ગામં ગચ્છેય્ય; સો તમ્હા ગામા સકંયેવ ગામં પચ્ચાગચ્છેય્ય. તસ્સ એવમસ્સ – ‘અહં ખો સકમ્હા ગામા અમું ગામં અગચ્છિં, તત્ર એવં અટ્ઠાસિં એવં નિસીદિં એવં અભાસિં એવં તુણ્હી અહોસિં. સો તમ્હાપિ ગામા અમું ગામં ગચ્છિં, તત્રાપિ એવં અટ્ઠાસિં એવં નિસીદિં એવં અભાસિં એવં તુણ્હી અહોસિં. સોમ્હિ તમ્હા ગામા સકંયેવ ગામં પચ્ચાગતો’તિ. એવમેવ ખો, માણવ, ભિક્ખુ…પે… યમ્પિ, માણવ, ભિક્ખુ એવં સમાહિતે ચિત્તે…પે… આનેઞ્જપ્પત્તે પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ. સો અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ. સેય્યથિદં – એકમ્પિ જાતિં…પે… ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ પઞ્ઞાય.

૪૭૮. ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે…પે… આનેઞ્જપ્પત્તે સત્તાનં ચુતૂપપાતઞાણાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ. સો દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે સુગતે દુગ્ગતે, યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ – ‘ઇમે વત ભોન્તો સત્તા કાયદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા વચીદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા મનોદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા અરિયાનં ઉપવાદકા મિચ્છાદિટ્ઠિકા મિચ્છાદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના. તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપન્ના. ઇમે વા પન ભોન્તો સત્તા કાયસુચરિતેન સમન્નાગતા વચીસુચરિતેન સમન્નાગતા મનોસુચરિતેન સમન્નાગતા અરિયાનં અનુપવાદકા સમ્માદિટ્ઠિકા સમ્માદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના. તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપન્ના’તિ. ઇતિ દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે સુગતે દુગ્ગતે, યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, માણવ, મજ્ઝેસિઙ્ઘાટકે પાસાદો, તત્થ ચક્ખુમા પુરિસો ઠિતો પસ્સેય્ય મનુસ્સે ગેહં પવિસન્તેપિ નિક્ખમન્તેપિ રથિકાયપિ વીથિં સઞ્ચરન્તે મજ્ઝેસિઙ્ઘાટકે નિસિન્નેપિ. તસ્સ એવમસ્સ – ‘એતે મનુસ્સા ગેહં પવિસન્તિ, એતે નિક્ખમન્તિ, એતે રથિકાય વીથિં સઞ્ચરન્તિ, એતે મજ્ઝેસિઙ્ઘાટકે નિસિન્ના’તિ. એવમેવ ખો, માણવ, ભિક્ખુ…પે… યમ્પિ, માણવ, ભિક્ખુ એવં સમાહિતે ચિત્તે…પે… આનેઞ્જપ્પત્તે સત્તાનં ચુતૂપપાતઞાણાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ. સો દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે સુગતે દુગ્ગતે, યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ પઞ્ઞાય.

૪૭૯. ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે આસવાનં ખયઞાણાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ. સો ઇદં દુક્ખન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં દુક્ખસમુદયોતિ યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં દુક્ખનિરોધોતિ યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદાતિ યથાભૂતં પજાનાતિ; ઇમે આસવાતિ યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં આસવસમુદયોતિ યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં આસવનિરોધોતિ યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં આસવનિરોધગામિની પટિપદાતિ યથાભૂતં પજાનાતિ. તસ્સ એવં જાનતો એવં પસ્સતો કામાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, ભવાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, અવિજ્જાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, માણવ, પબ્બતસઙ્ખેપે ઉદકરહદો અચ્છો વિપ્પસન્નો અનાવિલો. તત્થ ચક્ખુમા પુરિસો તીરે ઠિતો પસ્સેય્ય સિપ્પિકસમ્બુકમ્પિ સક્ખરકથલમ્પિ મચ્છગુમ્બમ્પિ ચરન્તમ્પિ તિટ્ઠન્તમ્પિ. તસ્સ એવમસ્સ – ‘અયં ખો ઉદકરહદો અચ્છો વિપ્પસન્નો અનાવિલો. તત્રિમે સિપ્પિકસમ્બુકાપિ સક્ખરકથલાપિ મચ્છગુમ્બાપિ ચરન્તિપિ તિટ્ઠન્તિપી’તિ. એવમેવ ખો, માણવ, ભિક્ખુ…પે… યમ્પિ, માણવ, ભિક્ખુ એવં સમાહિતે ચિત્તે…પે… આનેઞ્જપ્પત્તે આસવાનં ખયઞાણાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ. સો ઇદં દુક્ખન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ…પે… આસવનિરોધગામિની પટિપદાતિ યથાભૂતં પજાનાતિ. તસ્સ એવં જાનતો એવં પસ્સતો કામાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, ભવાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, અવિજ્જાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ, ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ પઞ્ઞાય.

૪૮૦. ‘‘અયં ખો, સો માણવ, અરિયો પઞ્ઞાક્ખન્ધો યસ્સ સો ભગવા વણ્ણવાદી અહોસિ, યત્થ ચ ઇમં જનતં સમાદપેસિ નિવેસેસિ પતિટ્ઠાપેસિ. નત્થિ ચેવેત્થ ઉત્તરિકરણીય’’ન્તિ.

‘‘અચ્છરિયં, ભો આનન્દ, અબ્ભુતં, ભો આનન્દ! સો ચાયં, ભો આનન્દ, અરિયો પઞ્ઞાક્ખન્ધો પરિપુણ્ણો, નો અપરિપુણ્ણો. એવં પરિપુણ્ણં ચાહં, ભો આનન્દ, અરિયં પઞ્ઞાક્ખન્ધં ઇતો બહિદ્ધા અઞ્ઞેસુ સમણબ્રાહ્મણેસુ ન સમનુપસ્સામિ. નત્થિ ચેવેત્થ [ન સમનુપસ્સામિ…પે… નત્થિ નો કિઞ્ચિ (સ્યા. ક.)] ઉત્તરિકરણીયં [ઉત્તરિં કરણીયન્તિ (સી. સ્યા. પી.) ઉત્તરિકરણીયન્તિ (ક.)]. અભિક્કન્તં, ભો આનન્દ, અભિક્કન્તં, ભો આનન્દ! સેય્યથાપિ, ભો આનન્દ, નિક્કુજ્જિતં વા ઉક્કુજ્જેય્ય, પટિચ્છન્નં વા વિવરેય્ય, મૂળ્હસ્સ વા મગ્ગં આચિક્ખેય્ય, અન્ધકારે વા તેલપજ્જોતં ધારેય્ય ‘ચક્ખુમન્તો રૂપાનિ દક્ખન્તી’તિ. એવમેવં ભોતા આનન્દેન અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતો. એસાહં, ભો આનન્દ, તં ભવન્તં ગોતમં સરણં ગચ્છામિ ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. ઉપાસકં મં ભવં આનન્દો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ.

સુભસુત્તં નિટ્ઠિતં દસમં.