એકુત્તરિકનયો

એકકવારવણ્ણના

૩૨૧. આપત્તિકરા ધમ્મા જાનિતબ્બાતિઆદિમ્હિ એકુત્તરિકનયે આપત્તિકરા ધમ્મા નામ છ આપત્તિસમુટ્ઠાનાનિ. એતેસઞ્હિ વસેન પુગ્ગલો આપત્તિં આપજ્જતિ, તસ્મા ‘‘આપત્તિકરા’’તિ વુત્તા. અનાપત્તિકરા નામ સત્ત સમથા. આપત્તિ જાનિતબ્બાતિ તસ્મિં તસ્મિં સિક્ખાપદે ચ વિભઙ્ગે ચ વુત્તા આપત્તિ જાનિતબ્બા. અનાપત્તીતિ ‘‘અનાપત્તિ ભિક્ખુ અસાદિયન્તસ્સા’’તિઆદિના નયેન અનાપત્તિ જાનિતબ્બા. લહુકાતિ લહુકેન વિનયકમ્મેન વિસુજ્ઝનતો પઞ્ચવિધા આપત્તિ. ગરુકાતિ ગરુકેન વિનયકમ્મેન વિસુજ્ઝનતો સઙ્ઘાદિસેસા આપત્તિ. કેનચિ આકારેન અનાપત્તિભાવં ઉપનેતું અસક્કુણેય્યતો પારાજિકાપત્તિ ચ. સાવસેસાતિ ઠપેત્વા પારાજિકં સેસા. અનવસેસાતિ પારાજિકાપત્તિ. દ્વે આપત્તિક્ખન્ધા દુટ્ઠુલ્લા; અવસેસા અદુટ્ઠુલ્લા. સપ્પટિકમ્મદુકં સાવસેસદુકસદિસં. દેસનાગામિનિદુકં લહુકદુકસઙ્ગહિતં.

અન્તરાયિકાતિ સત્તપિ આપત્તિયો સઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કન્તા સગ્ગન્તરાયઞ્ચેવ મોક્ખન્તરાયઞ્ચ કરોન્તીતિ અન્તરાયિકા. અજાનન્તેન વીતિક્કન્તા પન પણ્ણત્તિવજ્જાપત્તિ નેવ સગ્ગન્તરાયં ન મોક્ખન્તરાયં કરોતીતિ અનન્તરાયિકા. અન્તરાયિકં આપન્નસ્સાપિ દેસનાગામિનિં દેસેત્વા વુટ્ઠાનગામિનિતો વુટ્ઠાય સુદ્ધિપત્તસ્સ સામણેરભૂમિયં ઠિતસ્સ ચ અવારિતો સગ્ગમોક્ખમગ્ગોતિ. સાવજ્જપઞ્ઞત્તીતિ લોકવજ્જા. અનવજ્જપઞ્ઞત્તીતિ પણ્ણત્તિવજ્જા. કિરિયતો સમુટ્ઠિતા નામ યં કરોન્તો આપજ્જતિ પારાજિકાપત્તિ વિય. અકિરિયતોતિ યં અકરોન્તો આપજ્જતિ, ચીવરઅનધિટ્ઠાનાપત્તિ વિય. કિરિયાકિરિયતોતિ યં કરોન્તો ચ અકરોન્તો ચ આપજ્જતિ, કુટિકારાપત્તિ વિય.

પુબ્બાપત્તીતિ પઠમં આપન્નાપત્તિ. અપરાપત્તીતિ પારિવાસિકાદીહિ પચ્છા આપન્નાપત્તિ. પુબ્બાપત્તીનં અન્તરાપત્તિ નામ મૂલવિસુદ્ધિયા અન્તરાપત્તિ. અપરાપત્તીનં અન્તરાપત્તિ નામ અગ્ઘવિસુદ્ધિયા અન્તરાપત્તિ. કુરુન્દિયં પન ‘‘પુબ્બાપત્તિ નામ પઠમં આપન્ના. અપરાપત્તિ નામ માનત્તારહકાલે આપન્ના. પુબ્બાપત્તીનં અન્તરાપત્તિ નામ પરિવાસે આપન્ના. અપરાપત્તીનં અન્તરાપત્તિ નામ માનત્તચારે આપન્ના’’તિ વુત્તં. ઇદમ્પિ એકેન પરિયાયેન યુજ્જતિ.

દેસિતા ગણનૂપગા નામ યા ધુરનિક્ખેપં કત્વા પુન ન આપજ્જિસ્સામીતિ દેસિતા હોતિ. અગણનૂપગા નામ યા ધુરનિક્ખેપં અકત્વા સઉસ્સાહેનેવ ચિત્તેન અપરિસુદ્ધેન દેસિતા હોતિ. અયઞ્હિ દેસિતાપિ દેસિતગણનં ન ઉપેતિ. અટ્ઠમે વત્થુસ્મિં ભિક્ખુનિયા પારાજિકમેવ હોતિ. પઞ્ઞત્તિ જાનિતબ્બાતિઆદીસુ નવસુ પદેસુ પઠમપારાજિકપુચ્છાય વુત્તનયેનેવ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

થુલ્લવજ્જાતિ થુલ્લદોસે પઞ્ઞત્તા ગરુકાપત્તિ. અથુલ્લવજ્જાતિ લહુકાપત્તિ. ગિહિપટિસંયુત્તાતિ સુધમ્મત્થેરસ્સ આપત્તિ, યા ચ ધમ્મિકસ્સ પટિસ્સવસ્સ અસચ્ચાપને આપત્તિ, અવસેસા ન ગિહિપટિસંયુત્તા. પઞ્ચાનન્તરિયકમ્માપત્તિ નિયતા, સેસા અનિયતા. આદિકરોતિ સુદિન્નત્થેરાદિ આદિકમ્મિકો. અનાદિકરોતિ મક્કટિસમણાદિ અનુપઞ્ઞત્તિકારકો. અધિચ્ચાપત્તિકો નામ યો કદાચિ કરહચિ આપત્તિં આપજ્જતિ. અભિણ્હાપત્તિકો નામ યો નિચ્ચં આપજ્જતિ.

ચોદકો નામ યો વત્થુના વા આપત્તિયા વા પરં ચોદેતિ. યો પન એવં ચોદિતો અયં ચુદિતકો નામ. પઞ્ચદસસુ ધમ્મેસુ અપ્પતિટ્ઠહિત્વા અભૂતેન વત્થુના ચોદેન્તો અધમ્મચોદકો નામ, તેન તથા ચોદિતો અધમ્મચુદિતકો નામ. વિપરિયાયેન ધમ્મચોદકચુદિતકા વેદિતબ્બા. મિચ્છત્તનિયતેહિ વા સમ્મત્તનિયતેહિ વા ધમ્મેહિ સમન્નાગતો નિયતો, વિપરીતો અનિયતો.

સાવકા ભબ્બાપત્તિકા નામ, બુદ્ધા ચ પચ્ચેકબુદ્ધા ચ અભબ્બાપત્તિકા નામ. ઉક્ખેપનીયકમ્મકતો ઉક્ખિત્તકો નામ, અવસેસચતુબ્બિધતજ્જનીયાદિકમ્મકતો અનુક્ખિત્તકો નામ. અયઞ્હિ ઉપોસથં વા પવારણં વા ધમ્મપરિભોગં વા આમિસપરિભોગં વા ન કોપેતિ. ‘‘મેત્તિયં ભિક્ખુનિં નાસેથ, દૂસકો નાસેતબ્બો, કણ્ટકો સમણુદ્દેસો નાસેતબ્બો’’તિ એવં લિઙ્ગદણ્ડકમ્મ-સંવાસનાસનાહિ નાસિતબ્બો નાસિતકો નામ. સેસા સબ્બે અનાસિતકા. યેન સદ્ધિં ઉપોસથાદિકો સંવાસો અત્થિ, અયં સમાનસંવાસકો, ઇતરો નાનાસંવાસકો. સો કમ્મનાનાસંવાસકો લદ્ધિનાનાસંવાસકોતિ દુવિધો હોતિ. ઠપનં જાનિતબ્બન્તિ ‘‘એકં ભિક્ખવે અધમ્મિકં પાતિમોક્ખટ્ઠપન’’ન્તિઆદિના નયેન વુત્તં પાતિમોક્ખટ્ઠપનં જાનિતબ્બન્તિ અત્થો.

એકકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુકવારવણ્ણના

૩૨૨. દુકેસુ સચિત્તકા આપત્તિ સઞ્ઞાવિમોક્ખા, અચિત્તકા નોસઞ્ઞાવિમોક્ખા. લદ્ધસમાપત્તિકસ્સ આપત્તિ નામ ભૂતારોચનાપત્તિ, અલદ્ધસમાપત્તિકસ્સ આપત્તિ નામ અભૂતારોચનાપત્તિ. સદ્ધમ્મપટિસઞ્ઞુત્તા નામ પદસોધમ્માદિકા, અસદ્ધમ્મપટિસઞ્ઞુત્તા નામ દુટ્ઠુલ્લવાચાપત્તિ. સપરિક્ખારપટિસઞ્ઞુત્તા નામ નિસ્સગ્ગિયવત્થુનો અનિસ્સજ્જિત્વા પરિભોગે, પત્તચીવરાનં નિદહને, કિલિટ્ઠચીવરાનં અધોવને, મલગ્ગહિતપત્તસ્સ અપચનેતિ એવં અયુત્તપરિભોગે આપત્તિ. પરપરિક્ખારપટિસઞ્ઞુત્તા નામ સઙ્ઘિકમઞ્ચપીઠાદીનં અજ્ઝોકાસે સન્થરણઅનાપુચ્છાગમનાદીસુ આપજ્જિતબ્બા આપત્તિ. સપુગ્ગલપટિસઞ્ઞુત્તા નામ ‘‘મુદુપિટ્ઠિકસ્સ લમ્બિસ્સ ઊરુના અઙ્ગજાતં પીળેન્તસ્સા’’તિઆદિના નયેન વુત્તાપત્તિ. પરપુગ્ગલપટિસઞ્ઞુત્તા નામ મેથુનધમ્મકાયસંસગ્ગપહારદાનાદીસુ વુત્તાપત્તિ, ‘‘સિખરણીસી’’તિ સચ્ચં ભણન્તો ગરુકં આપજ્જતિ, ‘‘સમ્પજાનમુસાવાદે પાચિત્તિય’’ન્તિ મુસા ભણન્તો લહુકં. અભૂતારોચને મુસા ભણન્તો ગરુકં. ભૂતારોચને સચ્ચં ભણન્તો લહુકં.

‘‘સઙ્ઘકમ્મં વગ્ગં કરિસ્સામી’’તિ અન્તોસીમાય એકમન્તે નિસીદન્તો ભૂમિગતો આપજ્જતિ નામ. સચે પન અઙ્ગુલિમત્તમ્પિ આકાસે તિટ્ઠેય્ય, ન આપજ્જેય્ય, તેન વુત્તં ‘‘નો વેહાસગતો’’તિ. વેહાસકુટિયા આહચ્ચપાદકં મઞ્ચં વા પીઠં વા અભિનિસીદન્તો વેહાસગતો આપજ્જતિ નામ. સચે પન તં ભૂમિયં પઞ્ઞાપેત્વા નિપજ્જેય્ય ન આપજ્જેય્ય, તેન વુત્તં – ‘‘નો ભૂમિગતો’’તિ. ગમિયો ગમિયવત્તં અપૂરેત્વા ગચ્છન્તો નિક્ખમન્તો આપજ્જતિ નામ, નો પવિસન્તો. આગન્તુકો આગન્તુકવત્તં અપૂરેત્વા સછત્તુપાહનો પવિસન્તો પવિસન્તો આપજ્જતિ નામ, નો નિક્ખમન્તો.

આદિયન્તો આપજ્જતિ નામ ભિક્ખુની અતિગમ્ભીરં ઉદકસુદ્ધિકં આદિયમાના; દુબ્બણ્ણકરણં અનાદિયિત્વા ચીવરં પરિભુઞ્જન્તો પન અનાદિયન્તો આપજ્જતિ નામ. મૂગબ્બતાદીનિ તિત્થિયવત્તાનિ સમાદિયન્તો સમાદિયન્તો આપજ્જતિ નામ. પારિવાસિકાદયો પન તજ્જનીયાદિકમ્મકતા વા અત્તનો વત્તં અસમાદિયન્તા આપજ્જન્તિ, તે સન્ધાય વુત્તં ‘‘અત્થાપત્તિ ન સમાદિયન્તો આપજ્જતી’’તિ. અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા ચીવરં સિબ્બન્તો વેજ્જકમ્મભણ્ડાગારિકકમ્મચિત્તકમ્માદીનિ વા કરોન્તો કરોન્તો આપજ્જતિ નામ. ઉપજ્ઝાયવત્તાદીનિ અકરોન્તો અકરોન્તો આપજ્જતિ નામ. અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા ચીવરં દદમાનો દેન્તો આપજ્જતિ નામ. સદ્ધિવિહારિકઅન્તેવાસિકાનં ચીવરાદીનિ અદેન્તો અદેન્તો આપજ્જતિ નામ. અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા ચીવરં ગણ્હન્તો પટિગ્ગણ્હન્તો આપજ્જતિ નામ. ‘‘ન ભિક્ખવે ઓવાદો ન ગહેતબ્બો’’તિ વચનતો ઓવાદં અગણ્હન્તો ન પટિગ્ગણ્હન્તો આપજ્જતિ નામ.

નિસ્સગ્ગિયવત્થું અનિસ્સજ્જિત્વા પરિભુઞ્જન્તો પરિભોગેન આપજ્જતિ નામ. પઞ્ચાહિકં સઙ્ઘાટિચારં અતિક્કામયમાના અપરિભોગેન આપજ્જતિ નામ. સહગારસેય્યં રત્તિં આપજ્જતિ નામ, નો દિવા, દ્વારં અસંવરિત્વા પટિસલ્લીયન્તો દિવા આપજ્જતિ, નો રત્તિં. એકરત્તછારત્તસત્તાહદસાહમાસાતિક્કમેસુ વુત્તઆપત્તિં આપજ્જન્તો અરુણુગ્ગે આપજ્જતિ નામ, પવારેત્વા ભુઞ્જન્તો ન અરુણુગ્ગે આપજ્જતિ નામ.

ભૂતગામઞ્ચેવ અઙ્ગજાતઞ્ચ છિન્દન્તો છિન્દન્તો આપજ્જતિ નામ, કેસે વા નખે વા ન છિન્દન્તો ન છિન્દન્તો આપજ્જતિ નામ. આપત્તિં છાદેન્તો છાદેન્તો આપજ્જતિ નામ, ‘‘તિણેન વા પણ્ણેન વા પટિચ્છાદેત્વા આગન્તબ્બં, નત્વેવ નગ્ગેન આગન્તબ્બં, યો આગચ્છેય્ય આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ ઇમં પન આપત્તિં ન છાદેન્તો આપજ્જતિ નામ. કુસચીરાદીનિ ધારેન્તો ધારેન્તો આપજ્જતિ નામ, ‘‘અયં તે ભિક્ખુ પત્તો યાવ ભેદનાય ધારેતબ્બો’’તિ ઇમં આપત્તિં ન ધારેન્તો આપજ્જતિ નામ.

‘‘અત્તના વા અત્તાનં નાનાસંવાસકં કરોતી’’તિ એકસીમાયં દ્વીસુ સઙ્ઘેસુ નિસિન્નેસુ એકસ્મિં પક્ખે નિસીદિત્વા પરપક્ખસ્સ લદ્ધિં ગણ્હન્તો યસ્મિં પક્ખે નિસિન્નો તેસં અત્તનાવ અત્તાનં નાનાસંવાસકં કરોતિ નામ. યેસં સન્તિકે નિસિન્નો તેસં ગણપૂરકો હુત્વા કમ્મં કોપેતિ, ઇતરેસં હત્થપાસં અનાગતત્તા. સમાનસંવાસકેપિ એસેવ નયો. યેસઞ્હિ સો લદ્ધિં રોચેતિ, તેસં સમાનસંવાસકો હોતિ, ઇતરેસં નાનાસંવાસકો. સત્ત આપત્તિયો સત્ત આપત્તિક્ખન્ધાતિ આપજ્જિતબ્બતો આપત્તિયો, રાસટ્ઠેન ખન્ધાતિ એવં દ્વેયેવ નામાનિ હોન્તીતિ નામવસેન દુકં દસ્સિતં. કમ્મેન વા સલાકગ્ગાહેન વાતિ એત્થ ઉદ્દેસો ચેવ કમ્મઞ્ચ એકં, વોહારો ચેવ અનુસ્સાવના ચ સલાકગ્ગાહો ચ એકં, વોહારાનુસ્સાવનસલાકગ્ગાહા પુબ્બભાગા, કમ્મઞ્ચેવ ઉદ્દેસો ચ પમાણં.

અદ્ધાનહીનો નામ ઊનવીસતિવસ્સો. અઙ્ગહીનો નામ હત્થચ્છિન્નાદિભેદો. વત્થુવિપન્નો નામ પણ્ડકો તિરચ્છાનગતો ઉભતોબ્યઞ્જનકો ચ. અવસેસા થેય્યસંવાસકાદયો અટ્ઠ અભબ્બપુગ્ગલા કરણદુક્કટકા નામ. દુક્કટકિરિયા દુક્કટકમ્મા, ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે કતેન અત્તનો કમ્મેન અભબ્બટ્ઠાનં પત્તાતિ અત્થો. અપરિપૂરો નામ અપરિપુણ્ણપત્તચીવરો. નો ચ યાચતિ નામ ઉપસમ્પદં ન યાચતિ. અલજ્જિસ્સ ચ બાલસ્સ ચાતિ અલજ્જી સચેપિ તેપિટકો હોતિ, બાલો ચ સચેપિ સટ્ઠિવસ્સો હોતિ, ઉભોપિ નિસ્સાય ન વત્થબ્બં. બાલસ્સ ચ લજ્જિસ્સ ચાતિ એત્થ બાલસ્સ ‘‘ત્વં નિસ્સયં ગણ્હા’’તિ આણાયપિ નિસ્સયો દાતબ્બો, લજ્જિસ્સ પન યાચન્તસ્સેવ. સાતિસારન્તિ સદોસં; યં અજ્ઝાચરન્તો આપત્તિં આપજ્જતિ.

કાયેન પટિક્કોસના નામ હત્થવિકારાદીહિ પટિક્કોસના. કાયેન પટિજાનાતીતિ હત્થવિકારાદીહિ પટિજાનાતિ. ઉપઘાતિકા નામ ઉપઘાતા. સિક્ખૂપઘાતિકા નામ સિક્ખૂપઘાતો. ભોગૂપઘાતિકા નામ પરિભોગૂપઘાતો, તત્થ તિસ્સો સિક્ખા અસિક્ખતો સિક્ખૂપઘાતિકાતિ વેદિતબ્બા. સઙ્ઘિકં વા પુગ્ગલિકં વા દુપ્પરિભોગં ભુઞ્જતો ભોગૂપઘાતિકાતિ વેદિતબ્બા. દ્વે વેનયિકાતિ દ્વે અત્થા વિનયસિદ્ધા. પઞ્ઞત્તં નામ સકલે વિનયપિટકે કપ્પિયાકપ્પિયવસેન પઞ્ઞત્તં. પઞ્ઞત્તાનુલોમં નામ ચતૂસુ મહાપદેસેસુ દટ્ઠબ્બં. સેતુઘાતોતિ પચ્ચયઘાતો; યેન ચિત્તેન અકપ્પિયં કરેય્ય, તસ્સ ચિત્તસ્સાપિ અનુપ્પાદનન્તિ અત્થો. મત્તકારિતાતિ મત્તાય પમાણેન કરણં; પમાણે ઠાનન્તિ અત્થો. કાયેન આપજ્જતીતિ કાયદ્વારિકં કાયેન આપજ્જતિ; વચીદ્વારિકં વાચાય. કાયેન વુટ્ઠાતીતિ તિણવત્થારકસમથે વિનાપિ દેસનાય કાયેનેવ વુટ્ઠાતિ; દેસેત્વા વુટ્ઠહન્તો પન વાચાય વુટ્ઠાતિ. અબ્ભન્તરપરિભોગો નામ અજ્ઝોહરણપરિભોગો. બાહિરપરિભોગો નામ સીસમક્ખનાદિ.

અનાગતં ભારં વહતીતિ અથેરોવ સમાનો થેરેહિ વહિતબ્બં બીજનગાહધમ્મજ્ઝેસનાદિભારં વહતિ; તં નિત્થરિતું વીરિયં આરભતિ. આગતં ભારં ન વહતીતિ થેરો થેરકિચ્ચં ન કરોતિ, ‘‘અનુજાનામિ ભિક્ખવે થેરેન ભિક્ખુના સામં વા ધમ્મં ભાસિતું, પરં વા અજ્ઝેસિતું, અનુજાનામિ ભિક્ખવે થેરાધેય્યં પાતિમોક્ખ’’ન્તિ એવમાદિ સબ્બં પરિહાપેતીતિ અત્થો. ન કુક્કુચ્ચાયિતબ્બં કુક્કુચ્ચાયતીતિ ન કુક્કુચ્ચાયિતબ્બં કુક્કુચ્ચાયિત્વા કરોતિ. કુક્કુચ્ચાયિતબ્બં ન કુક્કુચ્ચાયતીતિ કુક્કુચ્ચાયિતબ્બં ન કુક્કુચ્ચાયિત્વા કરોતિ. એતેસં દ્વિન્નં દિવા ચ રત્તો ચ આસવા વડ્ઢન્તીતિ અત્થો. અનન્તરદુકેપિ વુત્તપટિપક્ખવસેન અત્થો વેદિતબ્બો. સેસં તત્થ તત્થ વુત્તનયત્તા ઉત્તાનમેવાતિ.

દુકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તિકવારવણ્ણના

૩૨૩. તિકેસુ અત્થાપત્તિ તિટ્ઠન્તે ભગવતિ આપજ્જતીતિ અત્થિ આપત્તિ, યં તિટ્ઠન્તે ભગવતિ આપજ્જતીતિ અત્થો. એસેવ નયો સબ્બત્થ. તત્થ લોહિતુપ્પાદાપત્તિં તિટ્ઠન્તે આપજ્જતિ. ‘‘એતરહિ ખો પનાનન્દ, ભિક્ખૂ અઞ્ઞમઞ્ઞં આવુસોવાદેન સમુદાચરન્તિ, ન વો મમચ્ચયેન એવં સમુદાચરિતબ્બં, નવકેન, આનન્દ, ભિક્ખુના થેરો ભિક્ખૂ ‘ભન્તે’તિ વા ‘આયસ્મા’તિ વા સમુદાચરિતબ્બો’’તિ વચનતો થેરં આવુસોવાદેન સમુદાચરણપચ્ચયા આપત્તિં પરિનિબ્બુતે ભગવતિ આપજ્જતિ, નો તિટ્ઠન્તે. ઇમા દ્વે આપત્તિયો ઠપેત્વા અવસેસા ધરન્તેપિ ભગવતિ આપજ્જતિ, પરિનિબ્બુતેપિ.

પવારેત્વા અનતિરિત્તં ભુઞ્જન્તો આપત્તિં કાલે આપજ્જતિ નો વિકાલે. વિકાલભોજનાપત્તિં પન વિકાલે આપજ્જતિ નો કાલે. અવસેસા કાલે ચેવ આપજ્જતિ વિકાલે ચ. સહગારસેય્યં રત્તિં આપજ્જતિ, દ્વારં અસંવરિત્વા પટિસલ્લીયનં દિવા. સેસા રત્તિઞ્ચેવ દિવા ચ. ‘‘દસવસ્સોમ્હિ અતિરેકદસવસ્સોમ્હી’’તિ બાલો અબ્યત્તો પરિસં ઉપટ્ઠાપેન્તો દસવસ્સો આપજ્જતિ નો ઊનદસવસ્સો. ‘‘અહં પણ્ડિતો બ્યત્તો’’તિ નવો વા મજ્ઝિમો વા પરિસં ઉપટ્ઠાપેન્તો ઊનદસવસ્સો આપજ્જતિ નો દસવસ્સો. સેસા દસવસ્સો ચેવ આપજ્જતિ ઊનદસવસ્સો ચ. ‘‘પઞ્ચવસ્સોમ્હી’’તિ બાલો અબ્યત્તો અનિસ્સાય વસન્તો પઞ્ચવસ્સો આપજ્જતિ. ‘‘અહં પણ્ડિતો બ્યત્તો’’તિ નવકો અનિસ્સાય વસન્તો ઊનપઞ્ચવસ્સો આપજ્જતિ. સેસં પઞ્ચવસ્સો ચેવ આપજ્જતિ ઊનપઞ્ચવસ્સો ચ. અનુપસમ્પન્નં પદસોધમ્મં વાચેન્તો, માતુગામસ્સ ધમ્મં દેસેન્તો એવરૂપં આપત્તિં કુસલચિત્તો આપજ્જતિ, પારાજિક-સુક્કવિસ્સટ્ઠિ-કાયસંસગ્ગ-દુટ્ઠુલ્લ-અત્તકામપારિચરિય-દુટ્ઠદોસ-સઙ્ઘભેદપહારદાન-તલસત્તિકાદિભેદં અકુસલચિત્તો આપજ્જતિ, અસઞ્ચિચ્ચ સહગારસેય્યાદિં અબ્યાકતચિત્તો આપજ્જતિ, યં અરહાવ આપજ્જતિ, સબ્બં અબ્યાકતચિત્તોવ આપજ્જતિ, મેથુનધમ્માદિભેદમાપત્તિં સુખવેદનાસમઙ્ગી આપજ્જતિ, દુટ્ઠદોસાદિભેદં દુક્ખવેદનાસમઙ્ગી, યં સુખવેદનાસમઙ્ગી આપજ્જતિ, તંયેવ મજ્ઝત્તો હુત્વા આપજ્જન્તો અદુક્ખમસુખવેદનાસમઙ્ગી આપજ્જતિ.

તયો પટિક્ખેપાતિ બુદ્ધસ્સ ભગવતો તયો પટિક્ખેપા. ચતૂસુ પચ્ચયેસુ મહિચ્છતા અસન્તુટ્ઠિતા કિલેસસલ્લેખનપટિપત્તિયા અગોપાયના, ઇમે હિ તયો ધમ્મા બુદ્ધેન ભગવતા પટિક્ખિત્તા. અપ્પિચ્છતાદયો પન તયો બુદ્ધેન ભગવતા અનુઞ્ઞાતા, તેન વુત્તં ‘‘તયો અનુઞ્ઞાતા’’તિ.

‘‘દસવસ્સોમ્હી’’તિ પરિસં ઉપટ્ઠાપેન્તો ‘‘પઞ્ચવસ્સોમ્હી’’તિ નિસ્સયં અગણ્હન્તો બાલો આપજ્જતિ નો પણ્ડિતો, ઊનદસવસ્સો ‘‘બ્યત્તોમ્હી’’તિ બહુસ્સુતત્તા પરિસં ઉપટ્ઠાપેન્તો ઊનપઞ્ચવસ્સો ચ નિસ્સયં અગણ્હન્તો પણ્ડિતો આપજ્જતિ નો બાલો; અવસેસં પણ્ડિતો ચેવ આપજ્જતિ બાલો ચ. વસ્સં અનુપગચ્છન્તો કાળે આપજ્જતિ નો જુણ્હે; મહાપવારણાય અપ્પવારેન્તો જુણ્હે આપજ્જતિ નો કાળે; અવસેસં કાળે ચેવ આપજ્જતિ જુણ્હે ચ. વસ્સૂપગમનં કાળે કપ્પતિ નો જુણ્હે; મહાપવારણાય પવારણા જુણ્હે કપ્પતિ નો કાળે; સેસં અનુઞ્ઞાતકં કાળે ચેવ કપ્પતિ જુણ્હે ચ.

કત્તિકપુણ્ણમાસિયા પચ્છિમે પાટિપદદિવસે વિકપ્પેત્વા ઠપિતં વસ્સિકસાટિકં નિવાસેન્તો હેમન્તે આપજ્જતિ. કુરુન્દિયં પન ‘‘કત્તિકપુણ્ણમદિવસે અપચ્ચુદ્ધરિત્વા હેમન્તે આપજ્જતી’’તિ વુત્તં, તમ્પિ સુવુત્તં. ‘‘ચાતુમાસં અધિટ્ઠાતું તતો પરં વિકપ્પેતુ’’ન્તિ હિ વુત્તં. અતિરેકમાસે સેસે ગિમ્હાને પરિયેસન્તો અતિરેકડ્ઢમાસે સેસે કત્વા નિવાસેન્તો ચ ગિમ્હે આપજ્જતિ નામ. સતિયા વસ્સિકસાટિકાય નગ્ગો કાયં ઓવસ્સાપેન્તો વસ્સે આપજ્જતિ નામ. પારિસુદ્ધિઉપોસથં વા અધિટ્ઠાનુપોસથં વા કરોન્તો સઙ્ઘો આપજ્જતિ. સુત્તુદ્દેસઞ્ચ અધિટ્ઠાનુપોસથઞ્ચ કરોન્તો ગણો આપજ્જતિ. એકકો સુત્તુદ્દેસં પારિસુદ્ધિઉપોસથઞ્ચ કરોન્તો પુગ્ગલો આપજ્જતિ. પવારણાયપિ એસેવ નયો.

સઙ્ઘુપોસથો ચ સઙ્ઘપવારણા ચ સઙ્ઘસ્સેવ કપ્પતિ. ગણુપોસથો ચ ગણપવારણા ચ ગણસ્સેવ કપ્પતિ. અધિટ્ઠાનુપોસથો ચ અધિટ્ઠાનપવારણા ચ પુગ્ગલસ્સેવ કપ્પતિ. ‘‘પારાજિકં આપન્નોમ્હી’’તિઆદીનિ ભણન્તો વત્થું છાદેતિ ન આપત્તિં, ‘‘મેથુનં ધમ્મં પટિસેવિ’’ન્તિઆદીનિ ભણન્તો આપત્તિં છાદેતિ નો વત્થું, યો નેવ વત્થું ન આપત્તિં આરોચેતિ, અયં વત્થુઞ્ચેવ છાદેતિ આપત્તિઞ્ચ.

પટિચ્છાદેતીતિ પટિચ્છાદિ. જન્તાઘરમેવ પટિચ્છાદિ જન્તાઘરપટિચ્છાદિ. ઇતરાસુપિ એસેવ નયો. દ્વારં પિદહિત્વા અન્તોજન્તાઘરે ઠિતેન પરિકમ્મં કાતું વટ્ટતિ. ઉદકે ઓતિણ્ણેનાપિ એતદેવ વટ્ટતિ. ઉભયત્થ ખાદિતું ભુઞ્જિતું વા ન વટ્ટતિ. વત્થપટિચ્છાદિ સબ્બકપ્પિયતાય પટિચ્છન્નેન સબ્બં કાતું વટ્ટતિ. વહન્તીતિ યન્તિ નિય્યન્તિ; નિન્દં વા પટિક્કોસં વા ન લભન્તિ. ચન્દમણ્ડલં અબ્ભામહિકાધૂમરજરાહુવિમુત્તં વિવટંયેવ વિરોચતિ, ન તેસુ અઞ્ઞતરેન પટિચ્છન્નં. તથા સૂરિયમણ્ડલં, ધમ્મવિનયોપિ વિવરિત્વા વિભજિત્વા દેસિયમાનોવ વિરોચતિ નો પટિચ્છન્નો.

અઞ્ઞેન ભેસજ્જેન કરણીયેન અઞ્ઞં વિઞ્ઞાપેન્તો ગિલાનો આપજ્જતિ, ન ભેસજ્જેન કરણીયેન ભેસજ્જં વિઞ્ઞાપેન્તો અગિલાનો આપજ્જતિ, અવસેસં આપત્તિં ગિલાનો ચેવ આપજ્જતિ અગિલાનો ચ.

અન્તો આપજ્જતિ નો બહીતિ અનુપખજ્જ સેય્યં કપ્પેન્તો અન્તો આપજ્જતિ નો બહિ, બહિ આપજ્જતિ નો અન્તોતિ સઙ્ઘિકં મઞ્ચાદિં અજ્ઝોકાસે સન્થરિત્વા પક્કમન્તો બહિ આપજ્જતિ નો અન્તો, અવસેસં પન અન્તો ચેવ આપજ્જતિ બહિ ચ. અન્તોસીમાયાતિ આગન્તુકો આગન્તુકવત્તં અદસ્સેત્વા સછત્તુપાહનો વિહારં પવિસન્તો ઉપચારસીમં ઓક્કન્તમત્તોવ આપજ્જતિ. બહિસીમાયાતિ ગમિકો દારુભણ્ડપટિસામનાદિગમિકવત્તં અપૂરેત્વા પક્કમન્તો ઉપચારસીમં અતિક્કન્તમત્તોવ આપજ્જતિ. અવસેસં અન્તોસીમાય ચેવ આપજ્જતિ બહિસીમાય ચ. સતિ વુડ્ઢતરે અનજ્ઝિટ્ઠો ધમ્મં ભાસન્તો સઙ્ઘમજ્ઝે આપજ્જતિ નામ. ગણમજ્ઝેપિ પુગ્ગલસન્તિકેપિ એસેવ નયો. કાયેન વુટ્ઠાતીતિ તિણવત્થારકસમથેન વુટ્ઠાતિ. કાયં અચાલેત્વા વાચાય દેસેન્તસ્સ વાચાય વુટ્ઠાતિ. વચીસમ્પયુત્તં કાયકિરિયં કત્વા દેસેન્તસ્સ કાયેન વાચાય વુટ્ઠાતિ નામ. સઙ્ઘમજ્ઝે દેસનાગામિનીપિ વુટ્ઠાનગામિનીપિ વુટ્ઠાતિ. ગણપુગ્ગલમજ્ઝે પન દેસનાગામિનીયેવ વુટ્ઠાતિ.

આગાળ્હાય ચેતેય્યાતિ આગાળ્હાય દળ્હભાવાય ચેતેય્ય; તજ્જનીયકમ્માદિકતસ્સ વત્તં ન પૂરયતો ઇચ્છમાનો સઙ્ઘો ઉક્ખેપનીયકમ્મં કરેય્યાતિ અત્થો. અલજ્જી ચ હોતિ બાલો ચ અપકતત્તો ચાતિ એત્થ બાલો ‘‘અયં ધમ્માધમ્મં ન જાનાતિ’’ અપકતત્તો વા ‘‘આપત્તાનાપત્તિં ન જાનાતી’’તિ ન એત્તાવતા કમ્મં કાતબ્બં; બાલભાવમૂલકં પન અપકતત્તભાવમૂલકઞ્ચ આપત્તિં આપન્નસ્સ કમ્મં કાતબ્બન્તિ અત્થો. અધિસીલે સીલવિપન્નો નામ દ્વે આપત્તિક્ખન્ધે આપન્નો; આચારવિપન્નો નામ પઞ્ચ આપત્તિક્ખન્ધે આપન્નો; દિટ્ઠિવિપન્નો નામ અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા સમન્નાગતો. તેસં આપત્તિં અપસ્સન્તાનં અપ્પટિકરોન્તાનં દિટ્ઠિઞ્ચ અનિસ્સજ્જન્તાનંયેવ કમ્મં કાતબ્બં.

કાયિકો દવો નામ પાસકાદીહિ જૂતકીળનાદિભેદો અનાચારો; વાચસિકો દવો નામ મુખાલમ્બરકરણાદિભેદો અનાચારો; કાયિકવાચસિકો નામ નચ્ચનગાયનાદિભેદો દ્વીહિપિ દ્વારેહિ અનાચારો. કાયિકો અનાચારો નામ કાયદ્વારે પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદવીતિક્કમો; વાચસિકો અનાચારો નામ વચીદ્વારે પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદવીતિક્કમો; કાયિકવાચસિકો નામ દ્વારદ્વયેપિ પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદવીતિક્કમો. કાયિકેન ઉપઘાતિકેનાતિ કાયદ્વારે પઞ્ઞત્તસ્સ સિક્ખાપદસ્સ અસિક્ખનેન, યો હિ તં ન સિક્ખતિ, સો નં ઉપઘાતેતિ, તસ્મા તસ્સ તં અસિક્ખનં ‘‘કાયિકં ઉપઘાતિક’’ન્તિ વુચ્ચતિ. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. કાયિકેન મિચ્છાજીવેનાતિ જઙ્ઘપેસનિકાદિના વા ગણ્ડફાલનાદિના વા વેજ્જકમ્મેન; વાચસિકેનાતિ સાસનઉગ્ગહણઆરોચનાદિના; તતિયપદં ઉભયસમ્પયોગવસેન વુત્તં.

અલં ભિક્ખુ મા ભણ્ડનન્તિ અલં ભિક્ખુ મા ભણ્ડનં કરિ, મા કલહં, મા વિવાદં કરીતિ અત્થો. ન વોહરિતબ્બન્તિ ન કિઞ્ચિ વત્તબ્બં; વદતોપિ હિ તાદિસસ્સ વચનં ન સોતબ્બં મઞ્ઞન્તિ. ન કિસ્મિઞ્ચિ પચ્ચેકટ્ઠાનેતિ કિસ્મિઞ્ચિ બીજનગ્ગાહાદિકે એકસ્મિમ્પિ જેટ્ઠકટ્ઠાને ન ઠપેતબ્બોતિ અત્થો. ઓકાસકમ્મં કારેન્તસ્સાતિ ‘‘કરોતુ આયસ્મા ઓકાસં, અહં તં વત્તુકામો’’તિ એવં ઓકાસં કારેન્તસ્સ. નાલં ઓકાસકમ્મં કાતુન્તિ ‘‘કિં ત્વં કરિસ્સસી’’તિ ઓકાસો ન કાતબ્બો. સવચનીયં નાદાતબ્બન્તિ વચનં ન આદાતબ્બં, વચનમ્પિ ન સોતબ્બં; યત્થ ગહેત્વા ગન્તુકામો હોતિ, ન તત્થ ગન્તબ્બન્તિ અત્થો.

તીહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો વિનયોતિ યં સો જાનાતિ, સો તસ્સ વિનયો નામ હોતિ; સો ન પુચ્છિતબ્બોતિ અત્થો. અનુયોગો ન દાતબ્બોતિ ‘‘ઇદં કપ્પતી’’તિ પુચ્છન્તસ્સ પુચ્છાય ઓકાસો ન દાતબ્બો, ‘‘અઞ્ઞં પુચ્છા’’તિ વત્તબ્બો. ઇતિ સો નેવ પુચ્છિતબ્બો નાસ્સ પુચ્છા સોતબ્બાતિ અત્થો. વિનયો ન સાકચ્છાતબ્બોતિ વિનયપઞ્હો ન સાકચ્છિતબ્બો, કપ્પિયાકપ્પિયકથા ન સંસન્દેતબ્બા.

ઇદમપ્પહાયાતિ એતં બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞાતાદિકં લદ્ધિં અવિજહિત્વા. સુદ્ધં બ્રહ્મચારિન્તિ ખીણાસવં ભિક્ખું. ‘‘પાતબ્યતં આપજ્જતી’’તિ પાતબ્યભાવં પટિસેવનં આપજ્જતિ. ‘‘ઇદમપ્પહાયા’’તિ વચનતો પન તં બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞાતં પહાય ખીણાસવં ‘‘મુસા મયા ભણિતં, ખમથ મે’’તિ ખમાપેત્વા ‘‘નત્થિ કામેસુ દોસો’’તિ લદ્ધિં વિજહિત્વા ગતિવિસોધનં કરેય્ય. અકુસલમૂલાનીતિ અકુસલાનિ ચેવ મૂલાનિ ચ, અકુસલાનં વા મૂલાનિ અકુસલમૂલાનિ. કુસલમૂલેસુપિ એસેવ નયો. દુટ્ઠુ ચરિતાનિ વિરૂપાનિ વા ચરિતાનિ દુચ્ચરિતાનિ. સુટ્ઠુ ચરિતાનિ સુન્દરાનિ વા ચરિતાનિ સુચરિતાનિ. કાયેન કરણભૂતેન કતં દુચ્ચરિતં કાયદુચ્ચરિતં. એસ નયો સબ્બત્થ. સેસં તત્થ તત્થ વુત્તનયત્તા ઉત્તાનમેવાતિ.

તિકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચતુક્કવારવણ્ણના

૩૨૪. ચતુક્કેસુ સકવાચાય આપજ્જતિ પરવાચાય વુટ્ઠાતીતિ વચીદ્વારિકં પદસોધમ્માદિભેદં આપત્તિં આપજ્જિત્વા તિણવત્થારકસમથટ્ઠાનં ગતો પરસ્સ કમ્મવાચાય વુટ્ઠાતિ. પરવાચાય આપજ્જતિ સકવાચાય વુટ્ઠાતીતિ પાપિકાય દિટ્ઠિયા અપ્પટિનિસ્સગ્ગે પરસ્સ કમ્મવાચાય આપજ્જતિ, પુગ્ગલસ્સ સન્તિકે દેસેન્તો સકવાચાય વુટ્ઠાતિ. સકવાચાય આપજ્જતિ સકવાચાય વુટ્ઠાતીતિ વચીદ્વારિકં પદસોધમ્માદિભેદં આપત્તિં સકવાચાય આપજ્જતિ, દેસેત્વા વુટ્ઠહન્તોપિ સકવાચાય વુટ્ઠાતિ. પરવાચાય આપજ્જતિ પરવાચાય વુટ્ઠાતીતિ યાવતતિયકં સઙ્ઘાદિસેસં પરસ્સ કમ્મવાચાય આપજ્જતિ, વુટ્ઠહન્તોપિ પરસ્સ પરિવાસકમ્મવાચાદીહિ વુટ્ઠાતિ. તતો પરેસુ કાયદ્વારિકં કાયેન આપજ્જતિ, દેસેન્તો વાચાય વુટ્ઠાતિ. વચીદ્વારિકં વાચાય આપજ્જતિ, તિણવત્થારકે કાયેન વુટ્ઠાતિ. કાયદ્વારિકં કાયેનઆપજ્જતિ, તમેવ તિણવત્થારકે કાયેન વુટ્ઠાતિ. વચીદ્વારિકં વાચાય આપજ્જતિ, તમેવ દેસેન્તો વાચાય વુટ્ઠાતિ. સઙ્ઘિકમઞ્ચસ્સ અત્તનો પચ્ચત્થરણેન અનત્થરતો કાયસમ્ફુસને લોમગણનાય આપજ્જિતબ્બાપત્તિં સહગારસેય્યાપત્તિઞ્ચ પસુત્તો આપજ્જતિ, પબુજ્ઝિત્વા પન આપન્નભાવં ઞત્વા દેસેન્તો પટિબુદ્ધો વુટ્ઠાતિ. જગ્ગન્તો આપજ્જિત્વા પન તિણવત્થારકસમથટ્ઠાને સયન્તો પટિબુદ્ધો આપજ્જતિ પસુત્તો વુટ્ઠાતિ નામ. પચ્છિમપદદ્વયમ્પિ વુત્તાનુસારેનેવ વેદિતબ્બં.

અચિત્તકાપત્તિં અચિત્તકો આપજ્જતિ નામ. પચ્છા દેસેન્તો સચિત્તકો વુટ્ઠાતિ. સચિત્તકાપત્તિં સચિત્તકો આપજ્જતિ નામ. તિણવત્થારકટ્ઠાને સયન્તો અચિત્તકો વુટ્ઠાતિ. સેસપદદ્વયમ્પિ વુત્તાનુસારેનેવ વેદિતબ્બં. યો સભાગં આપત્તિં દેસેતિ, અયં દેસનાપચ્ચયા દુક્કટં આપજ્જન્તો પાચિત્તિયાદીસુ અઞ્ઞતરં દેસેતિ, તઞ્ચ દેસેન્તો દુક્કટં આપજ્જતિ. તં પન દુક્કટં આપજ્જન્તો પાચિત્તિયાદિતો વુટ્ઠાતિ. પાચિત્તિયાદિતો ચ વુટ્ઠહન્તો તં આપજ્જતિ. ઇતિ એકસ્સ પુગ્ગલસ્સ એકમેવ પયોગં સન્ધાય ‘‘આપત્તિં આપજ્જન્તો દેસેતી’’તિ ઇદં ચતુક્કં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

કમ્મચતુક્કે પાપિકાય દિટ્ઠિયા અપ્પટિનિસ્સગ્ગાપત્તિં કમ્મેન આપજ્જતિ, દેસેન્તો અકમ્મેન વુટ્ઠાતિ. વિસ્સટ્ઠિઆદિકં અકમ્મેન આપજ્જતિ, પરિવાસાદિના કમ્મેન વુટ્ઠાતિ. સમનુભાસનં કમ્મેનેવ આપજ્જતિ, કમ્મેન વુટ્ઠાતિ. સેસં અકમ્મેન આપજ્જતિ,અકમ્મેનવુટ્ઠાતિ.

પરિક્ખારચતુક્કે પઠમો સકપરિક્ખારો, દુતિયો સઙ્ઘિકોવ તતિયો ચેતિયસન્તકો, ચતુત્થો ગિહિપરિક્ખારો. સચે પન સો પત્તચીવરનવકમ્મભેસજ્જાનં અત્થાય આહટો હોતિ, અવાપુરણં દાતું અન્તો ઠપાપેતુઞ્ચ વટ્ટતિ.

સમ્મુખાચતુક્કે પાપિકાય દિટ્ઠિયા અપ્પટિનિસ્સગ્ગાપત્તિં સઙ્ઘસ્સ સમ્મુખા આપજ્જતિ, વુટ્ઠાનકાલે પન સઙ્ઘેન કિચ્ચં નત્થીતિ પરમ્મુખા વુટ્ઠાતિ. વિસ્સટ્ઠિઆદિકં પરમ્મુખા આપજ્જતિ, સઙ્ઘસ્સ સમ્મુખા વુટ્ઠાતિ. સમનુભાસનં સઙ્ઘસ્સ સમ્મુખા એવ આપજ્જતિ, સમ્મુખા વુટ્ઠાતિ. સેસં સમ્પજાનમુસાવાદાદિભેદં પરમ્મુખાવ આપજ્જતિ, પરમ્મુખાવ વુટ્ઠાતિ. અજાનન્તચતુક્કં અચિત્તકચતુક્કસદિસં.

લિઙ્ગપાતુભાવેનાતિ સયિતસ્સેવ ભિક્ખુસ્સ વા ભિક્ખુનિયા વા લિઙ્ગપરિવત્તે જાતે સહગારસેય્યાપત્તિ હોતિ ઇદમેવ તં પટિચ્ચ વુત્તં. ઉભિન્નમ્પિ પન અસાધારણાપત્તિ લિઙ્ગપાતુભાવેન વુટ્ઠાતિ. સહપટિલાભચતુક્કે યસ્સ ભિક્ખુનો લિઙ્ગં પરિવત્તતિ, સો સહ લિઙ્ગપટિલાભેન પઠમં ઉપ્પન્નવસેન સેટ્ઠભાવેન ચ પુરિમં પુરિસલિઙ્ગં જહતિ, પચ્છિમે ઇત્થિલિઙ્ગે પતિટ્ઠાતિ, પુરિસકુત્તપુરિસાકારાદિવસેન પવત્તા કાયવચીવિઞ્ઞત્તિયો પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ, ભિક્ખૂતિ વા પુરિસોતિ વા એવં પવત્તા પણ્ણત્તિયો નિરુજ્ઝન્તિ, યાનિ ભિક્ખુનીહિ અસાધારણાનિ છચત્તાલીસ સિક્ખાપદાનિ તેહિ અનાપત્તિયેવ હોતિ. દુતિયચતુક્કે પન યસ્સા ભિક્ખુનિયા લિઙ્ગં પરિવત્તતિ, સા પચ્છાસમુપ્પત્તિયા વા હીનભાવેન વા પચ્છિમન્તિ સઙ્ખ્યં ગતં ઇત્થિલિઙ્ગં જહતિ, વુત્તપ્પકારેન પુરિમન્તિ સઙ્ખ્યં ગતે પુરિસલિઙ્ગે પતિટ્ઠાતિ. વુત્તવિપરીતા વિઞ્ઞત્તિયો પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ, ભિક્ખુનીતિ વા ઇત્થીતિ વા એવં પવત્તા પણ્ણત્તિયોપિ નિરુજ્ઝન્તિ, યાનિ ભિક્ખૂહિ અસાધારણાનિ સતં તિંસઞ્ચ સિક્ખાપદાનિ, તેહિ અનાપત્તિયેવ હોતિ.

ચત્તારો સામુક્કંસાતિ ચત્તારો મહાપદેસા, તે હિ ભગવતા અનુપ્પન્ને વત્થુમ્હિ સયં ઉક્કંસિત્વા ઉક્ખિપિત્વા ઠપિતત્તા ‘‘સામુક્કંસા’’તિ વુચ્ચન્તિ. પરિભોગાતિ અજ્ઝોહરણીયપરિભોગા, ઉદકં પન અકાલિકત્તા અપ્પટિગ્ગહિતકં વટ્ટતિ. યાવકાલિકાદીનિ અપ્પટિગ્ગહિતકાનિ અજ્ઝોહરિતું ન વટ્ટન્તિ. ચત્તારિ મહાવિકટાનિ કાલોદિસ્સત્તા યથાવુત્તે કાલે વટ્ટન્તિ. ઉપાસકો સીલવાતિ પઞ્ચ વા દસ વા સીલાનિ ગોપયમાનો.

આગન્તુકાદિચતુક્કે સછત્તુપાહનો સસીસં પારુતો વિહારં પવિસન્તો તત્થ વિચરન્તો ચ આગન્તુકોવ આપજ્જતિ, નો આવાસિકો. આવાસિકવત્તં અકરોન્તો પન આવાસિકો આપજ્જતિ, નો આગન્તુકો. સેસં કાયવચીદ્વારિકં આપત્તિં ઉભોપિ આપજ્જન્તિ, અસાધારણં આપત્તિં નેવ આગન્તુકો આપજ્જતિ, નો આવાસિકો. ગમિયચતુક્કેપિ ગમિયવત્તં અપૂરેત્વા ગચ્છન્તો ગમિકો આપજ્જતિ, નો આવાસિકો. આવાસિકવત્તં અકરોન્તો પન આવાસિકો આપજ્જતિ, નો ગમિકો. સેસં ઉભોપિ આપજ્જન્તિ, અસાધારણં ઉભોપિ નાપજ્જન્તિ. વત્થુનાનત્તતાદિચતુક્કે ચતુન્નં પારાજિકાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં વત્થુનાનત્તતાવ હોતિ,નઆપત્તિનાનત્તતા. સબ્બાપિ હિ સા પારાજિકાપત્તિયેવ. સઙ્ઘાદિસેસાદીસુપિ એસેવ નયો. ભિક્ખુસ્સ ચ ભિક્ખુનિયા ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં કાયસંસગ્ગે ભિક્ખુસ્સ સઙ્ઘાદિસેસો ભિક્ખુનિયા પારાજિકન્તિ એવં આપત્તિનાનત્તતાવ હોતિ, ન વત્થુનાનત્તતા, ઉભિન્નમ્પિ હિ કાયસંસગ્ગોવ વત્થુ. તથા ‘‘લસુણક્ખાદને ભિક્ખુનિયા પાચિત્તિયં, ભિક્ખુસ્સ દુક્કટ’’ન્તિ એવમાદિનાપેત્થ નયેન યોજના વેદિતબ્બા. ચતુન્નં પારાજિકાનં તેરસહિ સઙ્ઘાદિસેસેહિ સદ્ધિં વત્થુનાનત્તતા ચેવ આપત્તિનાનત્તતા ચ. એવં સઙ્ઘાદિસેસાદીનં અનિયતાદીહિ. આદિતો પટ્ઠાય ચત્તારિ પારાજિકાનિ એકતો આપજ્જન્તાનં ભિક્ખુભિક્ખુનીનં નેવ વત્થુનાનત્તતા નો આપત્તિનાનત્તતા. વિસું આપજ્જન્તેસુપિ સેસા સાધારણાપત્તિયો આપજ્જન્તેસુપિ એસેવ નયો.

વત્થુસભાગાદિચતુક્કે ભિક્ખુસ્સ ચ ભિક્ખુનિયા ચ કાયસંસગ્ગે વત્થુસભાગતા, નો આપત્તિસભાગતા, ચતૂસુ પારાજિકેસુ આપત્તિસભાગતા, નો વત્થુસભાગતા. એસ નયો સઙ્ઘાદિસેસાદીસુ. ભિક્ખુસ્સ ચ ભિક્ખુનિયા ચ ચતૂસુ પારાજિકેસુ વત્થુસભાગતા ચેવ આપત્તિસભાગતા ચ. એસ નયો સબ્બાસુ સાધારણાપત્તીસુ. અસાધારણાપત્તિયં નેવ વત્થુસભાગતા નો આપત્તિસભાગતા. યો હિ પુરિમચતુક્કે પઠમો પઞ્હો, સો ઇધ દુતિયો; યો ચ તત્થ દુતિયો, સો ઇધ પઠમો. તતિયચતુત્થેસુ નાનાકરણં નત્થિ.

ઉપજ્ઝાયચતુક્કે સદ્ધિવિહારિકસ્સ ઉપજ્ઝાયેન કત્તબ્બવત્તસ્સ અકરણે આપત્તિં ઉપજ્ઝાયો આપજ્જતિ, નો સદ્ધિવિહારિકો ઉપજ્ઝાયસ્સ કત્તબ્બવત્તં અકરોન્તો સદ્ધિવિહારિકો આપજ્જતિ, નો ઉપજ્ઝાયો; સેસં ઉભોપિ આપજ્જન્તિ, અસાધારણં ઉભોપિ નાપજ્જન્તિ. આચરિયચતુક્કેપિ એસેવ નયો.

આદિયન્તચતુક્કે પાદં વા અતિરેકપાદં વા સહત્થા આદિયન્તો ગરુકં આપજ્જતિ, ઊનકપાદં ગણ્હાહીતિ આણત્તિયા અઞ્ઞં પયોજેન્તો લહુકં આપજ્જતિ. એતેન નયેન સેસપદત્તયં વેદિતબ્બં.

અભિવાદનારહચતુક્કે ભિક્ખુનીનં તાવ ભત્તગ્ગે નવમભિક્ખુનિતો પટ્ઠાય ઉપજ્ઝાયાપિ અભિવાદનારહા નો પચ્ચુટ્ઠાનારહા. અવિસેસેન ચ વિપ્પકતભોજનસ્સ ભિક્ખુસ્સ યો કોચિ વુડ્ઢતરો. સટ્ઠિવસ્સસ્સાપિ પારિવાસિકસ્સ સમીપગતો તદહુપસમ્પન્નોપિ પચ્ચુટ્ઠાનારહો નો અભિવાદનારહો. અપ્પટિક્ખિત્તેસુ ઠાનેસુ વુડ્ઢો નવકસ્સ અભિવાદનારહો ચેવ પચ્ચુટ્ઠાનારહો ચ. નવકો પન વુડ્ઢસ્સ નેવ અભિવાદનારહો ન પચ્ચુટ્ઠાનારહો. આસનારહચતુક્કસ્સ પઠમપદં પુરિમચતુક્કે દુતિયપદેન, દુતિયપદઞ્ચ પઠમપદેન અત્થતો સદિસં.

કાલચતુક્કે પવારેત્વા ભુઞ્જન્તો કાલે આપજ્જતિ નો વિકાલે, વિકાલભોજનાપત્તિં વિકાલે આપજ્જતિ નો કાલે, સેસં કાલે ચેવ આપજ્જતિ વિકાલે ચ, અસાધારણં નેવ કાલે નો વિકાલે. પટિગ્ગહિતચતુક્કે પુરેભત્તં પટિગ્ગહિતામિસં કાલે કપ્પતિ નો વિકાલે. પાનકં વિકાલે કપ્પતિ, પુનદિવસમ્હિ નો કાલે. સત્તાહકાલિકં યાવજીવિકં કાલે ચેવ કપ્પતિ વિકાલે ચ. અત્તનો અત્તનો કાલાતીતં યાવકાલિકાદિત્તયં અકપ્પિયમંસં ઉગ્ગહિતકમપ્પટિગ્ગહિતકઞ્ચ નેવ કાલે કપ્પતિ નો વિકાલે.

પચ્ચન્તિમચતુક્કે સમુદ્દે સીમં બન્ધન્તો પચ્ચન્તિમેસુ જનપદેસુ આપજ્જતિ, નો મજ્ઝિમેસુ; પઞ્ચવગ્ગેન ગણેન ઉપસમ્પાદેન્તો ગુણઙ્ગુણૂપાહનં ધુવનહાનં ચમ્મત્થરણાનિ ચ મજ્ઝિમેસુ જનપદેસુ આપજ્જતિ નો પચ્ચન્તિમેસુ. ઇમાનિ ચત્તારિ ‘‘ઇધ ન કપ્પન્તી’’તિ વદન્તોપિ પચ્ચન્તિમેસુ આપજ્જતિ, ‘‘ઇધ કપ્પન્તી’’તિ વદન્તો પન મજ્ઝિમેસુ આપજ્જતિ. સેસાપત્તિં ઉભયત્થ આપજ્જતિ, અસાધારણં ન કત્થચિ આપજ્જતિ. દુતિયચતુક્કે પઞ્ચવગ્ગેન ગણેન ઉપસમ્પદાદિ ચતુબ્બિધમ્પિ વત્થુ પચ્ચન્તિમેસુ જનપદેસુ કપ્પતિ. ‘‘ઇદં કપ્પતી’’તિ દીપેતુમ્પિ તત્થેવ કપ્પતિ નો મજ્ઝિમેસુ. ‘‘ઇદં ન કપ્પતી’’તિ દીપેતું પન મજ્ઝિમેસુ જનપદેસુ કપ્પતિ નો પચ્ચન્તિમેસુ. સેસં ‘‘અનુજાનામિ ભિક્ખવે પઞ્ચ લોણાની’’તિઆદિ અનુઞ્ઞાતકં ઉભયત્થ કપ્પતિ. યં પન અકપ્પિયન્તિ પટિક્ખિત્તં, તં ઉભયત્થાપિ ન કપ્પતિ.

અન્તોઆદિચતુક્કે અનુપખજ્જ સેય્યાદિં અન્તો આપજ્જતિ નો બહિ, અજ્ઝોકાસે સઙ્ઘિકમઞ્ચાદીનિ નિક્ખિપિત્વા પક્કમન્તો બહિ આપજ્જતિ નો અન્તો, સેસં અન્તો ચેવ બહિ ચ, અસાધારણં નેવ અન્તો ન બહિ. અન્તોસીમાદિચતુક્કે આગન્તુકો વત્તં અપૂરેન્તો અન્તોસીમાય આપજ્જતિ, ગમિયો બહિસીમાય મુસાવાદાદિં અન્તોસીમાય ચ બહિસીમાય ચ આપજ્જતિ,અસાધારણં ન કત્થચિ. ગામચતુક્કે અન્તરઘરપટિસંયુત્તં સેખિયપઞ્ઞત્તિં ગામે આપજ્જતિ નો અરઞ્ઞે. ભિક્ખુની અરુણં ઉટ્ઠાપયમાના અરઞ્ઞે આપજ્જતિ નો ગામે. મુસાવાદાદિં ગામે ચેવ આપજ્જતિ અરઞ્ઞે ચ, અસાધારણં ન કત્થચિ.

ચત્તારો પુબ્બકિચ્ચાતિ ‘‘સમ્મજ્જની પદીપો ચ ઉદકં આસનેન ચા’’તિ ઇદં ચતુબ્બિધં પુબ્બકરણન્તિ વુચ્ચતીતિ વુત્તં. ‘‘છન્દપારિસુદ્ધિઉતુક્ખાનં ભિક્ખુગણના ચ ઓવાદો’’તિ ઇમે પન ‘‘ચત્તારો પુબ્બકિચ્ચા’’તિ વેદિતબ્બા. ચત્તારો પત્તકલ્લાતિ ઉપોસથો યાવતિકા ચ ભિક્ખૂ કમ્મપ્પત્તા તે આગતા હોન્તિ, સભાગાપત્તિયો ન વિજ્જન્તિ, વજ્જનીયા ચ પુગ્ગલા તસ્મિં ન હોન્તિ, પત્તકલ્લન્તિ વુચ્ચતીતિ. ચત્તારિ અનઞ્ઞપાચિત્તિયાનીતિ ‘‘એતદેવ પચ્ચયં કરિત્વા અનઞ્ઞં પાચિત્તિય’’ન્તિ એવં વુત્તાનિ અનુપખજ્જસેય્યાકપ્પનસિક્ખાપદં ‘‘એહાવુસો ગામં વા નિગમં વા’’તિ સિક્ખાપદં, સઞ્ચિચ્ચ કુક્કુચ્ચઉપદહનં, ઉપસ્સુતિતિટ્ઠનન્તિ ઇમાનિ ચત્તારિ. ચતસ્સો ભિક્ખુસમ્મુતિયોતિ ‘‘એકરત્તમ્પિ ચે ભિક્ખુ તિચીવરેન વિપ્પવસેય્ય અઞ્ઞત્ર ભિક્ખુસમ્મુતિયા, અઞ્ઞં નવં સન્થતં કારાપેય્ય અઞ્ઞત્ર ભિક્ખુસમ્મુતિયા, તતો ચે ઉત્તરિ વિપ્પવસેય્ય અઞ્ઞત્ર ભિક્ખુસમ્મુતિયા, દુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં અનુપસમ્પન્નસ્સ આરોચેય્ય અઞ્ઞત્ર ભિક્ખુસમ્મુતિયા’’તિ એવં આગતા તેરસહિ સમ્મુતીહિ મુત્તા સમ્મુતિયો. ગિલાનચતુક્કે અઞ્ઞભેસજ્જેન કરણીયેન લોલતાય અઞ્ઞં વિઞ્ઞાપેન્તો ગિલાનો આપજ્જતિ, અભેસજ્જકરણીયેન ભેસજ્જં વિઞ્ઞાપેન્તો અગિલાનો આપજ્જતિ, મુસાવાદાદિં ઉભોપિ આપજ્જન્તિ, અસાધારણં ઉભોપિ નાપજ્જન્તિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

ચતુક્કવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઞ્ચકવારવણ્ણના

૩૨૫. પઞ્ચકેસુ પઞ્ચ પુગ્ગલા નિયતાતિ આનન્તરિયાનમેવેતં ગહણં. પઞ્ચ છેદનકા આપત્તિયો નામ પમાણાતિક્કન્તે મઞ્ચપીઠે નિસીદનકણ્ડુપ્પટિચ્છાદિવસ્સિકસાટિકાસુ સુગતચીવરે ચ વેદિતબ્બા. પઞ્ચહાકારેહીતિ અલજ્જિતા, અઞ્ઞાણતા, કુક્કુચ્ચપ્પકતતા, અકપ્પિયે કપ્પિયસઞ્ઞિતા, કપ્પિયે અકપ્પિયસઞ્ઞિતાતિ ઇમેહિ પઞ્ચહિ. પઞ્ચ આપત્તિયો મુસાવાદપચ્ચયાતિ પારાજિકથુલ્લચ્ચયદુક્કટસઙ્ઘાદિસેસપાચિત્તિયા. અનામન્તચારોતિ ‘‘સન્તં ભિક્ખું અનાપુચ્છા પુરેભત્તં પચ્છાભત્તં કુલેસુ ચારિત્તં આપજ્જેય્યા’’તિ ઇમસ્સ આપુચ્છિત્વા ચારસ્સ અભાવો. અનધિટ્ઠાનન્તિ ‘‘ગણભોજને અઞ્ઞત્ર સમયા’’તિ વુત્તં સમયં અધિટ્ઠહિત્વા ભોજનં અધિટ્ઠાનં નામ; તથા અકરણં અનધિટ્ઠાનં. અવિકપ્પના નામ યા પરમ્પરભોજને વિકપ્પના વુત્તા, તસ્સા અકરણં. ઇમાનિ હિ પઞ્ચ પિણ્ડપાતિકસ્સ ધુતઙ્ગેનેવ પટિક્ખિત્તાનિ. ઉસ્સઙ્કિતપરિસઙ્કિતોતિ યે પસ્સન્તિ, યે સુણન્તિ, તેહિ ઉસ્સઙ્કિતો ચેવ પરિસઙ્કિતો ચ. અપિ અકુપ્પધમ્મો ખીણાસવોપિ સમાનો, તસ્મા અગોચરા પરિહરિતબ્બા. ન હિ એતેસુ સન્દિસ્સમાનો અયસતો વા ગરહતો વા મુચ્ચતિ. સોસાનિકન્તિ સુસાને પતિતકં. પાપણિકન્તિ આપણદ્વારે પતિતકં. થૂપચીવરન્તિ વમ્મિકં પરિક્ખિપિત્વા બલિકમ્મકતં. આભિસેકિકન્તિ નહાનટ્ઠાને વા રઞ્ઞો અભિસેકટ્ઠાને વા છડ્ડિતચીવરં. ભતપટિયાભતન્તિ સુસાનં નેત્વા પુન આનીતકં. પઞ્ચ મહાચોરા ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મે વુત્તા.

પઞ્ચાપત્તિયો કાયતો સમુટ્ઠન્તીતિ પઠમેન આપત્તિસમુટ્ઠાનેન પઞ્ચ આપત્તિયો આપજ્જતિ, ‘‘ભિક્ખુ કપ્પિયસઞ્ઞી સઞ્ઞાચિકાય કુટિં કરોતી’’તિ એવં અન્તરપેય્યાલે વુત્તાપત્તિયો. પઞ્ચ આપત્તિયો કાયતો ચ વાચતો ચાતિ તતિયેન આપત્તિસમુટ્ઠાનેન પઞ્ચ આપત્તિયો આપજ્જતિ, ‘‘ભિક્ખુ કપ્પિયસઞ્ઞી સંવિદહિત્વા કુટિં કરોતી’’તિ એવં તત્થેવ વુત્તા આપત્તિયો. દેસનાગામિનિયોતિ ઠપેત્વા પારાજિકઞ્ચ સઙ્ઘાદિસેસઞ્ચ અવસેસા.

પઞ્ચ કમ્માનીતિ તજ્જનીયનિયસ્સપબ્બાજનીયપટિસારણીયાનિ ચત્તારિ ઉક્ખેપનીયઞ્ચ તિવિધમ્પિ એકન્તિ પઞ્ચ. યાવતતિયકે પઞ્ચાતિ ઉક્ખિત્તાનુવત્તિકાય ભિક્ખુનિયા યાવતતિયં સમનુભાસનાય અપ્પટિનિસ્સજ્જન્તિયા પારાજિકં થુલ્લચ્ચયં દુક્કટન્તિ તિસ્સો, ભેદકાનુવત્તકાદિસમનુભાસનાસુ સઙ્ઘાદિસેસો, પાપિકાય દિટ્ઠિયા અપ્પટિનિસ્સગ્ગે પાચિત્તિયં. અદિન્નન્તિ અઞ્ઞેન અદિન્નં. અવિદિતન્તિ પટિગ્ગણ્હામીતિ ચેતનાય અભાવેન અવિદિતં. અકપ્પિયન્તિ પઞ્ચહિ સમણકપ્પેહિ અકપ્પિયકતં; યં વા પનઞ્ઞમ્પિ અકપ્પિયમંસં અકપ્પિયભોજનં. અકતાતિરિત્તન્તિ પવારેત્વા અતિરિત્તં અકતં. સમજ્જદાનન્તિ નટસમજ્જાદિદાનં. ઉસભદાનન્તિ ગોગણસ્સ અન્તરે ઉસભવિસ્સજ્જનં. ચિત્તકમ્મદાનન્તિ આવાસં કારેત્વા તત્થ ચિત્તકમ્મં કારેતું વટ્ટતિ. ઇદં પન પટિભાનચિત્તકમ્મદાનં સન્ધાય વુત્તં. ઇમાનિ હિ પઞ્ચ કિઞ્ચાપિ લોકસ્સ પુઞ્ઞસમ્મતાનિ, અથ ખો અપુઞ્ઞાનિ અકુસલાનિયેવ. ઉપ્પન્નં પટિભાનન્તિ એત્થ પટિભાનન્તિ કથેતુકમ્યતા વુચ્ચતિ. ઇમે પઞ્ચ દુપ્પટિવિનોદયાતિ ન સુપટિવિનોદયા; ઉપાયેન પન કારણેન અનુરૂપાહિ પચ્ચવેક્ખનાઅનુસાસનાદીહિ સક્કા પટિવિનોદેતુન્તિ અત્થો.

સકચિત્તં પસીદતીતિ એત્થ ઇમાનિ વત્થૂનિ – કટઅન્ધકારવાસી ફુસ્સદેવત્થેરો કિર ચેતિયઙ્ગણં સમ્મજ્જિત્વા એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા સિન્દુવારકુસુમસન્થતમિવ સમવિપ્પકિણ્ણવાલિકં ચેતિયઙ્ગણં ઓલોકેન્તો બુદ્ધારમ્મણં પીતિપામોજ્જં ઉપ્પાદેત્વા અટ્ઠાસિ. તસ્મિં ખણે મારો પબ્બતપાદે નિબ્બત્તકાળમક્કટો વિય હુત્વા ચેતિયઙ્ગણે ગોમયં વિપ્પકિરન્તો ગતો. થેરો નાસક્ખિ અરહત્તં પાપુણિતું, સમ્મજ્જિત્વા અગમાસિ. દુતિયદિવસેપિ જરગ્ગવો હુત્વા તાદિસમેવ વિપ્પકારં અકાસિ. તતિયદિવસે વઙ્કપાદં મનુસ્સત્તભાવં નિમ્મિનિત્વા પાદેન પરિકસન્તો અગમાસિ. થેરો ‘‘એવરૂપો બીભચ્છપુરિસો સમન્તા યોજનપ્પમાણેસુ ગોચરગામેસુ નત્થિ, સિયા નુ ખો મારો’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘મારોસિ ત્વ’’ન્તિ આહ. ‘‘આમ, ભન્તે, મારોમ્હિ, ન દાનિ તે વઞ્ચેતું અસક્ખિ’’ન્તિ. ‘‘દિટ્ઠપુબ્બો તયા તથાગતો’’તિ? ‘‘આમ, દિટ્ઠપુબ્બો’’તિ. ‘‘મારો નામ મહાનુભાવો હોતિ, ઇઙ્ઘ તાવ બુદ્ધસ્સ ભગવતો અત્તભાવસદિસં અત્તભાવં નિમ્મિનાહી’’તિ? ‘‘ન સક્કા, ભન્તે, તાદિસં રૂપં નિમ્મિનિતું; અપિચ ખો પન તંસરિક્ખકં પતિરૂપકં નિમ્મિનિસ્સામી’’તિ સકભાવં વિજહિત્વા બુદ્ધરૂપસદિસેન અત્તભાવેન અટ્ઠાસિ. થેરો મારં ઓલોકેત્વા ‘‘અયં તાવ સરાગદોસમોહો એવં સોભતિ, કથં નુ ખો ભગવા ન સોભતિ સબ્બસો વીતરાગદોસમોહો’’તિ બુદ્ધારમ્મણં પીતિં પટિલભિત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. મારો ‘‘વઞ્ચિતોમ્હિ તયા, ભન્તે’’તિ આહ. થેરોપિ ‘‘કિં અત્થિ જરમાર, તાદિસં વઞ્ચેતુ’’ન્તિ આહ. લોકન્તરવિહારેપિ દત્તો નામ દહરભિક્ખુ ચેતિયઙ્ગણં સમ્મજ્જિત્વા ઓલોકેન્તો ઓદાતકસિણં પટિલભિ. અટ્ઠ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેસિ. તતો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા ફલત્તયં સચ્છાકાસિ.

પરચિત્તં પસીદતીતિ એત્થ ઇમાનિ વત્થૂનિ – તિસ્સો નામ દહરભિક્ખુ જમ્બુકોલચેતિયઙ્ગણં સમ્મજ્જિત્વા સઙ્કારછડ્ડનિં હત્થેન ગહેત્વાવ અટ્ઠાસિ. તસ્મિં ખણે તિસ્સદત્તત્થેરો નામ નાવાતો ઓરુય્હ ચેતિયઙ્ગણં ઓલોકેન્તો ભાવિતચિત્તેન સમ્મટ્ઠટ્ઠાનન્તિ ઞત્વા પઞ્હાસહસ્સં પુચ્છિ, ઇતરો સબ્બં વિસ્સજ્જેસિ. અઞ્ઞતરસ્મિમ્પિ વિહારે થેરો ચેતિયઙ્ગણં સમ્મજ્જિત્વા વત્તં પરિચ્છિન્દિ. યોનકવિસયતો ચેતિયવન્દકા ચત્તારો થેરા આગન્ત્વા ચેતિયઙ્ગણં દિસ્વા અન્તો અપ્પવિસિત્વા દ્વારેયેવ ઠત્વા એકો થેરો અટ્ઠ કપ્પે અનુસ્સરિ, એકો સોળસ, એકો વીસતિ, એકો તિંસ કપ્પે અનુસ્સરિ.

દેવતા અત્તમના હોન્તીતિ એત્થ ઇદં વત્થુ – એકસ્મિં કિર વિહારે એકો ભિક્ખુ ચેતિયઙ્ગણઞ્ચ બોધિયઙ્ગણઞ્ચ સમ્મજ્જિત્વા નહાયિતું ગતો. દેવતા ‘‘ઇમસ્સ વિહારસ્સ કતકાલતો પટ્ઠાય એવં વત્તં પૂરેત્વા સમ્મટ્ઠપુબ્બો ભિક્ખુ નત્થી’’તિ પસન્નચિત્તા પુપ્ફહત્થા અટ્ઠંસુ. થેરો આગન્ત્વા ‘‘કતરગામવાસિકાત્થા’’તિ આહ. ‘‘ભન્તે, ઇધેવ વસામ, ઇમસ્સ વિહારસ્સ કતકાલતો પટ્ઠાય એવં વત્તં પૂરેત્વા સમ્મટ્ઠપુબ્બો ભિક્ખુ નત્થીતિ તુમ્હાકં, ભન્તે, વત્તે પસીદિત્વા પુપ્ફહત્થા ઠિતામ્હા’’તિ દેવતા આહંસુ.

પાસાદિકસંવત્તનિકન્તિ એત્થ ઇદં વત્થુ – એકં કિર અમચ્ચપુત્તં અભયત્થેરઞ્ચ આરબ્ભ અયં કથા ઉદપાદિ ‘‘કિં નુ ખો અમચ્ચપુત્તો પાસાદિકો, અભયત્થેરોતિ ઉભોપિ ને એકસ્મિં ઠાને ઓલોકેસ્સામા’’તિ. ઞાતકા અમચ્ચપુત્તં અલઙ્કરિત્વા મહાચેતિયં વન્દાપેસ્સામાતિ અગમંસુ. થેરમાતાપિ પાસાદિકં ચીવરં કારેત્વા પુત્તસ્સ પહિણિ, ‘‘પુત્તો મે કેસે છિન્દાપેત્વા ઇમં ચીવરં પારુપિત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો મહાચેતિયં વન્દતૂ’’તિ. અમચ્ચપુત્તો ઞાતિપરિવુતો પાચીનદ્વારેન ચેતિયઙ્ગણં આરુળ્હો, અભયત્થેરો ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો દક્ખિણદ્વારેન ચેતિયઙ્ગણં આરુહિત્વા ચેતિયઙ્ગણે તેન સદ્ધિં સમાગન્ત્વા આહ – ‘‘કિં ત્વં, આવુસો, મહલ્લકત્થેરસ્સ સમ્મટ્ઠટ્ઠાને કચવરં છડ્ડેત્વા મયા સદ્ધિં યુગગ્ગાહં ગણ્હાસી’’તિ. અતીતત્તભાવે કિર અભયત્થેરો મહલ્લકત્થેરો નામ હુત્વા ગોચરગામે ચેતિયઙ્ગણં સમ્મજ્જિ, અમચ્ચપુત્તો મહાઉપાસકો હુત્વા સમ્મટ્ઠટ્ઠાને કચવરં ગહેત્વા છડ્ડેસિ.

સત્થુસાસનં કતં હોતીતિ ઇદં સમ્મજ્જનવત્તં નામ બુદ્ધેહિ વણ્ણિતં, તસ્મા તં કરોન્તેન સત્થુસાસનં કતં હોતિ. તત્રિદં વત્થુ – આયસ્મા કિર સારિપુત્તો હિમવન્તં ગન્ત્વા એકસ્મિં પબ્ભારે અસમ્મજ્જિત્વાવ નિરોધં સમાપજ્જિત્વા નિસીદિ. ભગવા આવજ્જન્તો થેરસ્સ અસમ્મજ્જિત્વા નિસિન્નભાવં ઞત્વા આકાસેન ગન્ત્વા થેરસ્સ પુરતો અસમ્મટ્ઠટ્ઠાને પાદાનિ દસ્સેત્વા પચ્ચાગઞ્છિ. થેરો સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતો ભગવતો પાદાનિ દિસ્વા બલવહિરોત્તપ્પં પચ્ચુપટ્ઠાપેત્વા જણ્ણુકેહિ પતિટ્ઠાય ‘‘અસમ્મજ્જિત્વા નિસિન્નભાવં વત મે સત્થા અઞ્ઞાસિ, સઙ્ઘમજ્ઝે દાનિ ચોદનં કારેસ્સામી’’તિ દસબલસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા નિસીદિ. ભગવા ‘‘કુહિં ગતોસિ, સારિપુત્તા’’તિ વત્વા ‘‘ન પતિરૂપં દાનિ તે મય્હં અનન્તરે ઠાને ઠત્વા વિચરન્તસ્સ અસમ્મજ્જિત્વા નિસીદિતુ’’ન્તિ આહ. તતો પટ્ઠાય થેરો ગણ્ઠિકપટિમુઞ્ચનટ્ઠાનેપિ તિટ્ઠન્તો પાદેન કચવરં વિયૂહિત્વાવ તિટ્ઠતિ.

અત્તનો ભાસપરિયન્તં ન ઉગ્ગણ્હાતીતિ ‘‘ઇમસ્મિં વત્થુસ્મિં એત્તકં સુત્તં ઉપલબ્ભતિ, એત્તકો વિનિચ્છયો, એત્તકં સુત્તઞ્ચ વિનિચ્છયઞ્ચ વક્ખામી’’તિ એવં અત્તનો ભાસપરિયન્તં ન ઉગ્ગણ્હાતિ. ‘‘અયં ચોદકસ્સ પુરિમકથા, અયં પચ્છિમકથા, અયં ચુદિતકસ્સ પુરિમકથા, અયં પચ્છિમકથા, એત્તકં ગય્હૂપગં, એત્તકં ન ગય્હૂપગ’’ન્તિ એવં અનુગ્ગણ્હન્તો પન પરસ્સ ભાસપરિયન્તં ન ઉગ્ગણ્હાતિ નામ. આપત્તિં ન જાનાતીતિ પારાજિકં વા સઙ્ઘાદિસેસં વાતિ સત્તન્નં આપત્તિક્ખન્ધાનં નાનાકરણં ન જાનાતિ. મૂલન્તિ દ્વે આપત્તિયા મૂલાનિ કાયો ચ વાચા ચ, તાનિ ન જાનાતિ. સમુદયન્તિ છ આપત્તિસમુટ્ઠાનાનિ આપત્તિસમુદયો નામ, તાનિ ન જાનાતિ. પારાજિકાદીનં વત્થું ન જાનાતીતિપિ વુત્તં હોતિ. નિરોધન્તિ અયં આપત્તિ દેસનાય નિરુજ્ઝતિ, વૂપસમ્મતિ, અયં વુટ્ઠાનેનાતિ એવં આપત્તિનિરોધં ન જાનાતિ. સત્ત સમથે અજાનન્તો પન આપત્તિનિરોધગામિનિપટિપદં ન જાનાતિ.

અધિકરણપઞ્ચકે અધિકરણં નામ ચત્તારિ અધિકરણાનિ. અધિકરણસ્સ મૂલં નામ તેત્તિંસ મૂલાનિ – વિવાદાધિકરણસ્સ દ્વાદસ મૂલાનિ, અનુવાદાધિકરણસ્સ ચુદ્દસ, આપત્તાધિકરણસ્સ છ, કિચ્ચાધિકરણસ્સ એકં; તાનિ પરતો આવિ ભવિસ્સન્તિ. અધિકરણસમુદયો નામ અધિકરણસમુટ્ઠાનં. વિવાદાધિકરણં અટ્ઠારસ ભેદકરવત્થૂનિ નિસ્સાય ઉપ્પજ્જતિ; અનુવાદાધિકરણં ચતસ્સો વિપત્તિયો; આપત્તાધિકરણં સત્તાપત્તિક્ખન્ધે; કિચ્ચાધિકરણં ચત્તારિ સઙ્ઘકિચ્ચાનીતિ ઇમં વિભાગં ન જાનાતીતિ અત્થો. અધિકરણનિરોધં ન જાનાતીતિ ધમ્મેન વિનયેન સત્થુસાસનેન મૂલામૂલં ગન્ત્વા વિનિચ્છયસમથં પાપેતું ન સક્કોતિ; ‘‘ઇદં અધિકરણં દ્વીહિ, ઇદં ચતૂહિ, ઇદં તીહિ ઇદં એકેન સમથેન સમ્મતી’’તિ એવં સત્ત સમથે અજાનન્તો પન અધિકરણનિરોધગામિનિપટિપદં ન જાનાતિ નામ. વત્થું ન જાનાતીતિ ‘‘ઇદં પારાજિકસ્સ વત્થુ, ઇદં સઙ્ઘાદિસેસસ્સા’’તિ એવં સત્તન્નં આપત્તિક્ખન્ધાનં વત્થું ન જાનાતિ. નિદાનન્તિ ‘‘સત્તન્નં નિદાનાનં ઇદં સિક્ખાપદં એત્થ પઞ્ઞત્તં, ઇદં એત્થા’’તિ ન જાનાતિ. પઞ્ઞત્તિં ન જાનાતીતિ તસ્મિં તસ્મિં સિક્ખાપદે પઠમપઞ્ઞત્તિં ન જાનાતિ. અનુપઞ્ઞત્તિન્તિ પુનપ્પુનં પઞ્ઞત્તિં ન જાનાતિ. અનુસન્ધિવચનપથન્તિ કથાનુસન્ધિ-વિનિચ્છયાનુસન્ધિવસેન વત્થું ન જાનાતિ. ઞત્તિં ન જાનાતીતિ સબ્બેન સબ્બં ઞત્તિં ન જાનાતિ. ઞત્તિયા કરણં ન જાનાતીતિ ઞત્તિકિચ્ચં ન જાનાતિ, ઓસારણાદીસુ નવસુ ઠાનેસુ ઞત્તિકમ્મં નામ હોતિ, ઞત્તિદુતિયઞત્તિચતુત્થકમ્મેસુ ઞત્તિયા કમ્મપ્પત્તો હુત્વા તિટ્ઠતીતિ ન જાનાતિ. ન પુબ્બકુસલો હોતિ ન અપરકુસલોતિ પુબ્બે કથેતબ્બઞ્ચ પચ્છા કથેતબ્બઞ્ચ ન જાનાતિ, ઞત્તિ નામ પુબ્બે ઠપેતબ્બા, પચ્છા ન ઠપેતબ્બાતિપિ ન જાનાતિ. અકાલઞ્ઞૂ ચ હોતીતિ કાલં ન જાનાતિ, અનજ્ઝિટ્ઠો અયાચિતો ભાસતિ, ઞત્તિકાલમ્પિ ઞત્તિખેત્તમ્પિ ઞત્તિઓકાસમ્પિ ન જાનાતિ.

મન્દત્તા મોમૂહત્તાતિ કેવલં અઞ્ઞાણેન મોમૂહભાવેન ધુતઙ્ગે આનિસંસં અજાનિત્વા. પાપિચ્છોતિ તેન અરઞ્ઞવાસેન પચ્ચયલાભં પત્થયમાનો. પવિવેકન્તિ કાયચિત્તઉપધિવિવેકં. ઇદમત્થિતન્તિ ઇમાય કલ્યાણાય પટિપત્તિયા અત્થો એતસ્સાતિ ઇદમત્થિ, ઇદમત્થિનો ભાવો ઇદમત્થિતા; તં ઇદમત્થિતંયેવ નિસ્સાય ન અઞ્ઞં કિઞ્ચિ લોકામિસન્તિ અત્થો.

ઉપોસથં ન જાનાતીતિ નવવિધં ઉપોસથં ન જાનાતિ. ઉપોસથકમ્મન્તિ અધમ્મેનવગ્ગાદિભેદં ચતુબ્બિધં ઉપોસથકમ્મં ન જાનાતિ. પાતિમોક્ખન્તિ દ્વે માતિકા ન જાનાતિ. પાતિમોક્ખુદ્દેસન્તિ સબ્બમ્પિ નવવિધં પાતિમોક્ખુદ્દેસં ન જાનાતિ. પવારણન્તિ નવવિધં પવારણં ન જાનાતિ. પવારણાકમ્મં ઉપોસથકમ્મસદિસમેવ.

અપાસાદિકપઞ્ચકે – અપાસાદિકન્તિ કાયદુચ્ચરિતાદિ અકુસલકમ્મં વુચ્ચતિ. પાસાદિકન્તિ કાયસુચરિતાદિ કુસલકમ્મં વુચ્ચતિ. અતિવેલન્તિ વેલં અતિક્કમ્મ બહુતરં કાલં કુલેસુ અપ્પં વિહારેતિ અત્થો. ઓતારોતિ કિલેસાનં અન્તો ઓતરણં. સંકિલિટ્ઠન્તિ દુટ્ઠુલ્લાપત્તિકાયસંસગ્ગાદિભેદં. વિસુદ્ધિપઞ્ચકેપવારણાગ્ગહણેન નવવિધાપિ પવારણા વેદિતબ્બા. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પઞ્ચકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

છક્કવારવણ્ણના

૩૨૬. છક્કેસુ – છ સામીચિયોતિ ‘‘સો ચ ભિક્ખુ અનબ્ભિતો, તે ચ ભિક્ખૂ ગારય્હા, અયં તત્થ સામીચિ’’, ‘‘યુઞ્જન્તાયસ્મન્તો સકં, મા વો સકં વિનસ્સાતિ અયં તત્થ સામીચિ’’, ‘‘અયં તે ભિક્ખુ પત્તો યાવ ભેદનાય ધારેતબ્બોતિ અયં તત્થ સામીચિ’’, ‘‘તતો નીહરિત્વા ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સંવિભજિતબ્બં, અયં તત્થ સામીચિ’’, ‘‘અઞ્ઞાતબ્બં પરિપુચ્છિતબ્બં પરિપઞ્હિતબ્બં, અયં તત્થ સામીચિ’’, ‘‘યસ્સ ભવિસ્સતિ સો હરિસ્સતીતિ અયં તત્થ સામીચી’’તિ ઇમા ભિક્ખુપાતિમોક્ખેયેવ છ સામીચિયો. છ છેદનકાતિ પઞ્ચકે વુત્તા પઞ્ચ ભિક્ખુનીનં ઉદકસાટિકાય સદ્ધિં છ. છહાકારેહીતિ અલજ્જિતા અઞ્ઞાણતા કુક્કુચ્ચપકતતા અકપ્પિયે કપ્પિયસઞ્ઞિતા કપ્પિયે અકપ્પિયસઞ્ઞિતા સતિસમ્મોસાતિ. તત્થ એકરત્તછારત્તસત્તાહાતિક્કમાદીસુ આપત્તિં સતિસમ્મોસેન આપજ્જતિ. સેસં વુત્તનયમેવ. છ આનિસંસા વિનયધરેતિ પઞ્ચકે વુત્તા પઞ્ચ તસ્સાધેય્યો ઉપોસથોતિ ઇમિના સદ્ધિં છ.

છ પરમાનીતિ ‘‘દસાહપરમં અતિરેકચીવરં ધારેતબ્બં, માસપરમં તેન ભિક્ખુના તં ચીવરં નિક્ખિપિતબ્બં, સન્તરુત્તરપરમં તેન ભિક્ખુના તતો ચીવરં સાદિતબ્બં, છક્ખત્તુપરમં તુણ્હીભૂતેન ઉદ્દિસ્સ ઠાતબ્બં, નવં પન ભિક્ખુના સન્થતં કારાપેત્વા છબ્બસ્સાનિ ધારેતબ્બં છબ્બસ્સપરમતા ધારેતબ્બં, તિયોજનપરમં સહત્થા ધારેતબ્બાનિ, દસાહપરમં અતિરેકપત્તો ધારેતબ્બો, સત્તાહપરમં સન્નિધિકારકં પરિભુઞ્જિતબ્બાનિ, છારત્તપરમં તેન ભિક્ખુના તેન ચીવરેન વિપ્પવસિતબ્બં, ચતુક્કંસપરમં, અડ્ઢતેય્યકંસપરમં, દ્વઙ્ગુલપબ્બપરમં આદાતબ્બં, અટ્ઠઙ્ગુલપરમં મઞ્ચપટિપાદકં, અટ્ઠઙ્ગુલપરમં દન્તકટ્ઠ’’ન્તિ ઇમાનિ ચુદ્દસ પરમાનિ. તત્થ પઠમાનિ છ એકં છક્કં, તતો એકં અપનેત્વા સેસેસુ એકેકં પક્ખિપિત્વાતિઆદિના નયેન અઞ્ઞાનિપિ છક્કાનિ કાતબ્બાનિ.

છ આપત્તિયોતિ તીણિ છક્કાનિ અન્તરપેય્યાલે વુત્તાનિ. છ કમ્માનીતિ તજ્જનીય-નિયસ્સ-પબ્બાજનીય-પટિસારણીયાનિ ચત્તારિ, આપત્તિયા અદસ્સને ચ અપ્પટિકમ્મે ચ વુત્તદ્વયમ્પિ એકં, પાપિકાય દિટ્ઠિયા અપ્પટિનિસ્સગ્ગે એકન્તિ છ. નહાનેતિ ઓરેનડ્ઢમાસં નહાને; વિપ્પકતચીવરાદિછક્કદ્વયં કથિનક્ખન્ધકે નિદ્દિટ્ઠં. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

છક્કવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સત્તકવારવણ્ણના

૩૨૭. સત્તકેસુ – સત્ત સામીચિયોતિ પુબ્બે વુત્તેસુ છસુ ‘‘સા ચ ભિક્ખુની અનબ્ભિતા, તા ચ ભિક્ખુનિયો ગારય્હા, અયં તત્થ સામીચી’’તિ ઇમં પક્ખિપિત્વા સત્ત વેદિતબ્બા. સત્ત અધમ્મિકા પટિઞ્ઞાતકરણાતિ ‘‘ભિક્ખુ પારાજિકં અજ્ઝાપન્નો હોતિ, પારાજિકેન ચોદિયમાનો ‘સઙ્ઘાદિસેસં અજ્ઝાપન્નોમ્હી’તિ પટિજાનાતિ, તં સઙ્ઘો સઙ્ઘાદિસેસેન કારેતિ, અધમ્મિકં પટિઞ્ઞાતકરણ’’ન્તિ એવં સમથક્ખન્ધકે નિદ્દિટ્ઠા. ધમ્મિકાપિ તત્થેવ નિદ્દિટ્ઠા. સત્તન્નં અનાપત્તિ સત્તાહકરણીયેન ગન્તુન્તિ વસ્સૂપનાયિકક્ખન્ધકે વુત્તં. સત્તાનિસંસા વિનયધરેતિ ‘‘તસ્સાધેય્યો ઉપોસથો પવારણા’’તિ ઇમેહિ સદ્ધિં પઞ્ચકે વુત્તા પઞ્ચ સત્ત હોન્તિ. સત્ત પરમાનીતિ છક્કે વુત્તાનિયેવ સત્તકવસેન યોજેતબ્બાનિ. કતચીવરન્તિઆદીનિ દ્વે સત્તકાનિ કથિનક્ખન્ધકે નિદ્દિટ્ઠાનિ.

ભિક્ખુસ્સ ન હોતિ આપત્તિ દટ્ઠબ્બા, ભિક્ખુસ્સ હોતિ આપત્તિ દટ્ઠબ્બા, ભિક્ખુસ્સ હોતિ આપત્તિ પટિકાતબ્બાતિ ઇમાનિ તીણિ સત્તકાનિ, દ્વે અધમ્મિકાનિ, એકં ધમ્મિકં; તાનિ તીણિપિ ચમ્પેય્યકે નિદ્દિટ્ઠાનિ. અસદ્ધમ્માતિ અસતં ધમ્મા, અસન્તો વા ધમ્મા; અસોભના હીના લામકાતિ અત્થો. સદ્ધમ્માતિ સતં બુદ્ધાદીનં ધમ્મા; સન્તો વા ધમ્મા સુન્દરા ઉત્તમાતિ અત્થો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

સત્તકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અટ્ઠકવારવણ્ણના

૩૨૮. અટ્ઠકેસુ – અટ્ઠાનિસંસેતિ ‘‘ન મયં ઇમિના ભિક્ખુના સદ્ધિં ઉપોસથં કરિસ્સામ, વિના ઇમિના ભિક્ખુના ઉપોસથં કરિસ્સામ, ન મયં ઇમિના ભિક્ખુના સદ્ધિં પવારેસ્સામ, સઙ્ઘકમ્મં કરિસ્સામ, આસને નિસીદિસ્સામ, યાગુપાને નિસીદિસ્સામ, ભત્તગ્ગે નિસીદિસ્સામ, એકચ્છન્ને વસિસ્સામ, યથાવુડ્ઢં અભિવાદનં પચ્ચુટ્ઠાનં અઞ્જલિકમ્મં સામીચિકમ્મં કરિસ્સામ, વિના ઇમિના ભિક્ખુના કરિસ્સામા’’તિ એવં કોસમ્બકક્ખન્ધકે વુત્તે આનિસંસે. દુતિયઅટ્ઠકેપિ એસેવ નયો, તમ્પિ હિ એવમેવ કોસમ્બકક્ખન્ધકે વુત્તં.

અટ્ઠ યાવતતિયકાતિ ભિક્ખૂનં તેરસકે ચત્તારો, ભિક્ખુનીનં સત્તરસકે ભિક્ખૂહિ અસાધારણા ચત્તારોતિ અટ્ઠ. અટ્ઠહાકારેહિ કુલાનિ દૂસેતીતિ કુલાનિ દૂસેતિ પુપ્ફેન વા ફલેન વા ચુણ્ણેન વા મત્તિકાય વા દન્તકટ્ઠેન વા વેળુયા વા વેજ્જિકાય વા જઙ્ઘપેસનિકેન વાતિ ઇમેહિ અટ્ઠહિ. અટ્ઠ માતિકા ચીવરક્ખન્ધકે, અપરા અટ્ઠ કથિનક્ખન્ધકે વુત્તા. અટ્ઠહિ અસદ્ધમ્મેહીતિ લાભેન અલાભેન યસેન અયસેન સક્કારેન અસક્કારેન પાપિચ્છતાય પાપમિત્તતાય. અટ્ઠ લોકધમ્મા નામ લાભે સારાગો, અલાભે પટિવિરોધો; એવં યસે અયસે, પસંસાય નિન્દાય, સુખે સારાગો, દુક્ખે પટિવિરોધોતિ. અટ્ઠઙ્ગિકો મુસાવાદોતિ ‘‘વિનિધાય સઞ્ઞ’’ન્તિ ઇમિના સદ્ધિં પાળિયં આગતેહિ સત્તહીતિ અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ અટ્ઠઙ્ગિકો.

અટ્ઠ ઉપોસથઙ્ગાનીતિ –

‘‘પાણં ન હને ન ચાદિન્નમાદિયે,

મુસા ન ભાસે ન ચ મજ્જપો સિયા;

અબ્રહ્મચરિયા વિરમેય્ય મેથુના,

રત્તિં ન ભુઞ્જેય્ય વિકાલભોજનં.

‘‘માલં ન ધારે ન ચ ગન્ધમાચરે,

મઞ્ચે છમાયંવ સયેથ સન્થતે;

એતઞ્હિ અટ્ઠઙ્ગિકમાહુપોસથં,

બુદ્ધેન દુક્ખન્તગુના પકાસિત’’ન્તિ. (અ. નિ. ૩.૭૧);

એવં વુત્તાનિ અટ્ઠ. અટ્ઠ દૂતેય્યઙ્ગાનીતિ ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સોતા ચ હોતિ સાવેતા ચા’’તિઆદિના નયેન સઙ્ઘભેદકે વુત્તાનિ. તિત્થિયવત્તાનિ મહાખન્ધકે નિદ્દિટ્ઠાનિ. અનતિરિત્તા ચ અતિરિત્તા ચ પવારણાસિક્ખાપદે નિદ્દિટ્ઠા. અટ્ઠન્નં પચ્ચુટ્ઠાતબ્બન્તિ ભત્તગ્ગે વુડ્ઢભિક્ખુનીનં, આસનમ્પિ તાસંયેવ દાતબ્બં. ઉપાસિકાતિ વિસાખા. અટ્ઠાનિસંસા વિનયધરેતિ પઞ્ચકે વુત્તેસુ પઞ્ચસુ ‘‘તસ્સાધેય્યો ઉપોસથો, પવારણા, સઙ્ઘકમ્મ’’ન્તિ ઇમે તયો પક્ખિપિત્વા અટ્ઠ વેદિતબ્બા. અટ્ઠ પરમાનીતિ પુબ્બે વુત્તપરમાનેવ અટ્ઠકવસેન યોજેત્વા વેદિતબ્બાનિ. અટ્ઠસુ ધમ્મેસુ સમ્મા વત્તિતબ્બન્તિ ‘‘ન પકતત્તસ્સ ભિક્ખુનો ઉપોસથો ઠપેતબ્બો, ન પવારણા ઠપેતબ્બા’’તિઆદિના નયેન સમથક્ખન્ધકે નિદ્દિટ્ઠેસુ અટ્ઠસુ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

અટ્ઠકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નવકવારવણ્ણના

૩૨૯. નવકેસુ – નવ આઘાતવત્થૂનીતિ ‘‘અનત્થં મે અચરી’’તિઆદીનિ નવ. નવ આઘાતપટિવિનયાતિ ‘‘અનત્થં મે અચરિ, તં કુતેત્થ લબ્ભાતિ આઘાતં પટિવિનેતી’’તિઆદીનિ નવ. નવ વિનીતવત્થૂનીતિ નવહિ આઘાતવત્થૂહિ આરતિ વિરતિ પટિવિરતિ સેતુઘાતો. નવહિ સઙ્ઘો ભિજ્જતીતિ ‘‘નવન્નં વા, ઉપાલિ, અતિરેકનવન્નં વા સઙ્ઘરાજિ ચેવ હોતિ સઙ્ઘભેદો ચા’’તિ. નવ પરમાનીતિ પુબ્બે વુત્તપરમાનેવ નવકવસેન યોજેત્વા વેદિતબ્બાનિ. નવ તણ્હામૂલકા નામ તણ્હં પટિચ્ચ પરિયેસના, પરિયેસનં પટિચ્ચ લાભો, લાભં પટિચ્ચ વિનિચ્છયો, વિનિચ્છયં પટિચ્ચ છન્દરાગો, છન્દરાગં પટિચ્ચ અજ્ઝોસાનં, અજ્ઝોસાનં પટિચ્ચ પરિગ્ગહો, પરિગ્ગહં પટિચ્ચ મચ્છરિયં, મચ્છરિયં પટિચ્ચ આરક્ખા, આરક્ખાધિકરણં દણ્ડાદાનસત્થાદાનકલહવિગ્ગહવિવાદતુવંતુવંપેસુઞ્ઞમુસાવાદા. નવ વિધમાનાતિ ‘‘સેય્યસ્સ સેય્યોહમસ્મી’’તિમાનાદયો. નવ ચીવરાનીતિ તિચીવરન્તિ વા વસ્સિકસાટિકાતિ વાતિઆદિના નયેન વુત્તાનિ. ન વિકપ્પેતબ્બાનીતિ અધિટ્ઠિતકાલતો પટ્ઠાય ન વિકપ્પેતબ્બાનિ. નવ અધમ્મિકાનિ દાનાનીતિ સઙ્ઘસ્સ પરિણતં અઞ્ઞસઙ્ઘસ્સ વા ચેતિયસ્સ વા પુગ્ગલસ્સ વા પરિણામેતિ, ચેતિયસ્સ પરિણતં અઞ્ઞચેતિયસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા પુગ્ગલસ્સ વા પરિણામેતિ, પુગ્ગલસ્સ પરિણતં અઞ્ઞપુગ્ગલસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા ચેતિયસ્સ વા પરિણામેતીતિ એવં વુત્તાનિ.

નવ પટિગ્ગહપરિભોગાતિ એતેસંયેવ દાનાનં પટિગ્ગહા ચ પરિભોગા ચ. તીણિ ધમ્મિકાનિ દાનાનીતિ સઙ્ઘસ્સ નિન્નં સઙ્ઘસ્સેવ દેતિ, ચેતિયસ્સ નિન્નં ચેતિયસ્સેવ, પુગ્ગલસ્સ નિન્નં પુગ્ગલસ્સેવ દેતીતિ ઇમાનિ તીણિ. પટિગ્ગહપટિભોગાપિ તેસંયેવ પટિગ્ગહા ચ પરિભોગા ચ. નવ અધમ્મિકા સઞ્ઞત્તિયોતિ અધમ્મવાદિપુગ્ગલો, અધમ્મવાદિસમ્બહુલા, અધમ્મવાદિસઙ્ઘોતિ એવં તીણિ તિકાનિ સમથક્ખન્ધકે નિદ્દિટ્ઠાનિ. ધમ્મિકા સઞ્ઞત્તિયોપિ ધમ્મવાદી પુગ્ગલોતિઆદિના નયેન તત્થેવ નિદ્દિટ્ઠા. અધમ્મકમ્મે દ્વે નવકાનિ ઓવાદવગ્ગસ્સ પઠમસિક્ખાપદનિદ્દેસે પાચિત્તિયવસેન વુત્તાનિ. ધમ્મકમ્મે દ્વે નવકાનિ તત્થેવ દુક્કટવસેન વુત્તાનિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

નવકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દસકવારવણ્ણના

૩૩૦. દસકેસુ – દસ આઘાતવત્થૂનીતિ નવકેસુ વુત્તાનિ નવ ‘‘અટ્ઠાને વા પન આઘાતો જાયતી’’તિ ઇમિના સદ્ધિં દસ હોન્તિ. આઘાતપટિવિનયાપિ તત્થ વુત્તા નવ ‘‘અટ્ઠાને વા પન આઘાતો જાયતિ, તં કુતેત્થ લબ્ભાતિ આઘાતં પટિવિનેતી’’તિ ઇમિના સદ્ધિં દસ વેદિતબ્બા. દસ વિનીતવત્થૂનીતિ દસહિ આઘાતવત્થૂહિ વિરતિસઙ્ખાતાનિ દસ. દસવત્થુકા મિચ્છાદિટ્ઠીતિ ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિવસેન વેદિતબ્બા, ‘‘અત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિવસેન સમ્માદિટ્ઠિ, ‘‘સસ્સતો લોકો’’તિઆદિના વસેન પન અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ વેદિતબ્બા. દસ મિચ્છત્તાતિ મિચ્છાદિટ્ઠિઆદયો મિચ્છાવિમુત્તિપરિયોસાના, વિપરીતા સમ્મત્તા. સલાકગ્ગાહા સમથક્ખન્ધકે નિદ્દિટ્ઠા.

દસહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ ઉબ્બાહિકાય સમ્મન્નિતબ્બોતિ ‘‘સીલવા હોતી’’તિઆદિના નયેન સમથક્ખન્ધકે વુત્તેહિ દસહિ. દસ આદીનવા રાજન્તેપુરપ્પવેસને રાજસિક્ખાપદે નિદ્દિટ્ઠા. દસ દાનવત્થૂનીતિ અન્નં પાનં વત્થં યાનં માલા ગન્ધં વિલેપનં સેય્યાવસથં પદીપેય્યં. દસ રતનાનીતિ મુત્તામણિવેળુરિયાદીનિ. દસ પંસુકૂલાનીતિ સોસાનિકં, પાપણિકં, ઉન્દૂરક્ખાયિતં, ઉપચિકક્ખાયિતં, અગ્ગિદડ્ઢં, ગોખાયિતં, અજિકક્ખાયિતં, થૂપચીવરં, આભિસેકિયં, ભતપટિયાભતન્તિ એતેસુ ઉપસમ્પન્નેન ઉસ્સુક્કં કાતબ્બં. દસ ચીવરધારણાતિ ‘‘સબ્બનીલકાનિ ચીવરાનિ ધારેન્તી’’તિ વુત્તવસેન દસાતિ કુરુન્દિયં વુત્તં. મહાઅટ્ઠકથાયં પન ‘‘નવસુ કપ્પિયચીવરેસુ ઉદકસાટિકં વા સઙ્કચ્ચિકં વા પક્ખિપિત્વા દસા’’તિ વુત્તં.

અવન્દનીયપુગ્ગલા સેનાસનક્ખન્ધકે નિદ્દિટ્ઠા. દસ અક્કોસવત્થૂનિ ઓમસવાદે નિદ્દિટ્ઠાનિ. દસ આકારા પેસુઞ્ઞસિક્ખાપદે નિદ્દિટ્ઠા. દસ સેનાસનાનીતિ મઞ્ચો, પીઠં, ભિસિ, બિમ્બોહનં, ચિમિલિકા, ઉત્તરત્થરણં, તટ્ટિકા, ચમ્મખણ્ડો, નિસીદનં, તિણસન્થારો, પણ્ણસન્થારોતિ. દસ વરાનિ યાચિંસૂતિ વિસાખા અટ્ઠ, સુદ્ધોદનમહારાજા એકં, જીવકો એકં. યાગુઆનિસંસા ચ અકપ્પિયમંસાનિ ચ ભેસજ્જક્ખન્ધકે નિદ્દિટ્ઠાનિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

દસકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

એકાદસકવારવણ્ણના

૩૩૧. એકાદસકેસુ – એકાદસાતિ પણ્ડકાદયો એકાદસ. એકાદસ પાદુકાતિ દસ રતનમયા, એકા કટ્ઠપાદુકા. તિણપાદુકમુઞ્જપાદુકપબ્બજપાદુકાદયો પન કટ્ઠપાદુકસઙ્ગહમેવ ગચ્છન્તિ. એકાદસ પત્તાતિ તમ્બલોહમયેન વા દારુમયેન વા સદ્ધિં દસ રતનમયા. એકાદસ ચીવરાનીતિ સબ્બનીલકાદીનિ એકાદસ. યાવતતિયકાતિ ઉક્ખિત્તાનુવત્તિકા ભિક્ખુની, સઙ્ઘાદિસેસા અટ્ઠ, અરિટ્ઠો, ચણ્ડકાળીતિ. એકાદસ અન્તરાયિકા નામ ‘‘નસિ અનિમિત્તા’’તિ આદયો. એકાદસ ચીવરાનિ અધિટ્ઠાતબ્બાનીતિ તિચીવરં, વસ્સિકસાટિકા, નિસીદનં, પચ્ચત્થરણં, કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિ, મુખપુઞ્છનચોળં, પરિક્ખારચોળં, ઉદકસાટિકા, સઙ્કચ્ચિકાતિ. ન વિકપ્પેતબ્બાનીતિ એતાનેવ અધિટ્ઠિતકાલતો પટ્ઠાય ન વિકપ્પેતબ્બાનિ. ગણ્ઠિકા ચ વિધા ચ સુત્તમયેન સદ્ધિં એકાદસ હોન્તિ, તે સબ્બે ખુદ્દકક્ખન્ધકે નિદ્દિટ્ઠા. પથવિયો પથવિસિક્ખાપદે નિદ્દિટ્ઠા. નિસ્સયપટિપસ્સદ્ધિયો ઉપજ્ઝાયમ્હા પઞ્ચ, આચરિયમ્હા છ; એવં એકાદસ. અવન્દિયપુગ્ગલા નગ્ગેન સદ્ધિં એકાદસ, તે સબ્બે સેનાસનક્ખન્ધકે નિદ્દિટ્ઠા. એકાદસ પરમાનિ પુબ્બે વુત્તેસુ ચુદ્દસસુ એકાદસકવસેન યોજેત્વા વેદિતબ્બાનિ. એકાદસ વરાનીતિ મહાપજાપતિયા યાચિતવરેન સદ્ધિં પુબ્બે વુત્તાનિ દસ. એકાદસ સીમાદોસાતિ ‘‘અતિખુદ્દકં સીમં સમ્મન્નન્તી’’તિઆદિના નયેન કમ્મવગ્ગે આગમિસ્સન્તિ.

અક્કોસકપરિભાસકે પુગ્ગલે એકાદસાદીનવા નામ ‘‘યો સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અક્કોસકો પરિભાસકો અરિયૂપવાદી, સબ્રહ્મચારીનં અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં સો એકાદસન્નં બ્યસનાનં અઞ્ઞતરં બ્યસનં ન નિગચ્છેય્ય. કતમેસં એકાદસન્નં? અનધિગતં નાધિગચ્છતિ, અધિગતા પરિહાયતિ, સદ્ધમ્મસ્સ ન વોદાયન્તિ, સદ્ધમ્મેસુ વા અધિમાનિકો હોતિ, અનભિરતો વા બ્રહ્મચરિયં ચરતિ, અઞ્ઞતરં વા સંકિલિટ્ઠં આપત્તિં આપજ્જતિ, સિક્ખં વા પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ, ગાળ્હં વા રોગાતઙ્કં ફુસતિ, ઉમ્માદં વા પાપુણાતિ ચિત્તક્ખેપં વા, સમ્મૂળ્હો કાલં કરોતિ, કાયસ્સ ભેદા પરમ્મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતી’’તિ (અ. નિ. ૧૧.૬). એત્થ ચ સદ્ધમ્મોતિ બુદ્ધવચનં અધિપ્પેતં.

આસેવિતાયાતિ આદિતો પટ્ઠાય સેવિતાય. ભાવિતાયાતિ નિપ્ફાદિતાય વડ્ઢિતાય

વા. બહુલીકતાયાતિ પુનપ્પુનં કતાય. યાનીકતાયાતિ સુયુત્તયાનસદિસાય કતાય. વત્થુકતાયાતિ યથા પતિટ્ઠા હોતિ; એવં કતાય. અનુટ્ઠિતાયાતિ અનુ અનુ પવત્તિતાય; નિચ્ચાધિટ્ઠિતાયાતિ અત્થો. પરિચિતાયાતિ સમન્તતો ચિતાય; સબ્બદિસાસુ ચિતાય આચિતાય ભાવિતાય અભિવડ્ઢિતાયાતિ અત્થો. સુસમારદ્ધાયાતિ સુટ્ઠુ સમારદ્ધાય; વસીભાવં ઉપનીતાયાતિ અત્થો. ન પાપકં સુપિનન્તિ પાપકમેવ ન પસ્સતિ, ભદ્રકં પન વુડ્ઢિકારણભૂતં પસ્સતિ. દેવતા રક્ખન્તીતિ આરક્ખદેવતા ધમ્મિકં રક્ખં પચ્ચુપટ્ઠાપેન્તિ. તુવટં ચિત્તં સમાધિયતીતિ ખિપ્પં ચિત્તં સમાધિયતિ. ઉત્તરિ અપ્પટિવિજ્ઝન્તોતિ મેત્તાઝાનતો ઉત્તરિં અરહત્તં અસચ્છિકરોન્તો સેખો વા પુથુજ્જનો વા હુત્વા કાલં કરોન્તો બ્રહ્મલોકૂપગો હોતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

એકાદસકવારવણ્ણના પરિયોસાના

એકુત્તરિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.